൪. ചതുത്ഥവഗ്ഗോ

൧. ഗഹ്വരതീരിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഫുട്ഠോ ഡംസേഹീതി ആയസ്മതോ ഗഹ്വരതീരിയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ ഇതോ ഏകതിംസേ കപ്പേ സിഖിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മിഗലുദ്ദോ ഹുത്വാ അരഞ്ഞേ വിചരന്തോ അദ്ദസ സിഖിം ഭഗവന്തം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദേവനാഗയക്ഖാനം ധമ്മം ദേസേന്തം, ദിസ്വാ പന പസന്നമാനസോ ‘‘ധമ്മോ ഏസ വുച്ചതീ’’തി സരേ നിമിത്തം അഗ്ഗഹേസി. സോ തേന ചിത്തപ്പസാദേന ദേവലോകേ ഉപ്പന്നോ പുന അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ‘‘അഗ്ഗിദത്തോ’’തി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ ഭഗവതോ യമകപാടിഹാരിയം ദിസ്വാ സഞ്ജാതപ്പസാദോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഗഹ്വരതീരേ നാമ അരഞ്ഞട്ഠാനേ വസതി. തേനസ്സ ഗഹ്വരതീരയോതി സമഞ്ഞാ അഹോസി. സോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൨.൪൪-൫൦) –

‘‘മിഗലുദ്ദോ പുരേ ആസി, അരഞ്ഞേ വിപിനേ അഹം;

അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, ദേവസങ്ഘപുരക്ഖതം.

‘‘ചതുസച്ചം പകാസേന്തം, ദേസേന്തം, അമതം പദം;

അസ്സോസിം മധുരം ധമ്മം, സിഖിനോ ലോകബന്ധുനോ.

‘‘ഘോസേ ചിത്തം പസാദേസിം, അസമപ്പടിപുഗ്ഗലേ;

തത്ഥ ചിത്തം പസാദേത്വാ, ഉത്തരിം ദുത്തരം ഭവം.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം സഞ്ഞമലഭിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഘോസസഞ്ഞായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ സാവത്ഥിയം അഗമാസി. തസ്സ ആഗതഭാവം സുത്വാ ഞാതകാ ഉപഗന്ത്വാ മഹാദാനം പവത്തേസും. സോ കതിപയദിവസേ വസിത്വാ അരഞ്ഞമേവ ഗന്തുകാമോ അഹോസി. തം ഞാതകാ, ‘‘ഭന്തേ, അരഞ്ഞം നാമ ഡംസമകസാദിവസേന ബഹുപരിസ്സയം, ഇധേവ വസഥാ’’തി ആഹംസു. തം സുത്വാ ഥേരോ ‘‘അരഞ്ഞവാസോയേവ മയ്ഹം രുച്ചതീ’’തി വിവേകാഭിരതികിത്തനമുഖേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ ‘‘ഫുട്ഠോ ഡംസേഹീ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൩൧. തത്ഥ ഫുട്ഠോ ഡംസേഹി മകസേഹീതി ഡംസനസീലതായ ‘‘ഡംസാ’’തി ലദ്ധനാമാഹി അന്ധകമക്ഖികാഹി, മകസനഞ്ഞിതേഹി ച സൂചിമുഖപാണേഹി ഫുസ്സിതോ ദട്ഠോതി അത്ഥോ. അരഞ്ഞസ്മിന്തി ‘‘പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി (പാരാ. ൬൫൪) വുത്തഅരഞ്ഞലക്ഖണയോഗതോ അരഞ്ഞേ. ബ്രഹാവനേതി മഹാരുക്ഖഗച്ഛഗഹനതായ മഹാവനേ അരഞ്ഞാനിയം. നാഗോ സങ്ഗാമസീസേവാതി സങ്ഗാമാവചരോ ഹത്ഥിനാഗോ വിയ സങ്ഗാമമുദ്ധനി പരസേനാസമ്പഹാരം. ‘‘അരഞ്ഞവാസോ നാമ ബുദ്ധാദീഹി വണ്ണിതോ ഥോമിതോ’’തി ഉസ്സാഹജാതോ സതോ സതിമാ ഹുത്വാ തത്ര തസ്മിം അരഞ്ഞേ, തസ്മിം വാ ഡംസാദിസമ്ഫസ്സേ ഉപട്ഠിതേ അധിവാസയേ അധിവാസേയ്യ സഹേയ്യ, ‘‘ഡംസാദയോ മം ആബാധേന്തീ’’തി അരഞ്ഞവാസം ന ജഹേയ്യാതി അത്ഥോ.

