൬. സമിദ്ധിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സദ്ധായാഹം പബ്ബജിതോതി ആയസ്മതോ സമിദ്ധിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കത്താധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ ഇതോ ചതുനവുതേ കപ്പേ സിദ്ധത്ഥം ഭഗവന്തം പസ്സിത്വാ പസന്നമാനസോ സവണ്ടാനി പുപ്ഫാനി കണ്ണികബദ്ധാനി ഗഹേത്വാ പൂജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ സുഗതീസുയേവ പരിവത്തേന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ ജാതകാലതോ പട്ഠായ തം കുലം ധനധഞ്ഞാദീഹി വഡ്ഢി, അത്തഭാവോ ചസ്സ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ ഗുണവാ ഇതി വിഭവസമിദ്ധിയാ ച ഗുണസമിദ്ധിയാ ച സമിദ്ധീത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ ബിമ്ബിസാരസമാഗമേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ഭാവനായ യുത്തപ്പയുത്തോ വിഹരന്തോ ഭഗവതി തപോദാരാമേ വിഹരന്തേ ഏകദിവസം ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘ലാഭാ വത മേ സത്ഥാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സ്വാക്ഖാതേ ചാഹം ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിതോ, സബ്രഹ്മചാരീ ച മേ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ’’തി. തസ്സേവം ചിന്തേന്തസ്സ ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം ഉദപാദി. തം അസഹന്തോ മാരോ പാപിമാ ഥേരസ്സ അവിദൂരേ മഹന്തം ഭേരവസദ്ദമകാസി, പഥവിയാ ഉന്ദ്രിയനകാലോ വിയ അഹോസി. ഥേരോ ഭഗവതോ തമത്ഥം ആരോചേസി. ഭഗവാ ‘‘മാരോ തുയ്ഹം വിചക്ഖുകമ്മായ ചേതേതി, ഗച്ഛ, ഭിക്ഖു തത്ഥ അചിന്തേത്വാ വിഹരാഹീ’’തി ആഹ. ഥേരോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൨൧.൩൦-൩൪) –

‘‘കണികാരംവ ജോതന്തം, നിസിന്നം പബ്ബതന്തരേ;

ഓഭാസേന്തം ദിസാ സബ്ബാ, സിദ്ധത്ഥം നരസാരഥിം.

‘‘ധനും അദ്വേജ്ഝം കത്വാന, ഉസും സന്നയ്ഹഹം തദാ;

പുപ്ഫം സവണ്ടം ഛേത്വാന, ബുദ്ധസ്സ അഭിരോപയിം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഏകപഞ്ഞാസിതോ കപ്പേ, ഏകോ ആസിം ജുതിന്ധരോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ തത്ഥേവ വിഹരന്തസ്സ ഥേരസ്സ ഖീണാസവഭാവം അജാനന്തോ പുരിമനയേനേവ മാരോ മഹന്തം ഭേരവസദ്ദം അകാസി. തം സുത്വാ ഥേരോ അഭീതോ അച്ഛമ്ഭീ ‘‘താദിസാനം മാരാനം സതമ്പി സഹസ്സമ്പി മയ്ഹം ലോമമ്പി ന കമ്പേതീ’’തി അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ ‘‘സദ്ധായാഹം പബ്ബജിതോ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൪൬. തത്ഥ സദ്ധായാതി ധമ്മച്ഛന്ദസമുട്ഠാനായ കമ്മഫലസദ്ധായ ചേവ രതനത്തയസദ്ധായ ച. അഹന്തി അത്താനം നിദ്ദിസതി. പബ്ബജിതോതി ഉപഗതോ. അഗാരസ്മാതി ഗേഹതോ ഘരാവാസതോ വാ. അനഗാരിയന്തി പബ്ബജ്ജം, സാ ഹി യംകിഞ്ചി കസിവാണിജ്ജാദികമ്മം ‘അഗാരസ്സ ഹിത’ന്തി അഗാരിയം നാമ, തദഭാവതോ ‘‘അനഗാരിയാ’’തി വുച്ചതി. സതി പഞ്ഞാ ച മേ വുഡ്ഢാതി സരണലക്ഖണാ സതി, പജാനനലക്ഖണാ പഞ്ഞാതി ഇമേ ധമ്മാ വിപസ്സനാക്ഖണതോ പട്ഠായ മഗ്ഗപടിപാടിയാ യാവ അരഹത്താ മേ വുഡ്ഢാ വഡ്ഢിതാ, ന ദാനി വഡ്ഢേതബ്ബാ അത്ഥി സതിപഞ്ഞാ വേപുല്ലപ്പത്താതി ദസ്സേതി. ചിത്തഞ്ച സുസമാഹിതന്തി അട്ഠസമാപത്തിവസേന ചേവ ലോകുത്തരസമാധിവസേന ച ചിത്തം മേ സുട്ഠു സമാഹിതം, ന ദാനി തസ്സ സമാധാതബ്ബം അത്ഥി, സമാധി വേപുല്ലപ്പത്തോതി ദസ്സേതി. തസ്മാ കാമം കരസ്സു രൂപാനീതി പാപിമ മം ഉദ്ദിസ്സ യാനി കാനിചി വിപ്പകാരാനി യഥാരുചിം കരോഹി, തേഹി പന നേവ മം ബ്യാധയിസ്സസി മമ സരീരകമ്പനമത്തമ്പി കാതും ന സക്ഖിസ്സസി, കുതോ ചിത്തഞ്ഞഥത്തം? തസ്മാ തവ കിരിയാ അപ്പടിച്ഛിതപഹേനകം വിയ ന കിഞ്ചി അത്ഥം സോധേതി, കേവലം തവ ചിത്തവിഘാതമത്തഫലാതി ഥേരോ മാരം തജ്ജേസി. തം സുത്വാ മാരോ ‘‘ജാനാതി മം സമണോ’’തി തത്ഥേവന്തരധായി.

സമിദ്ധിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.