൪. സാനുത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

മതം വാ അമ്മ രോദന്തീതി ആയസ്മതോ സാനുത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ചതുനവുതേ കപ്പേ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ ഹത്ഥപാദധോവനമുഖവിക്ഖാലനാനം അത്ഥായ ഉദകം ഉപനേസി. സത്ഥാ ഹി ഭോജനകാലേ ഹത്ഥപാദേ ധോവിതുകാമോ അഹോസി. സോ സത്ഥു ആകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ ഉദകം ഉപനേസി. ഭഗവാ ഹത്ഥപാദേ ധോവിത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേതുകാമോ അഹോസി. സോ തമ്പി ഞത്വാ മുഖോദകം ഉപനേസി. സത്ഥാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ മുഖധോവനകിച്ചം നിട്ഠാപേസി. ഏവം ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ തേന കരീയമാനം വേയ്യാവച്ചം സാദിയി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരസ്സ ഉപാസകസ്സ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്മിം ഗബ്ഭഗതേയേവ പിതാ പവാസം ഗതോ, ഉപാസികാ ദസമാസച്ചയേന പുത്തം വിജായിത്വാ സാനൂതിസ്സ നാമം അകാസി. തസ്മിം അനുക്കമേന വഡ്ഢന്തേ സത്തവസ്സികംയേവ നം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ പബ്ബാജേസി, ‘‘ഏവമയം അനന്തരായോ വഡ്ഢിത്വാ അച്ചന്തസുഖഭാഗീ ഭവിസ്സതീ’’തി. ‘‘സോ സാനുസാമണേരോ’’തി പഞ്ഞാതോ പഞ്ഞവാ വത്തസമ്പന്നോ ബഹുസ്സുതോ ധമ്മകഥികോ സത്തേസു മേത്തജ്ഝാസയോ ഹുത്വാ ദേവമനുസ്സാനം പിയോ അഹോസി മനാപോതി സബ്ബം സാനുസുത്തേ ആഗതനയേന വേദിതബ്ബം.

തസ്സ അതീതജാതിയം മാതാ യക്ഖയോനിയം നിബ്ബത്തി. തം യക്ഖാ ‘‘സാനുത്ഥേരസ്സ അയം മാതാ’’തി ഗരുചിത്തികാരബഹുലാ ഹുത്വാ മാനേന്തി. ഏവം ഗച്ഛന്തേ കാലേ പുഥുജ്ജനഭാവസ്സ ആദീനവം വിഭാവേന്തം വിയ ഏകദിവസം സാനുസ്സ യോനിസോ മനസികാരാഭാവാ അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന്തസ്സ വിബ്ഭമിതുകാമതാചിത്തം ഉപ്പജ്ജി. തം തസ്സ യക്ഖിനിമാതാ ഞത്വാ മനുസ്സമാതുയാ ആരോചേസി – ‘‘തവ പുത്തോ, സാനു, ‘വിബ്ഭമിസ്സാമീ’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി, തസ്മാ ത്വം –

‘‘സാനും പബുദ്ധം വജ്ജാസി, യക്ഖാനം വചനം ഇദം;

മാകാസി പാപകം കമ്മം, ആവി വാ യദി വാ രഹോ.

‘‘സചേ ത്വം പാപകം കമ്മം, കരിസ്സസി കരോസി വാ;

ന തേ ദുക്ഖാ പമുത്യത്ഥി, ഉപ്പച്ചാപി പലായതോ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯; ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൩൨൫ സാനുസാമണേരവത്ഥു) –

ഏവം ഭണാഹീ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ യക്ഖിനിമാതാ തത്ഥേവന്തരധായി. മനുസ്സമാതാ പന തം സുത്വാ പരിദേവസോകസമാപന്നാ ചേതോദുക്ഖസമപ്പിതാ അഹോസി. അഥ സാനുസാമണേരോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ മാതു സന്തികം ഉപഗതോ മാതരം രോദമാനം ദിസ്വാ ‘‘അമ്മ, കിം നിസ്സായ രോദസീ’’തി വത്വാ ‘‘തം നിസ്സായാ’’തി ച വുത്തോ മാതു ‘‘മതം വാ, അമ്മ, രോദന്തി, യോ വാ ജീവം ന ദിസ്സതീ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൪൪. തസ്സത്ഥോ – ‘‘അമ്മ, രോദന്താ നാമ ഞാതകാ മിത്താ വാ അത്തനോ ഞാതകം മിത്തം വാ മതം ഉദ്ദിസ്സ രോദന്തി പരലോകം ഗതത്താ, യോ വാ ഞാതകോ മിത്തോ വാ ജീവം ജീവന്തോ ദേസന്തരം പക്കന്തതായ ച ന ദിസ്സതി, തം വാ ഉദ്ദിസ്സ രോദന്തി, ഉഭയമ്പേതം മയി ന വിജ്ജതി, ഏവം സന്തേ ജീവന്തം ധരമാനം മം പുരതോ ഠിതം പസ്സന്തീ; കസ്മാ, അമ്മ, രോദസി?മം ഉദ്ദിസ്സ തവ രോദനസ്സ കാരണമേവ നത്ഥീ’’തി.

