൫. പഞ്ചമവഗ്ഗോ

൧. സിരിവഡ്ഢത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

വിവരമനുപതന്തി വിജ്ജുതാതി ആയസ്മതോ സിരിവഡ്ഢത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ വിപസ്സിം ഭഗവന്തം പസ്സിത്വാ കിങ്കണിപുപ്ഫേഹി പൂജം കത്വാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ വിഭവസമ്പന്നസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗേഹേ നിബ്ബത്തി, സിരിവഡ്ഢോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ ബിമ്ബിസാരസമാഗമേ സത്ഥരി സദ്ധമ്മേ ച ഉപ്പന്നപ്പസാദോ ഹേതുസമ്പന്നതായ പബ്ബജി. പബ്ബജിത്വാ ച കതപുബ്ബകിച്ചോ വേഭാരപണ്ഡവപബ്ബതാനം അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം അരഞ്ഞായതനേ പബ്ബതഗുഹായം കമ്മട്ഠാനമനുയുത്തോ വിഹരതി. തസ്മിഞ്ച സമയേ മഹാ അകാലമേഘോ ഉട്ഠഹി. വിജ്ജുല്ലതാ പബ്ബതവിവരം പവിസന്തിയോ വിയ വിചരന്തി. ഥേരസ്സ ഘമ്മപരിളാഹാഭിഭൂതസ്സ സാരഗബ്ഭേഹി മേഘവാതേഹി ഘമ്മപരിളാഹോ വൂപസമി. ഉതുസപ്പായലാഭേന ചിത്തം ഏകഗ്ഗം അഹോസി. സമാഹിതചിത്തോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൨൧.൧൦-൧൪) –

‘‘കഞ്ചനഗ്ഘിയസങ്കാസോ, സബ്ബഞ്ഞൂ ലോകനായകോ;

ഓദകം ദഹമോഗ്ഗയ്ഹ, സിനായി അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ.

‘‘പഗ്ഗയ്ഹ കിങ്കണിം പുപ്ഫം, വിപസ്സിസ്സാഭിരോപയിം;

ഉദഗ്ഗചിത്തോ സുമനോ, ദ്വിപദിന്ദസ്സ താദിനോ.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘സത്തവീസതികപ്പമ്ഹി, രാജാ ഭീമരഥോ അഹു;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അഞ്ഞാപദേസേന അത്തസന്നിസ്സയം ഉദാനം ഉദാനേന്തോ ‘‘വിവരമനുപതന്തി വിജ്ജുതാ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൪൧. തത്ഥ വിവരന്തി അന്തരാ വേമജ്ഝം. അനുപതന്തീതി അനുലക്ഖണേ പതന്തി പവത്തന്തി, വിജ്ജോതന്തീതി അത്ഥോ. വിജ്ജോതനമേവ ഹി വിജ്ജുല്ലതാനം പവത്തി നാമ. അനു-സദ്ദയോഗേന ചേത്ഥ ഉപയോഗവചനം, യഥാ ‘‘രുക്ഖമനുവിജ്ജോതന്തീ’’തി. വിജ്ജുതാതി സതേരതാ. വേഭാരസ്സ ച പണ്ഡവസ്സ ചാതി വേഭാരപബ്ബതസ്സ ച പണ്ഡവപബ്ബതസ്സ ച വിവരമനുപതന്തീതി യോജനാ. നഗവിവരഗതോതി നഗവിവരം പബ്ബതഗുഹം ഉപഗതോ. ഝായതീതി ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേന ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന ച ഝായതി, സമഥവിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേന്തോ ഭാവേതി. പുത്തോ അപ്പടിമസ്സ താദിനോതി സീലക്ഖന്ധാദിധമ്മകായസമ്പത്തിയാ രൂപകായസമ്പത്തിയാ ച അനുപമസ്സ ഉപമാരഹിതസ്സ ഇട്ഠാനിട്ഠാദീസു താദിലക്ഖണസമ്പത്തിയാ താദിനോ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഓരസപുത്തോ. പുത്തവചനേനേവ ചേത്ഥ ഥേരേന സത്ഥു അനുജാതഭാവദീപനേന അഞ്ഞാ ബ്യാകതാതി വേദിതബ്ബം.

സിരിവഡ്ഢത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഖദിരവനിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ചാലേ ഉപചാലേതി ആയസ്മതോ ഖദിരവനിയരേവതത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പതി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ തിത്ഥനാവികകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ മഹാഗങ്ഗായ പയാഗതിത്ഥേ തിത്ഥനാവാകമ്മം കരോന്തോ ഏകദിവസം സസാവകസങ്ഘം ഭഗവന്തം ഗങ്ഗാതീരം ഉപഗതം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ നാവാസങ്ഘാടം യോജേത്വാ മഹന്തേന പൂജാസക്കാരേന പരതീരം പാപേത്വാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും സത്ഥാരാ ആരഞ്ഞകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിയമാനം ദിസ്വാ തദത്ഥം പത്ഥനം പട്ഠപേത്വാ ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച മഹാദാനം പവത്തേസി. ഭഗവാ ച തസ്സ പത്ഥനായ അവജ്ഝഭാവം ബ്യാകാസി. സോ തതോ പട്ഠായ തത്ഥ തത്ഥ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഗധരട്ഠേ നാലകഗാമേ രൂപസാരിയാ ബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തി. തം വയപ്പത്തം മാതാപിതരോ ഘരബന്ധനേന ബന്ധിതുകാമാ ജാതാ. സോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പബ്ബജിതഭാവം സുത്വാ ‘‘മയ്ഹം ജേട്ഠഭാതാ അയ്യോ ഉപതിസ്സോ ഇമം വിഭവം ഛഡ്ഡേത്വാ പബ്ബജിതോ, തേന വന്തം ഖേളപിണ്ഡം കഥാഹം പച്ഛാ ഗിലിസ്സാമീ’’തി ജാതസംവേഗോ പാസം അനുപഗച്ഛനകമിഗോ വിയ ഞാതകേ വഞ്ചേത്വാ ഹേതുസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനോ ഭിക്ഖൂനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മസേനാപതിനോ കനിട്ഠഭാവം നിവേദേത്വാ അത്തനോ പബ്ബജ്ജായ ഛന്ദം ആരോചേസി. ഭിക്ഖൂ തം പബ്ബാജേത്വാ പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സം ഉപസമ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനേ നിയോജേസും. സോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഖദിരവനം പവിസിത്വാ, ‘‘അരഹത്തം പത്വാ ഭഗവന്തം ധമ്മസേനാപതിഞ്ച പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഘടേന്തോ വായമന്തോ ഞാണസ്സ പരിപാകഗതത്താ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧.൬൨൮-൬൪൩) –

