൭. സത്തമവഗ്ഗോ

൧. വപ്പത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പസ്സതി പസ്സോതി ആയസ്മതോ വപ്പത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ‘‘അസുകോ ച അസുകോ ച ഥേരോ സത്ഥു പഠമം ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാ അഹേസു’’ന്തി ഥോമനം സുത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പത്ഥനം പട്ഠപേസി – ‘‘അഹമ്പി ഭഗവാ അനാഗതേ താദിസസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പഠമം ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാനം അഞ്ഞതരോ ഭവേയ്യ’’ന്തി, സത്ഥു സന്തികേ സരണഗമനഞ്ച പവേദേസി. സോ യാവജീവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവമനുസ്സേസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുസ്മിം വാസേട്ഠസ്സ നാമ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, വപ്പോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ അസിതേന ഇസിനാ ‘‘സിദ്ധത്ഥകുമാരോ സബ്ബഞ്ഞൂ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകതോ കോണ്ഡഞ്ഞപ്പമുഖേഹി ബ്രാഹ്മണപുത്തേഹി സദ്ധിം ഘരാവാസം പഹായ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ‘‘തസ്മിം സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തേ തസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ അമതം പാപുണിസ്സാമീ’’തി ഉരുവേലായം വിഹരന്തം മഹാസത്തം ഛബ്ബസ്സാനി പധാനം പദഹന്തം ഉപട്ഠഹിത്വാ ഓളാരികാഹാരപരിഭോഗേന നിബ്ബിജ്ജിത്വാ ഇസിപതനം ഗതോ. അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ സത്ഥാരാ സത്തസത്താഹാനി വീതിനാമേത്വാ ഇസിപതനം ഗന്ത്വാ ധമ്മചക്കേ പവത്തിതേ പാടിപദദിവസേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോ പഞ്ചമിയം പക്ഖസ്സ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞാദീഹി സദ്ധിം അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൨.൨൦-൩൦) –

‘‘ഉഭിന്നം ദേവരാജൂനം, സങ്ഗാമോ സമുപട്ഠിതോ;

അഹോസി സമുപബ്യൂള്ഹോ, മഹാഘോസോ അവത്തഥ.

‘‘പദുമുത്തരോ ലോകവിദൂ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹോ;

അന്തലിക്ഖേ ഠിതോ സത്ഥാ, സംവേജേസി മഹാജനം.

‘‘സബ്ബേ ദേവാ അത്തമനാ, നിക്ഖിത്തകവചാവുധാ;

സമ്ബുദ്ധം അഭിവാദേത്വാ, ഏകഗ്ഗാസിംസു താവദേ.

‘‘മയ്ഹം സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, വാചാസഭിമുദീരയി;

അനുകമ്പകോ ലോകവിദൂ, നിബ്ബാപേസി മഹാജനം.

‘‘പദുട്ഠചിത്തോ മനുജോ, ഏകപാണം വിഹേഠയം;

തേന ചിത്തപ്പദോസേന, അപായം ഉപപജ്ജതി.

‘‘സങ്ഗാമസീസേ നാഗോവ, ബഹൂ പാണേ വിഹേഠയം;

നിബ്ബാപേഥ സകം ചിത്തം, മാ ഹഞ്ഞിത്ഥോ പുനപ്പുനം.

‘‘ദ്വിന്നമ്പി യക്ഖരാജൂനം, സേനാ സാ വിമ്ഹിതാ അഹു;

സരണഞ്ച ഉപാഗച്ഛും, ലോകജേട്ഠം സുതാദിനം.

‘‘സഞ്ഞാപേത്വാന ജനതം, പദമുദ്ധരി ചക്ഖുമാ;

പേക്ഖമാനോവ ദേവേഹി, പക്കാമി ഉത്തരാമുഖോ.

‘‘പഠമം സരണം ഗച്ഛിം, ദ്വിപദിന്ദസ്സ താദിനോ;

കപ്പാനം സതസഹസ്സം, ദുഗ്ഗതിം നുപപജ്ജഹം.

