൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. ചൂളവച്ഛത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പാമോജ്ജബഹുലോതി ആയസ്മതോ ചൂളവച്ഛത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ദലിദ്ദകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ പരേസം ഭതിയാ ജീവികം കപ്പേന്തോ ഭഗവതോ സാവകം സുജാതം നാമ ഥേരം പംസുകൂലം പരിയേസന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ഉപസങ്കമിത്വാ വത്ഥം ദത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന തേത്തിംസക്ഖത്തും ദേവരജ്ജം കാരേസി. സത്തസത്തതിക്ഖത്തും ചക്കവത്തീ രാജാ അഹോസി. അനേകവാരം പദേസരാജാ. ഏവം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ ഓസക്കമാനേ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം കത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സഗതീസു അപരാപരം പരിവത്തന്തോ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ കോസമ്ബിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി. ചൂളവച്ഛോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ ബ്രാഹ്മണസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗതോ ബുദ്ധഗുണേ സുത്വാ പസന്നമാനസോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമി, തസ്സ ഭഗവാ ധമ്മം കഥേസി. സോ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദോ കതപുബ്ബകിച്ചോ ചരിതാനുകൂലം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഭാവേന്തോ വിഹരി. തേന ച സമയേന കോസമ്ബികാ ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനജാതാ അഹേസും. തദാ ചൂളവച്ഛത്ഥേരോ ഉഭയേസം ഭിക്ഖൂനം ലദ്ധിം അനാദായ ഭഗവതാ ദിന്നോവാദേ ഠത്വാ വിപസ്സനം ബ്രൂഹേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൦.൩൧-൪൦) –

‘‘പദുമുത്തരഭഗവതോ, സുജാതോ നാമ സാവകോ;

പംസുകൂലം ഗവേസന്തോ, സങ്കാരേ ചരതീ തദാ.

‘‘നഗരേ ഹംസവതിയാ, പരേസം ഭതകോ അഹം;

ഉപഡ്ഢുദുസ്സം ദത്വാന, സിരസാ അഭിവാദയിം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘തേത്തിംസക്ഖത്തും ദേവിന്ദോ, ദേവരജ്ജമകാരയിം;

സത്തസത്തതിക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ അഹോസഹം.

‘‘പദേസരജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം;

ഉപഡ്ഢദുസ്സദാനേന, മോദാമി അകുതോഭയോ.

‘‘ഇച്ഛമാനോ ചഹം അജ്ജ, സകാനനം സപബ്ബതം;

ഖോമദുസ്സേഹി ഛാദേയ്യം, അഡ്ഢുദുസ്സസ്സിദം ഫലം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, അഡ്ഢുദുസ്സസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അഥ ചൂളവച്ഛത്ഥേരോ അരഹത്തം പത്വാ തേസം ഭിക്ഖൂനം കലഹാഭിരതിയാ സകത്ഥവിനാസം ദിസ്വാ ധമ്മസംവേഗപ്പത്തോ, അത്തനോ ച പത്തവിസേസം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പീതിസോമനസ്സവസേന ‘‘പാമോജ്ജബഹുലോ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൧൧. തത്ഥ പാമോജ്ജബഹുലോതി സുപരിസുദ്ധസീലതായ വിപ്പടിസാരാഭാവതോ അധികുസലേസു ധമ്മേസു അഭിരതിവസേന പമോദബഹുലോ. തേനേവാഹ ‘‘ധമ്മേ ബുദ്ധപ്പവേദിതേ’’തി. തത്ഥ ധമ്മേതി. സത്തതിംസായ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ നവവിധേ വാ ലോകുത്തരധമ്മേ. സോ ഹി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേന സാമുക്കംസികായ ദേസനായ പകാസിതത്താ സാതിസയം ബുദ്ധപ്പവേദിതോ നാമ. തസ്സ പന അധിഗമൂപായഭാവതോ ദേസനാധമ്മോപി ഇധ ലബ്ഭതേവ. പദം സന്തന്തി നിബ്ബാനം സന്ധായ വദതി. ഏവരൂപോ ഹി ഭിക്ഖു സന്തം പദം സന്തം കോട്ഠാസം സബ്ബസങ്ഖാരാനം ഉപസമഭാവതോ സങ്ഖാരൂപസമം പരമസുഖതായ സുഖം നിബ്ബാനം അധിഗച്ഛതി വിന്ദതിയേവ. പരിസുദ്ധസീലോ ഹി ഭിക്ഖു വിപ്പടിസാരാഭാവേന പാമോജ്ജബഹുലോ സദ്ധമ്മേ യുത്തപ്പയുത്തോ വിമുത്തിപരിയോസാനാ സബ്ബസമ്പത്തിയോ പാപുണാതി. യഥാഹ – ‘‘അവിപ്പടിസാരത്ഥാനി ഖോ, ആനന്ദ, കുസലാനി സീലാനി, അവിപ്പടിസാരോ പാമോജ്ജത്ഥായാ’’തിആദി (അ. നി. ൧൦.൧). അഥ വാ പാമോജ്ജബഹുലോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോതി രതനത്തയം സന്ധായ പമോദബഹുലോ. തത്ഥ പന സോ പമോദബഹുലോ കിം വാ കരോതീതി ആഹ ‘‘ധമ്മേ ബുദ്ധപ്പവേദിതേ’’തിആദി. സദ്ധാസമ്പന്നസ്സ ഹി സപ്പുരിസസംസേവനസദ്ധമ്മസ്സവനയോനിസോമനസികാരധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തീനം സുഖേനേവ സമ്ഭവതോ സമ്പത്തിയോ ഹത്ഥഗതാ ഏവ ഹോന്തി, യഥാഹ – ‘‘സദ്ധാജാതോ ഉപസങ്കമതി, ഉപസങ്കമന്തോ പയിരുപാസതീ’’തിആദി (മ. നി. ൨.൧൮൩).

ചൂളവച്ഛത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. മഹാവച്ഛത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പഞ്ഞാബലീതി ആയസ്മതോ മഹാവച്ഛത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച പാനീയദാനമദാസി. പുന സിഖിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഉപാസകോ ഹുത്വാ വിവട്ടൂപനിസ്സയം ബഹും പുഞ്ഞകമ്മം അകാസി, സോ തേഹി പുഞ്ഞകമ്മേഹി തത്ഥ തത്ഥ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഗധരട്ഠേ നാളകഗാമേ സമിദ്ധിസ്സ നാമ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്സ മഹാവച്ഛോതി നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭഗവതോ സാവകഭാവം സുത്വാ ‘‘സോപി നാമ മഹാപഞ്ഞോ. യസ്സ സാവകത്തം ഉപാഗതോ, സോ ഏവ മഞ്ഞേ ഇമസ്മിം ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ’’തി ഭഗവതി സദ്ധം ഉപ്പാദേത്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൦.൫൧-൫൬) –

‘‘പദുമുത്തരബുദ്ധസ്സ, ഭിക്ഖുസങ്ഘേ അനുത്തരേ;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, പാനീയഘടമപൂരയിം.

