൨. ആതുമത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യഥാ കളീരോ സുസു വഡ്ഢിതഗ്ഗോതി ആയസ്മതോ ആതുമത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ആചിനന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ വിപസ്സിം ഭഗവന്തം അന്തരവീഥിയം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ഗന്ധോദകേന ഗന്ധചുണ്ണേന ച പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം അകാസി, ഞാണസ്സ പന അപരിപക്കത്താ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖി. അഥ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം സേട്ഠിപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ആതുമോതിസ്സ നാമം അഹോസി. തസ്സ വയപ്പത്തസ്സ മാതാ ‘‘പുത്തസ്സ മേ ഭരിയം ആനേസ്സാമാ’’തി ഞാതകേഹി സമ്മന്തേസി. സോ തം ഉപധാരേത്വാ ഹേതുസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനോ ‘‘കിം മയ്ഹം ഘരാവാസേന, ഇദാനേവ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ഭിക്ഖൂനം സന്തികം ഗന്ത്വാ പബ്ബജി. പബ്ബജിതമ്പി നം മാതാ ഉപ്പബ്ബാജേതുകാമാ നാനാനയേഹി പലോഭേതി. സോ തസ്സാ അവസരം അദത്വാ അത്തനോ അജ്ഝാസയം പകാസേന്തോ –

൭൨. ‘‘യഥാ കളീരോ സുസു വഡ്ഢിതഗ്ഗോ, ദുന്നിക്ഖമോ ഹോതി പസാഖജാതോ;

ഏവം അഹം ഭരിയായാനീതായ, അനുമഞ്ഞ മം പബ്ബജിതോമ്ഹി ദാനീ’’തി. –

ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ കളീരോതി അങ്കുരോ, ഇധ പന വംസങ്കുരോ അധിപ്പേതോ. സുസൂതി തരുണോ. വഡ്ഢിതഗ്ഗോതി പവഡ്ഢിതസാഖോ. സുസുവഡ്ഢിതഗ്ഗോതി വാ സുട്ഠു വഡ്ഢിതസാഖോ സഞ്ജാതപത്തസാഖോ. ദുന്നിക്ഖമോതി വേളുഗുമ്ബതോ നിക്ഖാമേതും നീഹരിതും അസക്കുണേയ്യോ. പസാഖജാതോതി ജാതപസാഖോ, സാഖാനമ്പി പബ്ബേ പബ്ബേ ഉപ്പന്നഅനുസാഖോ. ഏവം അഹം ഭരിയായാനീതായാതി യഥാ വംസോ വഡ്ഢിതഗ്ഗോ വംസന്തരേസു സംസട്ഠ സാഖാപസാഖോ വേളുഗുമ്ബതോ ദുന്നീഹരണീയോ ഹോതി, ഏവം അഹമ്പി ഭരിയായ മയ്ഹം ആനീതായ പുത്തധീതാദിവസേന വഡ്ഢിതഗ്ഗോ ആസത്തിവസേന ഘരാവാസതോ ദുന്നീഹരണീയോ ഭവേയ്യം. യഥാ പന വംസകളീരോ അസഞ്ജാതസാഖബന്ധോ വേളുഗുമ്ബതോ സുനീഹരണീയോവ ഹോതി, ഏവം അഹമ്പി അസഞ്ജാതപുത്തദാരാദിബന്ധോ സുനീഹരണീയോ ഹോമി, തസ്മാ അനാനീതായ ഏവ ഭരിയായ അനുമഞ്ഞ മം അത്തനാവ മം അനുജാനാപേത്വാ. പബ്ബജിതോമ്ഹി ദാനീതി, ‘‘ഇദാനി പന പബ്ബജിതോ അമ്ഹി, സാധു സുട്ഠൂ’’തി അത്തനോ നേക്ഖമ്മാഭിരതിം പകാസേസി, അഥ വാ ‘‘അനുമഞ്ഞ മം പബ്ബജിതോമ്ഹി ദാനീ’’തി മാതു കഥേതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യദിപി തായ പുബ്ബേ നാനുമതം, ഇദാനി പന പബ്ബജിതോ അമ്ഹി, തസ്മാ അനുമഞ്ഞ അനുജാനാഹി മം സമണഭാവേയേവ ഠാതും, നാഹം തയാ നിവത്തനീയോതി. ഏവം പന കഥേന്തോ യഥാഠിതോവ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ കിലേസേ ഖേപേത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൩.൩൫-൪൦) –

‘‘നിസജ്ജ പാസാദവരേ, വിപസ്സിം അദ്ദസം ജിനം;

കകുധം വിലസന്തംവ, സബ്ബഞ്ഞും തമനാസകം.

‘‘പാസാദസ്സാവിദൂരേ ച, ഗച്ഛതി ലോകനായകോ;

പഭാ നിദ്ധാവതേ തസ്സ, യഥാ ച സതരംസിനോ.

‘‘ഗന്ധോദകഞ്ച പഗ്ഗയ്ഹ, ബുദ്ധസേട്ഠം സമോകിരിം;

തേന ചിത്തപ്പസാദേന, തത്ഥ കാലങ്കതോ അഹം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം ഗന്ധോദകമാകിരിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, സുഗന്ധോ നാമ ഖത്തിയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ മാതരം ആപുച്ഛിത്വാ തസ്സാ പേക്ഖന്തിയായേവ ആകാസേന പക്കാമി. സോ അരഹത്തപ്പത്തിയാ ഉത്തരികാലമ്പി അന്തരന്തരാ തമേവ ഗാഥം പച്ചുദാഹാസി.

തത്ഥ ‘‘പബ്ബജിതോമ്ഹീ’’തി ഇമിനാപദേസേന അയമ്പി ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണഗാഥാ അഹോസി അത്തനോ സന്താനേ രാഗാദിമലസ്സ പബ്ബാജിതഭാവദീപനതോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘പബ്ബാജയമത്തനോ മലം, തസ്മാ ‘പബ്ബജിതോ’തി വുച്ചതീ’’തി (ധ. പ. ൩൮൮).

ആതുമത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.