൪. ഇന്ദ്രിയകഥാ

൧. പഠമസുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൮൪. ഇദാനി ആനാപാനസ്സതികഥാനന്തരം കഥിതായ ഇന്ദ്രിയകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ അനുപ്പത്താ. അയഞ്ഹി ഇന്ദ്രിയകഥാ ആനാപാനസ്സതിഭാവനായ ഉപകാരകാനം ഇന്ദ്രിയാനം അഭാവേ ആനാപാനസ്സതിഭാവനായ അഭാവതോ തദുപകാരകാനം ഇന്ദ്രിയാനം വിസോധനാദിവിധിദസ്സനത്ഥം ആനാപാനസ്സതികഥാനന്തരം കഥിതാതി തഞ്ച കഥേതബ്ബം ഇന്ദ്രിയകഥം അത്തനാ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതം വിഞ്ഞാതാധിപ്പായസുത്തന്തികദേസനം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ തദത്ഥപ്പകാസനവസേന കഥേതുകാമോ പഠമം താവ ഏവം മേ സുതന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഏവന്തി നിപാതപദം. മേതിആദീനി നാമപദാനി. വിഹരതീതി ഏത്ഥ വി-ഇതി ഉപസഗ്ഗപദം, ഹരതീതി ആഖ്യാതപദന്തി ഇമിനാ താവ നയേന പദവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.

അത്ഥതോ പന ഉപമൂപദേസഗരഹപസംസനാകാരവചനഗ്ഗഹണേസു ഏവം-സദ്ദോ ദിസ്സതി നിദസ്സനത്ഥേ ച അവധാരണത്ഥേ ച. ഇധ പന ഏവംസദ്ദോ ആകാരത്ഥേ നിദസ്സനത്ഥേ ച വിഞ്ഞുജനേന പവുത്തോ, തഥേവ അവധാരണത്ഥേ ച.

തത്ഥ ആകാരത്ഥേന ഏവംസദ്ദേന ഏതമത്ഥം ദീപേതി – നാനാനയനിപുണമനേകജ്ഝാസയസമുട്ഠാനം അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നം വിവിധപാടിഹാരിയം ധമ്മത്ഥദേസനാപടിവേധഗമ്ഭീരം സബ്ബസത്താനം സകസകഭാസാനുരൂപതോ സോതപഥമാഗച്ഛന്തം തസ്സ ഭഗവതോ വചനം സബ്ബപ്പകാരേന കോ സമത്ഥോ വിഞ്ഞാതും, സബ്ബഥാമേന പന സോതുകാമതം ജനേത്വാപി ഏവം മേ സുതം, മയാപി ഏകേനാകാരേന സുതന്തി.

നിദസ്സനത്ഥേന ‘‘നാഹം സയമ്ഭൂ, ന മയാ ഇദം സച്ഛികത’’ന്തി അത്താനം പരിമോചേന്തോ ‘‘ഏവം മേ സുതം, മയാപി ഏവം സുത’’ന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബം സകലം സുത്തം നിദസ്സേതി.

അവധാരണത്ഥേന ഥേരോ സാരിപുത്തോ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം മഹാപഞ്ഞാനം യദിദം സാരിപുത്തോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൮൮-൧൮൯), ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകപുഗ്ഗലമ്പി സമനുപസ്സാമി, യോ ഏവം തഥാഗതേന അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം സമ്മദേവ അനുപ്പവത്തേതി യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ. സാരിപുത്തോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം സമ്മദേവ അനുപ്പവത്തേതീ’’തിഏവമാദിനാ (അ. നി. ൧.൧൮൭) നയേന ഭഗവതാ പസത്ഥഭാവാനുരൂപം അത്തനോ ധാരണബലം ദസ്സേന്തോ സത്താനം സോതുകാമതം ജനേതി ‘‘ഏവം മേ സുതം, തഞ്ച ഖോ അത്ഥതോ വാ ബ്യഞ്ജനതോ വാ അനൂനമനധികം, ഏവമേവ, ന അഞ്ഞഥാ ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി.

മേസദ്ദോ കരണസമ്പദാനസാമിഅത്ഥേസു ദിസ്സതി. ഇധ പന ‘‘മയാ സുതം, മമ സുത’’ന്തി ച അത്ഥദ്വയേ യുജ്ജതി.