‘‘പബ്ബതഗ്ഗേ ദുമഗ്ഗേ വാ, ആകാസേ വാഥ ഭൂമിയം;

യദാ പാനീയമിച്ഛാമി, ഖിപ്പം നിബ്ബത്തതേ മമ.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ദകദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഏവം പന അരഹത്തം പത്വാ വിമുത്തിസുഖം അനുഭവന്തോ സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവവിഭാവനേന സബ്രഹ്മചാരീനം ഉസ്സാഹജനനത്ഥം ‘‘പഞ്ഞാബലീ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൧൨. തത്ഥ പഞ്ഞാബലീതി പാരിഹാരിയപഞ്ഞായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ച വസേന അഭിണ്ഹസോ സാതിസയേന പഞ്ഞാബലേന സമന്നാഗതോ. സീലവതൂപപന്നോതി ഉക്കംസഗതേന ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന, ധുതധമ്മസങ്ഖാതേഹി വതേഹി ച ഉപപന്നോ സമന്നാഗതോ. സമാഹിതോതി ഉപചാരപ്പനാഭേദേന സമാധിനാ സമാഹിതോ. ഝാനരതോതി തതോ ഏവ ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേ ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേ ച രതോ സതതാഭിയുത്തോ. സബ്ബകാലം സതിയാ അവിപ്പവാസവസേന സതിമാ. യദത്ഥിയന്തി അത്ഥതോ അനപേതം അത്ഥിയം, യേന അത്ഥിയം യദത്ഥിയം. യഥാ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ പരിഭുഞ്ജനം അത്ഥിയം ഹോതി, തഥാ ഭോജനം ഭുഞ്ജമാനോ. സാമിപരിഭോഗേന ഹി തം അത്ഥിയം ഹോതി ദായജ്ജപരിഭോഗേന വാ, ന അഞ്ഞഥാ ഭോജനന്തി ച നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. ഭുഞ്ജിയതി പരിഭുഞ്ജിയതീതി വാ ഭോജനം, ചത്താരോ പച്ചയാ. ‘‘യദത്ഥിക’’ന്തി വാ പാഠോ. യദത്ഥം യസ്സത്ഥായ സത്ഥാരാ പച്ചയാ അനുഞ്ഞാതാ, തദത്ഥം കായസ്സ ഠിതിആദിഅത്ഥം, തഞ്ച അനുപാദിസേസനിബ്ബാനത്ഥം. തസ്മാ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥം ഭോജനപച്ചയേ ഭുഞ്ജമാനോ തതോ ഏവ കങ്ഖേഥ കാലം അത്തനോ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനകാലം ആഗമേയ്യ. ഇധ ഇമസ്മിം സാസനേ വീതരാഗോ. ബാഹിരകസ്സ പന കാമേസു വീതരാഗസ്സ ഇദം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ.

മഹാവച്ഛത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. വനവച്ഛത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

നീലബ്ഭവണ്ണാതി ആയസ്മതോ വനവച്ഛത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര അത്ഥദസ്സിനോ ഭഗവതോ കാലേ കച്ഛപയോനിയം നിബ്ബത്തോ വിനതായ നാമ നദിയാ വസതി. തസ്സ ഖുദ്ദകനാവപ്പമാണോ അത്തഭാവോ അഹോസി. സോ കിര ഏകദിവസം ഭഗവന്തം നദിയാ തീരേ ഠിതം ദിസ്വാ, ‘‘പാരം ഗന്തുകാമോ മഞ്ഞേ ഭഗവാ’’തി അത്തനോ പിട്ഠിയം ആരോപേത്വാ നേതുകാമോ പാദമൂലേ നിപജ്ജി. ഭഗവാ തസ്സ അജ്ഝാസയം ഞത്വാ തം അനുകമ്പന്തോ ആരുഹി. സോ പീതിസോമനസ്സജാതോ സോതം ഛിന്ദന്തോ ജിയായ വേഗേന ഖിത്തസരോ വിയ താവദേവ പരതീരം പാപേസി. ഭഗവാ തസ്സ പുഞ്ഞസ്സ ഫലം ഏതരഹി നിബ്ബത്തനകസമ്പത്തിഞ്ച ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അനേകസതക്ഖത്തും താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞവാസീയേവ അഹോസി. പുന കസ്സപബുദ്ധകാലേ കപോതയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തം മേത്താവിഹാരിം ഏകം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ചിത്തം പസാദേസി.

തതോ പന ചുതോ ബാരാണസിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ സംവേഗജാതോ പബ്ബജിത്വാ വിവട്ടൂപനിസ്സയം ബഹും പുഞ്ഞകമ്മം ഉപചിനി. ഏവം തത്ഥ തത്ഥ ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുനഗരേ വച്ഛഗോത്തസ്സ നാമ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സ മാതാ പരിപക്കഗബ്ഭാ അരഞ്ഞം ദസ്സനത്ഥായ സഞ്ജാതദോഹളാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ വിചരതി, താവദേവസ്സാ കമ്മജവാതാ ചലിംസു, തിരോകരണിം പരിക്ഖിപിത്വാ അദംസു. സാ ധഞ്ഞപുഞ്ഞലക്ഖണം പുത്തം വിജായി. സോ ബോധിസത്തേന സഹ പംസുകീളികസഹായോ അഹോസി. ‘‘വച്ഛോ’’തിസ്സ നാമഞ്ച അഹോസി. വനാഭിരതിയാ വസേന വനവച്ഛോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. അപരഭാഗേ മഹാസത്തേ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ മഹാപധാനം പദഹന്തേ, ‘‘അഹമ്പി സിദ്ധത്ഥകുമാരേന സഹ അരഞ്ഞേ വിഹരിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമിത്വാ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തേ വസന്തോ അഭിസമ്ബുദ്ധഭാവം സുത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം ഉപഗന്ത്വാ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ വസമാനോ നചിരസ്സേവ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൯-൧൪൮-൧൬൩) –

‘‘അത്ഥദസ്സീ തു ഭഗവാ, സയമ്ഭൂ ലോകനായകോ;

വിനതാനദിയാ തീരം, ഉപഗച്ഛി തഥാഗതോ.

‘‘ഉദകാ അഭിനിക്ഖമ്മ, കച്ഛപോ വാരിഗോചരോ;

ബുദ്ധം താരേതുകാമോഹം, ഉപേസിം ലോകനായകം.

‘‘അഭിരൂഹതു മം ബുദ്ധോ, അത്ഥദസ്സീ മഹാമുനി;

അഹം തം താരയിസ്സാമി, ദുക്ഖസ്സന്തകരോ തുവം.

‘‘മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, അത്ഥദസ്സീ മഹായസോ;

അഭിരൂഹിത്വാ മേ പിട്ഠിം, അട്ഠാസി ലോകനായകോ.

‘‘യതോ സരാമി അത്താനം, യതോ പത്തോസ്മി വിഞ്ഞുതം;

സുഖം മേ താദിസം നത്ഥി, ഫുട്ഠേ പാദതലേ യഥാ.

‘‘ഉത്തരിത്വാന സമ്ബുദ്ധോ, അത്ഥദസ്സീ മഹായസോ;

നദിതീരമ്ഹി ഠത്വാന, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘യാവതാ വത്തതേ ചിത്തം, ഗങ്ഗാസോതം തരാമഹം;

അയഞ്ച കച്ഛപോ രാജാ, താരേസി മമ പഞ്ഞവാ.

‘‘ഇമിനാ ബുദ്ധതരണേന, മേത്തചിത്തവതായ ച;

അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, ദേവലോകേ രമിസ്സതി.