ഗഹ്വരതീരിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സുപ്പിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അജരം ജീരമാനേനാതി ആയസ്മതോ സുപ്പിയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞായതനേ വസന്തോ തത്ഥ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ഫലാഫലം അദാസി, തഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ കാലേ ഖത്തിയകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ അനുക്കമേന വിഞ്ഞുതം പത്തോ കല്യാണമിത്തസന്നിസ്സയേന ലദ്ധസംവേഗോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ബഹുസ്സുതോ അഹോസി. ജാതിമദേന സുതമദേന ച അത്താനം ഉക്കംസേന്തോ പരേ ച വമ്ഭേന്തോ വിഹാസി. സോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ തസ്സ കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന സാവത്ഥിയം പരിഭൂതരൂപേ സുസാനഗോപകകുലേ നിബ്ബത്തി. സുപ്പിയോതിസ്സ നാമം അഹോസി. അഥ വിഞ്ഞുതം പത്തോ അത്തനോ സഹായഭൂതം സോപാകത്ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ തസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസംവേഗോ പബ്ബജിത്വാ സമ്മാപടിപത്തിം പൂരേത്വാ ‘‘അജരം ജീരമാനേനാ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൩൨. തത്ഥ അജരന്തി ജരാരഹിതം, നിബ്ബാനം സന്ധായാഹ. തഞ്ഹി അജാതത്താ നത്ഥി ഏത്ഥ ജരാ, ഏതസ്മിം വാ അധിഗതേ പുഗ്ഗലസ്സ സാ നത്ഥീതി ജരാഭാവഹേതുതോപി അജരം നാമ. ജീരമാനേനാതി ജീരന്തേന, ഖണേ ഖണേ ജരം പാപുണന്തേന. തപ്പമാനേനാതി സന്തപ്പമാനേന, രാഗാദീഹി ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ദയ്ഹമാനേന. നിബ്ബുതിന്തി യഥാവുത്തസന്താപാഭാവതോ നിബ്ബുതസഭാവം നിബ്ബാനം. നിമിയന്തി പരിവത്തേയ്യം ചേതാപേയ്യം. പരമം സന്തിന്തി അനവസേസകിലേസാഭിസങ്ഖാരപരിളാഹവൂപസമധമ്മതായ ഉത്തമം സന്തിം. ചതൂഹി യോഗേഹി അനനുബന്ധത്താ യോഗക്ഖേമം. അത്തനോ ഉത്തരിതരസ്സ കസ്സചി അഭാവതോ അനുത്തരം. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – ഖണേ ഖണേ ജരായ അഭിഭുയ്യമാനത്താ ജീരമാനേന, തഥാ രാഗഗ്ഗിആദീഹി സന്തപ്പമാനേന ഗതോ ഏവം അനിച്ചേന ദുക്ഖേന അസാരേന സബ്ബഥാപി അനുപസന്തസഭാവേന സഉപദ്ദവേന, തപ്പടിപക്ഖഭാവതോ അജരം പരമുപസമഭൂതം കേനചി അനുപദ്ദുതം അനുത്തരം നിബ്ബാനം നിമിയം പരിവത്തേയ്യം ‘‘മഹാ വത മേ ലാഭോ മഹാ ഉദയോ ഹത്ഥഗതോ’’തി. യഥാ ഹി മനുസ്സാ യം കിഞ്ചി ഭണ്ഡം പരിവത്തേന്താ നിരപേക്ഖാ ഗയ്ഹമാനേന സമ്ബഹുമാനാ ഹോന്തി, ഏവമയം ഥേരോ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ അത്തനോ കായേ ച ജീവിതേ ച നിരപേക്ഖതം, നിബ്ബാനം പടിപേസിതത്തഞ്ച പകാസേന്തോ ‘‘നിമിയം പരമം സന്തിം, യോഗക്ഖേമം അനുത്തര’’ന്തി വത്വാ തമേവ പടിപത്തിം പരിബ്രൂഹയന്തോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൨.൫൧-൭൭) –

‘‘വരുണോ നാമ നാമേന, ബ്രാഹ്മണോ മന്തപാരഗൂ;

ഛഡ്ഡേത്വാ ദസ പുത്താനി, വനമജ്ഝോഗഹിം തദാ.

‘‘അസ്സമം സുകതം കത്വാ, സുവിഭത്തം മനോരമം;

പണ്ണസാലം കരിത്വാന, വസാമി വിപിനേ അഹം.

‘‘പദുമുത്തരോ ലോകവിദൂ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹോ;

മമുദ്ധരിതുകാമോ സോ, ആഗച്ഛി മമ അസ്സമം.

‘‘യാവതാ വനസണ്ഡമ്ഹി, ഓഭാസോ വിപുലോ അഹു;

ബുദ്ധസ്സ ആനുഭാവേന, പജ്ജലീ വിപിനം തദാ.

‘‘ദിസ്വാന തം പാടിഹീരം, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ താദിനോ;

പത്തപുടം ഗഹേത്വാന, ഫലേന പൂജയിം അഹം.

‘‘ഉപഗന്ത്വാന സമ്ബുദ്ധം, സഹഖാരിമദാസഹം;

അനുകമ്പായ മേ ബുദ്ധോ, ഇദം വചനമബ്രവി.

‘‘ഖാരിഭാരം ഗഹേത്വാന, പച്ഛതോ ഏഹി മേ തുവം;

പരിഭുത്തേ ച സങ്ഘമ്ഹി, പുഞ്ഞം തവ ഭവിസ്സതി.

‘‘പുടകം തം ഗഹേത്വാന, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സദാസഹം;

തത്ഥ ചിത്തം പസാദേത്വാ, തുസിതം ഉപപജ്ജഹം.

‘‘തത്ഥ ദിബ്ബേഹി നച്ചേഹി, ഗീതേഹി വാദിതേഹി ച;

പുഞ്ഞകമ്മേന സംയുത്തം, അനുഭോമി സദാ സുഖം.

‘‘യം യം യോനുപപജ്ജാമി, ദേവത്തം അഥ മാനുസം;

ഭോഗേ മേ ഊനതാ നത്ഥി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘യാവതാ ചതുരോ ദീപാ, സസമുദ്ദാ സപബ്ബതാ;

ഫലം ബുദ്ധസ്സ ദത്വാന, ഇസ്സരം കാരയാമഹം.

‘‘യാവതാ യേ പക്ഖിഗണാ, ആകാസേ ഉപ്പതന്തി ചേ;

തേപി മേ വസമന്വേന്തി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘യാവതാ വനസണ്ഡമ്ഹി, യക്ഖാ ഭൂതാ ച രക്ഖസാ;

കുമ്ഭണ്ഡാ ഗരുളാ ചാപി, പാരിചരിയം ഉപേന്തി മേ.

‘‘കുമ്മാ സോണാ മധുകാരാ, ഡംസാ ച മകസാ ഉഭോ;

തേപി മം വസമന്വേന്തി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘സുപണ്ണാ നാമ സകുണാ, പക്ഖിജാതാ മഹബ്ബലാ;

തേപി മം സരണം യന്തി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘യേപി ദീഘായുകാ നാഗാ, ഇദ്ധിമന്തോ മഹായസാ;

തേപി മം വസമന്വേന്തി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘സീഹാ ബ്യഗ്ഘാ ച ദീപീ ച, അച്ഛകോകതരച്ഛകാ;

തേപി മം വസമന്വേന്തി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘ഓസധീ തിണവാസീ ച, യേ ച ആകാസവാസിനോ;

സബ്ബേ മം സരണം യന്തി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘സുദുദ്ദസം സുനിപുണം, ഗമ്ഭീരം സുപ്പകാസിതം;

ഫസ്സയിത്വാ വിഹരാമി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘വിമോക്ഖേ അട്ഠ ഫുസിത്വാ, വിഹരാമി അനാസവോ;

ആതാപീ നിപകോ ചാഹം, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘യേ ഫലട്ഠാ ബുദ്ധപുത്താ, ഖീണദോസാ മഹായസാ;

അഹമഞ്ഞതരോ തേസം, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘അഭിഞ്ഞാപാരമിം ഗന്ത്വാ, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘തേവിജ്ജാ ഇദ്ധിപത്താ ച, ബുദ്ധപുത്താ മഹായസാ;

ദിബ്ബസോതം സമാപന്നാ, തേസം അഞ്ഞതരോ അഹം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം ഫലം അദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാപി തമേവ ഗാഥം അഞ്ഞാബ്യാകരണവസേന അഭാസി.

