൨. ഖദിരവനിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ചാലേ ഉപചാലേതി ആയസ്മതോ ഖദിരവനിയരേവതത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പതി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ തിത്ഥനാവികകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ മഹാഗങ്ഗായ പയാഗതിത്ഥേ തിത്ഥനാവാകമ്മം കരോന്തോ ഏകദിവസം സസാവകസങ്ഘം ഭഗവന്തം ഗങ്ഗാതീരം ഉപഗതം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ നാവാസങ്ഘാടം യോജേത്വാ മഹന്തേന പൂജാസക്കാരേന പരതീരം പാപേത്വാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും സത്ഥാരാ ആരഞ്ഞകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിയമാനം ദിസ്വാ തദത്ഥം പത്ഥനം പട്ഠപേത്വാ ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച മഹാദാനം പവത്തേസി. ഭഗവാ ച തസ്സ പത്ഥനായ അവജ്ഝഭാവം ബ്യാകാസി. സോ തതോ പട്ഠായ തത്ഥ തത്ഥ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഗധരട്ഠേ നാലകഗാമേ രൂപസാരിയാ ബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തി. തം വയപ്പത്തം മാതാപിതരോ ഘരബന്ധനേന ബന്ധിതുകാമാ ജാതാ. സോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പബ്ബജിതഭാവം സുത്വാ ‘‘മയ്ഹം ജേട്ഠഭാതാ അയ്യോ ഉപതിസ്സോ ഇമം വിഭവം ഛഡ്ഡേത്വാ പബ്ബജിതോ, തേന വന്തം ഖേളപിണ്ഡം കഥാഹം പച്ഛാ ഗിലിസ്സാമീ’’തി ജാതസംവേഗോ പാസം അനുപഗച്ഛനകമിഗോ വിയ ഞാതകേ വഞ്ചേത്വാ ഹേതുസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനോ ഭിക്ഖൂനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മസേനാപതിനോ കനിട്ഠഭാവം നിവേദേത്വാ അത്തനോ പബ്ബജ്ജായ ഛന്ദം ആരോചേസി. ഭിക്ഖൂ തം പബ്ബാജേത്വാ പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സം ഉപസമ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനേ നിയോജേസും. സോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഖദിരവനം പവിസിത്വാ, ‘‘അരഹത്തം പത്വാ ഭഗവന്തം ധമ്മസേനാപതിഞ്ച പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഘടേന്തോ വായമന്തോ ഞാണസ്സ പരിപാകഗതത്താ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧.൬൨൮-൬൪൩) –

‘‘ഗങ്ഗാ ഭാഗീരഥീ നാമ, ഹിമവന്താ പഭാവിതാ;

കുതിത്ഥേ നാവികോ ആസിം, ഓരിമേ ച തരിം അഹം.

‘‘പദുമുത്തരോ നായകോ, സമ്ബുദ്ധോ ദ്വിപദുത്തമോ;

വസീസതസഹസ്സേഹി, ഗങ്ഗാതീരമുപാഗതോ.

‘‘ബഹൂ നാവാ സമാനേത്വാ, വഡ്ഢകീഹി സുസങ്ഖതം;

നാവായ ഛദനം കത്വാ, പടിമാനിം നരാസഭം.

‘‘ആഗന്ത്വാന ച സമ്ബുദ്ധോ, ആരൂഹി തഞ്ച നാവകം;

വാരിമജ്ഝേ ഠിതോ സത്ഥാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘യോ സോ താരേസി സമ്ബുദ്ധം, സങ്ഘഞ്ചാപി അനാസവം;

തേന ചിത്തപ്പസാദേന, ദേവലോകേ രമിസ്സതി.

‘‘നിബ്ബത്തിസ്സതി തേ ബ്യമ്ഹം, സുകതം നാവസണ്ഠിതം;

ആകാസേ പുപ്ഫഛദനം, ധാരയിസ്സതി സബ്ബദാ.

‘‘അട്ഠപഞ്ഞാസകപ്പമ്ഹി, താരകോ നാമ ഖത്തിയോ;

ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി.

‘‘സത്തപഞ്ഞാസകപ്പമ്ഹി, ചമ്മകോ നാമ ഖത്തിയോ;

ഉഗ്ഗച്ഛന്തോവ സൂരിയോ, ജോതിസ്സതി മഹബ്ബലോ.

‘‘കപ്പസതസഹസ്സമ്ഹി, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തിദസാ സോ ചവിത്വാന, മനുസ്സത്തം ഗമിസ്സതി;

രേവതോ നാമ നാമേന, ബ്രഹ്മബന്ധു ഭവിസ്സതി.

‘‘അഗാരാ നിക്ഖമിത്വാന, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

ഗോതമസ്സ ഭഗവതോ, സാസനേ പബ്ബജിസ്സതി.

‘‘സോ പച്ഛാ പബ്ബജിത്വാന, യുത്തയോഗോ വിപസ്സകോ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

‘‘വീരിയം മേ ധുരധോരയ്ഹം, യോഗക്ഖേമാധിവാഹനം;

ധാരേമി അന്തിമം ദേഹം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനേ.

