൩. തതിയസുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൪. പുന അഞ്ഞം സുത്തന്തം നിക്ഖിപിത്വാ ഇന്ദ്രിയവിധാനം നിദ്ദിസിതുകാമോ പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ സോതാപത്തിയങ്ഗേസൂതി ഏത്ഥ സോതോ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സോതസ്സ ആപത്തി ഭുസം പാപുണനം സോതാപത്തി, സോതാപത്തിയാ അങ്ഗാനി സമ്ഭാരാനി സോതാപത്തിഅങ്ഗാനി. സോതാപന്നതായ പുബ്ബഭാഗപടിലാഭഅങ്ഗാനി. സപ്പുരിസസംസേവോ സോതാപത്തിഅങ്ഗം, സദ്ധമ്മസ്സവനം സോതാപത്തിഅങ്ഗം, യോനിസോമനസികാരോ സോതാപത്തിഅങ്ഗം, ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തി സോതാപത്തിഅങ്ഗം, ഇമാനി ചത്താരി സോതാപത്തിഅങ്ഗാനി. സേസാ ഹേട്ഠാ വുത്താ ഏവ. ഇദഞ്ച ഇമേസം ഇന്ദ്രിയാനം സകവിസയേ ജേട്ഠകഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. യഥാ ഹി ചത്താരോ സേട്ഠിപുത്താ രാജാതിരാജപഞ്ചമേസു സഹായേസു ‘‘നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമാ’’തി വീഥിം ഓതിണ്ണേസു ഏകസ്സ സേട്ഠിപുത്തസ്സ ഗേഹം ഗതകാലേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഇമേസം ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി ഗേഹേ വിചാരേതി, ദുതിയസ്സ തതിയസ്സ ചതുത്ഥസ്സ ഗേഹം ഗതകാലേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഇമേസം ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി ഗേഹേ വിചാരേതി, അഥ സബ്ബപച്ഛാ രഞ്ഞോ ഗേഹം ഗതകാലേ കിഞ്ചാപി രാജാ സബ്ബത്ഥ ഇസ്സരോവ, ഇമസ്മിം പന കാലേ അത്തനോ ഗേഹേയേവ ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഇമേസം ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി വിചാരേതി, ഏവമേവ സദ്ധാപഞ്ചമകേസു ഇന്ദ്രിയേസു തേസു സഹായേസു ഏകതോ വീഥിം ഓതരന്തേസു വിയ ഏകാരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജമാനേസുപി യഥാ പഠമസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സോതാപത്തിഅങ്ഗാനി പത്വാ അധിമോക്ഖലക്ഖണം സദ്ധിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ ദുതിയസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സമ്മപ്പധാനാനി പത്വാ പഗ്ഗഹണലക്ഖണം വീരിയിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ തതിയസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സതിപട്ഠാനാനി പത്വാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണം സതിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ ചതുത്ഥസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം ഝാനാനി പത്വാ അവിക്ഖേപലക്ഖണം സമാധിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. സബ്ബപച്ഛാ രഞ്ഞോ ഗേഹം ഗതകാലേ പന യഥാ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, രാജാവ വിചാരേതി, ഏവം അരിയസച്ചാനി പത്വാ പജാനനലക്ഖണം പഞ്ഞിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തീതി.

ക. പഭേദഗണനനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൫. സുത്തന്തസ്സ പഭേദഗണനാപുച്ഛാപുബ്ബങ്ഗമേവ പഭേദഗണനനിദ്ദേസേ സപ്പുരിസസംസേവേതി സോഭനാനം പുരിസാനം സമ്മാ സേവനേ. അധിമോക്ഖാധിപതേയ്യട്ഠേനാതി അധിമോക്ഖസങ്ഖാതേന സേസിന്ദ്രിയേസു അധിപതിഭാവട്ഠേന, സേസിന്ദ്രിയാനം പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേനാതി അത്ഥോ. സദ്ധമ്മസവനേതി സതം ധമ്മോ, സോഭനോ വാ ധമ്മോതി സദ്ധമ്മോ. തസ്സ സദ്ധമ്മസ്സ സവനേ. യോനിസോമനസികാരേതി ഉപായേന മനസികാരേ. ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിയാതി ഏത്ഥ നവ ലോകുത്തരധമ്മേ അനുഗതോ ധമ്മോ ധമ്മാനുധമ്മോ, സീലസമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതസ്സ ധമ്മാനുധമ്മസ്സ പടിപത്തി പടിപജ്ജനം ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തി. സമ്മപ്പധാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഖ. ചരിയാവാരവണ്ണനാ

൧൯൬. ചരിയാവാരേപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കേവലം പഠമവാരോ ഇന്ദ്രിയാനം ഉപ്പാദനകാലവസേന വുത്തോ, ചരിയാവാരോ ഉപ്പന്നാനം ആസേവനകാലവസേന ച പാരിപൂരികാലവസേന ച വുത്തോ. ചരിയാ പകതി ഉസ്സന്നതാതി ഹി അത്ഥതോ ഏകം.

ചാരവിഹാരനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൭. ഇദാനി ചരിയാസമ്ബന്ധേനേവ ചാരവിഹാരനിദ്ദേസവസേന അപരേന പരിയായേന ഇന്ദ്രിയവിധാനം നിദ്ദിസിതുകാമോ ചാരോ ച വിഹാരോ ചാതിആദികം ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ തസ്സ നിദ്ദേസമാഹ. തത്ഥ ഉദ്ദേസേ താവ യഥാ ചരന്തം വിഹരന്തം വിഞ്ഞൂ സബ്രഹ്മചാരീ ഗമ്ഭീരേസു ഠാനേസു ഓകപ്പേയ്യും – അദ്ധാ അയമായസ്മാ പത്തോ വാ പാപുണിസ്സതി വാതി, തഥാ ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നസ്സ ചാരോ ച വിഹാരോ ച വിഞ്ഞൂഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി അനുബുദ്ധോ ഹോതി പടിവിദ്ധോതി ഉദ്ദേസസ്സ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഉദ്ദേസനിദ്ദേസേ ചരിയാ ചാരോയേവ. ചാരോ ചരിയാതി ഹി അത്ഥതോ ഏകം. തസ്മാ ‘‘ചാരോ’’തിപദസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘ചരിയാ’’തി വുത്തം. ഇരിയാപഥചരിയാതി ഇരിയാപഥാനം ചരിയാ, പവത്തനന്തി അത്ഥോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ആയതനചരിയാ പന ആയതനേസു സതിസമ്പജഞ്ഞാനം ചരിയാ. പത്തീതി ഫലാനി. താനി ഹി പാപുണിയന്തീതി ‘‘പത്തീ’’തി വുത്താ. സത്തലോകസ്സ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാ അത്ഥാ ലോകത്ഥാതി അയം വിസേസോ.

ഇദാനി താസം ചരിയാനം ഭൂമിം ദസ്സേന്തോ ചതൂസു ഇരിയാപഥേസൂതിആദിമാഹ. സതിപട്ഠാനേസൂതി ആരമ്മണസതിപട്ഠാനേസു. സതിപട്ഠാനേസുപി വുച്ചമാനേസു സതിതോ അനഞ്ഞാനി വോഹാരവസേന അഞ്ഞാനി വിയ കത്വാ വുത്തം. അരിയസച്ചേസൂതി പുബ്ബഭാഗലോകിയസച്ചഞാണേന വിസും വിസും സച്ചപരിഗ്ഗഹവസേന വുത്തം. അരിയമഗ്ഗേസു സാമഞ്ഞഫലേസൂതി ച വോഹാരവസേനേവ വുത്തം. പദേസേതി ലോകത്ഥചരിയായ ഏകദേസേ. നിപ്പദേസതോ ഹി ലോകത്ഥചരിയം ബുദ്ധാ ഏവ കരോന്തി. പുന താ ഏവ ചരിയായോ കാരകപുഗ്ഗലവസേന ദസ്സേന്തോ പണിധിസമ്പന്നാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പണിധിസമ്പന്നാ നാമ ഇരിയാപഥാനം സന്തത്താ ഇരിയാപഥഗുത്തിയാ സമ്പന്നാ അകമ്പിതഇരിയാപഥാ ഭിക്ഖുഭാവാനുരൂപേന സന്തേന ഇരിയാപഥേന സമ്പന്നാ. ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനന്തി ചക്ഖാദീസു ഛസു ഇന്ദ്രിയേസു അത്തനോ അത്തനോ വിസയേ പവത്തഏകേകദ്വാരവസേന ഗുത്തം ദ്വാരം ഏതേസന്തി ഗുത്തദ്വാരാ. തേസം ഗുത്തദ്വാരാനം. ദ്വാരന്തി ചേത്ഥ ഉപ്പത്തിദ്വാരവസേന ചക്ഖാദയോ ഏവ. അപ്പമാദവിഹാരീനന്തി സീലാദീസു അപ്പമാദവിഹാരവതം. അധിചിത്തമനുയുത്താനന്തി വിപസ്സനായ പാദകഭാവേന അധിചിത്തസങ്ഖാതം സമാധിമനുയുത്താനം. ബുദ്ധിസമ്പന്നാനന്തി നാമരൂപവവത്ഥാനം ആദിം കത്വാ യാവ ഗോത്രഭു, താവ പവത്തേന ഞാണേന സമ്പന്നാനം. സമ്മാപടിപന്നാനന്തി ചതുമഗ്ഗക്ഖണേ. അധിഗതഫലാനന്തി ചതുഫലക്ഖണേ.

