൯. ഛന്നത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സുത്വാന ധമ്മം മഹതോ മഹാരസന്തി ആയസ്മതോ ഛന്നത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സിദ്ധത്ഥം ഭഗവന്തം അഞ്ഞതരം രുക്ഖമൂലം ഉപഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ മുദുസമ്ഫസ്സം പണ്ണസന്ഥരം സന്ഥരിത്വാ അദാസി. പുപ്ഫേഹി ച സമന്തതോ ഓകിരിത്വാ പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ പുനപി അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ ഗേഹേ ദാസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി, ഛന്നോതിസ്സ നാമം അഹോസി, ബോധിസത്തേന സഹജാതോ. സോ സത്ഥു ഞാതിസമാഗമേ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ഭഗവതി പേമേന, ‘‘അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ, അമ്ഹാകം ധമ്മോ’’തി മമത്തം ഉപ്പാദേത്വാ സിനേഹം ഛിന്ദിതും അസക്കോന്തോ സമണധമ്മം അകത്വാ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ സത്ഥാരാ ആണത്തവിധിനാ കതേന ബ്രഹ്മദണ്ഡേന സന്തജ്ജിതോ സംവേഗപ്പത്തോ ഹുത്വാ സിനേഹം ഛിന്ദിത്വാ വിപസ്സന്തോ നചിരേനേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൦.൪൫-൫൦) –

‘‘സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ, അദാസിം പണ്ണസന്ഥരം;

സമന്താ ഉപഹാരഞ്ച, കുസുമം ഓകിരിം അഹം.

‘‘പാസാദേവം ഗുണം രമ്മം, അനുഭോമി മഹാരഹം;

മഹഗ്ഘാനി ച പുപ്ഫാനി, സയനേഭിസവന്തി മേ.

‘‘സയനേഹം തുവട്ടാമി, വിചിത്തേ പുപ്ഫസന്ഥതേ;

പുപ്ഫവുട്ഠി ച സയനേ, അഭിവസ്സതി താവദേ.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, അദാസിം പണ്ണസന്ഥരം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, സന്ഥരസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘തിണസന്ഥരകാ നാമ, സത്തേതേ ചക്കവത്തിനോ;

ഇതോ തേ പഞ്ചമേ കപ്പേ, ഉപ്പജ്ജിംസു ജനാധിപാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ വിമുത്തിസുഖസന്തപ്പിതോ പീതിവേഗവിസ്സട്ഠം ഉദാനം ഉദാനേന്തോ –

൬൯. ‘‘സുത്വാന ധമ്മം മഹതോ മഹാരസം,

സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണവരേന ദേസിതം;

മഗ്ഗം പപജ്ജിം അമതസ്സ പത്തിയാ,

സോ യോഗക്ഖേമസ്സ പഥസ്സ കോവിദോ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ സുത്വാനാതി സുണിത്വാ, സോതേന ഗഹേത്വാ ഓഹിതസോതോ സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരേത്വാ. ധമ്മന്തി ചതുസച്ചധമ്മം. മഹതോതി ഭഗവതോ. ഭഗവാ ഹി മഹന്തേഹി ഉളാരതമേഹി സീലാദിഗുണേഹി സമന്നാഗതത്താ, സദേവകേന ലോകേന വിസേസതോ മഹനീയതായ ച ‘‘മഹാ’’തി വുച്ചതി, യാ തസ്സ മഹാസമണോതി സമഞ്ഞാ ജാതാ. നിസ്സക്കവചനഞ്ചേതം ‘‘മഹതോ ധമ്മം സുത്വാനാ’’തി. മഹാരസന്തി വിമുത്തിരസസ്സ ദായകത്താ ഉളാരരസം. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണവരേന ദേസിതന്തി സബ്ബം ജാനാതീതി സബ്ബഞ്ഞൂ, തസ്സ ഭാവോ സബ്ബഞ്ഞുതാ. ഞാണമേവ വരം, ഞാണേസു വാ വരന്തി ഞാണവരം, സബ്ബഞ്ഞുതാ ഞാണവരം ഏതസ്സാതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണവരോ, ഭഗവാ. തേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസങ്ഖാതഅഗ്ഗഞാണേന വാ കരണഭൂതേന ദേസിതം കഥിതം ധമ്മം സുത്വാനാതി യോജനാ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പരമത്ഥദീപനിയം ഇതിവുത്തകവണ്ണനായം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. മഗ്ഗന്തി അട്ഠങ്ഗികം അരിയമഗ്ഗം. പപജ്ജിന്തി പടിപജ്ജിം. അമതസ്സ പത്തിയാതി നിബ്ബാനസ്സ അധിഗമായ ഉപായഭൂതം പടിപജ്ജിന്തി യോജനാ. സോതി സോ ഭഗവാ. യോഗക്ഖേമസ്സ പഥസ്സ കോവിദോതി ചതൂഹി യോഗേഹി അനുപദ്ദുതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ യോ പഥോ, തസ്സ കോവിദോ തത്ഥ സുകുസലോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ഭഗവതോ ചതുസച്ചദേസനം സുത്വാ അമതാധിഗമൂപായമഗ്ഗം അഹം പടിപജ്ജിം പടിപജ്ജനമഗ്ഗം മയാ കതം, സോ ഏവ പന ഭഗവാ സബ്ബഥാ യോഗക്ഖേമസ്സ പഥസ്സ കോവിദോ, പരസന്താനേ വാ പരമനേസു കുസലോ, യസ്സ സംവിധാനമാഗമ്മ അഹമ്പി മഗ്ഗം പടിപജ്ജിന്തി. അയമേവ ച ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണഗാഥാ അഹോസീതി.

ഛന്നത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.