‘‘മഹാദുന്ദുഭിനാമാ ച, സോളസാസും രഥേസഭാ;

തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, രാജാനോ ചക്കവത്തിനോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനാ പടിലദ്ധസമ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖണമുഖേന സത്ഥു ഗുണമഹന്തതം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ‘‘ഈദിസം നാമ സത്ഥാരം ബാഹുലികാദിവാദേന സമുദാചരിമ്ഹ. അഹോ പുഥുജ്ജനഭാവോ നാമ അന്ധകരണോ അചക്ഖുകരണോ അരിയഭാവോയേവ ചക്ഖുകരണോ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പസ്സതി പസ്സോ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൬൧. തത്ഥ പസ്സതി പസ്സോതി പസ്സതി സമ്മാദിട്ഠിയാ ധമ്മേ അവിപരീതം ജാനാതി ബുജ്ഝതീതി പസ്സോ, ദസ്സനസമ്പന്നോ അരിയോ, സോ പസ്സന്തം അവിപരീതദസ്സാവിം ‘‘അയം അവിപരീതദസ്സാവീ’’തി പസ്സതി പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ധമ്മാധമ്മം യഥാസഭാവതോ ജാനാതി. ന കേവലം പസ്സന്തമേവ, അഥ ഖോ അപസ്സന്തഞ്ച പസ്സതി, യോ പഞ്ഞാചക്ഖുവിരഹിതോ ധമ്മേ യഥാസഭാവതോ ന പസ്സതി, തമ്പി അപസ്സന്തം പുഥുജ്ജനം ‘‘അന്ധോ വതായം ഭവം അചക്ഖുകോ’’തി അത്തനോ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ പസ്സതി. അപസ്സന്തോ അപസ്സന്തം, പസ്സന്തഞ്ച ന പസ്സതീതി അപസ്സന്തോ പഞ്ഞാചക്ഖുരഹിതോ അന്ധബാലോ താദിസം അന്ധബാലം അയം ധമ്മാധമ്മം യഥാസഭാവതോ ന പസ്സതീതി യഥാ അപസ്സന്തം ന പസ്സതി ന ജാനാതി, ഏവം അത്തനോ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ധമ്മാധമ്മം യഥാസഭാവതോ പസ്സന്തഞ്ച പണ്ഡിതം ‘‘അയം ഏവംവിധോ’’തി ന പസ്സതി ന ജാനാതി, തസ്മാ അഹമ്പി പുബ്ബേ ദസ്സനരഹിതോ സകലം ഞേയ്യം ഹത്ഥാമലകം വിയ പസ്സന്തം ഭഗവന്തം അപസ്സന്തമ്പി പൂരണാദിം യഥാസഭാവതോ ന പസ്സിം, ഇദാനി പന ബുദ്ധാനുഭാവേന സമ്പന്നോ ഉഭയേപി യഥാസഭാവതോ പസ്സാമീതി സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബേസു അത്തനോ അവിപരീതപടിപത്തിം ദസ്സേതി.

വപ്പത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വജ്ജിപുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഏകകാ മയം അരഞ്ഞേതി ആയസ്മതോ വജ്ജിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം വിപസ്സിം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ നാഗപുപ്ഫകേസരേഹി പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ അമച്ചകുലേ നിബ്ബത്തി, വജ്ജിപുത്തോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ ഭഗവതോ വേസാലിഗമനേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ കതപുബ്ബകിച്ചോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വേസാലിയാ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം വനസണ്ഡേ വിഹരതി. തേന ച സമയേന വേസാലിയം ഉസ്സവോ അഹോസി. തത്ഥ തത്ഥ നച്ചഗീതവാദിതം പവത്തതി, മഹാജനോ ഹട്ഠതുട്ഠോ ഉസ്സവസമ്പത്തിം പച്ചനുഭോതി, തം സുത്വാ സോ ഭിക്ഖു അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന്തോ വിവേകം വജ്ജമാനോ കമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ അത്തനോ അനഭിരതിം പകാസേന്തോ –

‘‘ഏകകാ മയം അരഞ്ഞേ വിഹരാമ, അപവിദ്ധംവ വനസ്മിം ദാരുകം;

ഏതാദിസികായ രത്തിയാ, കോ സു നാമ അമ്ഹേഹി പാപിയോ’’തി. – ഗാഥമാഹ;

തം സുത്വാ വനസണ്ഡേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ തം ഭിക്ഖും അനുകമ്പമാനാ ‘‘യദിപി, ത്വം ഭിക്ഖു, അരഞ്ഞവാസം ഹീളേന്തോ വദസി, വിവേകകാമാ പന വിദ്ദസുനോ തം ബഹു മഞ്ഞന്തിയേവാ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തീ –

‘‘ഏകകോ ത്വം അരഞ്ഞേ വിഹരസി, അപവിദ്ധംവ വനസ്മിം ദാരുകം;

തസ്സ തേ ബഹുകാ പിഹയന്തി, നേരയികാ വിയ സഗ്ഗഗാമിന’’ന്തി. –

ഗാഥം വത്വാ, ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ത്വം, ഭിക്ഖു, നിയ്യാനികേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ അനിയ്യാനികം വിതക്കം വിതക്കേസ്സസീ’’തി സന്തജ്ജേന്തീ സംവേജേസി. ഏവം സോ ഭിക്ഖു തായ ദേവതായ സംവേജിതോ കസാഭിഹതോ വിയ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ വിപസ്സനാവീഥിം ഓതരിത്വാ നചിരസ്സേവ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൧.൬൨-൬൬) –

‘‘സുവണ്ണവണ്ണം സമ്ബുദ്ധം, സതരംസിംവ ഭാണുമം;

ഓഭാസേന്തം ദിസാ സബ്ബാ, ഉളുരാജംവ പൂരിതം.