അധിമുച്ചന്തോതി അധിമോക്ഖം കരോന്തോ. സദ്ധായ ചരതീതി സദ്ധാവസേന പവത്തതി. പഗ്ഗണ്ഹന്തോതി ചതുസമ്മപ്പധാനവീരിയേന പദഹന്തോ. ഉപട്ഠാപേന്തോതി സതിയാ ആരമ്മണം ഉപട്ഠാപേന്തോ. അവിക്ഖേപം കരോന്തോതി സമാധിവസേന വിക്ഖേപം അകരോന്തോ. പജാനന്തോതി ചതുസച്ചപജാനനപഞ്ഞായ പകാരേന ജാനന്തോ. വിജാനന്തോതി ഇന്ദ്രിയസമ്പയുത്തജവനപുബ്ബങ്ഗമേന ആവജ്ജനവിഞ്ഞാണേന ആരമ്മണം വിജാനന്തോ. വിഞ്ഞാണചരിയായാതി ആവജ്ജനവിഞ്ഞാണചരിയവസേന. ഏവം പടിപന്നസ്സാതി സഹജവനായ ഇന്ദ്രിയചരിയായ പടിപന്നസ്സ. കുസലാ ധമ്മാ ആയാപേന്തീതി സമഥവിപസ്സനാവസേന പവത്താ കുസലാ ധമ്മാ ഭുസം യാപേന്തി, പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. ആയതനചരിയായാതി കുസലാനം ധമ്മാനം ഭുസം യതനചരിയായ, ഘടനചരിയായ പവത്തനചരിയായാതി വുത്തം ഹോതി. വിസേസമധിഗച്ഛതീതി വിക്ഖമ്ഭനതദങ്ഗസമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന വിസേസം അധിഗച്ഛതി. ദസ്സനചരിയാദയോ വുത്തത്ഥായേവ.

സദ്ധായ വിഹരതീതിആദീസു സദ്ധാദിസമങ്ഗിസ്സ ഇരിയാപഥവിഹാരോ ദട്ഠബ്ബോ. അനുബുദ്ധോതി അനുമാനബുദ്ധിയാ. പടിവിദ്ധോതി പച്ചക്ഖബുദ്ധിയാ. യസ്മാ അധിമോക്ഖട്ഠാദീസു അനുബുദ്ധേസു പടിവിദ്ധേസു ച ചാരോ ച വിഹാരോ ച അനുബുദ്ധോ ഹോതി പടിവിദ്ധോ, തസ്മാ അനുബോധപടിവേധേസു അധിമോക്ഖട്ഠാദയോ ച നിദ്ദിട്ഠാ.