സുപ്പിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സോപാകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യഥാപി ഏകപുത്തസ്മിന്തി ആയസ്മതോ സോപാകത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ ഹുത്വാ തത്ഥ തത്ഥ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തോ കകുസന്ധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ അഞ്ഞതരസ്സ കുടുമ്ബികസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ബീജപൂരഫലാനി സത്ഥു ഉപനേസി. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ. സോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ച അഭിപ്പസന്നോ സലാകഭത്തം പട്ഠപേത്വാ സങ്ഘുദ്ദേസവസേന തിണ്ണം ഭിക്ഖൂനം യാവതായുകം ഖീരഭത്തം അദാസി. സോ തേഹി പുഞ്ഞകമ്മേഹി അപരാപരം ദേവമനുസ്സേസു സമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ ഏകദാ മനുസ്സയോനിയം നിബ്ബത്തോ ഏകസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഖീരഭത്തം അദാസി. ഏവം തത്ഥ തത്ഥ പുഞ്ഞാനി കത്വാ സുഗതീസു ഏവ പരിബ്ഭമന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ പുരിമകമ്മനിസ്സന്ദേന സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരായ ദുഗ്ഗതിത്ഥിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സ മാതാ ദസ മാസേ കുച്ഛിനാ പരിഹരിത്വാ പരിപക്കേ ഗബ്ഭേ വിജായനകാലേ വിജായിതും അസക്കോന്തീ മുച്ഛം ആപജ്ജിത്വാ ബഹുവേലം മതാ വിയ നിപജ്ജി. തം ഞാതകാ ‘‘മതാ’’തി സഞ്ഞായ സുസാനം നേത്വാ ചിതകം ആരോപേത്വാ ദേവതാനുഭാവേന വാതവുട്ഠിയാ ഉട്ഠിതായ അഗ്ഗിം അദത്വാ പക്കമിംസു. ദാരകോ പച്ഛിമഭാവികത്താ ദേവതാനുഭാവേന മാതുകുച്ഛിതോ അരോഗോ നിക്ഖമി. മാതാ പന കാലമകാസി. ദേവതാ തം ഗഹേത്വാ മനുസ്സരൂപേന സുസാനഗോപകസ്സ ഗേഹേ ഠപേത്വാ കതിപയകാലം പതിരൂപേന ആഹാരേന പോസേസി. തതോ പരം സുസാനഗോപകോ ച നം അത്തനോ പുത്തം കത്വാ വഡ്ഢേതി. സോ തഥാ വഡ്ഢേന്തോ തസ്സ പുത്തേന സുപിയേന നാമ ദാരകേന സദ്ധിം കീളന്തോ വിചരതി. തസ്സ സുസാനേ ജാതസംവഡ്ഢഭാവതോ സോപാകോതി സമഞ്ഞാ അഹോസി.

അഥേകദിവസം സത്തവസ്സികം തം ഭഗവാ പച്ചൂസവേലായ ഞാണജാലം പത്ഥരിത്വാ വേനേയ്യബന്ധവേ ഓലോകേത്വാ ഞാണജലന്തോഗധം ദിസ്വാ സുസാനട്ഠാനം അഗമാസി. ദാരകോ പുബ്ബഹേതുനാ ചോദിയമാനോ പസന്നമാനസോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. സത്ഥാ തസ്സ ധമ്മം കഥേസി. സോ ധമ്മം സുത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ ‘‘പിതരാ അനുഞ്ഞാതോസീ’’തി വുത്തോ പിതരം സത്ഥു സന്തികം നേസി. തസ്സ പിതാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമം ദാരകം പബ്ബാജേഥാ’’തി അനുജാനി. സത്ഥാ തം പബ്ബാജേത്വാ മേത്താഭാവനായ നിയോജേസി. സോ മേത്താകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സുസാനേ വിഹരന്തോ ച ചിരസ്സേവ മേത്താഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൫.൧-൭) –

‘‘കകുസന്ധോ മഹാവീരോ, സബ്ബധമ്മാന പാരഗൂ;

ഗണമ്ഹാ വൂപകട്ഠോ സോ, അഗമാസി വനന്തരം.

‘‘ബീജമിഞ്ജം ഗഹേത്വാന, ലതായ ആവുണിം അഹം;

ഭഗവാ തമ്ഹി സമയേ, ഝായതേ പബ്ബതന്തരേ.

‘‘ദിസ്വാനഹം ദേവദേവം, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

ദക്ഖിണേയ്യസ്സ വീരസ്സ, ബീജമിഞ്ജമദാസഹം.

‘‘ഇമസ്മിംയേവ കപ്പമ്ഹി, യം മിഞ്ജമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബീജമിഞ്ജസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹാ ഹുത്വാ പന അഞ്ഞേസം സോസാനികഭിക്ഖൂനം മേത്താഭാവനാവിധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാപി ഏകപുത്തസ്മി’’ന്തി ഗാഥം അഭാസി.

