൧൦. ഉഗ്ഗത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യം മയാ പകതം കമ്മന്തി ആയസ്മതോ ഉഗ്ഗത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ ഇതോ ഏകതിംസേ കപ്പേ സിഖിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സിഖിം ഭഗവന്തം പസ്സിത്വാ പസന്നമാനസോ കേതകപുപ്ഫേഹി പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കോസലരട്ഠേ ഉഗ്ഗനിഗമേ സേട്ഠിപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഉഗ്ഗോത്വേവസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഭഗവതി തസ്മിം നിഗമേ ഭദ്ദാരാമേ വിഹരന്തേ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൪.൧൦-൧൬) –

‘‘വിനതാനദിയാ തീരേ, പിലക്ഖു ഫലിതോ അഹു;

താഹം രുക്ഖം ഗവേസന്തോ, അദ്ദസം ലോകനായകം.

‘‘കേതകം പുപ്ഫിതം ദിസ്വാ, വണ്ടേ ഛേത്വാനഹം തദാ;

ബുദ്ധസ്സ അഭിരോപേസിം, സിഖിനോ ലോകബന്ധുനോ.

‘‘യേന ഞാണേന പത്തോസി, അച്ചുതം അമതം പദം;

തം ഞാണം അഭിപൂജേമി, ബുദ്ധസേട്ഠ മഹാമുനി.

‘‘ഞാണമ്ഹി പൂജം കത്വാന, പിലക്ഖുമദ്ദസം അഹം;

പടിലദ്ധോമ്ഹി തം പഞ്ഞം, ഞാണപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഞാണപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഇതോ തേരസകപ്പമ്ഹി, ദ്വാദസാസും ഫലുഗ്ഗതാ;

സത്തരതനസമ്പന്നാ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ വട്ടൂപച്ഛേദദീപനേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൮൦. ‘‘യം മയാ പകതം കമ്മം, അപ്പം വാ യദി വാ ബഹും;

സബ്ബമേതം പരിക്ഖീണം, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ യം മയാ പകതം കമ്മന്തി യം കമ്മം തീഹി കമ്മദ്വാരേഹി, ഛഹി ഉപ്പത്തിദ്വാരേഹി, അട്ഠഹി അസംവരദ്വാരേഹി, അട്ഠഹി ച സംവരദ്വാരേഹി പാപാദിവസേന ദാനാദിവസേന ചാതി അനേകേഹി പകാരേഹി അനാദിമതി സംസാരേ യം മയാ കതം ഉപചിതം അഭിനിബ്ബത്തിതം വിപാകകമ്മം. അപ്പം വാ യദി വാ ബഹുന്തി തഞ്ച വത്ഥുചേതനാപയോഗകിലേസാദീനം ദുബ്ബലഭാവേന അപ്പം വാ, തേസം ബലവഭാവേന അഭിണ്ഹപവത്തിയാ ച ബഹും വാ. സബ്ബമേതം പരിക്ഖീണന്തി സബ്ബമേവ ചേതം കമ്മം കമ്മക്ഖയകരസ്സ അഗ്ഗമഗ്ഗസ്സ അധിഗതത്താ പരിക്ഖയം ഗതം, കിലേസവട്ടപ്പഹാനേന ഹി കമ്മവട്ടം പഹീനമേവ ഹോതി വിപാകവട്ടസ്സ അനുപ്പാദനതോ. തേനാഹ ‘‘നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി. ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി മയ്ഹം നത്ഥീതി അത്ഥോ. ‘‘സബ്ബമ്പേത’’ന്തിപി പാഠോ, സബ്ബമ്പി ഏതന്തി പദവിഭാഗോ.

ഉഗ്ഗത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അട്ഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.