൬. ഛട്ഠവഗ്ഗോ

൧. ഗോധികാദിചതുത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

വസ്സതി ദേവോതിആദികാ ചതസ്സോ – ഗോധികോ, സുബാഹു, വല്ലിയോ, ഉത്തിയോതി ഇമേസം ചതുന്നം ഥേരാനം ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? ഇമേപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്താ ഇതോ ചതുനവുതേ കപ്പേ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹായാ ഹുത്വാ വിചരിംസു. തേസു ഏകോ സിദ്ധത്ഥം ഭഗവന്തം പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ കടച്ഛുഭിക്ഖം അദാസി. ദുതിയോ പസന്നചിത്തോ ഹുത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹി. തതിയോ പസന്നചിത്തോ ഏകേന പുപ്ഫഹത്ഥേന ഭഗവന്തം പൂജേസി. ചതുത്ഥോ സുമനപുപ്ഫേഹി പൂജമകാസി. ഏവം തേ സത്ഥരി ചിത്തം പസാദേത്വാ പസുതേന തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ പുന അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ സഹായകാ ഹുത്വാ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം കത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ പാവായം ചതുന്നം മല്ലരാജാനം പുത്താ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തിംസു. തേസം ഗോധികോ, സുബാഹു, വല്ലിയോ, ഉത്തിയോതി നാമാനി അകംസു. അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയസഹായാ അഹേസും. തേ കേനചിദേവ കരണീയേന കപിലവത്ഥും അഗമംസു. തസ്മിഞ്ച സമയേ സത്ഥാ കപിലവത്ഥും ഗന്ത്വാ നിഗ്രോധാരാമേ വസന്തോ യമകപാടിഹാരിയം ദസ്സേത്വാ സുദ്ധോദനപ്പമുഖേ സക്യരാജാനോ ദമേസി. തദാ തേപി ചത്താരോ മല്ലരാജപുത്താ പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ ലദ്ധപ്പസാദാ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനാകമ്മം കരോന്താ നചിരസ്സേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിംസു. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൧.൧-൨൩) –

‘‘സുവണ്ണവണ്ണം സമ്ബുദ്ധം, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹം;

പവരാ അഭിനിക്ഖന്തം, വനാ നിബ്ബനമാഗതം.

‘‘കടച്ഛുഭിക്ഖം പാദാസിം, സിദ്ധത്ഥസ്സ മഹേസിനോ;

പഞ്ഞായ ഉപസന്തസ്സ, മഹാവീരസ്സ താദിനോ.

‘‘പദേനാനുപദായന്തം, നിബ്ബാപേന്തേ മഹാജനം;

ഉളാരാ വിത്തി മേ ജാതാ, ബുദ്ധേ ആദിച്ചബന്ധുനേ.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഭിക്ഖാദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘സത്താസീതിമ്ഹിതോ കപ്പേ, മഹാരേണുസനാമകാ;

സത്തരതനസമ്പന്നാ, സത്തേതേ ചക്കവത്തിനോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഗോധികോ ഥേരോ.

‘‘സുവണ്ണവണ്ണം സമ്ബുദ്ധം, നിസഭാജാനിയം യഥാ;

തിധാപഭിന്നം മാതങ്ഗം, കുഞ്ജരംവ മഹേസിനം.

‘‘ഓഭാസേന്തം ദിസാ സബ്ബാ, ഉളുരാജംവ പൂരിതം;

രഥിയം പടിപജ്ജന്തം, ലോകജേട്ഠം അപസ്സഹം.

‘‘ഞാണേ ചിത്തം പസാദേത്വാ, പഗ്ഗഹേത്വാന അഞ്ജലിം;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, സിദ്ധത്ഥമഭിവാദയിം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഞാണസഞ്ഞായിദം ഫലം.

‘‘തേസത്തതിമ്ഹിതോ കപ്പേ, സോളസാസും നരുത്തമാ;

സത്തരതനസമ്പന്നാ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

സുബാഹുത്ഥേരോ.

‘‘തിവരായം നിവാസീഹം, അഹോസിം മാലികോ തദാ;

അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, സിദ്ധത്ഥം ലോകപൂജിതം.

‘‘പസന്നചിത്തോ സുമനോ, പുപ്ഫഹത്ഥമദാസഹം;

യത്ഥ യത്ഥുപപജ്ജാമി, തസ്സ കമ്മസ്സ വാഹസാ.