൩൩. തത്ഥ യഥാതി ഓപമ്മത്ഥേ നിപാതോ. ഏകപുത്തസ്മിന്തി പുനാതി ച കുലവംസം തായതി ചാതി പുത്തോ, അത്രജാദിഭേദോ പുത്തോ. ഏകോ പുത്തോ ഏകപുത്തോ, തസ്മിം ഏകപുത്തസ്മിം. വിസയേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. പിയസ്മിന്തി പിയായിതബ്ബതായ ചേവ ഏകപുത്തതായ ച രൂപസീലാചാരാദീഹി ച പേമകരണട്ഠാനഭൂതേ. കുസലീതി കുസലം വുച്ചതി ഖേമം സോത്ഥിഭാവോ, തം ലഭിതബ്ബം ഏതസ്സ അത്ഥീതി കുസലീ, സത്താനം ഹിതേസീ മേത്തജ്ഝാസയോ. സബ്ബേസു പാണേസൂതി സബ്ബേസു സത്തേസു. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബാസു ദിസാസു സബ്ബേസു വാ ഭവാദീസു, സബ്ബാസു വാ അവത്ഥാസു. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ഏകപുത്തകേ പിയേ മനാപേ മാതാപിതാ കുസലീ ഏകന്തഹിതേസീ ഭവേയ്യ, ഏവം പുരത്ഥിമാദിഭേദാസു സബ്ബാസു ദിസാസു, കാമഭവാദിഭേദേസു സബ്ബേസു ഭവേസു ദഹരാദിഭേദാസു സബ്ബാസു അവത്ഥാസു ച ഠിതേസു സബ്ബേസു സത്തേസു ഏകന്തഹിതേസിതായ കുസലീ ഭവേയ്യ, ‘‘മിത്തോ ഉദാസീനോ പഞ്ചത്ഥികോ’’തി സീമം അകത്വാ സീമാസമ്ഭേദവസേന സബ്ബത്ഥ ഏകരസം മേത്തം ഭാവേയ്യാതി. ഇമം പന ഗാഥം വത്വാ ‘‘സചേ തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏവം മേത്താഭാവനം അനുയുഞ്ജേയ്യാഥ, യേ തേ ഭഗവതാ ‘സുഖം സുപതീ’തിആദിനാ (അ. നി. ൧൧.൧൫) ഏകാദസ മേത്താനിസംസാ വുത്താ, ഏകംസേന തേസം ഭാഗിനോ ഭവഥാ’’തി ഓവാദമദാസി.

സോപാകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പോസിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അനാസന്നവരാതി ആയസ്മതോ പോസിയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ വിവട്ടൂപനിസ്സയം ബഹും കുസലം ഉപചിനിത്വാ സുഗതീസു ഏവ സംസരന്തോ ഇതോ ദ്വേനവുതേ കപ്പേ തിസ്സസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മിഗലുദ്ദോ ഹുത്വാ അരഞ്ഞേ വിചരതി. അഥ ഭഗവാ തസ്സ അനുഗ്ഗഹം കാതും അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ തസ്സ ചക്ഖുപഥേ അത്താനം ദസ്സേസി. സോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ആവുധം നിക്ഖിപിത്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. ഭഗവാ നിസീദിതുകാമതം ദസ്സേസി. സോ താവദേവ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ സമേ ഭൂമിഭാഗേ സക്കച്ചം സന്ഥരിത്വാ അദാസി. നിസീദി തത്ഥ ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ. നിസിന്നേ പന ഭഗവതി അനപ്പകം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ സയമ്പി ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ ഭഗവാ ‘‘ഏത്തകം വട്ടതി ഇമസ്സ കുസലബീജ’’ന്തി ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. അചിരപക്കന്തേ ഭഗവതി തം സീഹോ മിഗരാജാ ഘാതേസി. സോ കാലങ്കതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. ‘‘സോ കിര ഭഗവതി അനുപഗച്ഛന്തേ സീഹേന ഘാതിതോ നിരയേ നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി തം ദിസ്വാ ഭഗവാ സുഗതിയം നിബ്ബത്തനത്ഥം കുസലബീജരോപനത്ഥഞ്ച ഉപസങ്കമി.

സോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ദേവലോകതോ ചവിത്വാ സുഗതീസുയേവ പരിവത്തേന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരസ്സ മഹാവിഭവസ്സ സേട്ഠിനോ പുത്തോ സങ്ഗാമജിതത്ഥേരസ്സ കനിട്ഠഭാതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. പോസിയോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ ദാരപരിഗ്ഗഹം കത്വാ ഏകം പുത്തം ലഭിത്വാ അന്തിമഭവികതായ ധമ്മതായ ചോദിയമാനോ ജാതിആദിം പടിച്ച ഉപ്പന്നസംവേഗോ പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ വൂപകട്ഠോ ഹുത്വാ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തോ നചിരസ്സേവ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൩.൧-൧൨) –

‘‘ഹിമവന്തസ്സാവിദൂരേ, ലമ്ബകോ നാമ പബ്ബതോ;

തത്ഥേവ തിസ്സോ സമ്ബുദ്ധോ, അബ്ഭോകാസമ്ഹി ചങ്കമി.

‘‘മിഗലുദ്ദോ തദാ ആസിം, അരഞ്ഞേ കാനനേ അഹം;

ദിസ്വാന തം ദേവദേവം, തിണമുട്ഠിമദാസഹം.

‘‘നിസീദനത്ഥം ബുദ്ധസ്സ, ദത്വാ ചിത്തം പസാദയിം;

സമ്ബുദ്ധം അഭിവാദേത്വാ, പക്കാമിം ഉത്തരാമുഖോ.

‘‘അചിരം ഗതമത്തസ്സ, മിഗരാജാ അപോഥയി;

സോഹേന പോഥിതോ, സന്തോ തത്ഥ കാലങ്കതോ അഹം.

‘‘ആസന്നേ മേ കതം കമ്മം, ബുദ്ധസേട്ഠേ അനാസവേ;

സുമുത്തോ സരവേഗോവ, ദേവലോകമഗച്ഛഹം.

‘‘യൂപോ തത്ഥ സുഭോ ആസി, പുഞ്ഞകമ്മാഭിനിമ്മിതോ;

സഹസ്സകണ്ഡോ സതഭേണ്ഡു, ധജാലു ഹരിതാമയോ.

‘‘പഭാ നിദ്ധാവതേ തസ്സ, സതരംസീവ ഉഗ്ഗതോ;

ആകിണ്ണോ ദേവകഞ്ഞാഹി, ആമോദിം കാമകാമിഹം.

