൭. യസത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സുവിലിത്തോ സുവസനോതി ആയസ്മതോ യസത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മഹാനുഭാവോ നാഗരാജാ ഹുത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അത്തനോ ഭവനം നേത്വാ മഹാദാനം പവത്തേസി. ഭഗവന്തം മഹഗ്ഘേന തിചീവരേന അച്ഛാദേസി, ഏകമേകഞ്ച ഭിക്ഖും മഹഗ്ഘേനേവ പച്ചേകദുസ്സയുഗേന സബ്ബേന സമണപരിക്ഖാരേന അച്ഛാദേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സേട്ഠിപുത്തോ ഹുത്വാ മഹാബോധിമണ്ഡം സത്തഹി രതനേഹി പൂജേസി. കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം അകാസി. ഏവം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ ബാരാണസിയം മഹാവിഭവസ്സ സേട്ഠിനോ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, യസോ നാമ നാമേന പരമസുഖുമാലോ. ‘‘തസ്സ തയോ പാസാദാ’’തി സബ്ബം ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൨൫) ആഗതനയേന വേദിതബ്ബം.

സോ പുബ്ബഹേതുനാ ചോദിയമാനോ രത്തിഭാഗേ നിദ്ദാഭിഭൂതസ്സ പരിജനസ്സ വിപ്പകാരം ദിസ്വാ സഞ്ജാതസംവേഗോ സുവണ്ണപാദുകാരൂള്ഹോവ ഗേഹതോ നിഗ്ഗതോ ദേവതാവിവടേന നഗരദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ഇസിപതനസമീപം ഗതോ ‘‘ഉപദ്ദുതം വത, ഭോ, ഉപസ്സട്ഠം വത, ഭോ’’തി ആഹ. തേന സമയേന ഭഗവതാ ഇസിപതനേ വിഹരന്തേന തസ്സേവ അനുഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമന്തേന ‘‘ഏഹി, യസ, ഇദം അനുപദ്ദുതം, ഇദം അനുപസ്സട്ഠ’’ന്തി വുത്തോ, ‘‘അനുപദ്ദുതം അനുപസ്സട്ഠം കിര അത്ഥീ’’തി സോമനസ്സജാതോ സുവണ്ണപാദുകാ ഓരുയ്ഹ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ സത്ഥാരാ അനുപുബ്ബികഥം കഥേത്വാ സച്ചദേസനായ കതായ സച്ചപരിയോസാനേ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ഗവേസനത്ഥം ആഗതസ്സ പിതു ഭഗവതാ സച്ചദേസനായ കരിയമാനായ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൪൦.൪൫൬-൪൮൩) –

‘‘മഹാസമുദ്ദം ഓഗ്ഗയ്ഹ, ഭവനം മേ സുനിമ്മിതം;

സുനിമ്മിതാ പോക്ഖരണീ, ചക്കവാകപകൂജിതാ.

‘‘മന്ദാലകേഹി സഞ്ഛന്നാ, പദുമുപ്പലകേഹി ച;

നദീ ച സന്ദതേ തത്ഥ, സുപതിത്ഥാ മനോരമാ.

‘‘മച്ഛകച്ഛപസഞ്ഛന്നാ, നാനാദിജസമോത്ഥതാ;

മയൂരകോഞ്ചാഭിരുദാ, കോകിലാദീഹി വഗ്ഗുഹി.

‘‘പാരേവതാ രവിഹംസാ ച, ചക്കവാകാ നദീചരാ;

ദിന്ദിഭാ സാളികാ ചേത്ഥ, പമ്മകാ ജീവജീവകാ.

‘‘ഹംസാ കോഞ്ചാപി നദിതാ, കോസിയാ പിങ്ഗലാ ബഹൂ;

സത്തരതനസമ്പന്നാ, മണിമുത്തികവാലുകാ.

‘‘സബ്ബസോണ്ണമയാ രുക്ഖാ, നാനാഗന്ധസമേരിതാ;

ഉജ്ജോതേന്തി ദിവാരത്തിം, ഭവനം സബ്ബകാലികം.

‘‘സട്ഠിതൂരിയസഹസ്സാനി, സായം പാതോ പവജ്ജരേ;

സോളസിത്ഥിസഹസ്സാനി, പരിവാരേന്തി മം സദാ.