‘‘അനുഭോമി ഫലം ഇട്ഠം, പുബ്ബേ സുകതമത്തനോ;

പരിക്ഖിത്തോ സുമല്ലേഹി, പുപ്ഫദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പുപ്ഫപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ചതുന്നവുതുപാദായ, ഠപേത്വാ വത്തമാനകം;

പഞ്ചരാജസതാ തത്ഥ, നജ്ജസമസനാമകാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

വല്ലിയോ ഥേരോ.

‘‘സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ, ജാതിപുപ്ഫമദാസഹം;

പാദേസു സത്ത പുപ്ഫാനി, ഹാസേനോകിരിതാനി മേ.

‘‘തേന കമ്മേനഹം അജ്ജ, അഭിഭോമി നരാമരേ;

ധാരേമി അന്തിമം ദേഹം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനേ.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പുപ്ഫപൂജായിദം ഫലം.

‘‘സമന്തഗന്ധനാമാസും, തേരസ ചക്കവത്തിനോ;

ഇതോ പഞ്ചമകേ കപ്പേ, ചാതുരന്താ ജനാധിപാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. (അപ. ഥേര ൧.൧൧.൧-൨൩);

ഉത്തിയോ ഥേരോ.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഇമേ ചത്താരോപി ഥേരാ ലോകേ പാകടാ പഞ്ഞാതാ രാജരാജമഹാമത്തേഹി സക്കതാ ഗരുകതാ ഹുത്വാ അരഞ്ഞേ സഹേവ വിഹരന്തി. അഥേകദാ രാജാ ബിമ്ബിസാരോ തേ ചത്താരോ ഥേരേ രാജഗഹം ഉപഗതേ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ തേമാസം വസ്സാവാസത്ഥായ നിമന്തേത്വാ തേസം പാടിയേക്കം കുടികായോ കാരേത്വാ സതിസമ്മോസേന ന ഛാദേസി. ഥേരാ അച്ഛന്നാസു കുടികാസു വിഹരന്തി. വസ്സകാലേ ദേവോ ന വസ്സതി. രാജാ ‘‘കിം നു ഖോ കാരണം ദേവോ ന വസ്സതീ’’തി ചിന്തേന്തോ, തം കാരണം ഞത്വാ, താ കുടികായോ ഛാദാപേത്വാ, മത്തികാകമ്മം ചിത്തകമ്മഞ്ച കാരാപേത്വാ, കുടികാമഹം കരോന്തോ മഹതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം അദാസി. ഥേരാ രഞ്ഞോ അനുകമ്പായ കുടികായോ പവിസിത്വാ മേത്താസമാപത്തിയോ സമാപജ്ജിംസു. അഥുത്തരപാചീനദിസതോ മഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഥേരാനം സമാപത്തിതോ വുട്ഠാനക്ഖണേയേവ വസ്സിതും ആരഭി. തേസു ഗോധികത്ഥേരോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ സഹ മേഘഗജ്ജിതേന –

൫൧. ‘‘വസ്സതി ദേവോ യഥാ സുഗീതം, ഛന്നാ മേ കുടികാ സുഖാ നിവാതാ;