‘‘ദേവലോകാ ചവിത്വാന, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

ആഗന്ത്വാന മനുസ്സത്തം, പത്തോമ്ഹി ആസവക്ഖയം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, നിസീദനമദാസഹം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, തിണമുട്ഠേ ഇദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിതും സാവത്ഥിം ആഗതോ ഞാതിം അനുകമ്പായ ഞാതിഗേഹം അഗമാസി. തത്ഥ നം പുരാണദുതിയികാ വന്ദിത്വാ ആസനദാനാദിനാ പഠമം ഉപാസികാ വിയ വത്തം ദസ്സേത്വാ ഥേരസ്സ അജ്ഝാസയം അജാനന്തീ പച്ഛാ ഇത്ഥികുത്താദീഹി പലോഭേതുകാമാ അഹോസി. ഥേരോ ‘‘അഹോ അന്ധബാലാ മാദിസേപി നാമ ഏവം പടിപജ്ജതീ’’തി ചിന്തേത്വാ കിഞ്ചി അവത്വാ ഉട്ഠായാസനാ അരഞ്ഞമേവ ഗതോ. തം ആരഞ്ഞകാ ഭിക്ഖൂ ‘‘കിം, ആവുസോ, അതിലഹും, നിവത്തോസി, ഞാതകേഹി ന ദിട്ഠോസീ’’തി പുച്ഛിംസു. ഥേരോ തത്ഥ പവത്തിം ആചിക്ഖന്തോ ‘‘അനാസന്നവരാ ഏതാ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൩൪. തത്ഥ അനാസന്നവരാതി ഏതാ ഇത്ഥിയോ ന ആസന്നാ അനുപഗതാ, ദൂരേ ഏവ വാ ഠിതാ ഹുത്വാ വരാ പുരിസസ്സ സേട്ഠാ ഹിതാവഹാ, തഞ്ച ഖോ നിച്ചമേവ സബ്ബകാലമേവ, ന രത്തിമേവ, ന ദിവാപി, ന രഹോവേലായപി. വിജാനതാതി വിജാനന്തേന. ‘‘അനാസന്നപരാ’’തിപി പാളി, സോ ഏവത്ഥോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – ചണ്ഡഹത്ഥിഅസ്സമഹിംസസീഹബ്യഗ്ഘയക്ഖരക്ഖസപിസാചാപി മനുസ്സാനം അനുപസങ്കമന്തോ വരാ സേട്ഠാ, ന അനത്ഥാവഹാ, തേ പന ഉപസങ്കമന്താ ദിട്ഠധമ്മികംയേവ അനത്ഥം കരേയ്യും. ഇത്ഥിയോ പന ഉപസങ്കമിത്വാ ദിട്ഠധമ്മികം സമ്പരായികം വിമോക്ഖനിസ്സിതമ്പി അത്ഥം വിനാസേത്വാ മഹന്തം അനത്ഥം ആപാദേന്തി, തസ്മാ അനാസന്നവരാ ഏതാ നിച്ചമേവ വിജാനതാതി. ഇദാനി തമത്ഥം അത്തൂപനായികം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഗാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗാമാതി ഗാമം. ഉപയോഗത്ഥേ ഹി ഏതം നിസ്സക്കവചനം. അരഞ്ഞമാഗമ്മാതി അരഞ്ഞതോ ആഗന്ത്വാ. മ-കാരോ പദസന്ധികരോ, നിസ്സക്കേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. തതോതി മഞ്ചകതോ. അനാമന്തേത്വാതി അനാലപിത്വാ പുരാണദുതിയികം ‘‘അപ്പമത്താ ഹോഹീ’’തി ഏത്തകമ്പി അവത്വാ. പോസിയോതി അത്താനമേവ പരം വിയ വദതി. യേ പന ‘‘പക്കാമി’’ന്തി പഠന്തി, തേസം അഹം പോസിയോ പക്കാമിന്തി യോജനാ. യേ പന ‘‘സാ ഇത്ഥീ ഥേരം ഘരം ഉപഗതം ഭോജേത്വാ പലോഭേതുകാമാ ജാതാ, തം ദിസ്വാ ഥേരോ താവദേവ ഗേഹതോ നിക്ഖമിത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ മഞ്ചകേ നിസീദി. സാപി ഖോ ഇത്ഥീ പച്ഛാഭത്തം അലങ്കതപടിയത്താ വിഹാരേ ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം ഉപസങ്കമി. തം ദിസ്വാ ഥേരോ കിഞ്ചി അവത്വാ ഉട്ഠായ ദിവാട്ഠാനമേവ ഗതോ’’തി വദന്തി, തേസം ‘‘ഗാമാ അരഞ്ഞമാഗമ്മാ’’തി ഗാഥാപദസ്സ അത്ഥോ യഥാരുതവസേനേവ നിയ്യതി. വിഹാരോ ഹി ഇധ ‘‘അരഞ്ഞ’’ന്തി അധിപ്പേതോ.

പോസിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സാമഞ്ഞകാനിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സുഖം സുഖത്ഥോതി ആയസ്മതോ സാമഞ്ഞകാനിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ ഹുത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ കുസലം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മനുസ്സയോനിയം നിബ്ബത്തോ വിപസ്സിം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ഏകം മഞ്ചം അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ അഞ്ഞതരസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സാമഞ്ഞകാനീതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥു യമകപാടിഹാരിയം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ചരിയാനുകൂലം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൩൬.൩൦-൩൩) –

‘‘വിപസ്സിനോ ഭഗവതോ, ലോകജേട്ഠസ്സ താദിനോ;

ഏകം മഞ്ചം മയാ ദിന്നം, പസന്നേന സപാണിനാ.

‘‘ഹത്ഥിയാനം അസ്സയാനം, ദിബ്ബയാനം സമജ്ഝഗം;

തേന മഞ്ചക ദാനേന, പത്തോമ്ഹി ആസവക്ഖയം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം മഞ്ചമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, മഞ്ചദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഥേരസ്സ പന ഗിഹിസഹായകോ കാതിയാനോ നാമ പരിബ്ബാജകോ ബുദ്ധുപ്പാദതോ പട്ഠായ തിത്ഥിയാനം ഹതലാഭസക്കാരതായ ഘാസച്ഛാദനമത്തമ്പി അലഭന്തോ ആജീവകാപകതോ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ സാകിയപുത്തിയാ നാമ മഹാലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്താ സുഖേന ജീവഥ, മയം പന ദുക്ഖിതാ കിച്ഛജീവികാ, കഥം നു ഖോ പടിപജ്ജമാനസ്സ ദിട്ഠധമ്മികഞ്ചേവ സമ്പരായികഞ്ച സുഖം സമ്പജ്ജതീ’’തി പുച്ഛി. അഥസ്സ ഥേരോ ‘‘നിപ്പരിയായതോ സുഖം നാമ ലോകുത്തരസുഖമേവ, തഞ്ച തദനുരൂപം പടിപത്തിം പടിപജ്ജന്തസ്സേവാ’’തി അത്തനാ തസ്സ അധിഗതഭാവം പരിയായേന വിഭാവേന്തോ ‘‘സുഖം സുഖത്ഥോ ലഭതേ തദാചര’’ന്തി ഗാഥം അഭാസി.

