൩. സോപാകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യഥാപി ഏകപുത്തസ്മിന്തി ആയസ്മതോ സോപാകത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ ഹുത്വാ തത്ഥ തത്ഥ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തോ കകുസന്ധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ അഞ്ഞതരസ്സ കുടുമ്ബികസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ബീജപൂരഫലാനി സത്ഥു ഉപനേസി. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ. സോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ച അഭിപ്പസന്നോ സലാകഭത്തം പട്ഠപേത്വാ സങ്ഘുദ്ദേസവസേന തിണ്ണം ഭിക്ഖൂനം യാവതായുകം ഖീരഭത്തം അദാസി. സോ തേഹി പുഞ്ഞകമ്മേഹി അപരാപരം ദേവമനുസ്സേസു സമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ ഏകദാ മനുസ്സയോനിയം നിബ്ബത്തോ ഏകസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഖീരഭത്തം അദാസി. ഏവം തത്ഥ തത്ഥ പുഞ്ഞാനി കത്വാ സുഗതീസു ഏവ പരിബ്ഭമന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ പുരിമകമ്മനിസ്സന്ദേന സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരായ ദുഗ്ഗതിത്ഥിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സ മാതാ ദസ മാസേ കുച്ഛിനാ പരിഹരിത്വാ പരിപക്കേ ഗബ്ഭേ വിജായനകാലേ വിജായിതും അസക്കോന്തീ മുച്ഛം ആപജ്ജിത്വാ ബഹുവേലം മതാ വിയ നിപജ്ജി. തം ഞാതകാ ‘‘മതാ’’തി സഞ്ഞായ സുസാനം നേത്വാ ചിതകം ആരോപേത്വാ ദേവതാനുഭാവേന വാതവുട്ഠിയാ ഉട്ഠിതായ അഗ്ഗിം അദത്വാ പക്കമിംസു. ദാരകോ പച്ഛിമഭാവികത്താ ദേവതാനുഭാവേന മാതുകുച്ഛിതോ അരോഗോ നിക്ഖമി. മാതാ പന കാലമകാസി. ദേവതാ തം ഗഹേത്വാ മനുസ്സരൂപേന സുസാനഗോപകസ്സ ഗേഹേ ഠപേത്വാ കതിപയകാലം പതിരൂപേന ആഹാരേന പോസേസി. തതോ പരം സുസാനഗോപകോ ച നം അത്തനോ പുത്തം കത്വാ വഡ്ഢേതി. സോ തഥാ വഡ്ഢേന്തോ തസ്സ പുത്തേന സുപിയേന നാമ ദാരകേന സദ്ധിം കീളന്തോ വിചരതി. തസ്സ സുസാനേ ജാതസംവഡ്ഢഭാവതോ സോപാകോതി സമഞ്ഞാ അഹോസി.

അഥേകദിവസം സത്തവസ്സികം തം ഭഗവാ പച്ചൂസവേലായ ഞാണജാലം പത്ഥരിത്വാ വേനേയ്യബന്ധവേ ഓലോകേത്വാ ഞാണജലന്തോഗധം ദിസ്വാ സുസാനട്ഠാനം അഗമാസി. ദാരകോ പുബ്ബഹേതുനാ ചോദിയമാനോ പസന്നമാനസോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. സത്ഥാ തസ്സ ധമ്മം കഥേസി. സോ ധമ്മം സുത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ ‘‘പിതരാ അനുഞ്ഞാതോസീ’’തി വുത്തോ പിതരം സത്ഥു സന്തികം നേസി. തസ്സ പിതാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമം ദാരകം പബ്ബാജേഥാ’’തി അനുജാനി. സത്ഥാ തം പബ്ബാജേത്വാ മേത്താഭാവനായ നിയോജേസി. സോ മേത്താകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സുസാനേ വിഹരന്തോ ച ചിരസ്സേവ മേത്താഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൫.൧-൭) –

‘‘കകുസന്ധോ മഹാവീരോ, സബ്ബധമ്മാന പാരഗൂ;

ഗണമ്ഹാ വൂപകട്ഠോ സോ, അഗമാസി വനന്തരം.

‘‘ബീജമിഞ്ജം ഗഹേത്വാന, ലതായ ആവുണിം അഹം;

ഭഗവാ തമ്ഹി സമയേ, ഝായതേ പബ്ബതന്തരേ.

‘‘ദിസ്വാനഹം ദേവദേവം, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

ദക്ഖിണേയ്യസ്സ വീരസ്സ, ബീജമിഞ്ജമദാസഹം.

‘‘ഇമസ്മിംയേവ കപ്പമ്ഹി, യം മിഞ്ജമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബീജമിഞ്ജസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹാ ഹുത്വാ പന അഞ്ഞേസം സോസാനികഭിക്ഖൂനം മേത്താഭാവനാവിധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാപി ഏകപുത്തസ്മി’’ന്തി ഗാഥം അഭാസി.

൩൩. തത്ഥ യഥാതി ഓപമ്മത്ഥേ നിപാതോ. ഏകപുത്തസ്മിന്തി പുനാതി ച കുലവംസം തായതി ചാതി പുത്തോ, അത്രജാദിഭേദോ പുത്തോ. ഏകോ പുത്തോ ഏകപുത്തോ, തസ്മിം ഏകപുത്തസ്മിം. വിസയേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. പിയസ്മിന്തി പിയായിതബ്ബതായ ചേവ ഏകപുത്തതായ ച രൂപസീലാചാരാദീഹി ച പേമകരണട്ഠാനഭൂതേ. കുസലീതി കുസലം വുച്ചതി ഖേമം സോത്ഥിഭാവോ, തം ലഭിതബ്ബം ഏതസ്സ അത്ഥീതി കുസലീ, സത്താനം ഹിതേസീ മേത്തജ്ഝാസയോ. സബ്ബേസു പാണേസൂതി സബ്ബേസു സത്തേസു. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബാസു ദിസാസു സബ്ബേസു വാ ഭവാദീസു, സബ്ബാസു വാ അവത്ഥാസു. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ഏകപുത്തകേ പിയേ മനാപേ മാതാപിതാ കുസലീ ഏകന്തഹിതേസീ ഭവേയ്യ, ഏവം പുരത്ഥിമാദിഭേദാസു സബ്ബാസു ദിസാസു, കാമഭവാദിഭേദേസു സബ്ബേസു ഭവേസു ദഹരാദിഭേദാസു സബ്ബാസു അവത്ഥാസു ച ഠിതേസു സബ്ബേസു സത്തേസു ഏകന്തഹിതേസിതായ കുസലീ ഭവേയ്യ, ‘‘മിത്തോ ഉദാസീനോ പഞ്ചത്ഥികോ’’തി സീമം അകത്വാ സീമാസമ്ഭേദവസേന സബ്ബത്ഥ ഏകരസം മേത്തം ഭാവേയ്യാതി. ഇമം പന ഗാഥം വത്വാ ‘‘സചേ തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവം മേത്താഭാവനം അനുയുഞ്ജേയ്യാഥ, യേ തേ ഭഗവതാ ‘സുഖം സുപതീ’തിആദിനാ (അ. നി. ൧൧.൧൫) ഏകാദസ മേത്താനിസംസാ വുത്താ, ഏകംസേന തേസം ഭാഗിനോ ഭവഥാ’’തി ഓവാദമദാസി.

സോപാകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.