൩. വനവച്ഛത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

നീലബ്ഭവണ്ണാതി ആയസ്മതോ വനവച്ഛത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര അത്ഥദസ്സിനോ ഭഗവതോ കാലേ കച്ഛപയോനിയം നിബ്ബത്തോ വിനതായ നാമ നദിയാ വസതി. തസ്സ ഖുദ്ദകനാവപ്പമാണോ അത്തഭാവോ അഹോസി. സോ കിര ഏകദിവസം ഭഗവന്തം നദിയാ തീരേ ഠിതം ദിസ്വാ, ‘‘പാരം ഗന്തുകാമോ മഞ്ഞേ ഭഗവാ’’തി അത്തനോ പിട്ഠിയം ആരോപേത്വാ നേതുകാമോ പാദമൂലേ നിപജ്ജി. ഭഗവാ തസ്സ അജ്ഝാസയം ഞത്വാ തം അനുകമ്പന്തോ ആരുഹി. സോ പീതിസോമനസ്സജാതോ സോതം ഛിന്ദന്തോ ജിയായ വേഗേന ഖിത്തസരോ വിയ താവദേവ പരതീരം പാപേസി. ഭഗവാ തസ്സ പുഞ്ഞസ്സ ഫലം ഏതരഹി നിബ്ബത്തനകസമ്പത്തിഞ്ച ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അനേകസതക്ഖത്തും താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞവാസീയേവ അഹോസി. പുന കസ്സപബുദ്ധകാലേ കപോതയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തം മേത്താവിഹാരിം ഏകം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ചിത്തം പസാദേസി.

തതോ പന ചുതോ ബാരാണസിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ സംവേഗജാതോ പബ്ബജിത്വാ വിവട്ടൂപനിസ്സയം ബഹും പുഞ്ഞകമ്മം ഉപചിനി. ഏവം തത്ഥ തത്ഥ ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുനഗരേ വച്ഛഗോത്തസ്സ നാമ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സ മാതാ പരിപക്കഗബ്ഭാ അരഞ്ഞം ദസ്സനത്ഥായ സഞ്ജാതദോഹളാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ വിചരതി, താവദേവസ്സാ കമ്മജവാതാ ചലിംസു, തിരോകരണിം പരിക്ഖിപിത്വാ അദംസു. സാ ധഞ്ഞപുഞ്ഞലക്ഖണം പുത്തം വിജായി. സോ ബോധിസത്തേന സഹ പംസുകീളികസഹായോ അഹോസി. ‘‘വച്ഛോ’’തിസ്സ നാമഞ്ച അഹോസി. വനാഭിരതിയാ വസേന വനവച്ഛോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. അപരഭാഗേ മഹാസത്തേ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ മഹാപധാനം പദഹന്തേ, ‘‘അഹമ്പി സിദ്ധത്ഥകുമാരേന സഹ അരഞ്ഞേ വിഹരിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമിത്വാ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തേ വസന്തോ അഭിസമ്ബുദ്ധഭാവം സുത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം ഉപഗന്ത്വാ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ വസമാനോ നചിരസ്സേവ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൯-൧൪൮-൧൬൩) –

‘‘അത്ഥദസ്സീ തു ഭഗവാ, സയമ്ഭൂ ലോകനായകോ;

വിനതാനദിയാ തീരം, ഉപഗച്ഛി തഥാഗതോ.

‘‘ഉദകാ അഭിനിക്ഖമ്മ, കച്ഛപോ വാരിഗോചരോ;

ബുദ്ധം താരേതുകാമോഹം, ഉപേസിം ലോകനായകം.

‘‘അഭിരൂഹതു മം ബുദ്ധോ, അത്ഥദസ്സീ മഹാമുനി;

അഹം തം താരയിസ്സാമി, ദുക്ഖസ്സന്തകരോ തുവം.

‘‘മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, അത്ഥദസ്സീ മഹായസോ;

അഭിരൂഹിത്വാ മേ പിട്ഠിം, അട്ഠാസി ലോകനായകോ.

‘‘യതോ സരാമി അത്താനം, യതോ പത്തോസ്മി വിഞ്ഞുതം;

സുഖം മേ താദിസം നത്ഥി, ഫുട്ഠേ പാദതലേ യഥാ.