‘‘ഗങ്ഗാ ഭാഗീരഥീ നാമ, ഹിമവന്താ പഭാവിതാ;

കുതിത്ഥേ നാവികോ ആസിം, ഓരിമേ ച തരിം അഹം.

‘‘പദുമുത്തരോ നായകോ, സമ്ബുദ്ധോ ദ്വിപദുത്തമോ;

വസീസതസഹസ്സേഹി, ഗങ്ഗാതീരമുപാഗതോ.

‘‘ബഹൂ നാവാ സമാനേത്വാ, വഡ്ഢകീഹി സുസങ്ഖതം;

നാവായ ഛദനം കത്വാ, പടിമാനിം നരാസഭം.

‘‘ആഗന്ത്വാന ച സമ്ബുദ്ധോ, ആരൂഹി തഞ്ച നാവകം;

വാരിമജ്ഝേ ഠിതോ സത്ഥാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘യോ സോ താരേസി സമ്ബുദ്ധം, സങ്ഘഞ്ചാപി അനാസവം;

തേന ചിത്തപ്പസാദേന, ദേവലോകേ രമിസ്സതി.

‘‘നിബ്ബത്തിസ്സതി തേ ബ്യമ്ഹം, സുകതം നാവസണ്ഠിതം;

ആകാസേ പുപ്ഫഛദനം, ധാരയിസ്സതി സബ്ബദാ.

‘‘അട്ഠപഞ്ഞാസകപ്പമ്ഹി, താരകോ നാമ ഖത്തിയോ;

ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി.

‘‘സത്തപഞ്ഞാസകപ്പമ്ഹി, ചമ്മകോ നാമ ഖത്തിയോ;

ഉഗ്ഗച്ഛന്തോവ സൂരിയോ, ജോതിസ്സതി മഹബ്ബലോ.

‘‘കപ്പസതസഹസ്സമ്ഹി, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തിദസാ സോ ചവിത്വാന, മനുസ്സത്തം ഗമിസ്സതി;

രേവതോ നാമ നാമേന, ബ്രഹ്മബന്ധു ഭവിസ്സതി.

‘‘അഗാരാ നിക്ഖമിത്വാന, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

ഗോതമസ്സ ഭഗവതോ, സാസനേ പബ്ബജിസ്സതി.

‘‘സോ പച്ഛാ പബ്ബജിത്വാന, യുത്തയോഗോ വിപസ്സകോ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

‘‘വീരിയം മേ ധുരധോരയ്ഹം, യോഗക്ഖേമാധിവാഹനം;

ധാരേമി അന്തിമം ദേഹം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനേ.

‘‘സതസഹസ്സേ കതം കമ്മം, ഫലം ദസ്സേസി മേ ഇധ;

സുമുത്തോ സരവേഗോവ, കിലേസേ ഝാപയീ മമ.

‘‘തതോ മം വനനിരതം, ദിസ്വാ ലോകന്തഗൂ മുനി;

വനവാസിഭിക്ഖൂനഗ്ഗം, പഞ്ഞപേസി മഹാമതി.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ ഥേരോ സത്ഥാരം ധമ്മസേനാപതിഞ്ച വന്ദിതും സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനം പവിസിത്വാ സത്ഥാരം ധമ്മസേനാപതിഞ്ച വന്ദിത്വാ കതിപാഹം ജേതവനേ വിഹാസി. അഥ നം സത്ഥാ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ ആരഞ്ഞകാനം ഭിക്ഖൂനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ആരഞ്ഞകാനം യദിദം രേവതോ ഖദിരവനിയോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൮, ൨൦൩). സോ അപരഭാഗേ അത്തനോ ജാതഗാമം ഗന്ത്വാ ‘‘ചാലാ, ഉപചാലാ, സീസൂപചാലാ’’തി തിസ്സന്നം ഭഗിനീനം പുത്തേ ‘‘ചാലാ, ഉപചാലാ, സീസൂപചാലാ’’തി തയോ ഭാഗിനേയ്യേ ആനേത്വാ പബ്ബാജേത്വാ കമ്മട്ഠാനേ നിയോജേസി. തേ കമ്മട്ഠാനം അനുയുത്താ വിഹരന്തി. തസ്മിഞ്ച സമയേ ഥേരസ്സ കോചിദേവ ആബാധോ ഉപ്പന്നോ. തം സുത്വാ സാരിപുത്തത്ഥേരോ രേവതം ‘‘ഗിലാനപുച്ഛനം അധിഗമപുച്ഛനഞ്ച കരിസ്സാമീ’’തി ഉപഗച്ഛി. രേവതത്ഥേരോ ധമ്മസേനാപതിം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ തേസം സാമണേരാനം സതുപ്പാദനവസേന ഓവദന്തോ ‘‘ചാലേ ഉപചാലേ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൪൨. തത്ഥ ചാലേ ഉപചാലേ സീസൂപചാലേതി തേസം ആലപനം. ‘‘ചാലാ, ഉപചാലാ, സീസൂപചാലാ’’തി ഹി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ലദ്ധനാമാ തേ തയോ ദാരകാ പബ്ബജിതാപി തഥാ വോഹരീയന്തി. ‘‘‘ചാലീ, ഉപചാലീ, സീസൂപചാലീ’തി തേസം നാമ’’ന്തി ച വദന്തി. യദത്ഥം ‘‘ചാലാ’’തിആദിനാ ആമന്തനം കതം, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘പതിസ്സതാ നു ഖോ വിഹരഥാ’’തി വത്വാ തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ആഗതോ വോ വാലം വിയ വേധീ’’തി. പതിസ്സതാതി പതിസ്സതികാ. ഖോതി അവധാരണേ. ആഗതോതി ആഗച്ഛി. വോതി തുമ്ഹാകം. വാലം വിയ വേധീതി വാലവേധീ വിയ, അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – തിക്ഖജവനനിബ്ബേധികപഞ്ഞതായ വാലവേധിരൂപോ സത്ഥുകപ്പോ തുമ്ഹാകം മാതുലത്ഥേരോ ആഗതോ, തസ്മാ സമണസഞ്ഞം ഉപട്ഠപേത്വാ സതിസമ്പജഞ്ഞയുത്താ ഏവ ഹുത്വാ വിഹരഥ, ‘‘യഥാധിഗതേ വിഹാരേ അപ്പമത്താ ഭവഥാ’’തി.