സുതന്തി അയംസദ്ദോ സഉപസഗ്ഗോ അനുപസഗ്ഗോ ച വിസ്സുതഗമനകിലിന്നഉപചിതഅനുയോഗസോതവിഞ്ഞേയ്യേസു ദിസ്സതി വിഞ്ഞാതേപി ച സോതദ്വാരാനുസാരേന. ഇധ പനസ്സ സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരിതന്തി വാ ഉപധാരണന്തി വാ അത്ഥോ. മേ-സദ്ദസ്സ ഹി മയാതിഅത്ഥേ സതി ‘‘ഏവം മയാ സുതം സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരിത’’ന്തി യുജ്ജതി, മമാതിഅത്ഥേ സതി ‘‘ഏവം മമ സുതം സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരണ’’ന്തി യുജ്ജതി.

അപിച ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി അത്തനാ ഉപ്പാദിതഭാവം അപ്പടിജാനന്തോ പുരിമസവനം വിവരന്തോ ‘‘സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതമിദം മയാ തസ്സ ഭഗവതോ ചതുവേസാരജ്ജവിസാരദസ്സ ദസബലധരസ്സ ആസഭട്ഠാനട്ഠായിനോ സീഹനാദനാദിനോ സബ്ബസത്തുത്തമസ്സ ധമ്മിസ്സരസ്സ ധമ്മരാജസ്സ ധമ്മാധിപതിനോ ധമ്മദീപസ്സ ധമ്മസരണസ്സ സദ്ധമ്മവരചക്കവത്തിനോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വചനം, ന ഏത്ഥ അത്ഥേ വാ ധമ്മേ വാ പദേ വാ ബ്യഞ്ജനേ വാ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ കാതബ്ബാ’’തി ഇമസ്മിം ധമ്മേ അസ്സദ്ധിയം വിനാസേതി, സദ്ധാസമ്പദം ഉപ്പാദേതീതി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘വിനാസയതി അസ്സദ്ധം, സദ്ധം വഡ്ഢേതി സാസനേ;

ഏവം മേ സുതമിച്ചേവം, വദം ഗോതമസാവകോ’’തി.

ഏകന്തി ഗണനപരിച്ഛേദനിദ്ദേസോ. സമയന്തി പരിച്ഛിന്നനിദ്ദേസോ. ഏകം സമയന്തി അനിയമിതപരിദീപനം. തത്ഥ സമയസദ്ദോ –

സമവായേ ഖണേ കാലേ, സമൂഹേ ഹേതുദിട്ഠിസു;

പടിലാഭേ പഹാനേ ച, പടിവേധേ ച ദിസ്സതി.

ഇധ പനസ്സ കാലോ അത്ഥോ. തേന സംവച്ഛരഉതുമാസദ്ധമാസരത്തിന്ദിവപുബ്ബണ്ഹമജ്ഝന്ഹികസായന്ഹപഠമ- മജ്ഝിമപച്ഛിമയാമമുഹുത്താദീസു കാലപ്പഭേദഭൂതേസു സമയേസു ഏകം സമയന്തി ദീപേതി.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഏതേസു സംവച്ഛരാദീസു സമയേസു യം യം സുത്തം യമ്ഹി യമ്ഹി സംവച്ഛരേ ഉതുമ്ഹി മാസേ പക്ഖേ രത്തിഭാഗേ ദിവസഭാഗേ വാ വുത്തം, സബ്ബം തം ഥേരസ്സ സുവിദിതം സുവവത്ഥാപിതം പഞ്ഞായ. യസ്മാ പന ‘‘ഏവം മേ സുതം അസുകസംവച്ഛരേ അസുകഉതുമ്ഹി അസുകമാസേ അസുകപക്ഖേ അസുകരത്തിഭാഗേ അസുകദിവസഭാഗേ വാ’’തി ഏവം വുത്തേ ന സക്കാ സുഖേന ധാരേതും വാ ഉദ്ദിസിതും വാ ഉദ്ദിസാപേതും വാ, ബഹു ച വത്തബ്ബം ഹോതി, തസ്മാ ഏകേനേവ പദേന തമത്ഥം സമോധാനേത്വാ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി ആഹ.