‘‘ദേവലോകാ ഇധാഗന്ത്വാ, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

ഏകാസനേ നിസീദിത്വാ, കങ്ഖാസോതം തരിസ്സതി.

‘‘യഥാപി ഭദ്ദകേ ഖേത്തേ, ബീജം അപ്പമ്പി രോപിതം;

സമ്മാധാരേ പവേച്ഛന്തേ, ഫലം തോസേതി കസ്സകം.

‘‘തഥേവിദം ബുദ്ധഖേത്തം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധദേസിതം;

സമ്മാധാരേ പവേച്ഛന്തേ, ഫലം മം തോസയിസ്സതി.

‘‘പധാനപഹിതത്തോമ്ഹി, ഉപസന്തോ നിരൂപധി;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, തരണായ ഇദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഏവം പന അരഹത്തം പത്വാ ഭഗവതി കപിലവത്ഥുസ്മിം വിഹരന്തേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഭിക്ഖൂഹി സമാഗതോ പടിസന്ഥാരവസേന ‘‘കിം, ആവുസോ, അരഞ്ഞേ ഫാസുവിഹാരോ ലദ്ധോ’’തി പുട്ഠോ ‘‘രമണീയാ, ആവുസോ, അരഞ്ഞേ പബ്ബതാ’’തി അത്തനാ വുട്ഠപബ്ബതേ വണ്ണേന്തോ ‘‘നീലബ്ഭവണ്ണാ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൧൩. തത്ഥ നീലബ്ഭവണ്ണാതി നീലവലാഹകനിഭാ നീലവലാഹകസണ്ഠാനാ ച. രുചിരാതി രുചിയാ സകിരണാ പഭസ്സരാ ച. സീതവാരീതി സീതലസലിലാ. സുചിന്ധരാതി സുചിസുദ്ധഭൂമിഭാഗതായ സുദ്ധചിത്താനം വാ അരിയാനം നിവാസനട്ഠാനതായ സുചിന്ധരാ. ഗാഥാസുഖത്ഥഞ്ഹി സാനുനാസികം കത്വാ നിദ്ദേസോ. ‘‘സീതവാരിസുചിന്ധരാ’’തിപി പാഠോ, സീതസുചിവാരിധരാ സീതലവിമലസലിലാസയവന്തോതി അത്ഥോ. ഇന്ദഗോപകസഞ്ഛന്നാതി ഇന്ദഗോപകനാമകേഹി പവാളവണ്ണേഹി രത്തകിമീഹി സഞ്ഛാദിതാ പാവുസ്സകാലവസേന ഏവമാഹ. കേചി പന ‘‘ഇന്ദഗോപകനാമാനി രത്തതിണാനീ’’തി വദന്തി. അപരേ ‘‘കണികാരരുക്ഖാ’’തി. സേലാതി സിലാമയാ പബ്ബതാ, ന പംസുപബ്ബതാതി അത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘യഥാപി പബ്ബതോ സേലോ’’തി (ഉദാ. ൨൪). രമയന്തി മന്തി മം രമാപേന്തി, മയ്ഹം വിവേകാഭിരത്തിം പരിബ്രൂഹേന്തി. ഏവം ഥേരോ അത്തനോ ചിരകാലപരിഭാവിതം അരഞ്ഞാഭിരതിം പവേദേന്തോ തിവിധം വിവേകാഭിരതിമേവ ദീപേതി. തത്ഥ ഉപധിവിവേകേന അഞ്ഞാബ്യാകരണം ദീപിതമേവ ഹോതീതി.

വനവച്ഛത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സിവകസാമണേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഉപജ്ഝായോതി സിവകസ്സ സാമണേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര ഇതോ ഏകതിംസേ കപ്പേ വേസ്സഭുസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ ഏകദിവസം കേനചിദേവ കരണീയേന അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ തത്ഥ പബ്ബതന്തരേ നിസിന്നം വേസ്സഭും ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. പുന തത്ഥ മനോഹരാനി കാസുമാരികഫലാനി ദിസ്വാ താനി ഗഹേത്വാ ഭഗവതോ ഉപനേസി, പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ മാതുലേ പബ്ബജന്തേ തേന സദ്ധിം പബ്ബജിത്വാ ബഹും വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വനവച്ഛത്ഥേരസ്സ ഭാഗിനേയ്യോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ, സിവകോതിസ്സ നാമം അഹോസി. തസ്സ മാതാ അത്തനോ ജേട്ഠഭാതികേ വനവച്ഛേ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ പബ്ബജിതകിച്ചം മത്ഥകം പാപേത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തേ തം പവത്തിം സുത്വാ പുത്തം ആഹ – ‘‘താത സിവക, ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ഥേരം ഉപട്ഠഹ, മഹല്ലകോ ദാനി ഥേരോ’’തി. സോ മാതു ഏകവചനേനേവ ച പുബ്ബേ കതാധികാരതായ ച മാതുലത്ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പബ്ബജിത്വാ തം ഉപട്ഠഹന്തോ അരഞ്ഞേ വസതി.

തസ്സ ഏകദിവസം കേനചിദേവ കരണീയേന ഗാമന്തം ഗതസ്സ ഖരോ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജി. മനുസ്സേസു ഭേസജ്ജം കരോന്തേസുപി ന പടിപ്പസ്സമ്ഭി. തസ്മിം ചിരായന്തേ ഥേരോ ‘‘സാമണേരോ ചിരായതി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി തത്ഥ ഗന്ത്വാ തം ഗിലാനം ദിസ്വാ തസ്സ തം തം കത്തബ്ബയുത്തകം കരോന്തോ ദിവസഭാഗം വീതിനാമേത്വാ രത്തിഭാഗേ ബലവപച്ചൂസവേലായം ആഹ – ‘‘സിവക, ന മയാ പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ ഗാമേ വസിതപുബ്ബം, ഇതോ അരഞ്ഞമേവ ഗച്ഛാമാ’’തി. തം സുത്വാ സിവകോ ‘‘യദിപി മേ, ഭന്തേ, ഇദാനി കായോ ഗാമന്തേ ഠിതോ, ചിത്തം പന അരഞ്ഞേ, തസ്മാ സയാനോപി അരഞ്ഞമേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി, തം സുത്വാ ഥേരോ തം ബാഹായം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞമേവ നേത്വാ ഓവാദം അദാസി. സോ ഥേരസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ വിപസ്സിത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൩൮.൫൩-൫൮) –

‘‘കണികാരംവ ജോതന്തം, നിസിന്നം പബ്ബതന്തരേ;

അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, ലോകജേട്ഠം നരാസഭം.