‘‘പുരക്ഖതം സാവകേഹി, സാഗരേഹേവ മേദനിം;

നാഗം പഗ്ഗയ്ഹ രേണൂഹി, വിപസ്സിസ്സാഭിരോപയിം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം രേണുമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘പണ്ണതാലീസിതോ കപ്പേ, രേണു നാമാസി ഖത്തിയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ‘‘അയം മേ അരഹത്തപ്പത്തിയാ അങ്കുസോ ജാതോ’’തി അത്തനോ ദേവതായ ച വുത്തനയം സംകഡ്ഢിത്വാ –

൬൨. ‘‘ഏകകാ മയം അരഞ്ഞേ വിഹരാമ, അപവിദ്ധംവ വനസ്മിം ദാരുകം;

തസ്സ മേ ബഹുകാ പിഹയന്തി, നേരയികാ വിയ സഗ്ഗഗാമിന’’ന്തി. –

ഗാഥം അഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – അനപേക്ഖഭാവേന വനേ ഛഡ്ഡിതദാരുക്ഖണ്ഡം വിയ യദിപി മയം ഏകകാ ഏകാകിനോ അസഹായാ ഇമസ്മിം അരഞ്ഞേ വിഹരാമ, ഏവം വിഹരതോ പന തസ്സ മേ ബഹുകാ പിഹയന്തി മം ബഹൂ അത്ഥകാമരൂപാ കുലപുത്താ അഭിപത്ഥേന്തി, ‘‘അഹോ വതസ്സ മയമ്പി വജ്ജിപുത്തത്ഥേരോ വിയ ഘരബന്ധനം പഹായ അരഞ്ഞേ വിഹരേയ്യാമാ’’തി. യഥാ കിം? നേരയികാ വിയ സഗ്ഗഗാമിനം, യഥാ നാമ നേരയികാ അത്തനോ പാപകമ്മേന നിരയേ നിബ്ബത്തസത്താ സഗ്ഗഗാമീനം സഗ്ഗൂപഗാമീനം പിഹയന്തി – ‘‘അഹോ വത മയമ്പി നിരയദുക്ഖം പഹായ സഗ്ഗസുഖം പച്ചനുഭവേയ്യാമാ’’തി ഏവംസമ്പദമിദന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച അത്തനി ഗരുബഹുവചനപ്പയോഗസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ഏകകാ മയം വിഹരാമാ’’തി പുന തസ്സ അത്ഥസ്സ ഏകത്തം സന്ധായ ‘‘തസ്സ മേ’’തി ഏകവചനപ്പയോഗോ കതോ. ‘‘തസ്സ മേ’’, ‘‘സഗ്ഗഗാമിന’’ന്തി ച ഉഭയമ്പി ‘പിഹയന്തീ’തി പദം അപേക്ഖിത്വാ ഉപയോഗത്ഥേ സമ്പദാനനിദ്ദേസോ ദട്ഠബ്ബോ. തം അഭിപത്ഥേന്തീതി ച താദിസേ അരഞ്ഞവാസാദിഗുണേ അഭിപത്ഥേന്താ നാമ ഹോന്തീതി കത്വാ വുത്തം. തസ്സ മേതി വാ തസ്സ മമ സന്തികേ ഗുണേതി അധിപ്പായോ.

വജ്ജിപുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പക്ഖത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ചുതാ പതന്തീതി ആയസ്മതോ പക്ഖത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ യക്ഖസേനാപതി ഹുത്വാ വിപസ്സിം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ദിബ്ബവത്ഥേന പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സക്കേസു ദേവദഹനിഗമേ സാകിയരാജകുലേ നിബ്ബത്തി, ‘‘സമ്മോദകുമാരോ’’തിസ്സ നാമം അഹോസി. അഥസ്സ ദഹരകാലേ വാതരോഗേന പാദാ ന വഹിംസു. സോ കതിപയം കാലം പീഠസപ്പീ വിയ വിചരി. തേനസ്സ പക്ഖോതി സമഞ്ഞാ ജാതാ. പച്ഛാ അരോഗകാലേപി തഥേവ നം സഞ്ജാനന്തി, സോ ഭഗവതോ ഞാതിസമാഗമേ പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ കതപുബ്ബകിച്ചോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരതി. അഥേകദിവസം ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിതും ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. തസ്മിഞ്ച സമയേ അഞ്ഞതരോ കുലലോ മംസപേസിം ആദായ ആകാസേന ഗച്ഛതി, തം ബഹൂ കുലലാ അനുപതിത്വാ പാതേസും. പാതിതം മംസപേസിം ഏകോ കുലലോ അഗ്ഗഹേസി. തം അഞ്ഞോ അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹി, തം ദിസ്വാ ഥേരോ ‘‘യഥായം മംസപേസി, ഏവം കാമാ നാമ ബഹുസാധാരണാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ’’തി – കാമേസു ആദീനവം നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം പച്ചവേക്ഖിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ‘‘അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ മനസികരോന്തോ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ ദിവാട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൨.൧-൧൦) –