തം സുത്വാ തേ സാമണേരാ ധമ്മസേനാപതിസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനാദിവത്തം കത്വാ ഉഭിന്നം മാതുലത്ഥേരാനം പടിസന്ഥാരവേലായം നാതിദൂരേ സമാധിം സമാപജ്ജിത്വാ നിസീദിംസു. ധമ്മസേനാപതി രേവതത്ഥേരേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ഉട്ഠായാസനാ തേ സാമണേരേ ഉപസങ്കമി, തേ തഥാകാലപരിച്ഛേദസ്സ കതത്താ ഥേരേ ഉപസങ്കമന്തേ ഏവ ഉട്ഠഹിത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠംസു. ഥേരോ ‘‘കതരകതരവിഹാരേന വിഹരഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ തേഹി ‘‘ഇമായ ഇമായാ’’തി വുത്തേ ‘‘ദാരകേപി നാമ ഏവം വിനേന്തോ മയ്ഹം ഭാതികോ പച്ചപാദി വത ധമ്മസ്സ അനുധമ്മ’’ന്തി ഥേരം പസംസന്തോ പക്കാമി.

ഖദിരവനിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സുമങ്ഗലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സുമുത്തികോതി ആയസ്മതോ സുമങ്ഗലത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ന്ഹായിത്വാ ഏകചീവരം ഠിതം ദിസ്വാ സോമനസ്സപ്പത്തോ ഹുത്വാ അപ്ഫോടേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയാ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം ഗാമകേ താദിസേന കമ്മനിസ്സന്ദേന ദലിദ്ദകുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ സുമങ്ഗലോതി നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ ഖുജ്ജകാസിതനങ്ഗലകുദ്ദാലപരിക്ഖാരോ ഹുത്വാ കസിയാ ജീവതി. സോ ഏകദിവസം രഞ്ഞാ പസേനദികോസലേന ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച മഹാദാനേ പവത്തിയമാനേ ദാനോപകരണാനി ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തേഹി മനുസ്സേഹി സദ്ധിം ദധിഘടം ഗഹേത്വാ ആഗതോ ഭിക്ഖൂനം സക്കാരസമ്മാനം ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ സുഖുമവത്ഥസുനിവത്ഥാ സുഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ നിവാതേസു സേനാസനേസു വിഹരന്തി, യംനൂനാഹമ്പി പബ്ബജേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ, അഞ്ഞതരം മഹാഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ പബ്ബജ്ജാധിപ്പായം നിവേദേസി. സോ തം കരുണായന്തോ പബ്ബാജേത്വാ കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖി. സോ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോ ഏകവിഹാരേ നിബ്ബിന്നോ ഉക്കണ്ഠിതോ ഹുത്വാ, വിബ്ഭമിതുകാമോ ഞാതിഗാമം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ കച്ഛം ബന്ധിത്വാ ഖേത്തം കസന്തേ കിലിട്ഠവത്ഥനിവത്ഥേ സമന്തതോ രജോകിണ്ണസരീരേ വാതാതപേന ഫുസ്സന്തേ കസ്സകേ ദിസ്വാ, ‘‘മഹന്തം വതിമേ സത്താ ജീവികനിമിത്തം ദുക്ഖം പച്ചനുഭോന്തീ’’തി സംവേഗം പടിലഭി. ഞാണസ്സ പരിപാകം ഗതത്താ യഥാഗഹിതം കമ്മട്ഠാനം ഉപട്ഠാസി. സോ അഞ്ഞതരം രുക്ഖമൂലം ഉപഗന്ത്വാ വിവേകം ലഭിത്വാ യോനിസോ മനസികരോന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൨.൧൧-൧൯) –

‘‘അത്ഥദസ്സീ ജിനവരോ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

വിഹാരാ അഭിനിക്ഖമ്മ, തളാകം ഉപസങ്കമി.

‘‘ന്ഹാത്വാ പിത്വാ ച സമ്ബുദ്ധോ, ഉത്തരിത്വേകചീവരോ;

അട്ഠാസി ഭഗവാ തത്ഥ, വിലോകേന്തോ ദിസോദിസം.

‘‘ഭവനേ ഉപവിട്ഠോഹം, അദ്ദസം ലോകനായകം;

ഹട്ഠോ ഹട്ഠേന ചിത്തേന, അപ്ഫോടേസിം അഹം തദാ.

‘‘സതരംസിംവ ജോതന്തം, പഭാസന്തംവ കഞ്ചനം;

നച്ചഗീതേ പയുത്തോഹം, പഞ്ചങ്ഗതൂരിയമ്ഹി ച.

‘‘യം യം യോനുപപജ്ജാമി, ദേവത്തം അഥ മാനുസം;

സബ്ബേ സത്തേ അഭിഭോമി, വിപുലോ ഹോതി മേ യസോ.

‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, നമോ തേ പുരിസുത്തമ;

അത്താനം തോസയിത്വാന, പരേ തോസേസി ത്വം മുനി.

