൧. പരിപുണ്ണകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ന തഥാ മതം സതരസന്തി ആയസ്മതോ പരിപുണ്ണകത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ ധമ്മദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ സത്ഥു ചേതിയേ പുപ്ഫാദീഹി ഉളാരം പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവേസു നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുസ്മിം സക്യരാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ പരിപുണ്ണവിഭവതായ പരിപുണ്ണകോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ വിഭവസമ്പന്നതായ സബ്ബകാലം സതരസം നാമ ആഹാരം പരിഭുഞ്ജന്തോ സത്ഥു മിസ്സകാഹാരപരിഭോഗം സുത്വാ ‘‘താവ സുഖുമാലോപി ഭഗവാ നിബ്ബാനസുഖം അപേക്ഖിത്വാ യഥാ തഥാ യാപേതി, കസ്മാ മയം ആഹാരഗിദ്ധാ ഹുത്വാ ആഹാരസുദ്ധികാ ഭവിസ്സാമ, നിബ്ബാനസുഖമേവ പന അമ്ഹേഹി പരിയേസിതബ്ബ’’ന്തി സംസാരേ ജാതസംവേഗോ ഘരാവാസം പഹായ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ഭഗവതാ കായഗതാസതികമ്മട്ഠാനേ നിയോജിതോ തത്ഥ പതിട്ഠായ പടിലദ്ധഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൫.൫-൯) –

‘‘നിബ്ബുതേ ലോകനാഥമ്ഹി, ധമ്മദസ്സീനരാസഭേ;

ആരോപേസിം ധജത്ഥമ്ഭം, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ ചേതിയേ.

‘‘നിസ്സേണിം മാപയിത്വാന, ഥൂപസേട്ഠം സമാരുഹിം;

ജാതിപുപ്ഫം ഗഹേത്വാന, ഥൂപമ്ഹി അഭിരോപയിം.

‘‘അഹോ ബുദ്ധോ അഹോ ധമ്മോ, അഹോ നോ സത്ഥു സമ്പദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഥൂപപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, ഥൂപസീഖസനാമകാ;

സോളസാസിംസു രാജാനോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ധമ്മേ ഗാരവബഹുമാനേന പീതിവേഗവിസ്സട്ഠം ഉദാനം ഉദാനേന്തോ ‘‘ന തഥാ മതം സതരസ’’ന്തി ഗാഥം അഭാസി.

൯൧. തത്ഥ ന തഥാ മതം സതരസം, സുധന്നം യം മയജ്ജ പരിഭുത്തന്തി തഥാതി തേന പകാരേന. മതന്തി അഭിമതം. സതരസന്തി സതരസഭോജനം ‘‘സതരസഭോജനം നാമ സതപാകസപ്പിആദീഹി അഭിസങ്ഖതം ഭോജന’’ന്തി വദന്തി. അഥ വാ അനേകത്ഥോ സതസദ്ദോ ‘‘സതസോ സഹസ്സസോ’’തിആദീസു വിയ. തസ്മാ യം ഭോജനം അനേകസൂപം അനേകബ്യഞ്ജനം, തം അനേകരസതായ ‘‘സതരസ’’ന്തി വുച്ചതി, നാനാരസഭോജനന്തി അത്ഥോ. സുധാ ഏവ അന്നം സുധാഭോജനം ദേവാനം ആഹാരോ. യം മയജ്ജ പരിഭുത്തന്തി യം മയാ അജ്ജ അനുഭുത്തം. ‘‘യം മയാ പരിഭുത്ത’’ന്തി ച ഇദം ‘‘സതരസം സുധന്ന’’ന്തി ഏത്ഥാപി യോജേതബ്ബം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം മയാ അജ്ജ ഏതരഹി നിരോധസമാപത്തിസമാപജ്ജനവസേന ഫലസമാപത്തിസമാപജ്ജനവസേന ച അച്ചന്തമേവ സന്തം പണീതം നിബ്ബാനസുഖം പരിഭുഞ്ജിയമാനം, തം യഥാ മതം അഭിമതം സമ്ഭാവിതം തഥാ രാജകാലേ മയാ പരിഭുത്തം സതരസഭോജനം ദേവത്തഭാവേ പരിഭുത്തം സുധന്നഞ്ച ന മതം നാഭിമതം. കസ്മാ? ഇദഞ്ഹി അരിയനിസേവിതം നിരാമിസം കിലേസാനം അവത്ഥുഭൂതം, തം പന പുഥുജ്ജനസേവിതം സാമിസം കിലേസാനം വത്ഥുഭൂതം, തം ഇമസ്സ സങ്ഖമ്പി കലമ്പി കലഭാഗമ്പി ന ഉപേതീതി. ഇദാനി ‘‘യം മയജ്ജ പരിഭുത്ത’’ന്തി വുത്തധമ്മം ദേസേന്തോ അപരിമിതദസ്സിനാ ഗോതമേന, ബുദ്ധേന സുദേസിതോ ധമ്മോ’’തി ആഹ. തസ്സത്ഥോ – അപരിമിതം അപരിച്ഛിന്നം ഉപ്പാദവയാഭാവതോ സന്തം അസങ്ഖതധാതും സയമ്ഭൂഞാണേന പസ്സീ, അപരിമിതസ്സ അനന്താപരിമേയ്യസ്സ ഞേയ്യസ്സ ദസ്സാവീതി തേന അപരിമിതദസ്സിനാ ഗോതമഗോത്തേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ‘‘ഖയം വിരാഗം അമതം പണീത’’ന്തി (ഖു. പാ. ൬.൪; സു. നി. ൨൨൭) ച ‘‘മദനിമ്മദനോ പിപാസവിനയോ’’ (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦) ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ’’തി (അ. നി. ൫.൧൪൦; ൧൦.൬) ച ആദിനാ സുട്ഠു ദേസിതോ ധമ്മോ, നിബ്ബാനം മയാ അജ്ജ പരിഭുത്തന്തി യോജനാ.

പരിപുണ്ണകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.