‘‘വിപസ്സീ നാമ ഭഗവാ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

അട്ഠസട്ഠിസഹസ്സേഹി, പാവിസി ബന്ധുമം തദാ.

‘‘നഗരാ അഭിനിക്ഖമ്മ, അഗമം ദീപചേതിയം;

അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹം.

‘‘ചുല്ലാസീതിസഹസ്സാനി, യക്ഖാ മയ്ഹം ഉപന്തികേ;

ഉപട്ഠഹന്തി സക്കച്ചം, ഇന്ദംവ തിദസാ ഗണാ.

‘‘ഭവനാ അഭിനിക്ഖമ്മ, ദുസ്സം പഗ്ഗയ്ഹഹം തദാ;

സിരസാ അഭിവാദേസിം, തഞ്ചാദാസിം മഹേസിനോ.

‘‘അഹോ ബുദ്ധോ അഹോ ധമ്മോ, അഹോ നോ സത്ഥു സമ്പദാ;

ബുദ്ധസ്സ ആനുഭാവേന, വസുധായം പകമ്പഥ.

‘‘തഞ്ച അച്ഛരിയം ദിസ്വാ, അബ്ഭുതം ലോമഹംസനം;

ബുദ്ധേ ചിത്തം പസാദേമി, ദ്വിപദിന്ദമ്ഹി താദിനേ.

‘‘സോഹം ചിത്തം പസാദേത്വാ, ദുസ്സം ദത്വാന സത്ഥുനോ;