‘‘പരിഗ്ഗഹേ നിസീദിത്വാ, ഹാസം കത്വാന സുബ്ബതേ;

ഉപട്ഠഹിത്വാ സമ്ബുദ്ധം, തുസിതം ഉപപജ്ജഹം.

‘‘സോളസേതോ കപ്പസതേ, ദ്വിനവഏകചിന്തിതാ;

സത്തരതനസമ്പന്നാ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സമ്പത്തിം അത്തനോ ദുക്ഖവിമുത്തിഞ്ച കിത്തനവസേന ഉദാനം ഉദാനേന്തോ ‘‘സുമുത്തികോ’’തിആദിമാഹ.

൪൩. തത്ഥ സുമുത്തികോതി സുന്ദരാ അച്ചന്തികതായ അപുനബ്ഭവികാ മുത്തി ഏതസ്സാതി സുമുത്തികോ. തസ്സ പന വിമുത്തിയാ പാസംസിയതായ അച്ഛരിയതായ ച അപ്ഫോടേന്തോ ആഹ ‘‘സുമുത്തികോ’’തി. പുന തത്ഥ വിമുത്തിയം അത്തനോ പസാദസ്സ ദള്ഹഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘സാഹു സുമുത്തികോമ്ഹീ’’തി ആഹ. ‘‘സാധു സുട്ഠു മുത്തികോ വതമ്ഹീ’’തി അത്ഥോ. ‘‘കുതോ പനായം സുമുത്തികതാ’’തി? കാമഞ്ചായം ഥേരോ സബ്ബസ്മാപി വട്ടദുക്ഖതോ സുവിമുത്തോ, അത്തനോ പന താവ ഉപട്ഠിതം അതിവിയ അനിട്ഠഭൂതം ദുക്ഖം ദസ്സേന്തോ ‘‘തീഹി ഖുജ്ജകേഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഖുജ്ജകേഹീതി ഖുജ്ജസഭാവേഹി, ഖുജ്ജാകാരേഹി വാ. നിസ്സക്കവചനഞ്ചേതം മുത്തസദ്ദാപേക്ഖായ. കസ്സകോ ഹി അഖുജ്ജോപി സമാനോ തീസു ഠാനേസു അത്താനം ഖുജ്ജം കത്വാ ദസ്സേതി ലായനേ കസനേ കുദ്ദാലകമ്മേ ച. യോ ഹി പന കസ്സകോ ലായനാദീനി കരോതി, താനിപി അസിതാദീനി കുടിലാകാരതോ ഖുജ്ജകാനീതി വുത്തം ‘‘തീഹി ഖുജ്ജകേഹീ’’തി.

ഇദാനി താനി സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘അസിതാസു മയാ, നങ്ഗലാസു മയാ, ഖുദ്ദകുദ്ദാലാസു മയാ’’തി ആഹ. തത്ഥ അസിതാസു മയാതി ലവിത്തേഹി മയാ മുത്തന്തി അത്ഥോ. നിസ്സക്കേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അപരേ പന ‘‘അസിതാസു മയാതി ലവിത്തേഹി കരണഭൂതേഹി മയാ ഖുജ്ജിത’’ന്തി വദന്തി. തേസം മതേന കരണത്ഥേ ഹേതുമ്ഹി വാ ഭുമ്മവചനം. ‘‘നങ്ഗലാസൂ’’തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസം കത്വാ വുത്തം, നങ്ഗലേഹി കസിരേഹീതി അത്ഥോ. അത്തനാ വളഞ്ജിതകുദ്ദാലസ്സ സഭാവതോ വളഞ്ജനേന വാ അപ്പകതായ വുത്തം ‘‘ഖുദ്ദകുദ്ദാലാസൂ’’തി ‘‘കുണ്ഠകുദ്ദാലാസൂ’’തിപി പാളി. വളഞ്ജനേനേവ അതിഖിണഖണിത്തേസൂതി അത്ഥോ. ഇധമേവാതി മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. അഥ വാപീതി വാ-സദ്ദോ നിപാതമത്തം. ഗാമകേ ഠിതത്താ താനി അസിതാദീനി കിഞ്ചാപി ഇധേവ മമ സമീപേയേവ, തഥാപി അലമേവ ഹോതീതി അത്ഥോ. തുരിതവസേന ചേതം ആമേഡിതവചനം. ഝായാതി ഫലസമാപത്തിജ്ഝാനവസേന ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥം ദിബ്ബവിഹാരാദിവസേന ച ഝായ. സുമങ്ഗലാതി അത്താനം ആലപതി. ഝാനേ പന ആദരദസ്സനത്ഥം ആമേഡിതം കതം. അപ്പമത്തോ വിഹരാതി സതിപഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തിയാ സബ്ബത്ഥകമേവ അപ്പമത്തോസി ത്വം, തസ്മാ ഇദാനി സുഖം വിഹര, സുമങ്ഗല. കേചി പന ‘‘അരഹത്തം അപ്പത്വാ ഏവ വിപസ്സനായ വീഥിപടിപന്നായ സാസനേ സഞ്ജാതാഭിരതിയാ യഥാനുഭൂതം ഘരാവാസദുക്ഖം ജിഗുച്ഛന്തോ ഥേരോ ഇമം ഗാഥം വത്വാ പച്ഛാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണീ’’തി വദന്തി. തേസം മതേന ‘‘ഝായ അപ്പമത്തോ വിഹരാ’’തി പദാനം അത്ഥോ വിപസ്സനാമഗ്ഗവസേനപി യുജ്ജതി ഏവ.