‘‘അഭിനിക്ഖമ്മ ഭവനാ, സുമേധം ലോകനായകം;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, വന്ദയിം തം മഹായസം.

‘‘സമ്ബുദ്ധം അഭിവാദേത്വാ, സസങ്ഘം തം നിമന്തയിം;

അധിവാസേസി സോ ധീരോ, സുമേധോ ലോകനായകോ.

‘‘മമ ധമ്മകഥം കത്വാ, ഉയ്യോജേസി മഹാമുനി;

സമ്ബുദ്ധം അഭിവാദേത്വാ, ഭവനം മേ ഉപാഗമിം.

‘‘ആമന്തയിം പരിജനം, സബ്ബേ സന്നിപതാഥ വോ;

പുബ്ബണ്ഹസമയം ബുദ്ധോ, ഭവനം ആഗമിസ്സതി.

‘‘ലാഭാ അമ്ഹം സുലദ്ധം നോ, യേ വസാമ തവന്തികേ;

മയമ്പി ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ, പൂജം കസ്സാമ സത്ഥുനോ.

‘‘അന്നം പാനം പട്ഠപേത്വാ, കാലം ആരോചയിം അഹം;

വസീസതസഹസ്സേഹി, ഉപേസി ലോകനായകോ.

‘‘പഞ്ചങ്ഗികേഹി തൂരിയേഹി, പച്ചുഗ്ഗമനമകാസഹം;

സബ്ബസോണ്ണമയേ പീഠേ, നിസീദി പുരിസുത്തമോ.

‘‘ഉപരിച്ഛദനം ആസി, സബ്ബസോണ്ണമയം തദാ;

ബീജനിയോ പവായന്തി, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അന്തരേ.

‘‘പഹൂതേനന്നപാനേന, ഭിക്ഖുസങ്ഘമതപ്പയിം;

പച്ചേകദുസ്സയുഗളേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സദാസഹം.

‘‘യം വദന്തി സുമേധോതി, ലോകാഹുതിപടിഗ്ഗഹം;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘യോ മേ അന്നേന പാനേന, സബ്ബേ ഇമേ ച തപ്പയിം;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

‘‘അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, ദേവലോകേ രമിസ്സതി;

സഹസ്സക്ഖത്തും രാജാ ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി.

‘‘ഉപപജ്ജതി യം യോനിം, ദേവത്തം അഥ മാനുസം;

സബ്ബദാ സബ്ബസോവണ്ണം, ഛദനം ധാരയിസ്സതി.

‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, സീഹനാദം നദിസ്സതി;

ചിതകേ ഛത്തം ധാരേന്തി, ഹേട്ഠാ ഛത്തമ്ഹി ഡയ്ഹഥ.

‘‘സാമഞ്ഞം മേ അനുപ്പത്തം, കിലേസാ ഝാപിതാ മയാ;

മണ്ഡപേ രുക്ഖമൂലേ വാ, സന്താപോ മേ ന വിജ്ജതി.

‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, സബ്ബദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അഥ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം യസം ദക്ഖിണം ബാഹും പസാരേത്വാ ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖൂ’’തി ആഹ. വചനസമനന്തരമേവ ദ്വങ്ഗുലമത്തകേസമസ്സു അട്ഠപരിക്ഖാരധരോ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരോ വിയ അഹോസി. സോ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉദാനേന്തോ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവപ്പത്തിതോ പുരിമാവത്ഥവസേന –

൧൧൭. ‘‘സുവിലിത്തോ സുവസനോ, സബ്ബാഭരണഭൂസിതോ;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അജ്ഝഗമിം, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ സുവിലിത്തോതി സുന്ദരേന കുങ്കുമചന്ദനാനുലേപനേന വിലിത്തഗത്തോ. സുവസനോതി സുട്ഠു മഹഗ്ഘകാസികവത്ഥവസനോ. സബ്ബാഭരണഭൂസിതോതി സീസൂപഗാദീഹി സബ്ബേഹി ആഭരണേഹി അലങ്കതോ. അജ്ഝഗമിന്തി അധിഗച്ഛിം. സേസം വുത്തനയമേവ.

യസത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.