സരണഞ്ച ഉപാഗച്ഛിം, സാമച്ചോ സപരിജ്ജനോ.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഇതോ പന്നരസേ കപ്പേ, സോളസാസും സുവാഹനാ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ യദേവ സംവേഗവത്ഥും അങ്കുസം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അഞ്ഞാ അധിഗതാ, തസ്സ സംകിത്തനമുഖേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ ‘‘ചുതാ പതന്തീ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൬൩. തത്ഥ ചുതാതി ഭട്ഠാ. പതന്തീതി അനുപതന്തി. പതിതാതി ചവനവസേന ഭൂമിയം പതിതാ, ആകാസേ വാ സമ്പതനവസേന പതിതാ. ഗിദ്ധാതി ഗേധം ആപന്നാ. പുനരാഗതാതി പുനദേവ ഉപഗതാ. ച-സദ്ദോ സബ്ബത്ഥ യോജേതബ്ബോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പതന്തി അനുപതന്തി ച ഇധ കുലലാ, ഇതരസ്സ മുഖതോ ചുതാ ച മംസപേസി, ചുതാ പന സാ ഭൂമിയം പതിതാ ച, ഗിദ്ധാ ഗേധം ആപന്നാ സബ്ബേവ കുലലാ പുനരാഗതാ. യഥാ ചിമേ കുലലാ, ഏവം സംസാരേ പരിബ്ഭമന്താ സത്താ യേ കുസലധമ്മതോ ചുതാ, തേ പതന്തി നിരയാദീസു, ഏവം പതിതാ ച, സമ്പത്തിഭവേ ഠിതാ തത്ഥ കാമസുഖാനുയോഗവസേന കാമഭവേ രൂപാരൂപഭവേസു ച ഭവനികന്തിവസേന ഗിദ്ധാ ച പുനരാഗതാ ഭവതോ അപരിമുത്തത്താ തേന തേന ഭവഗാമിനാ കമ്മേന തം തം ഭവസഞ്ഞിതം ദുക്ഖം ആഗതാ ഏവ, ഏവംഭൂതാ ഇമേ സത്താ. മയാ പന കതം കിച്ചം പരിഞ്ഞാദിഭേദം സോളസവിധമ്പി കിച്ചം കതം, ന ദാനി തം കാതബ്ബം അത്ഥി. രതം രമ്മം രമിതബ്ബം അരിയേഹി സബ്ബസങ്ഖതവിനിസ്സടം നിബ്ബാനം രതം അഭിരതം രമ്മം. തേന ച സുഖേനന്വാഗതം സുഖം ഫലസമാപത്തിസുഖേന അനുആഗതം ഉപഗതം അച്ചന്തസുഖം നിബ്ബാനം, സുഖേന വാ സുഖാപടിപദാഭൂതേന വിപസ്സനാസുഖേന മഗ്ഗസുഖേന ച അന്വാഗതം ഫലസുഖം നിബ്ബാനസുഖഞ്ചാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പക്ഖത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വിമലകോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ദുമവ്ഹയായ ഉപ്പന്നോതി വിമലകോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ വിഭവസമ്പന്നേ കുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം വിപസ്സിം ഭഗവന്തം മഹതിയാ പരിസായ പരിവുതം ധമ്മം ദേസേന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ചതൂഹി സുവണ്ണപുപ്ഫേഹി പൂജേസി. ഭഗവാ തസ്സ പസാദസംവഡ്ഢനത്ഥം തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖാരേസി, യഥാ സുവണ്ണാഭാ സകലം തം പദേസം ഓത്ഥരതി. തം ദിസ്വാ ഭിയ്യോസോമത്തായ പസന്നമാനസോ ഹുത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ തം നിമിത്തം ഗഹേത്വാ അത്തനോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ബുദ്ധാരമ്മണം പീതിം അവിജഹന്തോ കേനചി രോഗേന കാലം കത്വാ തുസിതേസു ഉപപന്നോ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജാനം ബിമ്ബിസാരം പടിച്ച അമ്ബപാലിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. രാജാ ഹി ബിമ്ബിസാരോ തരുണകാലേ അമ്ബപാലിയാ രൂപസമ്പത്തിം സുത്വാ സഞ്ജാതാഭിലാസോ കതിപയമനുസ്സപരിവാരോ അഞ്ഞാതകവേസേന വേസാലിം ഗന്ത്വാ ഏകരത്തിം തായ സംവാസം കപ്പേസി. തദാ അയം തസ്സാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. സാ ച ഗബ്ഭസ്സ പതിട്ഠിതഭാവം തസ്സ ആരോചേസി. രാജാപി അത്താനം ജാനാപേത്വാ ദാതബ്ബയുത്തകം ദത്വാ പക്കാമി. സാ ഗബ്ഭസ്സ പരിപാകമന്വായ പുത്തം വിജായി, ‘‘വിമലോ’’തിസ്സ നാമം അഹോസി, പച്ഛാ വിമലകോണ്ഡഞ്ഞോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ വയപ്പത്തോ ഭഗവതോ വേസാലിഗമനേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ പബ്ബജിത്വാ കതപുബ്ബകിച്ചോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൨.൪൦-൪൮) –

‘‘വിപസ്സീ നാമ ഭഗവാ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

നിസിന്നോ ജനകായസ്സ, ദേസേസി അമതം പദം.

‘‘തസ്സാഹം ധമ്മം സുത്വാന, ദ്വിപദിന്നസ്സ താദിനോ;

സോണ്ണപുപ്ഫാനി ചത്താരി, ബുദ്ധസ്സ അഭിരോപയിം.

‘‘സുവണ്ണച്ഛദനം ആസി, യാവതാ പരിസാ തദാ;

ബുദ്ധാഭാ ച സുവണ്ണാഭാ, ആലോകോ വിപുലോ അഹു.

‘‘ഉദഗ്ഗചിത്തോ സുമനോ, വേദജാതോ കതഞ്ജലീ;

വിത്തിസഞ്ജനനോ തേസം, ദിട്ഠധമ്മസുഖാവഹോ.

‘‘ആയാചിത്വാന സമ്ബുദ്ധം, വന്ദിത്വാന ച സുബ്ബതം;

പാമോജ്ജം ജനയിത്വാന, സകം ഭവനുപാഗമിം.

‘‘ഭവനേ ഉപവിട്ഠോഹം, ബുദ്ധസേട്ഠം അനുസ്സരിം;

തേന ചിത്തപ്പസാദേന, തുസിതം ഉപപജ്ജഹം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘സോളസാസിംസു രാജാനോ, നേമിസമ്മതനാമകാ;