സുമങ്ഗലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സാനുത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

മതം വാ അമ്മ രോദന്തീതി ആയസ്മതോ സാനുത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ചതുനവുതേ കപ്പേ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ ഹത്ഥപാദധോവനമുഖവിക്ഖാലനാനം അത്ഥായ ഉദകം ഉപനേസി. സത്ഥാ ഹി ഭോജനകാലേ ഹത്ഥപാദേ ധോവിതുകാമോ അഹോസി. സോ സത്ഥു ആകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ ഉദകം ഉപനേസി. ഭഗവാ ഹത്ഥപാദേ ധോവിത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേതുകാമോ അഹോസി. സോ തമ്പി ഞത്വാ മുഖോദകം ഉപനേസി. സത്ഥാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ മുഖധോവനകിച്ചം നിട്ഠാപേസി. ഏവം ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ തേന കരീയമാനം വേയ്യാവച്ചം സാദിയി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരസ്സ ഉപാസകസ്സ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്മിം ഗബ്ഭഗതേയേവ പിതാ പവാസം ഗതോ, ഉപാസികാ ദസമാസച്ചയേന പുത്തം വിജായിത്വാ സാനൂതിസ്സ നാമം അകാസി. തസ്മിം അനുക്കമേന വഡ്ഢന്തേ സത്തവസ്സികംയേവ നം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ പബ്ബാജേസി, ‘‘ഏവമയം അനന്തരായോ വഡ്ഢിത്വാ അച്ചന്തസുഖഭാഗീ ഭവിസ്സതീ’’തി. ‘‘സോ സാനുസാമണേരോ’’തി പഞ്ഞാതോ പഞ്ഞവാ വത്തസമ്പന്നോ ബഹുസ്സുതോ ധമ്മകഥികോ സത്തേസു മേത്തജ്ഝാസയോ ഹുത്വാ ദേവമനുസ്സാനം പിയോ അഹോസി മനാപോതി സബ്ബം സാനുസുത്തേ ആഗതനയേന വേദിതബ്ബം.

തസ്സ അതീതജാതിയം മാതാ യക്ഖയോനിയം നിബ്ബത്തി. തം യക്ഖാ ‘‘സാനുത്ഥേരസ്സ അയം മാതാ’’തി ഗരുചിത്തികാരബഹുലാ ഹുത്വാ മാനേന്തി. ഏവം ഗച്ഛന്തേ കാലേ പുഥുജ്ജനഭാവസ്സ ആദീനവം വിഭാവേന്തം വിയ ഏകദിവസം സാനുസ്സ യോനിസോ മനസികാരാഭാവാ അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന്തസ്സ വിബ്ഭമിതുകാമതാചിത്തം ഉപ്പജ്ജി. തം തസ്സ യക്ഖിനിമാതാ ഞത്വാ മനുസ്സമാതുയാ ആരോചേസി – ‘‘തവ പുത്തോ, സാനു, ‘വിബ്ഭമിസ്സാമീ’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി, തസ്മാ ത്വം –

‘‘സാനും പബുദ്ധം വജ്ജാസി, യക്ഖാനം വചനം ഇദം;

മാകാസി പാപകം കമ്മം, ആവി വാ യദി വാ രഹോ.

‘‘സചേ ത്വം പാപകം കമ്മം, കരിസ്സസി കരോസി വാ;

ന തേ ദുക്ഖാ പമുത്യത്ഥി, ഉപ്പച്ചാപി പലായതോ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯; ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൩൨൫ സാനുസാമണേരവത്ഥു) –

ഏവം ഭണാഹീ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ യക്ഖിനിമാതാ തത്ഥേവന്തരധായി. മനുസ്സമാതാ പന തം സുത്വാ പരിദേവസോകസമാപന്നാ ചേതോദുക്ഖസമപ്പിതാ അഹോസി. അഥ സാനുസാമണേരോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ മാതു സന്തികം ഉപഗതോ മാതരം രോദമാനം ദിസ്വാ ‘‘അമ്മ, കിം നിസ്സായ രോദസീ’’തി വത്വാ ‘‘തം നിസ്സായാ’’തി ച വുത്തോ മാതു ‘‘മതം വാ, അമ്മ, രോദന്തി, യോ വാ ജീവം ന ദിസ്സതീ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൪൪. തസ്സത്ഥോ – ‘‘അമ്മ, രോദന്താ നാമ ഞാതകാ മിത്താ വാ അത്തനോ ഞാതകം മിത്തം വാ മതം ഉദ്ദിസ്സ രോദന്തി പരലോകം ഗതത്താ, യോ വാ ഞാതകോ മിത്തോ വാ ജീവം ജീവന്തോ ദേസന്തരം പക്കന്തതായ ച ന ദിസ്സതി, തം വാ ഉദ്ദിസ്സ രോദന്തി, ഉഭയമ്പേതം മയി ന വിജ്ജതി, ഏവം സന്തേ ജീവന്തം ധരമാനം മം പുരതോ ഠിതം പസ്സന്തീ; കസ്മാ, അമ്മ, രോദസി?മം ഉദ്ദിസ്സ തവ രോദനസ്സ കാരണമേവ നത്ഥീ’’തി.

തം സുത്വാ തസ്സ മാതാ ‘‘മരണഞ്ഹേതം, ഭിക്ഖവേ, യോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതീ’’തി (മ. നി. ൩.൬൩) സുത്തപദാനുസാരേന ഉപ്പബ്ബജനം അരിയസ്സ വിനയേ മരണന്തി ദസ്സേന്തീ –

‘‘മതം വാ പുത്ത രോദന്തി, യോ വാ ജീവം ന ദിസ്സതി;

യോ ച കാമേ ചജിത്വാന, പുനരാഗച്ഛതേ ഇധ.

‘‘തം വാപി പുത്ത രോദന്തി, പുന ജീവം മതോ ഹി സോ;

കുക്കുളാ ഉബ്ഭതോ താത, കുക്കുളം പതിതുമിച്ഛസീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯; ധ. പ. അട്ഠ. ൨.സാനുസാമണേരവത്ഥു) –

ഗാഥാദ്വയം അഭാസി.