ചിത്തം സുസമാഹിതഞ്ച മയ്ഹം, അഥ ചേ പത്ഥയസി പവസ്സ ദേവാ’’തി. –

ഇമം ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ വസ്സതീതി സിഞ്ചതി വുട്ഠിധാരം പവേച്ഛതി. ദേവോതി മേഘോ. യഥാ സുഗീതന്തി സുന്ദരഗീതം വിയ ഗജ്ജന്തോതി അധിപ്പായോ. മേഘോ ഹി വസ്സനകാലേ സതപടലസഹസ്സപടലോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഥനയന്തോ വിജ്ജുതാ നിച്ഛാരേന്തോവ സോഭതി, ന കേവലോ. തസ്മാ സിനിദ്ധമധുരഗമ്ഭീരനിഗ്ഘോസോ വസ്സതി ദേവോതി ദസ്സേതി. തേന സദ്ദതോ അനുപപീളിതം ആഹ ‘‘ഛന്നാ മേ കുടികാ സുഖാ നിവാതാ’’തി. യഥാ ന ദേവോ വസ്സതി, ഏവം തിണാദീഹി ഛാദിതാ അയം മേ കുടികാ, തേന വുട്ഠിവസ്സേന അനുപപീളിതം ആഹ. പരിഭോഗസുഖസ്സ ഉതുസപ്പായഉതുസുഖസ്സ ച സബ്ഭാവതോ സുഖാ. ഫുസിതഗ്ഗളപിഹിതവാതപാനതാഹി വാതപരിസ്സയരഹിതാ. ഉഭയേനപി ആവാസസപ്പായവസേന അനുപപീളിതം ആഹ. ചിത്തം സുസമാഹിതഞ്ച മയ്ഹന്തി ചിത്തഞ്ച മമ സുട്ഠു സമാഹിതം അനുത്തരസമാധിനാ നിബ്ബാനാരമ്മണേ സുട്ഠു അപ്പിതം, ഏതേന അബ്ഭന്തരപരിസ്സയാഭാവതോ അപ്പോസ്സുക്കതം ദസ്സേതി. അഥ ചേ പത്ഥയസീതി അഥ ഇദാനി പത്ഥയസി ചേ, യദി ഇച്ഛസി. പവസ്സാതി സിഞ്ച ഉദകം പഗ്ഘര വുട്ഠിധാരം പവേച്ഛ. ദേവാതി മേഘം ആലപതി.

ഗോധികത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സുബാഹുത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

൫൨. ഇതരേഹി വുത്തഗാഥാസു തതിയപദേ ഏവ വിസേസോ. തത്ഥ സുബാഹുനാ വുത്തഗാഥായം ചിത്തം സുസമാഹിതഞ്ച കായേതി മമ ചിത്തം കരജകായേ കായഗതാസതിഭാവനാവസേന സുട്ഠു സമാഹിതം സമ്മദേവ അപ്പിതം. അയഞ്ഹി ഥേരോ കായഗതാസതിഭാവനാവസേന പടിലദ്ധഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തം സന്ധായാഹ ‘‘ചിത്തം സുസമാഹിതഞ്ച കായേ’’തി.

സുബാഹുത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. വല്ലിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

൫൩. വല്ലിയത്ഥേരഗാഥായം തസ്സം വിഹരാമി അപ്പമത്തോതി തസ്സം കുടികായം അപ്പമാദപടിപത്തിയാ മത്ഥകം പാപിതത്താ അപ്പമത്തോ അരിയവിഹാരൂപസംഹിതേന ദിബ്ബവിഹാരാദിസംഹിതേന ച ഇരിയാപഥവിഹാരേന വിഹരാമി, അത്തഭാവം പവത്തേമീതി വുത്തം ഹോതി.

വല്ലിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ

൪. ഉത്തിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

൫൪. ഉത്തിയത്ഥേരേന വുത്തഗാഥായം അദുതിയോതി അസഹായോ, കിലേസസങ്ഗണികായ ഗണസങ്ഗണികായ ച വിരഹിതോതി അത്ഥോ.

ഉത്തിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുന്നം ഥേരാനം ഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അഞ്ജനവനിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ആസന്ദിം കുടികം കത്വാതി ആയസ്മതോ അഞ്ജനവനിയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സുദസ്സനോ നാമ മാലാകാരോ ഹുത്വാ സുമനപുപ്ഫേഹി ഭഗവന്തം പൂജേത്വാ അഞ്ഞമ്പി തത്ഥ തത്ഥ ബഹും പുഞ്ഞം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം അകാസി. അഥ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വേസാലിയം വജ്ജിരാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ തസ്സ വയപ്പത്തകാലേ വജ്ജിരട്ഠേ അവുട്ഠിഭയം ബ്യാധിഭയം അമനുസ്സഭയന്തി തീണി ഭയാനി ഉപ്പജ്ജിംസു. തം സബ്ബം രതനസുത്തവണ്ണനായം (ഖു. പാ. അട്ഠ. രതനസുത്തവണ്ണനാ; സു. നി. അട്ഠ. ൧.രതനസുത്തവണ്ണനാ) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. ഭഗവതി പന വേസാലിം പവിട്ഠേ ഭയേസു ച വൂപസന്തേസു സത്ഥു ധമ്മദേസനായ സമ്ബഹുലാനം ദേവമനുസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയേ ച ജാതേ അയം രാജകുമാരോ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജി. യഥാ ചായം ഏവം അനന്തരം വുച്ചമാനാ ചത്താരോപി ജനാ. തേപി ഹി ഇമസ്സ സഹായഭൂതാ ലിച്ഛവിരാജകുമാരാ ഏവം ഇമിനാവ നീഹാരേന പബ്ബജിംസു. കസ്സപസമ്ബുദ്ധകാലേപി സഹായാ ഹുത്വാ ഇമിനാ സഹേവ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം അകംസു, പദുമുത്തരസ്സപി ഭഗവതോ പാദമൂലേ കുസലബീജരോപനാദിം അകംസൂതി. തത്ഥായം കതപുബ്ബകിച്ചോ സാകേതേ അഞ്ജനവനേ സുസാനട്ഠാനേ വസന്തോ ഉപകട്ഠായ വസ്സൂപനായികായ മനുസ്സേഹി ഛഡ്ഡിതം ജിണ്ണകം ആസന്ദിം ലഭിത്വാ തം ചതൂസു പാസാണേസു ഠപേത്വാ ഉപരി തിരിയഞ്ച തിണാദീഹി ഛാദേത്വാ ദ്വാരം യോജേത്വാ വസ്സം ഉപഗതോ. പഠമമാസേയേവ ഘടേന്തോ വായമന്തോ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൧.൨൪-൨൮) –

