൭. തിസ്സത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഹിത്വാ സതപലം കംസന്തി ആയസ്മതോ തിസ്സത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ യാനകാരകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ചന്ദനഖണ്ഡേന ഫലകം കത്വാ ഭഗവതോ ഉപനാമേസി, തഞ്ച ഭഗവാ പരിഭുഞ്ജി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രോരുവനഗരേ രാജകുലേ നിബ്ബത്തി. സോ വയപ്പത്തോ പിതരി കാലങ്കതേ രജ്ജേ പതിട്ഠിതോ ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ അദിട്ഠസഹായോ ഹുത്വാ തസ്സ മണിമുത്താവത്ഥാദീനി പണ്ണാകാരാനി പേസേസി. തസ്സ രാജാ ബിമ്ബിസാരോ പുഞ്ഞവന്തതം സുത്വാ പടിപാഭതം പേസേന്തോ ചിത്തപടേ ബുദ്ധചരിതം സുവണ്ണപട്ടേ ച പടിച്ചസമുപ്പാദം ലിഖാപേത്വാ പേസേസി. സോ തം ദിസ്വാ പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരതായ പച്ഛിമഭവികതായ ച ചിത്തപടേ ദസ്സേന്തം ബുദ്ധചരിതം സുവണ്ണപട്ടകേ ലിഖിതം പടിച്ചസമുപ്പാദക്കമഞ്ച ഓലോകേത്വാ പവത്തിനിവത്തിയോ സല്ലക്ഖേത്വാ സാസനക്കമം ഹദയേ ഠപേത്വാ സഞ്ജാതസംവേഗോ ‘‘ദിട്ഠോ മയാ ഭഗവതോ വേസോ, സാസനക്കമോ ച ഏകപദേസേന ഞാതോ, ബഹുദുക്ഖാ കാമാ ബഹുപായാസാ, കിം ദാനി മയ്ഹം ഘരാവാസേനാ’’തി രജ്ജം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേന്തോ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിത്വാ മത്തികാപത്തം ഗഹേത്വാ രാജാ പുക്കുസാതി വിയ മഹാജനസ്സ പരിദേവന്തസ്സേവ നഗരതോ നിക്ഖമിത്വാ അനുക്കമേന രാജഗഹം ഗന്ത്വാ തത്ഥ സപ്പസോണ്ഡികപബ്ഭാരേ വിഹരന്തം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. സോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ യുത്തപ്പയുത്തോ വിഹരന്തോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൫.൩൭-൪൨) –

‘‘യാനകാരോ പുരേ ആസിം, ദാരുകമ്മേ സുസിക്ഖിതോ;

ചന്ദനം ഫലകം കത്വാ, അദാസിം ലോകബന്ധുനോ.

‘‘പഭാസതി ഇദം ബ്യമ്ഹം, സുവണ്ണസ്സ സുനിമ്മിതം;

ഹത്ഥിയാനം അസ്സയാനം, ദിബ്ബയാനം ഉപട്ഠിതം.

‘‘പാസാദാ സിവികാ ചേവ, നിബ്ബത്തന്തി യദിച്ഛകം;

അക്ഖുബ്ഭം രതനം മയ്ഹം, ഫലകസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, ഫലകം യമഹം ദദിം;

ദുഗ്ഗതി നാഭിജാനാമി, ഫലകസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘സത്തപഞ്ഞാസകപ്പമ്ഹി, ചതുരോ നിമ്മിതാവ്ഹയാ;

സത്തരതനസമ്പന്നാ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഉദാനവസേന അത്തനോ പടിപത്തിം കഥേന്തോ –

൯൭. ‘‘ഹിത്വാ സതപലം കംസം, സോവണ്ണം സതരാജികം;

അഗ്ഗഹിം മത്തികാപത്തം, ഇദം ദുതിയാഭിസേചന’’ന്തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ ഹിത്വാതി പരിച്ചജിത്വാ. സതപലന്തി സതം പലാനി യസ്സ, തം സതപലപരിമാണം. കംസന്തി ഥാലം. സോവണ്ണന്തി സുവണ്ണമയം. സതരാജികന്തി ഭിത്തിവിചിത്തതായ ച അനേകരൂപരാജിചിത്തതായ ച അനേകലേഖായുത്തം. അഗ്ഗഹിം മത്തികാപത്തന്തി ഏവരൂപേ മഹാരഹേ ഭാജനേ പുബ്ബേ ഭുഞ്ജിത്വാ ബുദ്ധാനം ഓവാദം കരോന്തോ ‘‘ഇദാനാഹം തം ഛഡ്ഡേത്വാ മത്തികാമയപത്തം അഗ്ഗഹേസിം, അഹോ, സാധു, മയാ കതം അരിയവതം അനുഠിത’’ന്തി ഭാജനകിത്തനാപദേസേന രജ്ജപരിച്ചാഗം പബ്ബജ്ജൂപഗമനഞ്ച അനുമോദന്തോ വദതി. തേനാഹ ‘‘ഇദം ദുതിയാഭിസേചന’’ന്തി. പഠമം രജ്ജാഭിസേചനം ഉപാദായ ഇദം പബ്ബജ്ജൂപഗമനം മമ ദുതിയം അഭിസേചനം. തഞ്ഹി രാഗാദീഹി സംകിലിട്ഠം സാസങ്കം സപരിസങ്കം കമ്മം അനത്ഥസഞ്ഹിതം ദുക്ഖപടിബദ്ധം നിഹീനം, ഇദം പന തംവിപരിയായതോ ഉത്തമം പണീതന്തി അധിപ്പായോ.

തിസ്സത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.