തത്ഥ കാമേ ചജിത്വാനാതി നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയേന വത്ഥുകാമേ പഹായ, തഞ്ച കിലേസകാമസ്സ തദങ്ഗപ്പഹാനവസേന വേദിതബ്ബം. പബ്ബജ്ജാ ഹേത്ഥ കാമപരിച്ചാഗോ അധിപ്പേതോ. പുനരാഗച്ഛതേ ഇധാതി ഇധ ഗേഹേ പുനദേവ ആഗച്ഛതി, ഹീനായാവത്തനം സന്ധായ വദതി. തം വാപീതി യോ പബ്ബജിത്വാ വിബ്ഭമതി, തം വാപി പുഗ്ഗലം മതം വിയമാദിസിയോ രോദന്തി. കസ്മാതി ചേ? പുന ജീവം മതോ ഹി സോതി വിബ്ഭമനതോ പച്ഛാ യോ ജീവന്തോ, സോ ഗുണമരണേന അത്ഥതോ മതോയേവ. ഇദാനിസ്സ സവിസേസസംവേഗം ജനേതും ‘‘കുക്കുളാ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – ‘‘അഹോരത്തം ആദിത്തം വിയ ഹുത്വാ ഡഹനട്ഠേന കുക്കുളനിരയസദിസത്താ കുക്കുളാ ഗിഹിഭാവാ അനുകമ്പന്തിയാ മയാ ഉബ്ഭതോ ഉദ്ധതോ, താത സാനു, കുക്കുളം പതിതും ഇച്ഛസി പതിതുകാമോസീ’’തി.

തം സുത്വാ സാനുസാമണേരോ സംവേഗജാതോ ഹുത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൨൧.൨൫-൨൯) –

‘‘ഭുഞ്ജന്തം സമണം ദിസ്വാ, വിപ്പസന്നമനാവിലം;

ഘടേനോദകമാദായ, സിദ്ധത്ഥസ്സ അദാസഹം.

‘‘നിമ്മലോ ഹോമഹം അജ്ജ, വിമലോ ഖീണസംസയോ;

ഭവേ നിബ്ബത്തമാനസ്സ, ഫലം നിബ്ബത്തതേ സുഭം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, ഉദകം യമദാസഹം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ദകദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘ഏകസട്ഠിമ്ഹിതോ കപ്പേ, ഏകോവ വിമലോ അഹു;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഥേരോ ഇമിസ്സാ ഗാഥായ വസേന ‘‘മയ്ഹം വിപസ്സനാരമ്ഭോ അരഹത്തപ്പത്തി ച ജാതാ’’തി ഉദാനവസേന തമേവ ഗാഥം പച്ചുദാഹാസി.

സാനുത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. രമണീയവിഹാരിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യഥാപി ഭദ്ദോ ആജഞ്ഞോതി ആയസ്മതോ രമണീയവിഹാരിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ വിപസ്സിം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ കോരണ്ഡപുപ്ഫേഹി പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവേസു നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ അഞ്ഞതരസ്സ സേട്ഠിസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ യോബ്ബനമദേന കാമേസു മുച്ഛം ആപന്നോ വിഹരതി. സോ ഏകദിവസം അഞ്ഞതരം പാരദാരികം രാജപുരിസേഹി വിവിധാ കമ്മകാരണാ കരീയമാനം ദിസ്വാ സംവേഗജാതോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പബ്ബജി. പബ്ബജിതോ ച രാഗചരിതതായ നിച്ചകാലം സുസമ്മട്ഠം പരിവേണം സൂപട്ഠിതം പാനീയപരിഭോജനീയം സുപഞ്ഞതം മഞ്ചപീഠം കത്വാ വിഹരതി. തേന സോ രമണീയവിഹാരീത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ.

സോ രാഗുസ്സന്നതായ അയോനിസോ മനസി കരിത്വാ സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ, ‘‘ധിരത്ഥു, മം ഏവംഭൂതോ സദ്ധാദേയ്യം ഭുഞ്ജേയ്യ’’ന്തി വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ‘‘വിബ്ഭമിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ രുക്ഖമൂലേ നിസീദി, തേന ച മഗ്ഗേന സകടേസു ഗച്ഛന്തേസു ഏകോ സകടയുത്തോ ഗോണോ പരിസ്സമന്തോ വിസമട്ഠാനേ ഖലിത്വാ പതി, തം സാകടികാ യുഗതോ മുഞ്ചിത്വാ തിണോദകം ദത്വാ പരിസ്സമം വിനോദേത്വാ പുനപി ധുരേ യോജേത്വാ അഗമംസു. ഥേരോ തം ദിസ്വാ – ‘‘യഥായം ഗോണോ സകിം ഖലിത്വാപി ഉട്ഠായ സകിം ധുരം വഹതി, ഏവം മയാപി കിലേസവസേന സകിം ഖലിതേനാപി വുട്ഠായ സമണധമ്മം കാതും വട്ടതീ’’തി യോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന്തോ നിവത്തിത്വാ ഉപാലിത്ഥേരസ്സ അത്തനോ പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ തേന വുത്തവിധിനാ ആപത്തിതോ വുട്ഠഹിത്വാ സീലം പാകതികം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൨൧.൩൫-൩൯) –

‘‘അക്കന്തഞ്ച പദം ദിസ്വാ, ചക്കാലങ്കാരഭൂസിതം;

പദേനാനുപദം യന്തോ, വിപസ്സിസ്സ മഹേസിനോ.

‘‘കോരണ്ഡം പുപ്ഫിതം ദിസ്വാ, സമൂലം പൂജിതം മയാ;