തം സുത്വാ തസ്സ മാതാ ‘‘മരണഞ്ഹേതം, ഭിക്ഖവേ, യോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതീ’’തി (മ. നി. ൩.൬൩) സുത്തപദാനുസാരേന ഉപ്പബ്ബജനം അരിയസ്സ വിനയേ മരണന്തി ദസ്സേന്തീ –

‘‘മതം വാ പുത്ത രോദന്തി, യോ വാ ജീവം ന ദിസ്സതി;

യോ ച കാമേ ചജിത്വാന, പുനരാഗച്ഛതേ ഇധ.

‘‘തം വാപി പുത്ത രോദന്തി, പുന ജീവം മതോ ഹി സോ;

കുക്കുളാ ഉബ്ഭതോ താത, കുക്കുളം പതിതുമിച്ഛസീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯; ധ. പ. അട്ഠ. ൨.സാനുസാമണേരവത്ഥു) –

ഗാഥാദ്വയം അഭാസി.

തത്ഥ കാമേ ചജിത്വാനാതി നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയേന വത്ഥുകാമേ പഹായ, തഞ്ച കിലേസകാമസ്സ തദങ്ഗപ്പഹാനവസേന വേദിതബ്ബം. പബ്ബജ്ജാ ഹേത്ഥ കാമപരിച്ചാഗോ അധിപ്പേതോ. പുനരാഗച്ഛതേ ഇധാതി ഇധ ഗേഹേ പുനദേവ ആഗച്ഛതി, ഹീനായാവത്തനം സന്ധായ വദതി. തം വാപീതി യോ പബ്ബജിത്വാ വിബ്ഭമതി, തം വാപി പുഗ്ഗലം മതം വിയമാദിസിയോ രോദന്തി. കസ്മാതി ചേ? പുന ജീവം മതോ ഹി സോതി വിബ്ഭമനതോ പച്ഛാ യോ ജീവന്തോ, സോ ഗുണമരണേന അത്ഥതോ മതോയേവ. ഇദാനിസ്സ സവിസേസസംവേഗം ജനേതും ‘‘കുക്കുളാ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – ‘‘അഹോരത്തം ആദിത്തം വിയ ഹുത്വാ ഡഹനട്ഠേന കുക്കുളനിരയസദിസത്താ കുക്കുളാ ഗിഹിഭാവാ അനുകമ്പന്തിയാ മയാ ഉബ്ഭതോ ഉദ്ധതോ, താത സാനു, കുക്കുളം പതിതും ഇച്ഛസി പതിതുകാമോസീ’’തി.

തം സുത്വാ സാനുസാമണേരോ സംവേഗജാതോ ഹുത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൨൧.൨൫-൨൯) –

‘‘ഭുഞ്ജന്തം സമണം ദിസ്വാ, വിപ്പസന്നമനാവിലം;

ഘടേനോദകമാദായ, സിദ്ധത്ഥസ്സ അദാസഹം.

‘‘നിമ്മലോ ഹോമഹം അജ്ജ, വിമലോ ഖീണസംസയോ;

ഭവേ നിബ്ബത്തമാനസ്സ, ഫലം നിബ്ബത്തതേ സുഭം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, ഉദകം യമദാസഹം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ദകദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘ഏകസട്ഠിമ്ഹിതോ കപ്പേ, ഏകോവ വിമലോ അഹു;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഥേരോ ഇമിസ്സാ ഗാഥായ വസേന ‘‘മയ്ഹം വിപസ്സനാരമ്ഭോ അരഹത്തപ്പത്തി ച ജാതാ’’തി ഉദാനവസേന തമേവ ഗാഥം പച്ചുദാഹാസി.

സാനുത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.