൩൫. തത്ഥ സുഖന്തി നിരാമിസം സുഖം ഇധാധിപ്പേതം. തഞ്ച ഫലസമാപത്തി ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച. തഥാ ഹി ‘‘അയം സമാധി പച്ചുപ്പന്നസുഖോ ചേവ ആയതിഞ്ച സുഖവിപാകോ’’ (ദീ. നി. ൩.൩൫൫; അ. നി. ൫.൨൭; വിഭ. ൮൦൪) ‘‘നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’’ന്തി (ധ. പ. ൨൦൩-൨൦൪) ച വുത്തം. സുഖത്ഥോതി സുഖപ്പയോജനോ, യഥാവുത്തേന സുഖേന അത്ഥികോ. ലഭതേതി പാപുണാതി, അത്ഥികസ്സേവേദം സുഖം, ന ഇതരസ്സ. കോ പന അത്ഥികോതി ആഹ ‘‘തദാചര’’ന്തി തദത്ഥം ആചരന്തോ, യായ പടിപത്തിയാ തം പടിപത്തിം പടിപജ്ജന്തോതി അത്ഥോ. ന കേവലം തദാചരം സുഖമേവ ലഭതേ, അഥ ഖോ കിത്തിഞ്ച പപ്പോതി ‘‘ഇതിപി സീലവാ സുപരിസുദ്ധകായവചീകമ്മന്തോ സുപരിസുദ്ധാജീവോ ഝായീ ഝാനയുത്തോ’’തിആദിനാ കിത്തിം പരമ്മുഖാ പത്ഥടയസതം പാപുണാതി. യസസ്സ വഡ്ഢതീതി സമ്മുഖേ ഗുണാഭിത്ഥവസങ്ഖാതോ പരിവാരസമ്പദാസങ്ഖാതോ ച യസോ അസ്സ പരിബ്രൂഹതി. ഇദാനി ‘‘തദാചര’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തമത്ഥം സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ – ‘‘യോ അരിയമട്ഠങ്ഗികമഞ്ജസം ഉജും, ഭാവേതി മഗ്ഗം അമതസ്സ പത്തിയാ’’തി ആഹ. തസ്സത്ഥോ യോ പുഗ്ഗലോ കിലേസേഹി ആരകത്താ പരിസുദ്ധട്ഠേന പടിപജ്ജന്താനം അരിയഭാവകരണട്ഠേന അരിയം, സമ്മാദിട്ഠിആദിഅട്ഠങ്ഗസമുദായതായ അട്ഠങ്ഗികം, അന്തദ്വയരഹിതമജ്ഝിമപടിപത്തിഭാവതോ അകുടിലട്ഠേന അഞ്ജസം, കായവങ്കാദിപ്പഹാനതോ ഉജും, നിബ്ബാനത്ഥികേഹി മഗ്ഗനിയട്ഠേന കിലേസേ മാരേന്തോ ഗമനട്ഠേന ച ‘‘മഗ്ഗ’’ന്തി ലദ്ധനാമം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദം അമതസ്സ അസങ്ഖതായ ധാതുയാ പത്തിയാ അധിഗമായ ഭാവേതി അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പാദേതി വഡ്ഢേതി ച, സോ നിപ്പരിയായേന ‘‘സുഖത്ഥോ തദാചര’’ന്തി വുച്ചതി, തസ്മാ യഥാവുത്തം സുഖം ലഭതി. തം സുത്വാ പരിബ്ബാജകോ പസന്നമാനസോ പബ്ബജിത്വാ സമ്മാ പടിപജ്ജന്തോ നചിരസ്സേവ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. ഇദമേവ ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണം അഹോസി.

സാമഞ്ഞകാനിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. കുമാപുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സാധു സുതന്തി ആയസ്മതോ കുമാപുത്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പതി? സോ കിര പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ അജിനചമ്മവസനോ താപസോ ഹുത്വാ ബന്ധുമതീനഗരേ രാജുയ്യാനേ വസന്തോ വിപസ്സിം ഭഗവന്തം പസ്സിത്വാ പസന്നമാനസോ പാദബ്ഭഞ്ജനതേലം അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ. തതോ പട്ഠായ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ അവന്തിരട്ഠേ വേളുകണ്ടകനഗരേ ഗഹപതികുലേ നിബ്ബത്തോ. ‘‘നന്ദോ’’തിസ്സ നാമം അകംസു. മാതാ പനസ്സ കുമാ നാമ, തേന കുമാപുത്തോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ ലദ്ധപ്പസാദോ പബ്ബജിത്വാ കതപുബ്ബകിച്ചോ പരിയന്തപബ്ബതപസ്സേ സമണധമ്മം കരോന്തോ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്തോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ കമ്മട്ഠാനം സോധേത്വാ സപ്പായട്ഠാനേ വസന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൩.൨൪-൩൦) –

‘‘നഗരേ ബന്ധുമതിയാ, രാജുയ്യാനേ വസാമഹം;

ചമ്മവാസീ തദാ ആസിം, കമണ്ഡലുധരോ അഹം.

‘‘അദ്ദസം വിമലം ബുദ്ധം, സയമ്ഭും അപരാജിതം;

പധാനം പഹിതത്തം തം, ഝായിം ഝാനരതം വസിം.

‘‘സബ്ബകാമസമിദ്ധഞ്ച, ഓഘതിണ്ണമനാസവം;

ദിസ്വാ പസന്നസുമനോ, അബ്ഭഞ്ജനമദാസഹം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, അബ്ഭഞ്ജനമദാസഹം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, അബ്ഭഞ്ജനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അരഞ്ഞേ കായദള്ഹിബഹുലേ ഭിക്ഖൂ, ദിസ്വാ തേ ഓവദന്തോ സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവം പകാസേന്തോ ‘‘സാധു സുതം സാധു ചരിതക’’ന്തി ഗാഥം അഭാസി.