‘‘പസന്നചിത്തോ സുമനോ, കിരേ കത്വാന അഞ്ജലിം;

കാസുമാരികമാദായ, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സദാസഹം.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം ഫലം അദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

സോ അരഹത്തം പത്വാ ഉപജ്ഝായേന അത്തനാ ച വുത്തമത്ഥം സംസന്ദിത്വാ അത്തനോ വിവേകാഭിരതികതം കതകിച്ചതഞ്ച പവേദേന്തോ ‘‘ഉപജ്ഝായോ മം അവചാ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൧൪. തത്ഥ ഉപജ്ഝായോതി വജ്ജാവജ്ജം ഉപനിജ്ഝായതി ഹിതേസിതം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ഞാണചക്ഖുനാ പേക്ഖതീതി ഉപജ്ഝായോ. മന്തി അത്താനം വദതി. അവചാതി അഭാസി. ഇതോ ഗച്ഛാമ സീവകാതി വുത്താകാരദസ്സനം, സിവക, ഇതോ ഗാമന്തതോ അരഞ്ഞട്ഠാനമേവ ഏഹി ഗച്ഛാമ, തദേവ അമ്ഹാകം വസനയോഗ്ഗന്തി അധിപ്പായോ. ഏവം പന ഉപജ്ഝായേന വുത്തോ സിവകോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ വിയ കസാഭിഹതോ സഞ്ജാതസംവേഗോ ഹുത്വാ അരഞ്ഞമേവ ഗന്തുകാമതം പവേദേന്തോ –

‘‘ഗാമേ മേ വസതി കായോ, അരഞ്ഞം മേ ഗതം മനോ;

സേമാനകോപി ഗച്ഛാമി, നത്ഥി സങ്ഗോ വിജാനത’’ന്തി. –ആഹ;

തസ്സത്ഥോ – യസ്മാ ഇദാനി യദിപി മേ ഇദം സരീരം ഗാമന്തേ ഠിതം, അജ്ഝാസയോ പന അരഞ്ഞമേവ ഗതോ, തസ്മാ സേമാനകോപി ഗച്ഛാമി ഗേലഞ്ഞേന ഠാനനിസജ്ജാഗമനേസു അസമത്ഥതായ സയാനോപി ഇമിനാ സയിതാകാരേന സരീസപോ വിയ സരീസപന്തോ, ഏഥ, ഭന്തേ, അരഞ്ഞമേവ ഗച്ഛാമ, കസ്മാ? നത്ഥി സങ്ഗോ വിജാനതന്തി, യസ്മാ ധമ്മസഭാവാ കാമേസു സംസാരേ ച ആദീനവം, നേക്ഖമ്മേ നിബ്ബാനേ ച ആനിസംസം യാഥാവതോ ജാനന്തസ്സ ന കത്ഥചി സങ്ഗോ, തസ്മാ ഏകപദേനേവ ഉപജ്ഝായസ്സ ആണാ അനുഠിതാതി, തദപദേസേന അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

സിവകസാമണേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. കുണ്ഡധാനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പഞ്ച ഛിന്ദേ പഞ്ച ജഹേതി ആയസ്മതോ കുണ്ഡധാനത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ ഉപ്പന്നോ വയപ്പത്തോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരാ ഏകം ഭിക്ഖും പഠമം സലാകം ഗണ്ഹന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിയമാനം ദിസ്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ തദനുരൂപം പുഞ്ഞം കരോന്തോ വിചരി. സോ ഏകദിവസം പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ നിസിന്നസ്സ മനോസിലാചുണ്ണപിഞ്ജരം മഹന്തം കദലിഫലകണ്ണികം ഉപനേസി, തം ഭഗവാ പടിഗ്ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ഏകാദസക്ഖത്തും ദേവേസു ദേവരജ്ജം കാരേസി. ചതുവീസതിവാരേ രാജാ അഹോസി ചക്കവത്തീ. ഏവം സോ പുനപ്പുനം പുഞ്ഞാനി കത്വാ അപരാപരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപബുദ്ധകാലേ ഭുമ്മദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. ദീഘായുകബുദ്ധാനഞ്ച നാമ ന അന്വദ്ധമാസികോ ഉപോസഥോ ഹോതി. തഥാ ഹി വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ ഛബ്ബസ്സന്തരേ ഛബ്ബസ്സന്തരേ ഉപോസഥോ അഹോസി. കസ്സപദസബലോ പന ഛട്ഠേ ഛട്ഠേ മാസേ പാതിമോക്ഖം ഓസാരേസി. തസ്സ പാതിമോക്ഖസ്സ ഓസാരണകാലേ ദിസാവാസികാ ദ്വേ സഹായകാ ഭിക്ഖൂ ‘‘ഉപോസഥം കരിസ്സാമാ’’തി ഗച്ഛന്തി.

അയം ഭുമ്മദേവതാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേസം ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം മേത്തി അതിവിയ ദള്ഹാ, കിം നു ഖോ, ഭേദകേ സതി ഭിജ്ജേയ്യ, ന ഭിജ്ജേയ്യാ’’തി, സാ തേസം ഓകാസം ഓലോകയമാനാ തേസം അവിദൂരേനേവ ഗച്ഛതി. അഥേകോ ഥേരോ ഏകസ്സ ഹത്ഥേ പത്തചീവരം ദത്വാ സരീരവളഞ്ജനത്ഥം ഉദകഫാസുകട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ധോതഹത്ഥപാദോ ഹുത്വാ ഗുമ്ബസമീപതോ നിക്ഖമതി ഭുമ്മദേവതാ തസ്സ ഥേരസ്സ പച്ഛതോ ഉത്തമരൂപാ ഇത്ഥീ ഹുത്വാ കേസേ വിധുനിത്വാ സംവിധായ സമ്ബന്ധന്തീ വിയ പിട്ഠിയം പംസും പുഞ്ഛമാനാ വിയ സാടകം സംവിധായ നിവാസയമാനാ വിയ ച ഹുത്വാ ഥേരസ്സ പദാനുപദികാ ഹുത്വാ ഗുമ്ബതോ നിക്ഖന്താ. ഏകമന്തേ ഠിതോ സഹായകത്ഥേരോ തം കാരണം ദിസ്വാവ ദോമനസ്സജാതോ ‘‘നട്ഠോ ദാനി മേ ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ദീഘരത്താനുഗതോ സിനേഹോ, സചാഹം ഏവംവിധഭാവം ജാനേയ്യം, ഏത്തകം അദ്ധാനം ഇമിനാ സദ്ധിം വിസ്സാസം ന കരേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ആഗച്ഛന്തസ്സേവസ്സ, ‘‘ഹന്ദാവുസോ, തുയ്ഹം പത്തചീവരം, താദിസേന പാപേന സദ്ധിം ഏകമഗ്ഗം നാഗച്ഛാമീ’’തി ആഹ. തം കഥം സുത്വാ തസ്സ ലജ്ജിഭിക്ഖുനോ ഹദയം തിഖിണസത്തിം ഗഹേത്വാ വിദ്ധം വിയ അഹോസി. തതോ നം ആഹ – ‘‘ആവുസോ, കിം നാമേതം വദസി, അഹം ഏത്തകം കാലം ദുക്കടമത്തമ്പി ആപത്തിം ന ജാനാമി. ത്വം പന മം അജ്ജ ‘പാപോ’തി വദസി, കിം തേ ദിട്ഠ’’ന്തി. ‘‘കിം അഞ്ഞേന ദിട്ഠേന, കിം ത്വം ഏവംവിധേന അലങ്കതപടിയത്തേന മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ ഹുത്വാ നിക്ഖന്തോ’’തി. ‘‘നത്ഥേതം, ആവുസോ, മയ്ഹം, നാഹം ഏവരൂപം മാതുഗാമം പസ്സാമീ’’തി. തസ്സ യാവതതിയം കഥേന്തസ്സാപി ഇതരോ ഥേരോ കഥം അസദ്ദഹിത്വാ അത്തനാ ദിട്ഠകാരണംയേവ ഭൂതത്തം കത്വാ ഗണ്ഹന്തോ തേന സദ്ധിം ഏകമഗ്ഗേന അഗന്ത്വാ അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന സത്ഥു സന്തികം ഗതോ. ഇതരോപി ഭിക്ഖു അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന സത്ഥു സന്തികംയേവ ഗതോ.

തതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉപോസഥാഗാരം പവിസനവേലായ സോ ഭിക്ഖു തം ഭിക്ഖും ഉപോസഥഗ്ഗേ സഞ്ജാനിത്വാ, ‘‘ഇമസ്മിം ഉപോസഥഗ്ഗേ ഏവരൂപോ നാമ പാപഭിക്ഖു അത്ഥി, നാഹം തേന സദ്ധിം ഉപോസഥം കരിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമിത്വാ ബഹി അട്ഠാസി. അഥ ഭുമ്മദേവതാ ‘‘ഭാരിയം മയാ കമ്മം കത’’ന്തി മഹല്ലകഉപാസകവണ്ണേന തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, അയ്യോ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഠിതോ’’തി ആഹ. ‘‘ഉപാസക, ഇമം ഉപോസഥഗ്ഗം ഏകോ പാപഭിക്ഖു പവിട്ഠോ, ‘നാഹം തേന സദ്ധിം ഉപോസഥം കരോമീ’തി ബഹി ഠിതോമ്ഹീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, മാ ഏവം ഗണ്ഹഥ, പരിസുദ്ധസീലോ ഏസ ഭിക്ഖു. തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠമാതുഗാമോ നാമ അഹം, മയാ തുമ്ഹാകം വീമംസനത്ഥായ ‘ദള്ഹാ നു ഖോ ഇമേസം ഥേരാനം മേത്തി, നോ ദള്ഹാ’തി ഭിജ്ജനാഭിജ്ജനഭാവം ഓലോകേന്തേന തം കമ്മം കത’’ന്തി. ‘‘കോ പന, ത്വം സപ്പുരിസാ’’തി? ‘‘അഹം ഏകാ ഭുമ്മദേവതാ, ഭന്തേ’’തി ദേവപുത്തോ കഥേന്തോ ദിബ്ബാനുഭാവേന ഠത്വാ ഥേരസ്സ പാദേസു നിപതിത്വാ ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഖമഥ, ഏതം ദോസം ഥേരോ ന ജാനാതി, ഉപോസഥം കരോഥാ’’തി ഥേരം യാചിത്വാ ഉപോസഥഗ്ഗം പവേസേസി. സോ ഥേരോ ഉപോസഥം താവ ഏകട്ഠാനേ അകാസി, മിത്തസന്ഥവവസേന പന പുന തേന സദ്ധിം ന ഏകട്ഠാനേ അഹോസീതി. ഇമസ്സ ഥേരസ്സ കമ്മം ന കഥീയതി, ചുദിതകത്ഥേരോ പന അപരാപരം വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ അരഹത്തം പാപുണി.

ഭുമ്മദേവതാ തസ്സ കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന ഏകം ബുദ്ധന്തരം അപായഭയതോ ന മുച്ചിത്ഥ. സചേ പന കിസ്മിഞ്ചി കാലേ മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛതി, അഞ്ഞേന യേന കേനചി കതോ ദോസോ തസ്സേവ ഉപരി പതതി. സോ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി. ‘‘ധാനമാണവോ’’തിസ്സ നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ മഹല്ലകകാലേ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജി, തസ്സ ഉപസമ്പന്നദിവസതോ പട്ഠായ ഏകാ അലങ്കതപടിയത്താ ഇത്ഥീ തസ്മിം ഗാമം പവിസന്തേ സദ്ധിംയേവ ഗാമം പവിസതി, നിക്ഖമന്തേ നിക്ഖമതി. വിഹാരം പവിസന്തേപി സദ്ധിം പവിസതി, തിട്ഠന്തേപി തിട്ഠതീതി ഏവം നിച്ചാനുബന്ധാ പഞ്ഞായതി. ഥേരോ തം ന പസ്സതി. തസ്സ പുന പുരിമകമ്മനിസ്സന്ദേന സാ അഞ്ഞേസം ഉപട്ഠാതി. ഗാമേ യാഗും ഭിക്ഖഞ്ച ദദമാനാ ഇത്ഥിയോ ‘‘ഭന്തേ, അയം ഏകോ യാഗുഉളുങ്കോ തുമ്ഹാകം, ഏകോ ഇമിസ്സാ അമ്ഹാകം സഹായികായാ’’തി പരിഹാസം കരോന്തി. ഥേരസ്സ മഹതീ വിഹേസാ ഹോതി. വിഹാരഗതമ്പി നം സാമണേരാ ചേവ ദഹരാ ഭിക്ഖൂ ച പരിവാരേത്വാ ‘‘ധാനോ കോണ്ഡോ ജാതോ’’തി പരിഹാസം കരോന്തി. അഥസ്സ തേനേവ കാരണേന കുണ്ഡധാനത്ഥേരോതി നാമം ജാതം. സോ ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ തേഹി കരിയമാനം കേളിം സഹിതും അസക്കോന്തോ ഉമ്മാദം ഗഹേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ കോണ്ഡാ, തുമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായോ കോണ്ഡോ, ആചരിയോ കോണ്ഡോ’’തി വദതി. അഥ നം സത്ഥു ആരോചേസും ‘‘കുണ്ഡധാനോ, ഭന്തേ, ദഹരസാമണേരേഹി സദ്ധിം ഏവം ഫരുസവാചം വദതീ’’തി. സത്ഥാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ധാന, സാമണേരേഹി സദ്ധിം ഫരുസവാചം വദസീ’’തി വത്വാ തേന ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി വുത്തേ ‘‘കസ്മാ ഏവം വദേസീ’’തി ആഹ. ‘‘ഭന്തേ, നിബദ്ധം വിഹേസം അസഹന്തോ ഏവം കഥേമീ’’തി. ‘‘ത്വം പുബ്ബേ കതകമ്മം യാവജ്ജദിവസാ ജീരാപേതും ന സക്കോസി, പുന ഏവരൂപം ഫരുസം മാവദീ ഭിക്ഖൂ’’തി വത്വാ ആഹ –

‘‘മാവോച ഫരുസം കഞ്ചി, വുത്താ പടിവദേയ്യു തം;

ദുക്ഖാ ഹി സാരമ്ഭകഥാ, പടിദണ്ഡാ ഫുസേയ്യു തം.