‘‘സുദസ്സനോതി നാമേന, മാലാകാരോ അഹം തദാ;

അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, ലോകജേട്ഠം നരാസഭം.

‘‘ജാതിപുപ്ഫം ഗഹേത്വാന, പൂജയിം പദുമുത്തരം;

വിസുദ്ധചക്ഖു സുമനോ, ദിബ്ബചക്ഖും സമജ്ഝഗം.

‘‘ഏതിസ്സാ പുപ്ഫപൂജായ, ചിത്തസ്സ പണിധീഹി ച;

കപ്പാനം സതസഹസ്സം, ദുഗ്ഗതിം നുപപജ്ജഹം.

‘‘സോളസാസിംസു രാജാനോ, ദേവുത്തരസനാമകാ;

ഛത്തിംസമ്ഹി ഇതോ കപ്പേ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ വിമുത്തിസുഖം പടിസംവേദേന്തോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ യഥാലദ്ധം സമ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പീതിവേഗേന ഉദാനേന്തോ ‘‘ആസന്ദിം കുടികം കത്വാ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൫൫. തത്ഥ ആസന്ദിം കുടികം കത്വാതി ആസന്ദീ നാമ ദീഘപാദകം ചതുരസ്സപീഠം, ആയതം ചതുരസ്സമ്പി അത്ഥിയേവ, യത്ഥ നിസീദിതുമേവ സക്കാ, ന നിപജ്ജിതും തം ആസന്ദിം കുടികം കത്വാ വാസത്ഥായ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന കുടികം കത്വാ യഥാ തത്ഥ നിസിന്നസ്സ ഉതുപരിസ്സയാഭാവേന സുഖേന സമണധമ്മം കാതും സക്കാ, ഏവം കുടികം കത്വാ. ഏതേന പരമുക്കംസഗതം സേനാസനേ അത്തനോ അപ്പിച്ഛതം സന്തുട്ഠിഞ്ച ദസ്സേതി. വുത്തമ്പി ചേതം ധമ്മസേനാപതിനാ –

‘‘പല്ലങ്കേന നിസിന്നസ്സ, ജണ്ണുകേനാഭിവസ്സതി;

അലം ഫാസുവിഹാരായ, പഹിതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൯൮൫; മി. പ. ൬.൧.൧);

അപരേ ‘‘ആസന്ദികുടിക’’ന്തി പാഠം വത്വാ ‘‘ആസന്ദിപ്പമാണം കുടികം കത്വാ’’തി അത്ഥം വദന്തി. അഞ്ഞേ പന ‘‘ആസനനിസജ്ജാദിഗതേ മനുസ്സേ ഉദ്ദിസ്സ മഞ്ചകസ്സ ഉപരി കതകുടികാ ആസന്ദീ നാമ, തം ആസന്ദിം കുടികം കത്വാ’’തി അത്ഥം വദന്തി. ഓഗ്ഗയ്ഹാതി ഓഗാഹേത്വാ അനുപവിസിത്വാ. അഞ്ജനം വനന്തി ഏവംനാമകം വനം, അഞ്ജനവണ്ണപുപ്ഫഭാവതോ ഹി അഞ്ജനാ വുച്ചന്തി വല്ലിയോ, തബ്ബഹുലതായ തം വനം ‘‘അഞ്ജനവന’’ന്തി നാമം ലഭി. അപരേ പന ‘‘അഞ്ജനാ നാമ മഹാഗച്ഛാ’’തി വദന്തി, തം അഞ്ജനവനം ഓഗ്ഗയ്ഹ ആസന്ദികം കുടികം കത്വാ തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനന്തി വിഹരതാ മയാതി വചനസേസേനേവ യോജനാ. ഇദമേവ ച ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണം അഹോസീതി.