തേതാലീസേ ഇതോ കപ്പേ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അഞ്ഞാപദേസേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ ‘‘ദുമവ്ഹയായാ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൬൪. തത്ഥ ദുമവ്ഹയായാതി ദുമേന അമ്ബേന അവ്ഹാതബ്ബായ, അമ്ബപാലിയാതി അത്ഥോ. ആധാരേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. ഉപ്പന്നോതി തസ്സാ കുച്ഛിയം ഉപ്പന്നോ ഉപ്പജ്ജമാനോ ച. ജാതോ പണ്ഡരകേതുനാതി ധവലവത്ഥധജത്താ ‘‘പണ്ഡരകേതൂ’’തി പഞ്ഞാതേന ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞാ ഹേതുഭൂതേന ജാതോ, തം പടിച്ച നിബ്ബത്തോതി അത്ഥോ. ഉപ്പന്നോതി വാ പഠമാഭിനിബ്ബത്തിദസ്സനം. തതോ ഹി ജാതോതി അഭിജാതിദസ്സനം. വിജായനകാലതോ പട്ഠായ ഹി ലോകേ ജാതവോഹാരോ. ഏത്ഥ ച ‘‘ദുമവ്ഹയായ ഉപ്പന്നോ’’തി ഇമിനാ അത്തുക്കംസനഭാവം അപനേതി, അനേകപതിപുത്താനമ്പി വിസേസാധിഗമസമ്ഭവഞ്ച ദീപേതി. ‘‘ജാതോ പണ്ഡരകേതുനാ’’തി ഇമിനാ വിഞ്ഞാതപിതികദസ്സനേന പരവമ്ഭനം അപനേതി. കേതുഹാതി മാനപ്പഹായീ. മാനോ ഹി ഉണ്ണതിലക്ഖണത്താ കേതു വിയാതി കേതു. തഥാ ഹി സോ ‘‘കേതുകമ്യതാപച്ചുപട്ഠാനോ’’തി വുച്ചതി. കേതുനായേവാതി പഞ്ഞായ ഏവ. പഞ്ഞാ ഹി അനവജ്ജധമ്മേസു അച്ചുഗ്ഗതട്ഠേന മാരസേനപ്പമദ്ദനേന പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന ച അരിയാനം ധജാ നാമ. തേനാഹ ‘‘ധമ്മോ ഹി ഇസിനം ധജോ’’തി (സം. നി. ൨.൨൪൧; അ. നി. ൪.൪൮; ജാ. ൨.൨൧.൪൯൪). മഹാകേതും പധംസയീതി മഹാവിസയതായ മഹന്താ, സേയ്യമാനജാതിമാനാദിഭേദതോ ബഹവോ ച മാനപ്പകാരാ, ഇതരേ ച കിലേസധമ്മാ സമുസ്സിതട്ഠേന കേതു ഏതസ്സാതി മഹാകേതു മാരോ പാപിമാ. തം ബലവിധമനവിസയാതിക്കമനവസേന അഭിഭവി നിബ്ബിസേവനം അകാസീതി. ‘‘മഹാകേതും പധംസയീ’’തി അത്താനം പരം വിയ ദസ്സേന്തോ അഞ്ഞാപദേസേന അരഹത്തം ബ്യാകാസി.

വിമലകോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഉക്ഖേപകതവച്ഛത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഉക്ഖേപകതവച്ഛസ്സാതി ആയസ്മതോ ഉക്ഖേപകതവച്ഛത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി കിര പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ചതുനവുതേ കപ്പേ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ മാളം കരോന്തസ്സ പൂഗസ്സ ഏകത്ഥമ്ഭം അലഭന്തസ്സ ഥമ്ഭം ദത്വാ സഹായകിച്ചം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, വച്ഛോതിസ്സ ഗോത്തതോ ആഗതനാമം. സോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ കോസലരട്ഠേ ഗാമകാവാസേ വസന്തോ ആഗതാഗതാനം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ധമ്മം പരിയാപുണാതി. ‘‘അയം വിനയോ ഇദം സുത്തന്തം അയം അഭിധമ്മോ’’തി പന പരിച്ഛേദം ന ജാനാതി. അഥേകദിവസം ആയസ്മന്തം ധമ്മസേനാപതിം പുച്ഛിത്വാ യഥാപരിച്ഛേദം സബ്ബം സല്ലക്ഖേസി. ധമ്മസങ്ഗീതിയാ പുബ്ബേപി പിടകാദിസമഞ്ഞാ പരിയത്തിസദ്ധമ്മേ വവത്ഥിതാ ഏവ, യതോ ഭിക്ഖൂനം വിനയധരാദിവോഹാരോ. സോ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ പരിപുച്ഛന്തോ തത്ഥ വുത്തേ രൂപാരൂപധമ്മേ സല്ലക്ഖേത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ സമ്മസന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൨.൧൩-൨൬) –

‘‘സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ, മഹാപൂഗഗണോ അഹു;

സരണം ഗതാ ച തേ ബുദ്ധം, സദ്ദഹന്തി തഥാഗതം.