ഏവം സദ്ധായ ചരന്തന്തിആദീസു ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരം നിദ്ദിസന്തോ യഥാസദ്ദസ്സ അത്ഥം നിദ്ദിസതി. വിഞ്ഞൂതിആദീസുപി യഥാസഭാവം ജാനന്തീതി വിഞ്ഞൂ. വിഞ്ഞാതം സഭാവം വിഭാവേന്തി പാകടം കരോന്തീതി വിഭാവീ. അസനി വിയ സിലുച്ചയേ കിലേസേ മേധതി ഹിംസതീതി മേധാ, ഖിപ്പം ഗഹണധാരണട്ഠേന വാ മേധാ, മേധാ ഏതേസം അത്ഥീതി മേധാവീ. ഞാണഗതിയാ പണ്ഡന്തി ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തീതി പണ്ഡിതാ. ബുദ്ധിസമ്പദായ സമന്നാഗതത്താ ബുദ്ധിസമ്പന്നാ. സഹ ബ്രഹ്മം ചരിയം ഉത്തമം പടിപദം ചരന്തീതി സബ്രഹ്മചാരിനോ. അപലോകനകമ്മാദിചതുബ്ബിധം കമ്മം ഏകതോ കരണവസേന ഏകം കമ്മം. തഥാ പഞ്ചവിധോ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ ഏകുദ്ദേസോ. സമാ സിക്ഖാ ഏതേസന്തി സമസിക്ഖാ, സമസിക്ഖാനം ഭാവോ സമസിക്ഖതാ. സമസിക്ഖാതാതിപി പഠന്തി. യേസം ഏകം കമ്മം ഏകോ ഉദ്ദേസോ സമസിക്ഖതാ, തേ സബ്രഹ്മചാരീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഝാനാനീ’’തി വത്തബ്ബേ ഝാനാതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ കതോ. വിമോക്ഖാതി തയോ വാ അട്ഠ വാ വിമോക്ഖാ. സമാധീതി സവിതക്കസവിചാരഅവിതക്കവിചാരമത്തഅവിതക്കാവിചാരാ തയോ സമാധീ. സമാപത്തിയോതി സുഞ്ഞതാനിമിത്താപ്പണിഹിതാ. അഭിഞ്ഞായോതി ഛ അഭിഞ്ഞാ.

ഏകോ അംസോ ഭാഗോ, ന ദുതിയോതി ഏകംസോ, ഏകംസസ്സ അത്ഥസ്സ വചനം ഏകംസവചനം. ഏവം സേസേസുപി യോജനാ കാതബ്ബാ. വിസേസതോ പന സമം, സമന്താ വാ സേതി പവത്തതീതി സംസയോ, നത്ഥേത്ഥ സംസയോതി നിസ്സംസയോ. ഏകസ്മിംയേവ അനിച്ഛയതാ ഹുത്വാ ഇതരമ്പി കങ്ഖതീതി കങ്ഖാ, നത്ഥേത്ഥ കങ്ഖാതി നിക്കങ്ഖോ. ദ്വിധാ ഭാവോ ദ്വേജ്ഝം, നത്ഥേത്ഥ ദ്വേജ്ഝന്തി അദ്വേജ്ഝോ. ദ്വിധാ ഏലയതി കമ്പേതീതി ദ്വേള്ഹകം, നത്ഥേത്ഥ ദ്വേള്ഹകന്തി അദ്വേള്ഹകോ. നിയോഗേന നിയമേന വചനം നിയോഗവചനം. നിയ്യോഗവചനന്തിപി പഠന്തി. അപണ്ണകസ്സ അവിരദ്ധസ്സ നിയ്യാനികസ്സ അത്ഥസ്സ വചനം അപണ്ണകവചനം. അവത്ഥാപനവചനന്തി നിച്ഛയവചനം. സബ്ബമ്പി ഹേതം വിചികിച്ഛാഭാവസ്സ വേവചനം. പിയസ്സ അത്ഥസ്സ സബ്ഭാവതോ വചനം, പിയമേവാതി പിയവചനം. തഥാ ഗരുവചനം. സഹ ഗാരവേന ഗരുഭാവേന സഗാരവം. പതിസ്സയനം പതിസ്സയോ പരം ഗരും കത്വാ നിസ്സയനം അപസ്സയനന്തി അത്ഥോ. പതിസ്സവനം വാ പതിസ്സവോ, നിവാതവുത്തിതായ പരവചനസവനന്തി അത്ഥോ. ഉഭയഥാപി പരജേട്ഠകഭാവസ്സേതം നാമം. സഹ ഗാരവേന വത്തതീതി സഗാരവം. സഹ പതിസ്സയേന, പതിസ്സവേന വാ വത്തതീതി സപ്പതിസ്സയം. ‘‘സപ്പതിസ്സവ’’ന്തി വാ വത്തബ്ബേ യ-കാരം, വ-കാരം വാ ലോപം കത്വാ ‘‘സപ്പതിസ്സ’’ന്തി വുത്തം. അധികം വിസിട്ഠം വചനം അധിവചനം, സഗാരവഞ്ച തം സപ്പതിസ്സഞ്ചാതി സഗാരവസപ്പതിസ്സം, സഗാരവസപ്പതിസ്സം അധിവചനം സഗാരവസപ്പതിസ്സാധിവചനം. ഉഭയത്ഥാപി വേവചനവികപ്പനാനത്തവസേന പുനപ്പുനം ഏതന്തി വുത്തം. പത്തോ വാ പാപുണിസ്സതി വാതി ഝാനാദീനിയേവാതി.

തതിയസുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.