അഞ്ജനവനിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. കുടിവിഹാരിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

കോ കുടികായന്തി ആയസ്മതോ കുടിവിഹാരിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ ആകാസേന ഗച്ഛന്തസ്സ ‘‘ഉദകദാനം ദസ്സാമീ’’തി സീതലം ഉദകം ഗഹേത്വാ പീതിസോമനസ്സജാതോ ഉദ്ധമ്മുഖോ ഹുത്വാ ഉക്ഖിപി. സത്ഥാ തസ്സ അജ്ഝാസയം ഞത്വാ പസാദസംവഡ്ഢനത്ഥം ആകാസേ ഠിതോവ സമ്പടിച്ഛി. സോ തേന അനപ്പകം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേസി. സേസം അഞ്ജനവനിയത്ഥേരസ്സ വത്ഥുമ്ഹി വുത്തസദിസമേവ. അയം പന വിസേസോ – അയം കിര വുത്തനയേന പബ്ബജിത്വാ കതപുബ്ബകിച്ചോ വിപസ്സനം അനുയുഞ്ജന്തോ സായം ഖേത്തസമീപേന ഗച്ഛന്തോ ദേവേ ഫുസായന്തേ ഖേത്തപാലകസ്സ പുഞ്ഞം തിണകുടിം ദിസ്വാ പവിസിത്വാ തത്ഥ തിണസന്ഥാരകേ നിസീദി. നിസിന്നമത്തോവ ഉതുസപ്പായം ലഭിത്വാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൧.൨൯-൩൫) –

‘‘സുവണ്ണവണ്ണം സമ്ബുദ്ധം, ഗച്ഛന്തം അനിലഞ്ജസേ;

ഘതാസനംവ ജലിതം, ആദിത്തംവ ഹുതാസനം.

‘‘പാണിനാ ഉദകം ഗയ്ഹ, ആകാസേ ഉക്ഖിപിം അഹം;

സമ്പടിച്ഛി മഹാവീരോ, ബുദ്ധോ കാരുണികോ ഇസി.

‘‘അന്തലിക്ഖേ ഠിതോ സത്ഥാ, പദുമുത്തരനാമകോ;

മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘ഇമിനാ ദകദാനേന, പീതിഉപ്പാദനേന ച;

കപ്പസതസഹസ്സമ്പി, ദുഗ്ഗതിം നുപപജ്ജതി.

‘‘തേന കമ്മേന ദ്വിപദിന്ദ, ലോകജേട്ഠ നരാസഭ;

പത്തോമ്ഹി അചലം ഠാനം, ഹിത്വാ ജയപരാജയം.

‘‘സഹസ്സരാജനാമേന, തയോ തേ ചക്കവത്തിനോ;

പഞ്ചസട്ഠികപ്പസതേ, ചാതുരന്താ ജനാധിപാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഥേരേ തത്ഥ നിസിന്നേ ഖേത്തപാലകോ ആഗന്ത്വാ ‘‘കോ കുടികായ’’ന്തി ആഹ. തം സുത്വാ ഥേരോ ‘‘ഭിക്ഖു കുടികായ’’ന്തിആദിമാഹ. തയിദം ഖേത്തപാലസ്സ ഥേരസ്സ ച വചനം ഏകജ്ഝം കത്വാ –

൫൬. ‘‘കോ കുടികായം ഭിക്ഖു കുടികായം, വീതരാഗോ സുസമാഹിതചിത്തോ;

ഏവം ജാനാഹി ആവുസോ, അമോഘാ തേ കുടികാ കതാ’’തി. –

തഥാരൂപേന സങ്ഗീതിം ആരോപിതം.

