൬. പാരാപരിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഛഫസ്സായതനേ ഹിത്വാതി ആയസ്മതോ പാരാപരിയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പിയദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ നേസാദയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ തസ്സ വിഞ്ഞുതം പത്തസ്സ വിചരണട്ഠാനേ അഞ്ഞതരസ്മിം വനസണ്ഡേ പിയദസ്സീ ഭഗവാ തം അനുഗ്ഗണ്ഹിതും നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ നിസീദി. സോ ച മിഗേ പരിയേസന്തോ തം ഠാനം ഗതോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ഭഗവന്തം അന്തോ കത്വാ കതം സാഖാമണ്ഡപം പദുമപുപ്ഫേഹി കൂടാഗാരാകാരേന സഞ്ഛാദേത്വാ ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തോ സത്താഹം നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. ദിവസേ ദിവസേ ച മിലാതമിലാതാനി അപനേത്വാ അഭിനവേഹി ഛാദേസി. സത്ഥാ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന നിരോധതോ വുട്ഠഹിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനുസ്സരി. താവദേവ അസീതിസഹസ്സമത്താ ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരം പരിവാരേസും. ‘‘മധുരധമ്മകഥം സുണിസ്സാമാ’’തി ദേവതാ സന്നിപതിംസു, മഹാ സമാഗമോ അഹോസി. സത്ഥാ അനുമോദനം കരോന്തോ തസ്സ ദേവമനുസ്സേസു ഭാവിനിം സമ്പത്തിം ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവകബോധിഞ്ച ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ ഹുത്വാ പരാപരഗോത്തതായ പാരാപരിയോതി ലദ്ധസമഞ്ഞോ ബഹൂ ബ്രാഹ്മണേ മന്തേ വാചേന്തോ സത്ഥു രാജഗഹഗമനേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൪൦.൩൫൩-൩൮൫) –

‘‘പിയദസ്സീ നാമ ഭഗവാ, സയമ്ഭൂ ലോകനായകോ;

വിവേകകാമോ സമ്ബുദ്ധോ, സമാധികുസലോ മുനി.

‘‘വനസണ്ഡം സമോഗ്ഗയ്ഹ, പിയദസ്സീ മഹാമുനി;

പംസുകൂലം പത്ഥരിത്വാ, നിസീദി പുരിസുത്തമോ.

‘‘മിഗലുദ്ദോ പുരേ ആസിം, അരഞ്ഞേ കാനനേ അഹം;

പസദം മിഗമേസന്തോ, ആഹിണ്ഡാമി അഹം തദാ.

‘‘തത്ഥദ്ദസാസിം സമ്ബുദ്ധം, ഓഘതിണ്ണമനാസവം;

പുപ്ഫിതം സാലരാജംവ, സതരംസിംവ ഉഗ്ഗതം.

‘‘ദിസ്വാനഹം ദേവദേവം, പിയദസ്സിം മഹായസം;

ജാതസ്സരം സമോഗ്ഗയ്ഹ, പദുമം ആഹരിം തദാ.

‘‘ആഹരിത്വാന പദുമം, സതപത്തം മനോരമം;

കൂടാഗാരം കരിത്വാന, ഛാദയിം പദുമേനഹം.

‘‘അനുകമ്പകോ കാരുണികോ, പിയദസ്സീ മഹാമുനി;

സത്തരത്തിന്ദിവം ബുദ്ധോ, കൂടാഗാരേ വസീ ജിനോ.

‘‘പുരാണം ഛഡ്ഡയിത്വാന, നവേന ഛാദയിം അഹം;

അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാന, അട്ഠാസിം താവദേ അഹം.

‘‘വുട്ഠഹിത്വാ സമാധിമ്ഹാ, പിയദസ്സീ മഹാമുനി;

ദിസം അനുവിലോകേന്തോ, നിസീദി ലോകനായകോ.

‘‘തദാ സുദസ്സനോ നാമ, ഉപട്ഠാകോ മഹിദ്ധികോ;

ചിത്തമഞ്ഞായ ബുദ്ധസ്സ, പിയദസ്സിസ്സ സത്ഥുനോ.

‘‘അസീതിയാ സഹസ്സേഹി, ഭിക്ഖൂഹി പരിവാരിതോ;

വനന്തേ സുഖമാസീനം, ഉപേസി ലോകനായകം.

‘‘യാവതാ വനസണ്ഡമ്ഹി, അധിവത്ഥാ ച ദേവതാ;

ബുദ്ധസ്സ ചിത്തമഞ്ഞായ, സബ്ബേ സന്നിപതും തദാ.

‘‘സമാഗതേസു യക്ഖേസു, കുമ്ഭണ്ഡേ സഹരക്ഖസേ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ച സമ്പത്തേ, ഗാഥാ പബ്യാഹരീ ജിനോ.

‘‘ഥോമം സത്താഹം പൂജേസി, ആവാസഞ്ച അകാസി മേ;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

‘‘സുദുദ്ദസം സുനിപുണം, ഗമ്ഭീരം സുപ്പകാസിതം;

ഞാണേന കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

‘‘ചതുദ്ദസാനി കപ്പാനി, ദേവരജ്ജം കരിസ്സതി;

കൂടാഗാരം മഹന്തസ്സ, പദ്മപുപ്ഫേഹി ഛാദിതം.