ഹട്ഠോ ഹട്ഠേന ചിത്തേന, അവന്ദിം പദമുത്തമം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിപൂജയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘സത്തപഞ്ഞാസകപ്പമ്ഹി, ഏകോ വീതമലോ അഹും;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ വിമുത്തിസുഖം അനുഭവന്തോ അത്തനോ പുബ്ബഭാഗപടിപത്തിയാ സദ്ധിം അരിയധമ്മാധിഗമനദീപനിം ‘‘യഥാപി ഭദ്ദോ ആജഞ്ഞോ, ഖലിത്വാ പതിതിട്ഠതീ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൪൫. തത്ഥ ഖലിത്വാതി പക്ഖലിത്വാ. പതിതിട്ഠതീതി പതിട്ഠഹതി, പുനദേവ യഥാഠാനേ തിട്ഠതി. ഏവന്തി യഥാ ഭദ്ദോ ഉസഭാജാനീയോ ഭാരം വഹന്തോ പരിസ്സമപ്പത്തോ വിസമട്ഠാനം ആഗമ്മ ഏകവാരം പക്ഖലിത്വാ പതിതോ ന തത്തകേന ധുരം ഛഡ്ഡേതി, ഥാമജവപരക്കമസമ്പന്നതായ പന ഖലിത്വാപി പതിതിട്ഠതി, അത്തനോ സഭാവേനേവ ഠത്വാ ഭാരം വഹതി, ഏവം കിലേസപരിസ്സമപ്പത്തോ കിരിയാപരാധേന ഖലിത്വാ തം ഖലിതം ഥാമവീരിയസമ്പത്തിതായ പടിപാകതികം കത്വാ മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ ദസ്സനസമ്പന്നം, തതോ ഏവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സവനന്തേ അരിയായ ജാതിയാ ജാതതായ സാവകം, തസ്സ ഉരേ വായാമജനിതാഭിജാതിതായ ഓരസം പുത്തം ഭദ്ദാജാനീയസദിസകിച്ചതായ ആജാനീയന്തി ച മം ധാരേഥ ഉപധാരേഥാതി അത്ഥോ.

രമണീയവിഹാരിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സമിദ്ധിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സദ്ധായാഹം പബ്ബജിതോതി ആയസ്മതോ സമിദ്ധിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കത്താധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ ഇതോ ചതുനവുതേ കപ്പേ സിദ്ധത്ഥം ഭഗവന്തം പസ്സിത്വാ പസന്നമാനസോ സവണ്ടാനി പുപ്ഫാനി കണ്ണികബദ്ധാനി ഗഹേത്വാ പൂജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ സുഗതീസുയേവ പരിവത്തേന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ ജാതകാലതോ പട്ഠായ തം കുലം ധനധഞ്ഞാദീഹി വഡ്ഢി, അത്തഭാവോ ചസ്സ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ ഗുണവാ ഇതി വിഭവസമിദ്ധിയാ ച ഗുണസമിദ്ധിയാ ച സമിദ്ധീത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ ബിമ്ബിസാരസമാഗമേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ഭാവനായ യുത്തപ്പയുത്തോ വിഹരന്തോ ഭഗവതി തപോദാരാമേ വിഹരന്തേ ഏകദിവസം ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘ലാഭാ വത മേ സത്ഥാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സ്വാക്ഖാതേ ചാഹം ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിതോ, സബ്രഹ്മചാരീ ച മേ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ’’തി. തസ്സേവം ചിന്തേന്തസ്സ ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം ഉദപാദി. തം അസഹന്തോ മാരോ പാപിമാ ഥേരസ്സ അവിദൂരേ മഹന്തം ഭേരവസദ്ദമകാസി, പഥവിയാ ഉന്ദ്രിയനകാലോ വിയ അഹോസി. ഥേരോ ഭഗവതോ തമത്ഥം ആരോചേസി. ഭഗവാ ‘‘മാരോ തുയ്ഹം വിചക്ഖുകമ്മായ ചേതേതി, ഗച്ഛ, ഭിക്ഖു തത്ഥ അചിന്തേത്വാ വിഹരാഹീ’’തി ആഹ. ഥേരോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൨൧.൩൦-൩൪) –

‘‘കണികാരംവ ജോതന്തം, നിസിന്നം പബ്ബതന്തരേ;

ഓഭാസേന്തം ദിസാ സബ്ബാ, സിദ്ധത്ഥം നരസാരഥിം.

‘‘ധനും അദ്വേജ്ഝം കത്വാന, ഉസും സന്നയ്ഹഹം തദാ;

പുപ്ഫം സവണ്ടം ഛേത്വാന, ബുദ്ധസ്സ അഭിരോപയിം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഏകപഞ്ഞാസിതോ കപ്പേ, ഏകോ ആസിം ജുതിന്ധരോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ തത്ഥേവ വിഹരന്തസ്സ ഥേരസ്സ ഖീണാസവഭാവം അജാനന്തോ പുരിമനയേനേവ മാരോ മഹന്തം ഭേരവസദ്ദം അകാസി. തം സുത്വാ ഥേരോ അഭീതോ അച്ഛമ്ഭീ ‘‘താദിസാനം മാരാനം സതമ്പി സഹസ്സമ്പി മയ്ഹം ലോമമ്പി ന കമ്പേതീ’’തി അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ ‘‘സദ്ധായാഹം പബ്ബജിതോ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൪൬. തത്ഥ സദ്ധായാതി ധമ്മച്ഛന്ദസമുട്ഠാനായ കമ്മഫലസദ്ധായ ചേവ രതനത്തയസദ്ധായ ച. അഹന്തി അത്താനം നിദ്ദിസതി. പബ്ബജിതോതി ഉപഗതോ. അഗാരസ്മാതി ഗേഹതോ ഘരാവാസതോ വാ. അനഗാരിയന്തി പബ്ബജ്ജം, സാ ഹി യംകിഞ്ചി കസിവാണിജ്ജാദികമ്മം ‘അഗാരസ്സ ഹിത’ന്തി അഗാരിയം നാമ, തദഭാവതോ ‘‘അനഗാരിയാ’’തി വുച്ചതി. സതി പഞ്ഞാ ച മേ വുഡ്ഢാതി സരണലക്ഖണാ സതി, പജാനനലക്ഖണാ പഞ്ഞാതി ഇമേ ധമ്മാ വിപസ്സനാക്ഖണതോ പട്ഠായ മഗ്ഗപടിപാടിയാ യാവ അരഹത്താ മേ വുഡ്ഢാ വഡ്ഢിതാ, ന ദാനി വഡ്ഢേതബ്ബാ അത്ഥി സതിപഞ്ഞാ വേപുല്ലപ്പത്താതി ദസ്സേതി. ചിത്തഞ്ച സുസമാഹിതന്തി അട്ഠസമാപത്തിവസേന ചേവ ലോകുത്തരസമാധിവസേന ച ചിത്തം മേ സുട്ഠു സമാഹിതം, ന ദാനി തസ്സ സമാധാതബ്ബം അത്ഥി, സമാധി വേപുല്ലപ്പത്തോതി ദസ്സേതി. തസ്മാ കാമം കരസ്സു രൂപാനീതി പാപിമ മം ഉദ്ദിസ്സ യാനി കാനിചി വിപ്പകാരാനി യഥാരുചിം കരോഹി, തേഹി പന നേവ മം ബ്യാധയിസ്സസി മമ സരീരകമ്പനമത്തമ്പി കാതും ന സക്ഖിസ്സസി, കുതോ ചിത്തഞ്ഞഥത്തം? തസ്മാ തവ കിരിയാ അപ്പടിച്ഛിതപഹേനകം വിയ ന കിഞ്ചി അത്ഥം സോധേതി, കേവലം തവ ചിത്തവിഘാതമത്തഫലാതി ഥേരോ മാരം തജ്ജേസി. തം സുത്വാ മാരോ ‘‘ജാനാതി മം സമണോ’’തി തത്ഥേവന്തരധായി.