തത്ഥ കോ കുടികായന്തി, ‘‘ഇമിസ്സം കുടികായം കോ നിസിന്നോ’’തി ഖേത്തപാലസ്സ പുച്ഛാവചനം. തസ്സ ഭിക്ഖു കുടികായന്തി ഥേരസ്സ പടിവചനദാനം. അഥ നം അത്തനോ അനുത്തരദക്ഖിണേയ്യഭാവതോ തം കുടിപരിഭോഗം അനുമോദാപേത്വാ ഉളാരം തമേവ പുഞ്ഞം പതിട്ഠാപേതും ‘‘വീതരാഗോ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – ഏകോ ഭിന്നകിലേസോ ഭിക്ഖു തേ കുടികായം നിസിന്നോ, തതോ ഏവ സോ അഗ്ഗമഗ്ഗേന സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നരാഗതായ വീതരാഗോ അനുത്തരസമാധിനാ നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ സുട്ഠു സമാഹിതചിത്തതായ സുസമാഹിതചിത്തോ, ഇമഞ്ച അത്ഥം, ആവുസോ ഖേത്തപാല, യഥാഹം വദാമി, ഏവം ജാനാഹി സദ്ദഹ അധിമുച്ചസ്സു. അമോഘാ തേ കുടികാ കതാ തയാ കതാ കുടികാ അമോഘാ അവഞ്ഝാ സഫലാ സഉദ്രയാ, യസ്മാ അരഹതാ ഖീണാസവേന പരിഭുത്താ. സചേ ത്വം അനുമോദസി, തം തേ ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാതി.

തം സുത്വാ ഖേത്തപാലോ ‘‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യസ്സ മേ കുടികായം ഏദിസോ അയ്യോ പവിസിത്വാ നിസീദതീ’’തി പസന്നചിത്തോ അനുമോദന്തോ അട്ഠാസി. ഇമം പന തേസം കഥാസല്ലാപം ഭഗവാ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ സുത്വാ അനുമോദനഞ്ചസ്സ ഞത്വാ തമ്ഭാവിനിം സമ്പത്തിം വിഭാവേന്തോ ഖേത്തപാലം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘വിഹാസി കുടിയം ഭിക്ഖു, സന്തചിത്തോ അനാസവോ;

തേന കമ്മവിപാകേന, ദേവിന്ദോ ത്വം ഭവിസ്സസി.

‘‘ഛത്തിംസക്ഖത്തും ദേവിന്ദോ, ദേവരജ്ജം കരിസ്സസി;

ചതുത്തിംസക്ഖത്തും ചക്കവത്തീ, രാജാ രട്ഠേ ഭവിസ്സസി;

രതനകുടി നാമ പച്ചേകബുദ്ധോ, വീതരാഗോ ഭവിസ്സസീ’’തി.

കുടികായം ലദ്ധവിസേസത്താ പന ഥേരസ്സ തതോ പഭുതി കുടിവിഹാരീത്വേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദി. അയമേവ ച ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണഗാഥാപി അഹോസീതി.

കുടിവിഹാരിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ദുതിയകുടിവിഹാരിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അയമാഹു പുരാണിയാതി ആയസ്മതോ കുടിവിഹാരിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ പസന്നമാനസോ പരിളാഹകാലേ നളവിലീവേഹി വിരചിതം ബീജനിം അദാസി. തം സത്ഥാ അനുമോദനഗാഥായ സമ്പഹംസേസി. സേസം യദേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം അഞ്ജനവനിയത്ഥേരവത്ഥുമ്ഹി വുത്തസദിസമേവ. അയം പന വിസേസോ – അയം കിര വുത്തനയേന പബ്ബജിത്വാ അഞ്ഞതരായ പുരാണകുടികായ വിഹരന്തോ സമണധമ്മം അചിന്തേത്വാ, ‘‘അയം കുടികാ ജിണ്ണാ, അഞ്ഞം കുടികം കാതും വട്ടതീ’’തി നവകമ്മവസേന ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. തസ്സ അത്ഥകാമാ ദേവതാ സംവേഗജനനത്ഥം ഇമം ഉത്താനോഭാസം ഗമ്ഭീരത്ഥം ‘‘അയമാഹു’’തി ഗാഥമാഹ.