‘‘സചേ നേരേസി അത്താനം, കംസോ ഉപഹതോ യഥാ;

ഏസ പത്തോസി നിബ്ബാനം, സാരമ്ഭോ തേ ന വിജ്ജതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൩൩-൧൩൪);

ഇമഞ്ച പന തസ്സ ഥേരസ്സ മാതുഗാമേന സദ്ധിം വിചരണഭാവം കോസലരഞ്ഞോപി കഥയിംസു. രാജാ ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭണേ, വീമംസഥാ’’തി പേസേത്വാ സയമ്പി മന്ദേനേവ പരിവാരേന ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഏകമന്തേ ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ ഥേരോ സൂചികമ്മം കരോന്തോ നിസിന്നോ ഹോതി, സാപി ഇത്ഥീ അവിദൂരേ ഠാനേ ഠിതാ വിയ പഞ്ഞായതി. രാജാ ദിസ്വാ ‘‘അത്ഥിദം കാരണ’’ന്തി തസ്സാ ഠിതട്ഠാനം അഗമാസി. സാ തസ്മിം ആഗച്ഛന്തേ ഥേരസ്സ വസനപണ്ണസാലം പവിട്ഠാ വിയ അഹോസി. രാജാപി തായ സദ്ധിം തമേവ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ സബ്ബത്ഥ ഓലോകേന്തോ അദിസ്വാ ‘‘നായം മാതുഗാമോ, ഥേരസ്സ ഏകോ കമ്മവിപാകോ’’തി സഞ്ഞം കത്വാ പഠമം ഥേരസ്സ സമീപേന ഗച്ഛന്തോപി ഥേരം അവന്ദിത്വാ തസ്സ കാരണസ്സ അഭൂതഭാവം ഞത്വാ ആഗമ്മ ഥേരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ‘‘കച്ചി, ഭന്തേ, പിണ്ഡകേന ന കിലമഥാ’’തി പുച്ഛി. ഥേരോ ‘‘വട്ടതി, മഹാരാജാ’’തി ആഹ. ‘‘ജാനാമഹം, ഭന്തേ, അയ്യസ്സ കഥം, ഏവരൂപേന പരിക്കിലേസേന സദ്ധിം ചരന്താനം തുമ്ഹാകം കേ നാമ പസീദിസ്സന്തി, ഇതോ പട്ഠായ വോ കത്ഥചി ഗമനകിച്ചം നത്ഥി, അഹം ചതൂഹി പച്ചയേഹി തുമ്ഹേ ഉപട്ഠഹിസ്സാമി, തുമ്ഹേ യോനിസോ മനസികാരേ മാ പമജ്ജിത്ഥാ’’തി നിബദ്ധഭിക്ഖം പട്ഠപേസി. ഥേരോ രാജാനം ഉപത്ഥമ്ഭകം ലഭിത്വാ ഭോജനസപ്പായേന ഏകഗ്ഗചിത്തോ ഹുത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തതോ പട്ഠായ സാ ഇത്ഥീ അന്തരധായി.

തദാ മഹാസുഭദ്ദാ ഉഗ്ഗനഗരേ മിച്ഛാദിട്ഠികകുലേ വസമാനാ ‘‘സത്ഥാ മം അനുകമ്പതൂ’’തി ഉപോസഥം അധിട്ഠായ നിരാമഗന്ധാ ഹുത്വാ ഉപരിപാസാദതലേ ഠിതാ ‘‘ഇമാനി പുപ്ഫാനി അന്തരേ അട്ഠത്വാ ദസബലസ്സ മത്ഥകേ വിതാനം ഹുത്വാ തിട്ഠന്തു, ദസബലോ ഇമായ സഞ്ഞായ സ്വേ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹതൂ’’തി സച്ചകിരിയം കത്വാ അട്ഠ സുമനപുപ്ഫമുട്ഠിയോ വിസ്സജ്ജേസി. പുപ്ഫാനി ഗന്ത്വാ ധമ്മദേസനാവേലായ സത്ഥു മത്ഥകേ വിതാനം ഹുത്വാ അട്ഠംസു. സത്ഥാ തം സുമനപുപ്ഫവിതാനം ദിസ്വാ ചിത്തേനേവ സുഭദ്ദായ ഭിക്ഖം അധിവാസേത്വാ പുനദിവസേ അരുണേ ഉട്ഠിതേ ആനന്ദത്ഥേരം ആഹ – ‘‘ആനന്ദ, മയം അജ്ജ ദൂരം ഭിക്ഖാചാരം ഗമിസ്സാമ, പുഥുജ്ജനാനം അദത്വാ അരിയാനംയേവ സലാകം ദേഹീ’’തി. ഥേരോ ഭിക്ഖൂനം ആരോചേസി – ‘‘ആവുസോ, സത്ഥാ അജ്ജ ദൂരം ഭിക്ഖാചാരം ഗമിസ്സതി, പുഥുജ്ജനാ മാ ഗണ്ഹന്തു, അരിയാവ സലാകം ഗണ്ഹന്തൂ’’തി. കുണ്ഡധാനത്ഥേരോ ‘‘ആഹര, ആവുസോ സലാക’’ന്തി പഠമംയേവ ഹത്ഥം പസാരേസി. ആനന്ദോ ‘‘സത്ഥാ താദിസാനം ഭിക്ഖൂനം സലാകം ന ദാപേതി, അരിയാനംയേവ ദാപേതീ’’തി വിതക്കം ഉപ്പാദേത്വാ ഗന്ത്വാ സത്ഥു ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ആഹരാപേന്തസ്സ സലാകം ദേഹീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ കുണ്ഡധാനസ്സ സലാകാ ദാതും ന യുത്താ, അഥ സത്ഥാ പടിബാഹേയ്യ, ഭവിസ്സതി ഏത്ഥ കാരണ’’ന്തി ‘‘കുണ്ഡധാനസ്സ സലാകം ദസ്സാമീ’’തി ഗമനം അഭിനീഹരി. കുണ്ഡധാനോ തസ്സ പുരേ ആഗമനാ ഏവ അഭിഞ്ഞാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ ഇദ്ധിയാ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘ആഹരാവുസോ, ആനന്ദ, സത്ഥാ മം ജാനാതി, മാദിസം ഭിക്ഖും പഠമം സലാകം ഗണ്ഹന്തം ന സത്ഥാ നിവാരേതീ’’തി ഹത്ഥം പസാരേത്വാ സലാകം ഗണ്ഹി. സത്ഥാ തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഥേരം ഇമസ്മിം സാസനേ പഠമം സലാകം ഗണ്ഹന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. യസ്മാ അയം ഥേരോ രാജാനം ഉപത്ഥമ്ഭകം ലഭിത്വാ സപ്പായാഹാരലാഭേന സമാഹിതചിത്തോ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നതായ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൪.൧-൧൬) –

‘‘സത്താഹം പടിസല്ലീനം, സയമ്ഭും അഗ്ഗപുഗ്ഗലം;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, ബുദ്ധസേട്ഠം ഉപട്ഠഹിം.

‘‘വുട്ഠിതം കാലമഞ്ഞായ, പദുമുത്തരം മഹാമുനിം;

മഹന്തിം കദലീകണ്ണിം, ഗഹേത്വാ ഉപഗച്ഛഹം.

‘‘പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഭഗവാ, സബ്ബഞ്ഞൂ ലോകനായകോ;

മമ ചിത്തം പസാദേന്തോ, പരിഭുഞ്ജി മഹാമുനി.

‘‘പരിഭുഞ്ജിത്വാ സമ്ബുദ്ധോ, സത്ഥവാഹോ അനുത്തരോ;

സകാസനേ നിസീദിത്വാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘യേ ച സന്തി സമിതാരോ, യക്ഖാ ഇമമ്ഹി പബ്ബതേ;

അരഞ്ഞേ ഭൂതഭബ്യാനി, സുണന്തു വചനം മമ.