‘‘സതസഹസ്സേ കതം കമ്മം, ഫലം ദസ്സേസി മേ ഇധ;

സുമുത്തോ സരവേഗോവ, കിലേസേ ഝാപയീ മമ.

‘‘തതോ മം വനനിരതം, ദിസ്വാ ലോകന്തഗൂ മുനി;

വനവാസിഭിക്ഖൂനഗ്ഗം, പഞ്ഞപേസി മഹാമതി.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ ഥേരോ സത്ഥാരം ധമ്മസേനാപതിഞ്ച വന്ദിതും സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനം പവിസിത്വാ സത്ഥാരം ധമ്മസേനാപതിഞ്ച വന്ദിത്വാ കതിപാഹം ജേതവനേ വിഹാസി. അഥ നം സത്ഥാ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ ആരഞ്ഞകാനം ഭിക്ഖൂനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ആരഞ്ഞകാനം യദിദം രേവതോ ഖദിരവനിയോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൮, ൨൦൩). സോ അപരഭാഗേ അത്തനോ ജാതഗാമം ഗന്ത്വാ ‘‘ചാലാ, ഉപചാലാ, സീസൂപചാലാ’’തി തിസ്സന്നം ഭഗിനീനം പുത്തേ ‘‘ചാലാ, ഉപചാലാ, സീസൂപചാലാ’’തി തയോ ഭാഗിനേയ്യേ ആനേത്വാ പബ്ബാജേത്വാ കമ്മട്ഠാനേ നിയോജേസി. തേ കമ്മട്ഠാനം അനുയുത്താ വിഹരന്തി. തസ്മിഞ്ച സമയേ ഥേരസ്സ കോചിദേവ ആബാധോ ഉപ്പന്നോ. തം സുത്വാ സാരിപുത്തത്ഥേരോ രേവതം ‘‘ഗിലാനപുച്ഛനം അധിഗമപുച്ഛനഞ്ച കരിസ്സാമീ’’തി ഉപഗച്ഛി. രേവതത്ഥേരോ ധമ്മസേനാപതിം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ തേസം സാമണേരാനം സതുപ്പാദനവസേന ഓവദന്തോ ‘‘ചാലേ ഉപചാലേ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൪൨. തത്ഥ ചാലേ ഉപചാലേ സീസൂപചാലേതി തേസം ആലപനം. ‘‘ചാലാ, ഉപചാലാ, സീസൂപചാലാ’’തി ഹി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ലദ്ധനാമാ തേ തയോ ദാരകാ പബ്ബജിതാപി തഥാ വോഹരീയന്തി. ‘‘‘ചാലീ, ഉപചാലീ, സീസൂപചാലീ’തി തേസം നാമ’’ന്തി ച വദന്തി. യദത്ഥം ‘‘ചാലാ’’തിആദിനാ ആമന്തനം കതം, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘പതിസ്സതാ നു ഖോ വിഹരഥാ’’തി വത്വാ തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ആഗതോ വോ വാലം വിയ വേധീ’’തി. പതിസ്സതാതി പതിസ്സതികാ. ഖോതി അവധാരണേ. ആഗതോതി ആഗച്ഛി. വോതി തുമ്ഹാകം. വാലം വിയ വേധീതി വാലവേധീ വിയ, അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – തിക്ഖജവനനിബ്ബേധികപഞ്ഞതായ വാലവേധിരൂപോ സത്ഥുകപ്പോ തുമ്ഹാകം മാതുലത്ഥേരോ ആഗതോ, തസ്മാ സമണസഞ്ഞം ഉപട്ഠപേത്വാ സതിസമ്പജഞ്ഞയുത്താ ഏവ ഹുത്വാ വിഹരഥ, ‘‘യഥാധിഗതേ വിഹാരേ അപ്പമത്താ ഭവഥാ’’തി.

തം സുത്വാ തേ സാമണേരാ ധമ്മസേനാപതിസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനാദിവത്തം കത്വാ ഉഭിന്നം മാതുലത്ഥേരാനം പടിസന്ഥാരവേലായം നാതിദൂരേ സമാധിം സമാപജ്ജിത്വാ നിസീദിംസു. ധമ്മസേനാപതി രേവതത്ഥേരേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ഉട്ഠായാസനാ തേ സാമണേരേ ഉപസങ്കമി, തേ തഥാകാലപരിച്ഛേദസ്സ കതത്താ ഥേരേ ഉപസങ്കമന്തേ ഏവ ഉട്ഠഹിത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠംസു. ഥേരോ ‘‘കതരകതരവിഹാരേന വിഹരഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ തേഹി ‘‘ഇമായ ഇമായാ’’തി വുത്തേ ‘‘ദാരകേപി നാമ ഏവം വിനേന്തോ മയ്ഹം ഭാതികോ പച്ചപാദി വത ധമ്മസ്സ അനുധമ്മ’’ന്തി ഥേരം പസംസന്തോ പക്കാമി.

ഖദിരവനിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.