൫൭. തത്ഥ അയന്തി ആസന്നപച്ചക്ഖവചനം. ആഹൂതി അഹോസീതി അത്ഥോ. ഗാഥാസുഖത്ഥഞ്ഹി ദീഘം കത്വാ വുത്തം. പുരാണിയാതി പുരാതനീ അദ്ധഗതാ. അഞ്ഞം പത്ഥയസേ നവം കുടിന്തി ഇമിസ്സാ കുടിയാ പുരാണഭാവേന ജിണ്ണതായ ഇതോ അഞ്ഞം ഇദാനി നിബ്ബത്തനീയതായ നവം കുടിം പത്ഥയസേ പത്ഥേസി ആസീസസി. സബ്ബേന സബ്ബം പന ആസം കുടിയാ വിരാജയ പുരാണിയം വിയ നവായമ്പി കുടിയം ആസം തണ്ഹം അപേക്ഖം വിരാജേഹി, സബ്ബസോ തത്ഥ വിരത്തചിത്തോ ഹോഹി. കസ്മാ? യസ്മാ ദുക്ഖാ ഭിക്ഖു പുന നവാ നാമ കുടി ഭിക്ഖു പുന ഇദാനി നിബ്ബത്തിയമാനാ ദുക്ഖാവഹത്താ ദുക്ഖാ, തസ്മാ അഞ്ഞം നവം ദുക്ഖം അനുപ്പാദേന്തോ യഥാനിബ്ബത്തായം പുരാണിയംയേവ കുടിയം ഠത്വാ അത്തനാ കതബ്ബം കരോഹീതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – ത്വം, ഭിക്ഖു, ‘‘അയം പുരാണീ തിണകുടികാ ജിണ്ണാ’’തി അഞ്ഞം നവം തിണകുടികം കാതും ഇച്ഛസി, ന സമണധമ്മം, ഏവം ഇച്ഛന്തോ പന ഭാവനായ അനനുയുഞ്ജനേന പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാ അനതിവത്തനതോ ആയതിം അത്തഭാവകുടിമ്പി പത്ഥേന്തോ കാതും ഇച്ഛന്തോയേവ നാമ ഹോതി. സാ പന നവാ തിണകുടി വിയ കരണദുക്ഖേന തതോ ഭിയ്യോപി ജരാമരണസോകപരിദേവാദിദുക്ഖസംസട്ഠതായ ദുക്ഖാ, തസ്മാ തിണകുടിയം വിയ അത്തഭാവകുടിയം ആസം അപേക്ഖം വിരാജയ സബ്ബസോ തത്ഥ വിരത്തചിത്തോ ഹോഹി, ഏവം തേ വട്ടദുക്ഖം ന ഭവിസ്സതീതി. ദേവതായ ച വചനം സുത്വാ ഥേരോ സംവേഗജാതോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഘടേന്തോ വായമന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൧.൩൬-൪൬) –

‘‘പദുമുത്തരബുദ്ധസ്സ, ലോകജേട്ഠസ്സ താദിനോ;

തിണത്ഥരേ നിസിന്നസ്സ, ഉപസന്തസ്സ താദിനോ.

‘‘നളമാലം ഗഹേത്വാന, ബന്ധിത്വാ ബീജനിം അഹം;

ബുദ്ധസ്സ ഉപനാമേസിം, ദ്വിപദിന്ദസ്സ താദിനോ.

‘‘പടിഗ്ഗഹേത്വാ സബ്ബഞ്ഞൂ, ബീജനിം ലോകനായകോ;

മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, ഇമം ഗാഥം അഭാസഥ.

‘‘യഥാ മേ കായോ നിബ്ബാതി, പരിളാഹോ ന വിജ്ജതി;

തഥേവ തിവിധഗ്ഗീഹി, ചിത്തം തവ വിമുച്ചതു.

‘‘സബ്ബേ ദേവാ സമാഗച്ഛും, യേ കേചി വനനിസ്സിതാ;

സോസ്സാമ ബുദ്ധവചനം, ഹാസയന്തഞ്ച ദായകം.

‘‘നിസിന്നോ ഭഗവാ തത്ഥ, ദേവസങ്ഘപുരക്ഖതോ;

ദായകം സമ്പഹംസേന്തോ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘ഇമിനാ ബീജനിദാനേന, ചിത്തസ്സ പണിധീഹി ച;

സുബ്ബതോ നാമ നാമേന, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി.

‘‘തേന കമ്മാവസേസേന, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

മാലുതോ നാമ നാമേന, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി.

