൩. സുമങ്ഗലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സുമുത്തികോതി ആയസ്മതോ സുമങ്ഗലത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ന്ഹായിത്വാ ഏകചീവരം ഠിതം ദിസ്വാ സോമനസ്സപ്പത്തോ ഹുത്വാ അപ്ഫോടേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയാ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം ഗാമകേ താദിസേന കമ്മനിസ്സന്ദേന ദലിദ്ദകുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ സുമങ്ഗലോതി നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ ഖുജ്ജകാസിതനങ്ഗലകുദ്ദാലപരിക്ഖാരോ ഹുത്വാ കസിയാ ജീവതി. സോ ഏകദിവസം രഞ്ഞാ പസേനദികോസലേന ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച മഹാദാനേ പവത്തിയമാനേ ദാനോപകരണാനി ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തേഹി മനുസ്സേഹി സദ്ധിം ദധിഘടം ഗഹേത്വാ ആഗതോ ഭിക്ഖൂനം സക്കാരസമ്മാനം ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ സുഖുമവത്ഥസുനിവത്ഥാ സുഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ നിവാതേസു സേനാസനേസു വിഹരന്തി, യംനൂനാഹമ്പി പബ്ബജേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ, അഞ്ഞതരം മഹാഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ പബ്ബജ്ജാധിപ്പായം നിവേദേസി. സോ തം കരുണായന്തോ പബ്ബാജേത്വാ കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖി. സോ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോ ഏകവിഹാരേ നിബ്ബിന്നോ ഉക്കണ്ഠിതോ ഹുത്വാ, വിബ്ഭമിതുകാമോ ഞാതിഗാമം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ കച്ഛം ബന്ധിത്വാ ഖേത്തം കസന്തേ കിലിട്ഠവത്ഥനിവത്ഥേ സമന്തതോ രജോകിണ്ണസരീരേ വാതാതപേന ഫുസ്സന്തേ കസ്സകേ ദിസ്വാ, ‘‘മഹന്തം വതിമേ സത്താ ജീവികനിമിത്തം ദുക്ഖം പച്ചനുഭോന്തീ’’തി സംവേഗം പടിലഭി. ഞാണസ്സ പരിപാകം ഗതത്താ യഥാഗഹിതം കമ്മട്ഠാനം ഉപട്ഠാസി. സോ അഞ്ഞതരം രുക്ഖമൂലം ഉപഗന്ത്വാ വിവേകം ലഭിത്വാ യോനിസോ മനസികരോന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൨.൧൧-൧൯) –

‘‘അത്ഥദസ്സീ ജിനവരോ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

വിഹാരാ അഭിനിക്ഖമ്മ, തളാകം ഉപസങ്കമി.

‘‘ന്ഹാത്വാ പിത്വാ ച സമ്ബുദ്ധോ, ഉത്തരിത്വേകചീവരോ;

അട്ഠാസി ഭഗവാ തത്ഥ, വിലോകേന്തോ ദിസോദിസം.

‘‘ഭവനേ ഉപവിട്ഠോഹം, അദ്ദസം ലോകനായകം;

ഹട്ഠോ ഹട്ഠേന ചിത്തേന, അപ്ഫോടേസിം അഹം തദാ.

‘‘സതരംസിംവ ജോതന്തം, പഭാസന്തംവ കഞ്ചനം;

നച്ചഗീതേ പയുത്തോഹം, പഞ്ചങ്ഗതൂരിയമ്ഹി ച.

‘‘യം യം യോനുപപജ്ജാമി, ദേവത്തം അഥ മാനുസം;

സബ്ബേ സത്തേ അഭിഭോമി, വിപുലോ ഹോതി മേ യസോ.

‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, നമോ തേ പുരിസുത്തമ;

അത്താനം തോസയിത്വാന, പരേ തോസേസി ത്വം മുനി.

‘‘പരിഗ്ഗഹേ നിസീദിത്വാ, ഹാസം കത്വാന സുബ്ബതേ;

ഉപട്ഠഹിത്വാ സമ്ബുദ്ധം, തുസിതം ഉപപജ്ജഹം.

‘‘സോളസേതോ കപ്പസതേ, ദ്വിനവഏകചിന്തിതാ;

സത്തരതനസമ്പന്നാ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സമ്പത്തിം അത്തനോ ദുക്ഖവിമുത്തിഞ്ച കിത്തനവസേന ഉദാനം ഉദാനേന്തോ ‘‘സുമുത്തികോ’’തിആദിമാഹ.