൩൬. തത്ഥ സാധൂതി സുന്ദരം. സുതന്തി സവനം. തഞ്ച ഖോ വിവട്ടൂപനിസ്സിതം വിസേസതോ അപ്പിച്ഛതാദിപടിസംയുത്തം ദസകഥാവത്ഥുസവനം ഇധാധിപ്പേതം. സാധു ചരിതകന്തി തദേവ അപ്പിച്ഛതാദിചരിതം ചിണ്ണം, സാധുചരിതമേവ ഹി ‘‘ചരിതക’’ന്തി വുത്തം. പദദ്വയേനാപി ബാഹുസച്ചം തദനുരൂപം പടിപത്തിഞ്ച ‘‘സുന്ദര’’ന്തി ദസ്സേതി. സദാതി സബ്ബകാലേ നവകമജ്ഝിമഥേരകാലേ, സബ്ബേസു വാ ഇരിയാപഥക്ഖണേസു. അനികേതവിഹാരോതി കിലേസാനം നിവാസനട്ഠാനട്ഠേന പഞ്ചകാമഗുണാ നികേതാ നാമ, ലോകിയാ വാ ഛളാരമ്മണധമ്മാ. യഥാഹ – ‘‘രൂപനിമിത്തനികേതവിസാരവിനിബന്ധാ ഖോ, ഗഹപതി, ‘നികേതസാരീ’തി വുച്ചതീ’’തിആദി (സം. നി. ൩.൩). തേസം നികേതാനം പഹാനത്ഥായ പടിപദാ അനികേതവിഹാരോ. അത്ഥപുച്ഛനന്തി തം ആജാനിതുകാമസ്സ കല്യാണമിത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥപഭേദസ്സ പുച്ഛനം, കുസലാദിഭേദസ്സ വാ അത്ഥസ്സ സഭാവധമ്മസ്സ ‘‘കിം, ഭന്തേ, കുസലം, കിം അകുസലം, കിം സാവജ്ജം, കിം അനവജ്ജ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൨൯൬) പുച്ഛനം അത്ഥപുച്ഛനം. പദക്ഖിണകമ്മന്തി തം പന പുച്ഛിത്വാ പദക്ഖിണഗ്ഗാഹിഭാവേന തസ്സ ഓവാദേ അധിട്ഠാനം സമ്മാപടിപത്തി. ഇധാപി ‘‘സാധൂ’’തി പദം ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. ഏതം സാമഞ്ഞന്തി ‘‘സാധു സുത’’ന്തിആദിനാ വുത്തം യം സുതം, യഞ്ച ചരിതം, യോ ച അനികേതവിഹാരോ, യഞ്ച അത്ഥപുച്ഛനം, യഞ്ച പദക്ഖിണകമ്മം, ഏതം സാമഞ്ഞം ഏസോ സമണഭാവോ. യസ്മാ ഇമായ ഏവ പടിപദായ സമണഭാവോ, ന അഞ്ഞഥാ, തസ്മാ ‘‘സാമഞ്ഞ’’ന്തി നിപ്പരിയായതോ മഗ്ഗഫലസ്സ അധിവചനം. തസ്സ വാ പന അയം അപണ്ണകപടിപദാ, തം പനേതം സാമഞ്ഞം യാദിസസ്സ സമ്ഭവാതി, തം ദസ്സേതും ‘‘അകിഞ്ചനസ്സാ’’തി വുത്തം. അപരിഗ്ഗാഹകസ്സ, ഖേത്തവത്ഥുഹിരഞ്ഞസുവണ്ണദാസിദാസാദിപരിഗ്ഗഹപടിഗ്ഗഹണരഹിതസ്സാതി അത്ഥോ.

കുമാപുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. കുമാപുത്തസഹായത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

നാനാജനപദം യന്തീതി ആയസ്മതോ കുമാപുത്തസഹായത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ചതുനവുതേ കപ്പേ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ബഹും രുക്ഖദണ്ഡം ഛിന്ദിത്വാ കത്തരയട്ഠിം കത്വാ സങ്ഘസ്സ അദാസി. അഞ്ഞഞ്ച യഥാവിഭവം പുഞ്ഞം കത്വാ ദേവേസു നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ പട്ഠായ സുഗതീസുയേവ പരിവത്തേന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വേളുകണ്ടകനഗരേ ഇദ്ധേ കുലേ നിബ്ബത്തി. സുദന്തോതിസ്സ നാമം അഹോസി. ‘‘വാസുലോ’’തി കേചി വദന്തി. സോ കുമാപുത്തസ്സ പിയസഹായോ ഹുത്വാ വിചരന്തോ ‘‘കുമാപുത്തോ പബ്ബജിതോ’’തി സുത്വാ ‘‘ന ഹി നൂന സോ ഓരകോ ധമ്മവിനയോ, യത്ഥ കുമാപുത്തോ പബ്ബജിതോ’’തി തദനുബന്ധേന സയമ്പി പബ്ബജിതുകാമോ ഹുത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഉപസങ്കമി. തസ്സ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. സോ ഭിയ്യോസോമത്തായ പബ്ബജ്ജായ സഞ്ജാതഛന്ദോ പബ്ബജിത്വാ കുമാപുത്തേനേവ സദ്ധിം പരിയന്തപബ്ബതേ ഭാവനാനുയുത്തോ വിഹരതി. തേന ച സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ നാനാജനപദേസു ജനപദചാരികം ചരന്താപി ഗച്ഛന്താപി ആഗച്ഛന്താപി തം ഠാനം ഉപഗച്ഛന്തി. തേന തത്ഥ കോലാഹലം ഹോതി. തം ദിസ്വാ സുദന്തത്ഥേരോ ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാ ജനപദവിതക്കം അനുവത്തേന്താ ചിത്തസമാധിം വിരാധേന്തീ’’തി സംവേഗജാതോ തമേവ സംവേഗം അത്തനോ ചിത്തദമനസ്സ അങ്കുസം കരോന്തോ ‘‘നാനാജനപദം യന്തീ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൩൭. തത്ഥ നാനാജനപദന്തി വിസും വിസും നാനാവിധം ജനപദം, കാസികോസലാദിഅനേകരട്ഠന്തി അത്ഥോ. യന്തീതി ഗച്ഛന്തി. വിചരന്താതി ‘‘അസുകോ ജനപദോ സുഭിക്ഖോ സുലഭപിണ്ഡോ, അസുകോ ഖേമോ അരോഗോ’’തിആദിവിതക്കവസേന ജനപദചാരികം ചരന്താ. അസഞ്ഞതാതി തസ്സേവ ജനപദവിതക്കസ്സ അപ്പഹീനതായ ചിത്തേന അസംയതാ. സമാധിഞ്ച വിരാധേന്തീതി സബ്ബസ്സപി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ മൂലഭൂതം ഉപചാരപ്പനാഭേദം സമാധിഞ്ച നാമ വിരാധേന്തി. ച-സദ്ദോ സമ്ഭാവനേ. ദേസന്തരചരണേന ഝായിതും ഓകാസാഭാവേന അനധിഗതം സമാധിം നാധിഗച്ഛന്താ, അധിഗതഞ്ച വസീഭാവാനാപാദനേന ജീരന്താ വീരാധേന്തി നാമ. കിംസു രട്ഠചരിയാ കരിസ്സതീതി സൂതി നിപാതമത്തം. ‘‘ഏവംഭൂതാനം രട്ഠചരിയാ ജനപദചാരികാ കിം കരിസ്സതി, കിം നാമ അത്ഥം സാധേസ്സതി, നിരത്ഥകാവാ’’തി ഗരഹന്തോ വദതി. തസ്മാതി യസ്മാ ഈദിസീ ദേസന്തരചരിയാ ഭിക്ഖുസ്സ ന അത്ഥാവഹാ, അപി ച ഖോ അനത്ഥാവഹാ സമ്പത്തീനം വിരാധനതോ, തസ്മാ. വിനേയ്യ സാരമ്ഭന്തി വസനപദേസേ അരതിവസേന ഉപ്പന്നം സാരമ്ഭം ചിത്തസംകിലേസം തദനുരൂപേന പടിസങ്ഖാനേന വിനേത്വാ വൂപസമേത്വാ. ഝായേയ്യാതി ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേന ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന ചാതി ദുവിധേനപി ഝാനേന ഝായേയ്യ. അപുരക്ഖതോതി മിച്ഛാവിതക്കേഹി തണ്ഹാദീഹി വാ ന പുരക്ഖതോതി തേസം വസം അനുപഗച്ഛന്തോ കമ്മട്ഠാനമേവ മനസി കരേയ്യാതി അത്ഥോ. ഏവം പന വത്വാ ഥേരോ തമേവ സംവേഗം അങ്കുസം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൩.൩൬-൪൧) –

