൮. ഏകുദാനിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അധിചേതസോ അപ്പമജ്ജതോതി ആയസ്മതോ ഏകുദാനിയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ അത്ഥദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ യക്ഖസേനാപതി ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ, ‘‘അലാഭാ വത മേ, ദുല്ലദ്ധം വത മേ, യോഹം സത്ഥുധരമാനകാലേ ദാനാദിപുഞ്ഞം കാതും നാലത്ഥ’’ന്തി പരിദേവസോകമാപന്നോ അഹോസി. അഥ നം സാഗരോ നാമ സത്ഥു സാവകോ സോകം വിനോദേത്വാ സത്ഥു ഥൂപപൂജായം നിയോജേസി. സോ പഞ്ച വസ്സാനി ഥൂപം പൂജേത്വാ തതോ ചുതോ തേന പുഞ്ഞേന ദേവമനുസ്സേസു ഏവ സംസരന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ കാലേന കാലം സത്ഥു സന്തികം ഉപസങ്കമി. തസ്മിഞ്ച സമയേ സത്ഥാ ‘‘അധിചേതസോ’’തി ഗാഥായ സാവകേ അഭിണ്ഹം ഓവദി. സോ തം സുത്വാ സദ്ധാജാതോ പബ്ബജി. പബ്ബജിത്വാ ച പന തമേവ ഗാഥം പുനപ്പുനം പരിവത്തേതി. സോ തത്ഥ വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി സമണധമ്മം കരോന്തോ ഞാണസ്സ അപരിപക്കത്താ വിസേസം നിബ്ബത്തേതു നാസക്ഖി. തതോ പന ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം വിഭവസമ്പന്നസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്വാ ജേതവനപടിഗ്ഗഹണസമയേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ കതപുബ്ബകിച്ചോ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോ സത്ഥു സന്തികം അഗമാസി. തസ്മിഞ്ച സമയേ സത്ഥാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം അത്തനോ അവിദൂരേ അധിചിത്തമനുയുത്തം ദിസ്വാ ‘‘അധിചേതസോ’’തി ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി. തം സുത്വാ അയം ചിരകാലം ഭാവനായ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോപി കാലേന കാലം തമേവ ഗാഥം ഉദാനേതി, തേനസ്സ ഏകുദാനിയോതി സമഞ്ഞാ ഉദപാദി. സോ അഥേകദിവസം ചിത്തേകഗ്ഗതം ലഭിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൨.൭൨-൮൧) –

‘‘അത്ഥദസ്സിമ്ഹി സുഗതേ, നിബ്ബുതേ സമനന്തരാ;

യക്ഖയോനിം ഉപപജ്ജിം, യസം പത്തോ ചഹം തദാ.

‘‘ദുല്ലദ്ധം വത മേ ആസി, ദുപ്പഭാതം ദുരുട്ഠിതം;

യം മേ ഭോഗേ വിജ്ജമാനേ, പരിനിബ്ബായി ചക്ഖുമാ.

‘‘മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, സാഗരോ നാമ സാവകോ;

മമുദ്ധരിതുകാമോ സോ, ആഗച്ഛി മമ സന്തികം.

‘‘കിം നു സോചസി മാ ഭായി, ചര ധമ്മം സുമേധസ;

അനുപ്പദിന്നാ ബുദ്ധേന, സബ്ബേസം ബീജസമ്പദാ.

‘‘യോ ചേ പൂരേയ്യ സമ്ബുദ്ധം, തിട്ഠന്തം ലോകനായകം;

ധാതും സാസപമത്തമ്പി, നിബ്ബുതസ്സാപി പൂജയേ.

‘‘സമേ ചിത്തപ്പസാദമ്ഹി, സമം പുഞ്ഞം മഹഗ്ഗതം;

തസ്മാ ഥൂപം കരിത്വാന, പൂജേഹി ജിനധാതുയോ.

‘‘സാഗരസ്സ വചോ സുത്വാ, ബുദ്ധഥൂപം അകാസഹം;

പഞ്ചവസ്സേ പരിചരിം, മുനിനോ ഥൂപമുത്തമം.

‘‘തേന കമ്മേന ദ്വിപദിന്ദ, ലോകജേട്ഠ നരാസഭ;

സമ്പത്തിം അനുഭോത്വാന, അരഹത്തമപാപുണിം.