സമിദ്ധിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഉജ്ജയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

നമോ തേ ബുദ്ധ വീരത്ഥൂതി ആയസ്മതോ ഉജ്ജയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ ഇതോ ദ്വാനവുതേ കപ്പേ തിസ്സം ഭഗവന്തം പസ്സിത്വാ പസന്നമാനസോ കണികാരപുപ്ഫേഹി പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ അഞ്ഞതരസ്സ സോത്തിയബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഉജ്ജയോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ ഹുത്വാ തത്ഥ സാരം അപസ്സന്തോ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനോ വേളുവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ചരിയാനുകൂലം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൨൧.൧-൪) –

‘‘കണികാരം പുപ്ഫിതം ദിസ്വാ, ഓചിനിത്വാനഹം തദാ;

തിസ്സസ്സ അഭിരോപേസിം, ഓഘതിണ്ണസ്സ താദിനോ.

‘‘ദ്വേനവുതേ ഇതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘പഞ്ചതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, അരുണപാണീതി വിസ്സുതോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ ഭഗവതോ ഥോമനാകാരേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ ‘‘നമോ തേ ബുദ്ധ വീരത്ഥൂ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൪൭. തത്ഥ നമോതി പണാമകിത്തനം. തേതി പണാമകിരിയായ സമ്പദാനകിത്തനം, തുയ്ഹന്തി അത്ഥോ. ബുദ്ധ വീരാതി ച ഭഗവതോ ആലപനം. ഭഗവാ ഹി യഥാ അഭിഞ്ഞേയ്യാദിഭേദസ്സ അത്ഥസ്സ അഭിഞ്ഞേയ്യാദിഭേദേന സയമ്ഭൂഞാണേന അനവസേസതോ ബുദ്ധത്താ ‘‘ബുദ്ധോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം പഞ്ചന്നമ്പി മാരാനം അഭിപ്പമദ്ദനവസേന പദഹന്തേന മഹതാ വീരിയേന സമന്നാഗതത്താ ‘‘വീരോ’’തി വുച്ചതി. അത്ഥൂതി ഹോതു, തസ്സ ‘‘നമോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. വിപ്പമുത്തോസി സബ്ബധീതി സബ്ബേഹി കിലേസേഹി സബ്ബസ്മിഞ്ച സങ്ഖാരഗതേ വിപ്പമുത്തോ വിസംയുത്തോ അസി ഭവസി, ന തയാ കിഞ്ചി അവിപ്പമുത്തം നാമ അത്ഥി, യതോഹം തുയ്ഹാപദാനേ വിഹരം, വിഹരാമി അനാസവോതി തുയ്ഹം തവ അപദാനേ ഓവാദേ ഗതമഗ്ഗേ പടിപത്തിചരിയായ വിഹരം യഥാസത്തി യഥാബലം പടിപജ്ജന്തോ കാമാസവാദീനം ചതുന്നമ്പി ആസവാനം സുപ്പഹീനത്താ അനാസവോ വിഹരാമി, താദിസസ്സ നമോ തേ ബുദ്ധ-വീരത്ഥൂതി.

ഉജ്ജയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സഞ്ജയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യതോ അഹന്തി ആയസ്മതോ സഞ്ജയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മഹതി പൂഗേ സംകിത്തിവസേന വത്ഥും സങ്ഘരിത്വാ രതനത്തയം ഉദ്ദിസ്സ പുഞ്ഞം കരോന്തോ സയം ദലിദ്ദോ ഹുത്വാ നേസം ഗണാദീനം പുഞ്ഞകിരിയായ ബ്യാവടോ അഹോസി. കാലേന കാലം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ പസന്നമാനസോ ഭിക്ഖൂനഞ്ച തം തം വേയ്യാവച്ചം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ വിഭവസമ്പന്നസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി സഞ്ജയോ നാമ നാമേന, സോ വയപ്പത്തോ ബ്രഹ്മായുപോക്ഖരസാതിആദികേ അഭിഞ്ഞാതേ ബ്രാഹ്മണേ സാസനേ അഭിപ്പസന്നേ ദിസ്വാ സഞ്ജാതപ്പസാദോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമി. തസ്സ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. സോ ധമ്മം സുത്വാ സോതാപന്നോ അഹോസി. അപരഭാഗേ പബ്ബജി. പബ്ബജന്തോ ച ഖുരഗ്ഗേയേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസീ. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൦.൫൧-൫൫) –

‘‘വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ, മഹാപൂഗഗണോ അഹു;

വേയ്യാവച്ചകരോ ആസിം, സബ്ബകിച്ചേസു വാവടോ.

‘‘ദേയ്യധമ്മോ ച മേ നത്ഥി, സുഗതസ്സ മഹേസിനോ;

അവന്ദിം സത്ഥുനോ പാദേ, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.