‘‘യോ സോ ബുദ്ധം ഉപട്ഠാസി, മിഗരാജംവ കേസരിം;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

‘‘ഏകാദസഞ്ചക്ഖത്തും സോ, ദേവരാജാ ഭവിസ്സതി;

ചതുവീസതിക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി.

‘‘കപ്പസതസഹസ്സമ്ഹി, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘അക്കോസിത്വാന സമണേ, സീലവന്തേ അനാസവേ;

പാപകമ്മവിപാകേന, നാമധേയ്യം ലഭിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേ സുദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

കുണ്ഡധാനോതി നാമേന, സാവകോ സോ ഭവിസ്സതി.

‘‘പവിവേകമനുയുത്തോ, ഝായീ ഝാനരതോ അഹം;

തോസയിത്വാന സത്ഥാരം, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘സാവകേഹി പരിവുതോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘപുരക്ഖതോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, സലാകം ഗാഹയീ ജിനോ.

‘‘ഏകംസം ചീവരം കത്വാ, വന്ദിത്വാ ലോകനായകം;

വദതം വരസ്സ പുരതോ, പഠമം അഗ്ഗഹേസഹം.

‘‘തേന കമ്മേന ഭഗവാ, ദസസഹസ്സികമ്പകോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി മം.

‘‘വീരിയം മേ ധുരധോരയ്ഹം, യോഗക്ഖേമാധിവാഹനം;

ധാരേമി അന്തിമം ദേഹം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനേ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഏവംഭൂതസ്സപി ഇമസ്സ ഥേരസ്സ ഗുണേ അജാനന്താ യേ പുഥുജ്ജനാ ഭിക്ഖൂ തദാ പഠമം സലാകഗ്ഗഹണേ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി സമചിന്തേസും. തേസം വിമതിവിധമനത്ഥം ഥേരോ ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേത്വാ അഞ്ഞാപദേസേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ ‘‘പഞ്ച ഛിന്ദേ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൧൫. തത്ഥ പഞ്ച ഛിന്ദേതി അപായൂപപത്തിനിബ്ബത്തനകാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി പാദേ ബന്ധനരജ്ജുകം വിയ പുരിസോ സത്ഥേന ഹേട്ഠിമമഗ്ഗത്തയേന ഛിന്ദേയ്യ പജഹേയ്യ. പഞ്ച ജഹേതി ഉപരിദേവലോകൂപപത്തിഹേതുഭൂതാനി പഞ്ചുദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി പുരിസോ ഗീവായ ബന്ധനരജ്ജുകം വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന ജഹേയ്യ, ഛിന്ദേയ്യ വാതി അത്ഥോ. പഞ്ച ചുത്തരി ഭാവയേതി തേസംയേവ ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനം പഹാനായ സദ്ധാദീനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഉത്തരി അനാഗാമിമഗ്ഗാധിഗമതോ ഉപരി ഭാവേയ്യ അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമവസേന വഡ്ഢേയ്യ. പഞ്ചസങ്ഗാതിഗോതി ഏവംഭൂതോ പന പഞ്ചന്നം രാഗദോസമോഹമാനദിട്ഠിസങ്ഗാനം അതിക്കമനേന പഹാനേന പഞ്ചസങ്ഗാതിഗോ ഹുത്വാ. ഭിക്ഖു ഓഘതിണ്ണോതി വുച്ചതീതി സബ്ബഥാ ഭിന്നകിലേസതായ ഭിക്ഖൂതി, കാമഭവദിട്ഠിഅവിജ്ജോഘേ തരിത്വാ തേസം പാരഭൂതേ നിബ്ബാനേ ഠിതോതി ച വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

കുണ്ഡധാനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ബേലട്ഠസീസത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യഥാപി ഭദ്ദോ ആജഞ്ഞോതി ആയസ്മതോ ബേലട്ഠസീസത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തോ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ അഭാവേന വിസേസം നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖി. വിവട്ടൂപനിസ്സയം പന ബഹും കുസലം ഉപചിനിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇതോ ഏകതിംസേ കപ്പേ വേസ്സഭും ഭഗവന്തം പസ്സിത്വാ പസന്നചിത്തോ മാതുലുങ്ഗഫലം അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവേസു നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ സുഗതിതോ സുഗതിം ഉപഗച്ഛന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തോ ഭഗവതോ അഭിസമ്ബോധിയാ പുരേതരമേവ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ സന്തികേ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഗ്ഗിം പരിചരന്തോ ഉരുവേലകസ്സപദമനേ ആദിത്തപരിയായദേസനായ (മഹാവ. ൫൪; സം. നി. ൪.൨൮) പുരാണജടിലസഹസ്സേന സദ്ധിം അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൧.൬൮-൭൩) –

‘‘കണികാരംവ ജോതന്തം, പുണ്ണമായേവ ചന്ദിമം;

ജലന്തം ദീപരുക്ഖംവ, അദ്ദസം ലോകനായകം.

‘‘മാതുലുങ്ഗഫലം ഗയ്ഹ, അദാസിം സത്ഥുനോ അഹം;

ദക്ഖിണേയ്യസ്സ വീരസ്സ, പസന്നോ സേഹി പാണിഭി.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം ഫലം അദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഏവം അധിഗതാരഹത്തോ ആയസ്മതോ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികസ്സ ഉപജ്ഝായോ അയം ഥേരോ ഏകദിവസം ഫലസമാപത്തിതോ ഉട്ഠായ തം സന്തം പണീതം നിരാമിസം സുഖം അത്തനോ പുബ്ബയോഗഞ്ച പച്ചവേക്ഖിത്വാ പീതിവേഗവസേന ‘‘യഥാപി ഭദ്ദോ ആജഞ്ഞോ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൧൬. തത്ഥ യഥാപീതി ഓപമ്മപടിപാദനത്ഥേ നിപാതോ. ഭദ്ദോതി സുന്ദരോ ഥാമബലസമത്ഥജവപരക്കമാദിസമ്പന്നോ. ആജഞ്ഞോതി ആജാനീയോ ജാതിമാ കാരണാകാരണാനം ആജാനനകോ. സോ തിവിധോ ഉസഭാജഞ്ഞോ അസ്സാജഞ്ഞോ ഹത്ഥാജഞ്ഞോതി. തേസു ഉസഭാജഞ്ഞോ ഇധാധിപ്പേതോ. സോ ച ഖോ ഛേകകസനകിച്ചേ നിയുത്തോ, തേനാഹ ‘‘നങ്ഗലാവത്തനീ’’തി. നങ്ഗലസ്സ ഫാലസ്സ ആവത്തനകോ, നങ്ഗലം ഇതോ ചിതോ ച ആവത്തേത്വാ ഖേത്തേ കസനകോതി അത്ഥോ. നങ്ഗലം വാ ആവത്തയതി ഏത്ഥാതി നങ്ഗലാവത്തം, ഖേത്തേ നങ്ഗലപഥോ, തസ്മിം നങ്ഗലാവത്തനി. ഗാഥാസുഖത്ഥഞ്ഹേത്ഥ ‘‘വത്തനീ’’തി ദീഘം കത്വാ വുത്തം. സിഖീതി മത്ഥകേ അവട്ഠാനതോ സിഖാസദിസതായ സിഖാ, സിങ്ഗം. തദസ്സ അത്ഥീതി സിഖീ. അപരേ പന ‘‘കകുധം ഇധ ‘സിഖാ’തി അധിപ്പേത’’ന്തി വദന്തി, ഉഭയഥാപി പധാനങ്ഗകിത്തനമേതം ‘‘സിഖീ’’തി. അപ്പകസിരേനാതി അപ്പകിലമഥേന. രത്തിന്ദിവാതി രത്തിയോ ദിവാ ച, ഏവം മമം അപ്പകസിരേന ഗച്ഛന്തീതി യോജനാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ‘‘ഭദ്ദോ ഉസഭാജാനീയോ കസനേ നിയുത്തോ ഘനതിണമൂലാദികേപി നങ്ഗലപഥേ തം അഗണേന്തോ അപ്പകസിരേന ഇതോ ചിതോ ച പരിവത്തേന്തോ ഗച്ഛതി, യാവ കസനതിണാനം പരിസ്സമം ദസ്സേതി, ഏവം മമം രത്തിന്ദിവാപി അപ്പകസിരേനേവ ഗച്ഛന്തി അതിക്കമന്തീ’’തി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘സുഖേ ലദ്ധേ നിരാമിസേ’’തി. യസ്മാ കാമാമിസലോകാമിസവട്ടാമിസേഹി അസമ്മിസ്സം സന്തം പണീതം ഫലസമാപത്തിസുഖം ലദ്ധം, തസ്മാതി അത്ഥോ. പച്ചത്തേ ചേതം ഭുമ്മവചനം യഥാ ‘‘വനപ്പഗുമ്ബേ’’ (ഖു. പാ. ൬.൧൩; സു. നി. ൨൩൬) ‘‘തേന വത രേ വത്തബ്ബേ’’തി (കഥാ. ൧) ച. അഥ വാ തതോ പഭുതി രത്തിന്ദിവാ അപ്പകസിരേന ഗച്ഛന്തീതി വിചാരണായ ആഹ – ‘‘സുഖേ ലദ്ധേ നിരാമിസേ’’തി, നിരാമിസേ സുഖേ ലദ്ധേ സതി തസ്സ ലദ്ധകാലതോ പട്ഠായാതി അത്ഥോ.