‘‘സബ്ബേ സങ്ഗമ്മ മന്തേത്വാ, മാളം കുബ്ബന്തി സത്ഥുനോ;

ഏകത്ഥമ്ഭം അലഭന്താ, വിചിനന്തി ബ്രഹാവനേ.

‘‘തേഹം അരഞ്ഞേ ദിസ്വാന, ഉപഗമ്മ ഗണം തദാ;

അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാന, പടിപുച്ഛിം ഗണം അഹം.

‘‘തേ മേ പുട്ഠാ വിയാകംസു, സീലവന്തോ ഉപാസകാ;

മാളം മയം കത്തുകാമാ, ഏകത്ഥമ്ഭോ ന ലബ്ഭതി.

‘‘ഏകത്ഥമ്ഭം മമം ദേഥ, അഹം ദസ്സാമി സത്ഥുനോ;

ആഹരിസ്സാമഹം ഥമ്ഭം, അപ്പോസ്സുക്കാ ഭവന്തു തേ.

‘‘തേ മേ ഥമ്ഭം പവേച്ഛിംസു, പസന്നാ തുട്ഠമാനസാ;

തതോ പടിനിവത്തിത്വാ, അഗമംസു സകം ഘരം.

‘‘അചിരം ഗതേ പൂഗഗണേ, ഥമ്ഭം അഹാസഹം തദാ;

ഹട്ഠോ ഹട്ഠേന ചിത്തേന, പഠമം ഉസ്സപേസഹം.

‘‘തേന ചിത്തപ്പസാദേന, വിമാനം ഉപപജ്ജഹം;

ഉബ്ബിദ്ധം ഭവനം മയ്ഹം, സത്തഭൂമം സമുഗ്ഗതം.

‘‘വജ്ജമാനാസു ഭേരീസു, പരിചാരേമഹം സദാ;

പഞ്ചപഞ്ഞാസകപ്പമ്ഹി, രാജാ ആസിം യസോധരോ.

‘‘തത്ഥാപി ഭവനം മയ്ഹം, സത്തഭൂമം സമുഗ്ഗതം;

കൂടാഗാരവരൂപേതം, ഏകത്ഥമ്ഭം മനോരമം.

‘‘ഏകവീസതികപ്പമ്ഹി, ഉദേനോ നാമ ഖത്തിയോ;

തത്രാപി ഭവനം മയ്ഹം, സത്തഭൂമം സമുഗ്ഗതം.

‘‘യം യം യോനുപപജ്ജാമി, ദേവത്തം അഥ മാനുസം;

അനുഭോമി സുഖം സബ്ബം, ഏകത്ഥമ്ഭസ്സിദം ഫലം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം ഥമ്ഭമദദം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഏകത്ഥമ്ഭസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ കതകിച്ചത്താ അകിലാസുഭാവേ ഠിതോ അത്തനോ സന്തികം ഉപഗതാനം ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം അനുകമ്പം ഉപാദായ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം വീമംസിത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. ദേസേന്തോ ച ഏകദിവസം അത്താനം പരം വിയ കത്വാ ദസ്സേന്തോ –

൬൫. ‘‘ഉക്ഖേപകതവച്ഛസ്സ, സങ്കലിതം ബഹൂഹി വസ്സേഹി;

തം ഭാസതി ഗഹട്ഠാനം, സുനിസിന്നോ ഉളാരപാമോജ്ജോ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ ഉക്ഖേപകതവച്ഛസ്സാതി കതഉക്ഖേപവച്ഛസ്സ, ഭിക്ഖുനോ സന്തികേ വിസും വിസും ഉഗ്ഗഹിതം വിനയപദേസം സുത്തപദേസം അഭിധമ്മപദേസഞ്ച യഥാപരിച്ഛേദം വിനയസുത്താഭിധമ്മാനംയേവ ഉപരി ഖിപിത്വാ സജ്ഝായനവസേന തത്ഥ തത്ഥേവ പക്ഖിപിത്വാ ഠിതവച്ഛേനാതി അത്ഥോ കരണത്ഥേ ഹി ഇദം സാമിവചനം. സങ്കലിതം ബഹൂഹി വസ്സേഹീതി ബഹുകേഹി സംവച്ഛരേഹി സമ്പിണ്ഡനവസേന ഹദയേ ഠപിതം. ‘‘സങ്ഖലിത’’ന്തിപി പാഠോ, സങ്ഖലിതം വിയ കതം ഏകാബദ്ധവസേന വാചുഗ്ഗതം കതം. യം ബുദ്ധവചനന്തി വചനസേസോ. തന്തി തം പരിയത്തിധമ്മം ഭാസതി കഥേതി. ഗഹട്ഠാനന്തി തേസം യേഭുയ്യതായ വുത്തം. സുനിസിന്നോതി തസ്മിം ധമ്മേ സമ്മാ നിച്ചലോ നിസിന്നോ, ലാഭസക്കാരാദിം അപച്ചാസീസന്തോ കേവലം വിമുത്തായതനസീസേയേവ ഠത്വാ കഥേതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഉളാരപാമോജ്ജോ’’തി ഫലസമാപത്തിസുഖവസേന ധമ്മദേസനാവസേനേവ ച ഉപ്പന്നഉളാരപാമോജ്ജോതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യഥാ യഥാവുസോ ഭിക്ഖു, യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതി തഥാ തഥാ സോ തസ്മിം ധമ്മേ ലഭതി അത്ഥവേദം, ലഭതി ധമ്മവേദം, ലഭതി ധമ്മൂപസംഹിതം പാമോജ്ജ’’ന്തിആദി (ദീ. നി. ൩.൩൫൫).

