൩. പക്ഖത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ചുതാ പതന്തീതി ആയസ്മതോ പക്ഖത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ യക്ഖസേനാപതി ഹുത്വാ വിപസ്സിം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ദിബ്ബവത്ഥേന പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സക്കേസു ദേവദഹനിഗമേ സാകിയരാജകുലേ നിബ്ബത്തി, ‘‘സമ്മോദകുമാരോ’’തിസ്സ നാമം അഹോസി. അഥസ്സ ദഹരകാലേ വാതരോഗേന പാദാ ന വഹിംസു. സോ കതിപയം കാലം പീഠസപ്പീ വിയ വിചരി. തേനസ്സ പക്ഖോതി സമഞ്ഞാ ജാതാ. പച്ഛാ അരോഗകാലേപി തഥേവ നം സഞ്ജാനന്തി, സോ ഭഗവതോ ഞാതിസമാഗമേ പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ കതപുബ്ബകിച്ചോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരതി. അഥേകദിവസം ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിതും ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. തസ്മിഞ്ച സമയേ അഞ്ഞതരോ കുലലോ മംസപേസിം ആദായ ആകാസേന ഗച്ഛതി, തം ബഹൂ കുലലാ അനുപതിത്വാ പാതേസും. പാതിതം മംസപേസിം ഏകോ കുലലോ അഗ്ഗഹേസി. തം അഞ്ഞോ അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹി, തം ദിസ്വാ ഥേരോ ‘‘യഥായം മംസപേസി, ഏവം കാമാ നാമ ബഹുസാധാരണാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ’’തി – കാമേസു ആദീനവം നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം പച്ചവേക്ഖിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ‘‘അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ മനസികരോന്തോ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ ദിവാട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൨.൧-൧൦) –

‘‘വിപസ്സീ നാമ ഭഗവാ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

അട്ഠസട്ഠിസഹസ്സേഹി, പാവിസി ബന്ധുമം തദാ.

‘‘നഗരാ അഭിനിക്ഖമ്മ, അഗമം ദീപചേതിയം;

അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹം.

‘‘ചുല്ലാസീതിസഹസ്സാനി, യക്ഖാ മയ്ഹം ഉപന്തികേ;

ഉപട്ഠഹന്തി സക്കച്ചം, ഇന്ദംവ തിദസാ ഗണാ.

‘‘ഭവനാ അഭിനിക്ഖമ്മ, ദുസ്സം പഗ്ഗയ്ഹഹം തദാ;

സിരസാ അഭിവാദേസിം, തഞ്ചാദാസിം മഹേസിനോ.

‘‘അഹോ ബുദ്ധോ അഹോ ധമ്മോ, അഹോ നോ സത്ഥു സമ്പദാ;

ബുദ്ധസ്സ ആനുഭാവേന, വസുധായം പകമ്പഥ.

‘‘തഞ്ച അച്ഛരിയം ദിസ്വാ, അബ്ഭുതം ലോമഹംസനം;

ബുദ്ധേ ചിത്തം പസാദേമി, ദ്വിപദിന്ദമ്ഹി താദിനേ.

‘‘സോഹം ചിത്തം പസാദേത്വാ, ദുസ്സം ദത്വാന സത്ഥുനോ;

സരണഞ്ച ഉപാഗച്ഛിം, സാമച്ചോ സപരിജ്ജനോ.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഇതോ പന്നരസേ കപ്പേ, സോളസാസും സുവാഹനാ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ യദേവ സംവേഗവത്ഥും അങ്കുസം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അഞ്ഞാ അധിഗതാ, തസ്സ സംകിത്തനമുഖേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ ‘‘ചുതാ പതന്തീ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൬൩. തത്ഥ ചുതാതി ഭട്ഠാ. പതന്തീതി അനുപതന്തി. പതിതാതി ചവനവസേന ഭൂമിയം പതിതാ, ആകാസേ വാ സമ്പതനവസേന പതിതാ. ഗിദ്ധാതി ഗേധം ആപന്നാ. പുനരാഗതാതി പുനദേവ ഉപഗതാ. ച-സദ്ദോ സബ്ബത്ഥ യോജേതബ്ബോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പതന്തി അനുപതന്തി ച ഇധ കുലലാ, ഇതരസ്സ മുഖതോ ചുതാ ച മംസപേസി, ചുതാ പന സാ ഭൂമിയം പതിതാ ച, ഗിദ്ധാ ഗേധം ആപന്നാ സബ്ബേവ കുലലാ പുനരാഗതാ. യഥാ ചിമേ കുലലാ, ഏവം സംസാരേ പരിബ്ഭമന്താ സത്താ യേ കുസലധമ്മതോ ചുതാ, തേ പതന്തി നിരയാദീസു, ഏവം പതിതാ ച, സമ്പത്തിഭവേ ഠിതാ തത്ഥ കാമസുഖാനുയോഗവസേന കാമഭവേ രൂപാരൂപഭവേസു ച ഭവനികന്തിവസേന ഗിദ്ധാ ച പുനരാഗതാ ഭവതോ അപരിമുത്തത്താ തേന തേന ഭവഗാമിനാ കമ്മേന തം തം ഭവസഞ്ഞിതം ദുക്ഖം ആഗതാ ഏവ, ഏവംഭൂതാ ഇമേ സത്താ. മയാ പന കതം കിച്ചം പരിഞ്ഞാദിഭേദം സോളസവിധമ്പി കിച്ചം കതം, ന ദാനി തം കാതബ്ബം അത്ഥി. രതം രമ്മം രമിതബ്ബം അരിയേഹി സബ്ബസങ്ഖതവിനിസ്സടം നിബ്ബാനം രതം അഭിരതം രമ്മം. തേന ച സുഖേനന്വാഗതം സുഖം ഫലസമാപത്തിസുഖേന അനുആഗതം ഉപഗതം അച്ചന്തസുഖം നിബ്ബാനം, സുഖേന വാ സുഖാപടിപദാഭൂതേന വിപസ്സനാസുഖേന മഗ്ഗസുഖേന ച അന്വാഗതം ഫലസുഖം നിബ്ബാനസുഖഞ്ചാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പക്ഖത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.