‘‘ഉത്തരിത്വാന സമ്ബുദ്ധോ, അത്ഥദസ്സീ മഹായസോ;

നദിതീരമ്ഹി ഠത്വാന, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘യാവതാ വത്തതേ ചിത്തം, ഗങ്ഗാസോതം തരാമഹം;

അയഞ്ച കച്ഛപോ രാജാ, താരേസി മമ പഞ്ഞവാ.

‘‘ഇമിനാ ബുദ്ധതരണേന, മേത്തചിത്തവതായ ച;

അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, ദേവലോകേ രമിസ്സതി.

‘‘ദേവലോകാ ഇധാഗന്ത്വാ, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

ഏകാസനേ നിസീദിത്വാ, കങ്ഖാസോതം തരിസ്സതി.

‘‘യഥാപി ഭദ്ദകേ ഖേത്തേ, ബീജം അപ്പമ്പി രോപിതം;

സമ്മാധാരേ പവേച്ഛന്തേ, ഫലം തോസേതി കസ്സകം.

‘‘തഥേവിദം ബുദ്ധഖേത്തം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധദേസിതം;

സമ്മാധാരേ പവേച്ഛന്തേ, ഫലം മം തോസയിസ്സതി.

‘‘പധാനപഹിതത്തോമ്ഹി, ഉപസന്തോ നിരൂപധി;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, തരണായ ഇദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഏവം പന അരഹത്തം പത്വാ ഭഗവതി കപിലവത്ഥുസ്മിം വിഹരന്തേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഭിക്ഖൂഹി സമാഗതോ പടിസന്ഥാരവസേന ‘‘കിം, ആവുസോ, അരഞ്ഞേ ഫാസുവിഹാരോ ലദ്ധോ’’തി പുട്ഠോ ‘‘രമണീയാ, ആവുസോ, അരഞ്ഞേ പബ്ബതാ’’തി അത്തനാ വുട്ഠപബ്ബതേ വണ്ണേന്തോ ‘‘നീലബ്ഭവണ്ണാ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൧൩. തത്ഥ നീലബ്ഭവണ്ണാതി നീലവലാഹകനിഭാ നീലവലാഹകസണ്ഠാനാ ച. രുചിരാതി രുചിയാ സകിരണാ പഭസ്സരാ ച. സീതവാരീതി സീതലസലിലാ. സുചിന്ധരാതി സുചിസുദ്ധഭൂമിഭാഗതായ സുദ്ധചിത്താനം വാ അരിയാനം നിവാസനട്ഠാനതായ സുചിന്ധരാ. ഗാഥാസുഖത്ഥഞ്ഹി സാനുനാസികം കത്വാ നിദ്ദേസോ. ‘‘സീതവാരിസുചിന്ധരാ’’തിപി പാഠോ, സീതസുചിവാരിധരാ സീതലവിമലസലിലാസയവന്തോതി അത്ഥോ. ഇന്ദഗോപകസഞ്ഛന്നാതി ഇന്ദഗോപകനാമകേഹി പവാളവണ്ണേഹി രത്തകിമീഹി സഞ്ഛാദിതാ പാവുസ്സകാലവസേന ഏവമാഹ. കേചി പന ‘‘ഇന്ദഗോപകനാമാനി രത്തതിണാനീ’’തി വദന്തി. അപരേ ‘‘കണികാരരുക്ഖാ’’തി. സേലാതി സിലാമയാ പബ്ബതാ, ന പംസുപബ്ബതാതി അത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘യഥാപി പബ്ബതോ സേലോ’’തി (ഉദാ. ൨൪). രമയന്തി മന്തി മം രമാപേന്തി, മയ്ഹം വിവേകാഭിരത്തിം പരിബ്രൂഹേന്തി. ഏവം ഥേരോ അത്തനോ ചിരകാലപരിഭാവിതം അരഞ്ഞാഭിരതിം പവേദേന്തോ തിവിധം വിവേകാഭിരതിമേവ ദീപേതി. തത്ഥ ഉപധിവിവേകേന അഞ്ഞാബ്യാകരണം ദീപിതമേവ ഹോതീതി.

വനവച്ഛത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.