ഉക്ഖേപകതവച്ഛത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. മേഘിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അനുസാസി മഹാവീരോതി ആയസ്മതോ മേഘിയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ കുസലബീജാനി രോപേന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പാപുണി. തസ്മിഞ്ച സമയേ വിപസ്സീ ഭഗവാ ബുദ്ധകിച്ചസ്സ പരിയോസാനമാഗമ്മ ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജ്ജി. തേന പഥവീകമ്പാദീസു ഉപ്പന്നേസു മഹാജനോ ഭീതതസിതോ അഹോസി. അഥ നം വേസ്സവണോ മഹാരാജാ തമത്ഥം വിഭാവേത്വാ സമസ്സാസേസി. തം സുത്വാ മഹാജനോ സംവേഗപ്പത്തോ അഹോസി. തത്ഥായം കുലപുത്തോ ബുദ്ധാനുഭാവം സുത്വാ സത്ഥരി സഞ്ജാതഗാരവബഹുമാനോ ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുസ്മിം സാകിയരാജകുലേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ മേഘിയോതി നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ഭഗവന്തം ഉപട്ഠഹന്തോ ഭഗവതി ജാലികായം വിഹരന്തേ കിമികാലായ നദിയാ തീരേ രമണീയം അമ്ബവനം ദിസ്വാ തത്ഥ വിഹരിതുകാമോ ദ്വേ വാരേ ഭഗവതാ വാരേത്വാ തതിയവാരം വിസ്സജ്ജിതോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ മിച്ഛാവിതക്കമക്ഖികാഹി ഖജ്ജമാനോ ചിത്തസമാധിം അലഭിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസി. അഥസ്സ ഭഗവാ ‘‘അപരിപക്കായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ പഞ്ച ധമ്മാ പരിപാകായ സംവത്തന്തീ’’തിആദിനാ (ഉദാ. ൩൧) ഓവാദം അദാസി. സോ തസ്മിം ഓവാദേ ഠത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൨.൫൭-൬൫) –

‘‘യദാ വിപസ്സീ ലോകഗ്ഗോ, ആയുസങ്ഖാരമോസ്സജി;

പഥവീ സമ്പകമ്പിത്ഥ, മേദനീ ജലമേഖലാ.

‘‘ഓതതം വിതതം മയ്ഹം, സുവിചിത്തവടംസകം;

ഭവനമ്പി പകമ്പിത്ഥ, ബുദ്ധസ്സ ആയുസങ്ഖയേ.

‘‘താസോ മയ്ഹം സമുപ്പന്നോ, ഭവനേ സമ്പകമ്പിതേ;

ഉപ്പാദോ നു കിമത്ഥായ, ആലോകോ വിപുലോ അഹു.

‘‘വേസ്സവണോ ഇധാഗമ്മ, നിബ്ബാപേസി മഹാജനം;

പാണഭൂതേ ഭയം നത്ഥി, ഏകഗ്ഗാ ഹോഥ സംവുതാ.

‘‘അഹോ ബുദ്ധോ അഹോ ധമ്മോ, അഹോ നോ സത്ഥു സമ്പദാ;

യസ്മിം ഉപ്പജ്ജമാനമ്ഹി, പഥവീ സമ്പകമ്പതി.

‘‘ബുദ്ധാനുഭാവം കിത്തേത്വാ, കപ്പം സഗ്ഗമ്ഹി മോദഹം;

അവസേസേസു കപ്പേസു, കുസലം ചരിതം മയാ.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം സഞ്ഞമലഭിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധസഞ്ഞായിദം ഫലം.

‘‘ഇതോ ചുദ്ദസകപ്പമ്ഹി, രാജാ ആസിം പതാപവാ;

സമിതോ നാമ നാമേന, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.