‘‘കാനനം വനമോഗ്ഗയ്ഹ, വേളും ഛേത്വാനഹം തദാ;

ആലമ്ബനം കരിത്വാന, സങ്ഘസ്സ അദദിം ബഹും.

‘‘തേന ചിത്തപ്പസാദേന, സുബ്ബതേ അഭിവാദിയ;

ആലമ്ബദണ്ഡം ദത്വാന, പക്കാമിം ഉത്തരാമുഖോ.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം ദണ്ഡമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ദണ്ഡദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

യം പനത്ഥം അങ്കുസം കത്വാ അയം ഥേരോ അരഹത്തം പത്തോ, തമേവത്ഥം ഹദയേ ഠപേത്വാ അരഹത്തം പത്തോപി ‘‘നാനാജനപദം യന്തി’’തി ഇദമേവ ഗാഥം അഭാസി. തസ്മാ തദേവസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണം അഹോസീതി.

കുമാപുത്തസഹായത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഗവമ്പതിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യോ ഇദ്ധിയാ സരഭുന്തി ആയസ്മതോ ഗവമ്പതിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ ഇതോ ഏകതിംസേ കപ്പേ സിഖിം ഭഗവന്തം പസ്സിത്വാ പസന്നമാനസോ പുപ്ഫേഹി പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ ഉപ്പന്നോ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ കോണാഗമനസ്സ ഭഗവതോ ചേതിയേ ഛത്തഞ്ച വേദികഞ്ച കാരേസി. കസ്സപസ്സ പന ഭഗവതോ കാലേ അഞ്ഞതരസ്മിം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ. തസ്മിഞ്ച കുലേ ബഹും ഗോമണ്ഡലം അഹോസി. തം ഗോപാലകാ രക്ഖന്തി. അയം തത്ഥ അന്തരന്തരാ യുത്തപ്പയുത്തം വിചാരേന്തോ വിചരതി. സോ ഏകം ഖീണാസവത്ഥേരം ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ബഹിഗാമേ ദേവസികം ഏകസ്മിം പദേസേ ഭത്തകിച്ചം കരോന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയ്യോ സൂരിയാതപേന കിലമിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ചത്താരോ സിരീസദണ്ഡേ ഉസ്സാപേത്വാ തേസം ഉപരി സിരീസസാഖായോ ഠപേത്വാ സാഖാമണ്ഡപം കത്വാ അദാസി. ‘‘മണ്ഡപസ്സ സമീപേ സിരീസരുക്ഖം രോപേസീ’’തി ച വദന്തി. തസ്സ അനുകമ്പായ ദേവസികം ഥേരോ തത്ഥ നിസീദി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന തതോ ചവിത്വാ ചാതുമഹാരാജികേസു നിബ്ബത്തി. തസ്സ പുരിമകമ്മസംസൂചകം വിമാനദ്വാരേ മഹന്തം സിരീസവനം നിബ്ബത്തി വണ്ണഗന്ധസമ്പന്നേഹി അഞ്ഞേഹി പുപ്ഫേഹി സബ്ബകാലേ ഉപസോഭയമാനം, തേന തം വിമാനം ‘‘സേരീസക’’ന്തി പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ ദേവപുത്തോ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ യസത്ഥേരസ്സ ചതൂസു ഗിഹിസഹായേസു ഗവമ്പതി നാമ ഹുത്വാ ആയസ്മതോ യസസ്സ പബ്ബജിതഭാവം സുത്വാ അത്തനോ സഹായേഹി സദ്ധിം ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. സത്ഥാ തസ്സ ധമ്മം ദേസേസി. സോ ദേസനാവസാനേ സഹായേഹി സദ്ധിം അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൩.൪൨-൪൭) –

‘‘മിഗലുദ്ദോ പുരേ ആസിം, വിപിനേ വിചരം അഹം;