‘‘ഇമിനാ ബീജനിദാനേന, സമ്മാനവിപുലേന ച;

കപ്പസതസഹസ്സമ്പി, ദുഗ്ഗതിം നുപപജ്ജതി.

‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, സുബ്ബതാ അട്ഠതിംസ തേ;

ഏകൂനതിംസസഹസ്സേ, അട്ഠ മാലുതനാമകാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തേ പന പതിട്ഠിതോ ‘‘അയം മേ അരഹത്തപ്പത്തിയാ അങ്കുസഭൂതാ’’തി തമേവ ഗാഥം പച്ചുദാഹാസി. സായേവ ച ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണഗാഥാ അഹോസി. കുടിഓവാദേന ലദ്ധവിസേസത്താ ചസ്സ കുടിവിഹാരീത്വേവ സമഞ്ഞാ അഹോസീതി.

ദുതിയകുടിവിഹാരിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. രമണീയകുടികത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

രമണീയാ മേ കുടികാതി ആയസ്മതോ രമണീയകുടികത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുസലബീജരോപനം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇതോ അട്ഠാരസകപ്പസതമത്ഥകേ അത്ഥദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ബുദ്ധാരഹം ആസനം ഭഗവതോ അദാസി. പുപ്ഫേഹി ച ഭഗവന്തം പൂജേത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. സേസം അഞ്ജനവനിയത്ഥേരസ്സ വത്ഥുമ്ഹി വുത്തസദിസമേവ. അയം പന വിസേസോ – അയം കിര വുത്തനയേന പബ്ബജിത്വാ കതപുബ്ബകിച്ചോ വജ്ജിരട്ഠേ അഞ്ഞതരസ്മിം ഗാമകാവാസേ കുടികായം വിഹരതി, സാ ഹോതി കുടികാ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ സുപരികമ്മകതഭിത്തിഭൂമികാ ആരാമപോക്ഖരണിരാമണേയ്യാദിസമ്പന്നാ മുത്താജാലസദിസവാലികാകിണ്ണഭൂമിഭാഗാ ഥേരസ്സ ച വത്തസമ്പന്നതായ സുസമ്മട്ഠങ്ഗണതാദിനാ ഭിയ്യോസോമത്തായ രമണീയതരാ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. സോ തത്ഥ വിഹരന്തോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൧.൪൭-൫൨) –

‘‘കാനനം വനമോഗ്ഗയ്ഹ, അപ്പസദ്ദം നിരാകുലം;

സീഹാസനം മയാ ദിന്നം, അത്ഥദസ്സിസ്സ താദിനോ.

‘‘മാലാഹത്ഥം ഗഹേത്വാന, കത്വാ ച നം പദക്ഖിണം;

സത്ഥാരം പയിരുപാസിത്വാ, പക്കാമിം ഉത്തരാമുഖോ.

‘‘തേന കമ്മേന ദ്വിപദിന്ദ, ലോകജേട്ഠ നരാസഭ;

സന്നിബ്ബാപേമി അത്താനം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ.

‘‘അട്ഠാരസകപ്പസതേ, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, സീഹാസനസ്സിദം ഫലം.

‘‘ഇതോ സത്തകപ്പസതേ, സന്നിബ്ബാപകഖത്തിയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഥേരേ തത്ഥ വിഹരന്തേ കുടികായ രമണീയഭാവതോ വിഹാരപേക്ഖകാ മനുസ്സാ തതോ തതോ ആഗന്ത്വാ കുടിം പസ്സന്തി. അഥേകദിവസം കതിപയാ ധുത്തജാതികാ ഇത്ഥിയോ തത്ഥ ഗതാ കുടികായ രമണീയഭാവം ദിസ്വാ, ‘‘ഏത്ഥ വസന്തോ അയം സമണോ സിയാ അമ്ഹേഹി ആകഡ്ഢനീയഹദയോ’’തി അധിപ്പായേന – ‘‘രമണീയം വോ, ഭന്തേ, വസനട്ഠാനം. മയമ്പി രമണീയരൂപാ പഠമയോബ്ബനേ ഠിതാ’’തി വത്വാ ഇത്ഥികുത്താദീനി ദസ്സേതും ആരഭിംസു. ഥേരോ അത്തനോ വീതരാഗഭാവം പകാസേന്തോ ‘‘രമണീയാ മേ കുടികാ, സദ്ധാദേയ്യാ മനോരമാ’’തി ഗാഥം അഭാസി.