൪൩. തത്ഥ സുമുത്തികോതി സുന്ദരാ അച്ചന്തികതായ അപുനബ്ഭവികാ മുത്തി ഏതസ്സാതി സുമുത്തികോ. തസ്സ പന വിമുത്തിയാ പാസംസിയതായ അച്ഛരിയതായ ച അപ്ഫോടേന്തോ ആഹ ‘‘സുമുത്തികോ’’തി. പുന തത്ഥ വിമുത്തിയം അത്തനോ പസാദസ്സ ദള്ഹഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘സാഹു സുമുത്തികോമ്ഹീ’’തി ആഹ. ‘‘സാധു സുട്ഠു മുത്തികോ വതമ്ഹീ’’തി അത്ഥോ. ‘‘കുതോ പനായം സുമുത്തികതാ’’തി? കാമഞ്ചായം ഥേരോ സബ്ബസ്മാപി വട്ടദുക്ഖതോ സുവിമുത്തോ, അത്തനോ പന താവ ഉപട്ഠിതം അതിവിയ അനിട്ഠഭൂതം ദുക്ഖം ദസ്സേന്തോ ‘‘തീഹി ഖുജ്ജകേഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഖുജ്ജകേഹീതി ഖുജ്ജസഭാവേഹി, ഖുജ്ജാകാരേഹി വാ. നിസ്സക്കവചനഞ്ചേതം മുത്തസദ്ദാപേക്ഖായ. കസ്സകോ ഹി അഖുജ്ജോപി സമാനോ തീസു ഠാനേസു അത്താനം ഖുജ്ജം കത്വാ ദസ്സേതി ലായനേ കസനേ കുദ്ദാലകമ്മേ ച. യോ ഹി പന കസ്സകോ ലായനാദീനി കരോതി, താനിപി അസിതാദീനി കുടിലാകാരതോ ഖുജ്ജകാനീതി വുത്തം ‘‘തീഹി ഖുജ്ജകേഹീ’’തി.

ഇദാനി താനി സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘അസിതാസു മയാ, നങ്ഗലാസു മയാ, ഖുദ്ദകുദ്ദാലാസു മയാ’’തി ആഹ. തത്ഥ അസിതാസു മയാതി ലവിത്തേഹി മയാ മുത്തന്തി അത്ഥോ. നിസ്സക്കേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അപരേ പന ‘‘അസിതാസു മയാതി ലവിത്തേഹി കരണഭൂതേഹി മയാ ഖുജ്ജിത’’ന്തി വദന്തി. തേസം മതേന കരണത്ഥേ ഹേതുമ്ഹി വാ ഭുമ്മവചനം. ‘‘നങ്ഗലാസൂ’’തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസം കത്വാ വുത്തം, നങ്ഗലേഹി കസിരേഹീതി അത്ഥോ. അത്തനാ വളഞ്ജിതകുദ്ദാലസ്സ സഭാവതോ വളഞ്ജനേന വാ അപ്പകതായ വുത്തം ‘‘ഖുദ്ദകുദ്ദാലാസൂ’’തി ‘‘കുണ്ഠകുദ്ദാലാസൂ’’തിപി പാളി. വളഞ്ജനേനേവ അതിഖിണഖണിത്തേസൂതി അത്ഥോ. ഇധമേവാതി മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. അഥ വാപീതി വാ-സദ്ദോ നിപാതമത്തം. ഗാമകേ ഠിതത്താ താനി അസിതാദീനി കിഞ്ചാപി ഇധേവ മമ സമീപേയേവ, തഥാപി അലമേവ ഹോതീതി അത്ഥോ. തുരിതവസേന ചേതം ആമേഡിതവചനം. ഝായാതി ഫലസമാപത്തിജ്ഝാനവസേന ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥം ദിബ്ബവിഹാരാദിവസേന ച ഝായ. സുമങ്ഗലാതി അത്താനം ആലപതി. ഝാനേ പന ആദരദസ്സനത്ഥം ആമേഡിതം കതം. അപ്പമത്തോ വിഹരാതി സതിപഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തിയാ സബ്ബത്ഥകമേവ അപ്പമത്തോസി ത്വം, തസ്മാ ഇദാനി സുഖം വിഹര, സുമങ്ഗല. കേചി പന ‘‘അരഹത്തം അപ്പത്വാ ഏവ വിപസ്സനായ വീഥിപടിപന്നായ സാസനേ സഞ്ജാതാഭിരതിയാ യഥാനുഭൂതം ഘരാവാസദുക്ഖം ജിഗുച്ഛന്തോ ഥേരോ ഇമം ഗാഥം വത്വാ പച്ഛാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണീ’’തി വദന്തി. തേസം മതേന ‘‘ഝായ അപ്പമത്തോ വിഹരാ’’തി പദാനം അത്ഥോ വിപസ്സനാമഗ്ഗവസേനപി യുജ്ജതി ഏവ.

സുമങ്ഗലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.