൬. ഖണ്ഡസുമനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഏകപുപ്ഫം ചജിത്വാനാതി ആയസ്മതോ ഖണ്ഡസുമനത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ തസ്സ ഥൂപസ്സ സമന്തതോ ചന്ദനവേദികായ പരിക്ഖിപിത്വാ മഹന്തം പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു ഉളാരം സമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുടുമ്ബികകുലേ നിബ്ബത്തോ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ കനകഥൂപം ഉദ്ദിസ്സ രഞ്ഞാ പുപ്ഫപൂജായ കയിരമാനായ പുപ്ഫാനി അലഭന്തോ ഏകം ഖണ്ഡസുമനപുപ്ഫം ദിസ്വാ മഹതാ മൂലേന തം കിണിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ ചേതിയേ പൂജം കരോന്തോ ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പാദേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അസീതി വസ്സകോടിയോ സഗ്ഗസുഖം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ പാവായം മല്ലരാജകുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ ജാതകാലേ ഗേഹേ ഖണ്ഡസക്ഖരാ സുമനപുപ്ഫാനി ച ഉപ്പന്നാനി അഹേസും. തേനസ്സ ഖണ്ഡസുമനോതി നാമമകംസു. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഭഗവതി പാവായം ചുന്ദസ്സ അമ്ബവനേ വിഹരന്തേ ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൫.൧൫-൨൦) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

ജലിത്വാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോവ, സമ്ബുദ്ധോ പരിനിബ്ബുതോ.

‘‘നിബ്ബുതേ ച മഹാവീരേ, ഥൂപോ വിത്ഥാരികോ അഹു;

ദൂരതോവ ഉപട്ഠേന്തി, ധാതുഗേഹവരുത്തമേ.

‘‘പസന്നചിത്തോ, സുമനോ, അകം ചന്ദനവേദികം;

ദിസ്സതി ഥൂപഖന്ധോ ച, ഥൂപാനുച്ഛവികോ തദാ.

‘‘ഭവേ നിബ്ബത്തമാനമ്ഹി, ദേവത്തേ അഥ മാനുസേ;

ഓമത്തം മേ ന പസ്സാമി, പുബ്ബകമ്മസ്സിദം ഫലം.

‘‘പഞ്ചദസകപ്പസതേ, ഇതോ അട്ഠ ജനാ അഹും;

സബ്ബേ സമത്തനാമാ തേ ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പുരിമജാതിം അനുസ്സരന്തോ തത്ഥ അത്തനോ സുമനപുപ്ഫപരിച്ചാഗസ്സ സഗ്ഗസമ്പത്തിനിമിത്തകം നിബ്ബാനൂപനിസ്സയതഞ്ച ദിസ്വാ ഉദാനവസേന തമത്ഥം പകാസേന്തോ –

൯൬. ‘‘ഏകപുപ്ഫം ചജിത്വാന, അസീതി വസ്സകോടിയോ;

സഗ്ഗേസു പരിചാരേത്വാ, സേസകേനമ്ഹി നിബ്ബുതോ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ ഏകപുപ്ഫന്തി ഏകം കുസുമം, തം പന ഇധ സുമനപുപ്ഫം അധിപ്പേതം. ചജിത്വാനാതി സത്ഥു ഥൂപപൂജാകരണവസേന പരിച്ചജിത്വാ പരിച്ചാഗഹേതു. അസീതി വസ്സകോടിയോതി മനുസ്സഗണനായ വസ്സാനം അസീതി കോടിയോ, അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം, ഇദഞ്ച ഛസു കാമസഗ്ഗേസു ദുതിയേ അപരാപരുപ്പത്തിവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തസ്മാ സഗ്ഗേസൂതി താവതിംസസങ്ഖാതേ സഗ്ഗലോകേ, പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനവസേന ഹേത്ഥ ബഹുവചനം. പരിചാരേത്വാതി രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ഇന്ദ്രിയാനി പരിചാരേത്വാ സുഖം അനുഭവിത്വാ, ദേവച്ഛരാഹി വാ അത്താനം പരിചാരേത്വാ ഉപട്ഠാപേത്വാ. സേസകേനമ്ഹി നിബ്ബുതോതി പുപ്ഫപൂജായ വസേന പവത്തകുസലചേതനാസു ഭവസമ്പത്തി ദായകകമ്മതോ സേസേന യം തത്ഥ വിവട്ടൂപനിസ്സയഭൂതം, തം സന്ധായ വദതി. ബഹൂ ഹി തത്ഥ പുബ്ബാപരവസേന പവത്താ ചേതനാ. സേസകേനാതി വാ തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേന അപരിക്ഖീണേയേവ തസ്മിം കമ്മവിപാകേ നിബ്ബുതോ അമ്ഹി, കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോസ്മി. ഏതേന യസ്മിം അത്തഭാവേ ഠത്വാ അത്തനാ അരഹത്തം സച്ഛികതം, സോപി ചരിമത്തഭാവോ തസ്സ കമ്മവിപാകോതി ദസ്സേതി. യാദിസം സന്ധായ അഞ്ഞത്ഥാപി ‘‘തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേനാ’’തി (പാരാ. ൨൨൮; സം. നി. ൧.൧൩൧) വുത്തം.

ഖണ്ഡസുമനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.