൧. വച്ഛപാലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സുസുഖുമനിപുണത്ഥദസ്സിനാതി ആയസ്മതോ വച്ഛപാലത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ആചിനന്തോ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ബ്രാഹ്മണസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗന്ത്വാ അഗ്ഗിം പരിചരന്തോ ഏകദിവസം മഹതിയാ കംസപാതിയാ പായാസം ആദായ ദക്ഖിണേയ്യം പരിയേസന്തോ വിപസ്സിം ഭഗവന്തം ആകാസേ ചങ്കമന്തം ദിസ്വാ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ദാതുകാമതം ദസ്സേസി. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ വിഭവസമ്പന്നസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, വച്ഛപാലോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ ബിമ്ബിസാരസമാഗമേ ഉരുവേലകസ്സപത്ഥേരേന ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേത്വാ സത്ഥു പരമനിപച്ചകാരേ കതേ തം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ സത്താഹപബ്ബജിതോ ഏവ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൩.൨൬-൩൪) –

‘‘സുവണ്ണവണ്ണോ സമ്ബുദ്ധോ, ബാത്തിംസവരലക്ഖണോ;

പവനാ അഭിനിക്ഖന്തോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘപുരക്ഖതോ.

‘‘മഹച്ചാ കംസപാതിയാ, വഡ്ഢേത്വാ പായസം അഹം;

ആഹുതിം യിട്ഠുകാമോ സോ, ഉപനേസിം ബലിം അഹം.

‘‘ഭഗവാ തമ്ഹി സമയേ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

ചങ്കമം സുസമാരൂള്ഹോ, അമ്ബരേ അനിലായനേ.

‘‘തഞ്ച അച്ഛരിയം ദിസ്വാ, അബ്ഭുതം ലോമഹംസനം;

ഠപയിത്വാ കംസപാതിം, വിപസ്സിം അഭിവാദയിം.

‘‘തുവം ദേവോസി സബ്ബഞ്ഞൂ, സദേവേ സഹമാനുസേ;

അനുകമ്പം ഉപാദായ, പടിഗ്ഗണ്ഹ മഹാമുനി.

‘‘പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ, സബ്ബഞ്ഞൂ ലോകനായകോ;

മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, സത്ഥാ ലോകേ മഹാമുനി.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പായാസസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘ഏകതാലീസിതോ കപ്പേ, ബുദ്ധോ നാമാസി ഖത്തിയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സുഖേനേവ അത്തനാ നിബ്ബാനസ്സ അധിഗതഭാവം വിഭാവേന്തോ –

൭൧. ‘‘സുസുഖുമനിപുണത്ഥദസ്സിനാ, മതികുസലേന നിവാതവുത്തിനാ;

സംസേവിതവുദ്ധസീലിനാ, നിബ്ബാനം ന ഹി തേന ദുല്ലഭ’’ന്തി. –

ഇമം ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ സുസുഖുമനിപുണത്ഥദസ്സിനാതി അതിവിയ ദുദ്ദസട്ഠേന സുഖുമേ, സണ്ഹട്ഠേന നിപുണേ സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിഅത്ഥേ അനിച്ചതാദിം ഓരോപേത്വാ പസ്സതീതി സുസുഖുമനിപുണത്ഥദസ്സീ, തേന. മതികുസലേനാതി മതിയാ പഞ്ഞായ കുസലേന ഛേകേന, ‘‘ഏവം പവത്തമാനസ്സ പഞ്ഞാ വഡ്ഢതി, ഏവം ന വഡ്ഢതീ’’തി ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗപഞ്ഞായ ഉപ്പാദനേ കുസലേന. നിവാതവുത്തിനാതി സബ്രഹ്മചാരീസു നിവാതനീചവത്തനസീലേന, വുഡ്ഢേസു നവേസു ച യഥാനുരൂപപടിപത്തിനാ. സംസേവിതവുദ്ധസീലിനാതി സംസേവിതം ആചിണ്ണം വുദ്ധസീലം സംസേവിതവുദ്ധസീലം, തം യസ്സ അത്ഥി, തേന സംസേവിതവുദ്ധസീലിനാ. അഥ വാ സംസേവിതാ ഉപാസിതാ വുദ്ധസീലിനോ ഏതേനാതി സംസേവിതവുദ്ധസീലീ, തേന. ഹീതിസദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ യോ നിവാതവുത്തി സംസേവിതവുദ്ധസീലീ മതികുസലോ സുസുഖുമനിപുണത്ഥദസ്സീ ച, തസ്മാ നിബ്ബാനം ന തസ്സ ദുല്ലഭന്തി അത്ഥോ. നിവാതവുത്തിതായ ഹി സംസേവിതവുദ്ധസീലിതായ ച പണ്ഡിതാ തം ഓവദിതബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, തേസഞ്ച ഓവാദേ ഠിതോ സയം മതികുസലതായ സുസുഖുമനിപുണത്ഥദസ്സിതായ ച വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ നിബ്ബാനം അധിഗച്ഛതീതി, അയമേവ ച ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണഗാഥാ അഹോസീതി.

വച്ഛപാലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.