‘‘ഭൂരിപഞ്ഞാ ച ചത്താരോ, സത്തകപ്പസതേ ഇതോ;

സത്തരതനസമ്പന്നാ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ വിമുത്തിസുഖേന വിഹരന്തോ ഏകദിവസം ആയസ്മതാ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന പടിഭാനം വീമംസിതും, ‘‘ആവുസോ, മയ്ഹം ധമ്മം ഭണാഹീ’’തി അജ്ഝിട്ഠോ ചിരകാലപരിചിതത്താ –

൬൮. ‘‘അധിചേതസോ അപ്പമജ്ജതോ, മുനിനോ മോനപഥേസു സിക്ഖതോ;

സോകാ ന ഭവന്തി താദിനോ, ഉപസന്തസ്സ സദാ സതീമതോ’’തി. (ഉദാ. ൩൭) –

ഇമമേവ ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ അധിചേതസോതി അധിചിത്തവതോ, സബ്ബചിത്താനം അധികേന അരഹത്തഫലചിത്തേന സമന്നാഗതസ്സാതി അത്ഥോ. അപ്പമജ്ജതോതി നപ്പമജ്ജതോ, അപ്പമാദേന അനവജ്ജധമ്മേസു സാതച്ചകിരിയായ സമന്നാഗതസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. മുനിനോതി ‘‘യോ മുനാതി ഉഭോ ലോകേ, മുനി തേന പവുച്ചതീ’’തി (ധ. പ. ൨൬൯; മഹാനി. ൧൪൯; ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨൧) ഏവം ഉഭയലോകമുനനേന വാ, മോനം വുച്ചതി ഞാണം, തേന അരഹത്തഫലപഞ്ഞാസങ്ഖാതേന മോനേന സമന്നാഗതതായ വാ ഖീണാസവോ മുനി നാമ, തസ്സ മുനിനോ. മോനപഥേസു സിക്ഖതോതി അരഹത്തഞാണസങ്ഖാതസ്സ മോനസ്സ പഥേസു ഉപായമഗ്ഗേസു സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മേസു, തീസു വാ സിക്ഖാസു സിക്ഖതോ. ഇദഞ്ച പുബ്ബഭാഗപടിപദം ഗഹേത്വാ വുത്തം. പരിനിട്ഠിതസിക്ഖോ ഹി അരഹാ, തസ്മാ ഏവം സിക്ഖതോ, ഇമായ സിക്ഖായ മുനിഭാവം പത്തസ്സ മുനിനോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യസ്മാ ചേതദേവം തസ്മാ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗഫലചിത്താനം വസേന അധിചേതസോ, ചതുസച്ചസമ്ബോധിപടിപത്തിയം അപ്പമാദവസേന അപ്പമജ്ജതോ, അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണസമന്നാഗമേന മുനിനോതി ഏവമേതേസം പദാനം അത്ഥോ യുജ്ജതിയേവ. അഥ വാ ‘‘അപ്പമജ്ജതോ സിക്ഖതോ’’ പധാനഹേതൂ അക്ഖാതാതി ദട്ഠബ്ബാ. തസ്മാ അപ്പമജ്ജനഹേതു സിക്ഖനഹേതു ച അധിചേതസോതി അത്ഥോ.

സോകാ ന ഭവന്തി താദിനോതി താദിസസ്സ ഖീണാസവമുനിനോ അബ്ഭന്തരേ ഇട്ഠവിയോഗാദിവത്ഥുകാ സോകാ ചിത്തസന്താപാ ന ഹോന്തി. അഥ വാ താദിലക്ഖണപ്പത്തസ്സ അസേക്ഖമുനിനോ സോകാ ന ഭവന്തീതി. ഉപസന്തസ്സാതി രാഗാദീനം അച്ചന്തൂപസമേന ഉപസന്തസ്സ. സദാ സതീമതോതി സതിവേപുല്ലപ്പത്തിയാ നിച്ചകാലം സതിയാ അവിരഹിതസ്സ.

ഏത്ഥ ച ‘‘അധിചേതസോ’’തി ഇമിനാ അധിചിത്തസിക്ഖാ, ‘‘അപ്പമജ്ജതോ’’തി ഇമിനാ അധിസീലസിക്ഖാ, ‘‘മുനിനോ മോനപഥേസു സിക്ഖതോ’’തി ഏതേഹി അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ. ‘‘മുനിനോ’’തി വാ ഏതേന അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ, ‘‘മോനപഥേസു സിക്ഖതോ’’തി ഏതേന താസം ലോകുത്തരസിക്ഖാനം പുബ്ബഭാഗപടിപദാ, ‘‘സോകാ ന ഭവന്തീ’’തിആദീഹി സിക്ഖാപാരിപൂരിയാ ആനിസംസാ പകാസിതാതി വേദിതബ്ബം അയമേവ ച ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണഗാഥാ അഹോസി.

ഏകുദാനിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.