ബേലട്ഠസീസത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ദാസകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

മിദ്ധീ യദാതി ആയസ്മതോ ദാസകത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ അനുപ്പന്നേ തഥാഗതേ അജിതസ്സ നാമ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഗന്ധമാദനതോ മനുസ്സപഥം ഓതരിത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരന്തസ്സ മനോരമാനി അമ്ബഫലാനി അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ വിവട്ടൂപനിസ്സയം ബഹും പുഞ്ഞം അകാസി. ഏവം കുസലകമ്മപ്പസുതോ ഹുത്വാ സുഗതിതോ സുഗതിം ഉപഗച്ഛന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തി. ദാസകോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ അനാഥപിണ്ഡികേന ഗഹപതിനാ വിഹാരപടിജഗ്ഗനകമ്മേ ഠപിതോ സക്കച്ചം വിഹാരം പടിജഗ്ഗന്തോ അഭിണ്ഹം ബുദ്ധദസ്സനേന ധമ്മസ്സവനേന ച പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജി. കേചി പന ഭണന്തി – ‘‘അയം കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ അഞ്ഞതരം ഖീണാസവത്ഥേരം ഉപട്ഠഹന്തോ കിഞ്ചി കമ്മം കാരാപേതുകാമോ ഥേരം ആണാപേസി. സോ തേന കമ്മേന അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ സാവത്ഥിയം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ദാസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തോ വയപ്പത്തോ സേട്ഠിനാ വിഹാരപടിജഗ്ഗനേ ഠപിതോ വുത്തനയേനേവ പടിലദ്ധസദ്ധോ അഹോസി. മഹാസേട്ഠി തസ്സ സീലാചാരം അജ്ഝാസയഞ്ച ഞത്വാ ഭുജിസ്സം കത്വാ ‘യഥാസുഖം പബ്ബജാ’തി ആഹ. തം ഭിക്ഖൂ പബ്ബാജേസു’’ന്തി. സോ പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ കുസീതോ ഹീനവീരിയോ ഹുത്വാ ന കിഞ്ചി വത്തപടിവത്തം കരോതി, കുതോ സമണധമ്മം, കേവലം യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജിത്വാ നിദ്ദാബഹുലോ വിഹരതി. ധമ്മസ്സവനകാലേപി ഏകം കോണം പവിസിത്വാ പരിസപരിയന്തേ നിസിന്നോ ഘുരുഘുരുപസ്സാസീ നിദ്ദായതേവ. അഥസ്സ ഭഗവാ പുബ്ബൂപനിസ്സയം ഓലോകേത്വാ സംവേഗജനനത്ഥം ‘‘മിദ്ധീ യദാ ഹോതി മഹഗ്ഘസോ ചാ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൧൭. തത്ഥ മിദ്ധീതി ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതോ, യഞ്ഹി മിദ്ധം അഭിഭവതി, തം ഥിനമ്പി അഭിഭവതേവ. യദാതി യസ്മിം കാലേ. മഹഗ്ഘസോതി മഹാഭോജനോ, ആഹരഹത്ഥകഅലംസാടകതത്ഥവട്ടകകാകമാസകഭുത്തവമിതകാനം അഞ്ഞതരോ വിയ. നിദ്ദായിതാതി സുപനസീലോ. സമ്പരിവത്തസായീതി സമ്പരിവത്തകം സമ്പരിവത്തകം നിപജ്ജിത്വാ ഉഭയേനപി സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോതി ദസ്സേതി. നിവാപപുട്ഠോതി കുണ്ഡകാദിനാ സൂകരഭത്തേന പുട്ഠോ ഭരിതോ. ഘരസൂകരോ ഹി ബാലകാലതോ പട്ഠായ പോസിയമാനോ ഥൂലസരീരകാലേ ഗേഹാ ബഹി നിക്ഖമിതും അലഭന്തോ ഹേട്ഠാമഞ്ചാദീസു സമ്പരിവത്തേത്വാ സമ്പരിവത്തേത്വാ സയതേവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യദാ പുരിസോ മിദ്ധീ ച ഹോതി മഹഗ്ഘസോ ച നിവാപപുട്ഠോ മഹാവരാഹോ വിയ അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന യാപേതും അസക്കോന്തോ നിദ്ദായനസീലോ സമ്പരിവത്തസായീ, തദാ സോ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’’തി തീണി ലക്ഖണാനി മനസികാതും ന സക്കോതി. തേസം അമനസികാരാ മന്ദപഞ്ഞോ പുനപ്പുനം ഗബ്ഭം ഉപേതി, ഗബ്ഭാവാസതോ ന പരിമുച്ചതേവാതി. തം സുത്വാ ദാസകത്ഥേരോ സംവേഗജാതോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൧.൭൪, ൮൦-൮൪) –

‘‘അജിതോ നാമ സമ്ബുദ്ധോ, ഹിമവന്തേ വസീ തദാ;

ചരണേന ച സമ്പന്നോ, സമാധികുസലോ മുനി.

‘‘സുവണ്ണവണ്ണേ സമ്ബുദ്ധേ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹേ;

രഥിയം പടിപജ്ജന്തേ, അമ്ബഫലമദാസഹം.

‘‘ഏകനവുതേ ഇതോ കപ്പേ, യം ഫലം അദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.