‘‘ആകാസേ ധാരയിസ്സതി, പുപ്ഫകമ്മസ്സിദം ഫലം;

ചതുബ്ബീസേ കപ്പസതേ, വോകിണ്ണം സംസരിസ്സതി.

‘‘തത്ഥ പുപ്ഫമയം ബ്യമ്ഹം, ആകാസേ ധാരയിസ്സതി;

യഥാ പദുമപത്തമ്ഹി, തോയം ന ഉപലിമ്പതി.

‘‘തഥേവീമസ്സ ഞാണമ്ഹി, കിലേസാ നോപലിമ്പരേ;

മനസാ വിനിവട്ടേത്വാ, പഞ്ച നീവരണേ അയം.

‘‘ചിത്തം ജനേത്വാ നേക്ഖമ്മേ, അഗാരാ പബ്ബജിസ്സതി;

തതോ പുപ്ഫമയേ ബ്യമ്ഹേ, ധാരേന്തേ നിക്ഖമിസ്സതി.

‘‘രുക്ഖമൂലേ വസന്തസ്സ, നിപകസ്സ സതീമതോ;

തത്ഥ പുപ്ഫമയം ബ്യമ്ഹം, മത്ഥകേ ധാരയിസ്സതി.

‘‘ചീവരം പിണ്ഡപാതഞ്ച, പച്ചയം സയനാസനം;

ദത്വാന ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

‘‘കൂടാഗാരേന ചരതാ, പബ്ബജ്ജം അഭിനിക്ഖമിം;

രുക്ഖമൂലേ വസന്തമ്പി, കൂടാഗാരം ധരീയതി.

‘‘ചീവരേ പിണ്ഡപാതേ ച, ചേതനാ മേ ന വിജ്ജതി;

പുഞ്ഞകമ്മേന സംയുത്തോ, ലഭാമി പരിനിട്ഠിതം.

‘‘ഗണനാതോ അസങ്ഖേയ്യാ, കപ്പകോടീ ബഹൂ മമ;

രിത്തകാ തേ അതിക്കന്താ, പമുത്താ ലോകനായകാ.

‘‘അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, പിയദസ്സീ വിനായകോ;

തമഹം പയിരുപാസിത്വാ, ഇമം യോനിം ഉപാഗതോ.

‘‘ഇധ പസ്സാമി സമ്ബുദ്ധം, അനോമം നാമ ചക്ഖുമം;

തമഹം ഉപഗന്ത്വാന, പബ്ബജിം അനഗാരിയം.

‘‘ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ബുദ്ധോ, മഗ്ഗം മേ ദേസയീ ജിനോ;

തസ്സ ധമ്മം സുണിത്വാന, പത്തോമ്ഹി അചലം പദം.

‘‘തോസയിത്വാന സമ്ബുദ്ധം, ഗോതമം സക്യപുങ്ഗവം;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, യം ബുദ്ധമഭിപൂജയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സഞ്ജാതസോമനസ്സോ ഉദാനവസേന –

൧൧൬. ‘‘ഛഫസ്സായതനേ ഹിത്വാ, ഗുത്തദ്വാരോ സുസംവുതോ;

അഘമൂലം വമിത്വാന, പത്തോ മേ ആസവക്ഖയോ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ ഛഫസ്സായതനേ ഹിത്വാതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദീനം ഛന്നം സമ്ഫസ്സാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനതായ ‘‘ഫസ്സായതനാനീ’’തി ലദ്ധനാമാനി ചക്ഖാദീനി ഛ അജ്ഝത്തികായതനാനി തപ്പടിബദ്ധസംകിലേസപ്പഹാനവസേന പഹായ. ഗുത്തദ്വാരോ സുസംവുതോതി തതോ ഏവ ചക്ഖുദ്വാരാദീനം ഗുത്തത്താ, തത്ഥ പവത്തനകാനം അഭിജ്ഝാദീനം പാപധമ്മാനം പവേസനനിവാരണേന സതികവാടേന സുട്ടു പിഹിതത്താ ഗുത്തദ്വാരോ സുസംവുതോ. അഥ വാ മനച്ഛട്ഠാനം ഛന്നം ദ്വാരാനം വുത്തനയേന രക്ഖിതത്താ ഗുത്തദ്വാരോ, കായാദീഹി സുട്ഠു സഞ്ഞതത്താ സുസംവുതോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അഘമൂലം വമിത്വാനാതി അഘസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ മൂലഭൂതം അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാസങ്ഖാതം ദോസം, സബ്ബം വാ കിലേസദോസം അരിയമഗ്ഗസങ്ഖാതവമനയോഗപാനേന ഉഗ്ഗിരിത്വാ സന്താനതോ ബഹി കത്വാ, ബഹികരണഹേതു വാ. പത്തോ മേ ആസവക്ഖയോതി കാമാസവാദയോ ആസവാ ഏത്ഥ ഖീയന്തി, തേസം വാ ഖയേന പത്തബ്ബോതി ആസവക്ഖയോ, നിബ്ബാനം അരഹത്തഞ്ച. സോ ആസവക്ഖയോ പത്തോ അധിഗതോതി ഉദാനവസേന അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

പാരാപരിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.