യേ വാ ഇമേ ഗബ്ഭോക്കന്തിസമയോ ജാതിസമയോ സംവേഗസമയോ അഭിനിക്ഖമനസമയോ ദുക്കരകാരികസമയോ മാരവിജയസമയോ അഭിസമ്ബോധിസമയോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസമയോ ദേസനാസമയോ പരിനിബ്ബാനസമയോതിഏവമാദയോ ഭഗവതോ ദേവമനുസ്സേസു അതിവിയ പകാസാ അനേകകാലപ്പഭേദാ ഏവ സമയാ, തേസു സമയേസു ദേസനാസമയസങ്ഖാതം ഏകം സമയന്തി ദീപേതി. യോ ചായം ഞാണകരുണാകിച്ചസമയേസു കരുണാകിച്ചസമയോ, അത്തഹിതപരഹിതപടിപത്തിസമയേസു പരഹിതപടിപത്തിസമയോ, സന്നിപതിതാനം കരണീയദ്വയസമയേസു ധമ്മികഥാസമയോ, ദേസനാപടിപത്തിസമയേസു ദേസനാസമയോ, തേസുപി സമയേസു അഞ്ഞതരം സമയം സന്ധായ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി ആഹ.

യസ്മാ പന ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി അച്ചന്തസംയോഗത്ഥോ സമ്ഭവതി. യഞ്ഹി സമയം ഭഗവാ ഇമം അഞ്ഞം വാ സുത്തന്തം ദേസേസി, അച്ചന്തമേവ തം സമയം കരുണാവിഹാരേന വിഹാസി, തസ്മാ തദത്ഥജോതനത്ഥം ഇധ ഉപയോഗവചനനിദ്ദേസോ കതോതി.

തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘തം തം അത്ഥമപേക്ഖിത്വാ, ഭുമ്മേന കരണേന ച;

അഞ്ഞത്ര സമയോ വുത്തോ, ഉപയോഗേന സോ ഇധാ’’തി.

പോരാണാ പന വണ്ണയന്തി – ‘‘തസ്മിം സമയേ’’തി വാ ‘‘തേന സമയേനാ’’തി വാ ‘‘തം സമയ’’ന്തി വാ അഭിലാപമത്തഭേദോ ഏസ, സബ്ബത്ഥ ഭുമ്മമേവത്ഥോതി. തസ്മാ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി വുത്തേപി ‘‘ഏകസ്മിം സമയേ’’തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഭഗവാതി ഗരു. ഗരുഞ്ഹി ലോകേ ‘‘ഭഗവാ’’തി വദന്തി. അയഞ്ച സബ്ബഗുണവിസിട്ഠതായ സബ്ബസത്താനം ഗരു, തസ്മാ ‘‘ഭഗവാ’’തി വേദിതബ്ബോ. പോരാണേഹിപി വുത്തം –

‘‘ഭഗവാതി വചനം സേട്ഠം, ഭഗവാതി വചനമുത്തമം;

ഗരു ഗാരവയുത്തോ സോ, ഭഗവാ തേന വുച്ചതീ’’തി.

അപിച –

‘‘ഭാഗ്യവാ ഭഗ്ഗവാ യുത്തോ, ഭഗേഹി ച വിഭത്തവാ;

ഭത്തവാ വന്തഗമനോ, ഭവേസു ഭഗവാ തതോ’’തി. –

ഇമിസ്സാപി ഗാഥായ വസേന അസ്സ പദസ്സ വിത്ഥാരതോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സോ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൩ ആദയോ) വുത്തോയേവ.

ഏത്താവതാ ചേത്ഥ ഏവന്തി വചനേന ദേസനാസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി, മേ സുതന്തി സാവകസമ്പത്തിം, ഏകം സമയന്തി കാലസമ്പത്തിം, ഭഗവാതി ദേസകസമ്പത്തിം.

സാവത്ഥിയന്തി ഏത്ഥ ച സവത്ഥസ്സ ഇസിനോ നിവാസട്ഠാനഭൂതാ നഗരീ സാവത്ഥീ, യഥാ കാകന്ദീ മാകന്ദീതി ഏവം താവ അക്ഖരചിന്തകാ. അട്ഠകഥാചരിയാ പന ഭണന്തി – യം കിഞ്ചി മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗം സബ്ബമേത്ഥ അത്ഥീതി സാവത്ഥീ, സത്ഥസമായോഗേ ച കിം ഭണ്ഡമത്ഥീതി പുച്ഛിതേ സബ്ബമത്ഥീതിപി വചനമുപാദായ സാവത്ഥീ.

‘‘സബ്ബദാ സബ്ബൂപകരണം, സാവത്ഥിയം സമോഹിതം;

തസ്മാ സബ്ബമുപാദായ, സാവത്ഥീതി പവുച്ചതീ’’തി. –

തസ്സം സാവത്ഥിയം. സമീപത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. വിഹരതീതി അവിസേസേന ഇരിയാപഥദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരേസു അഞ്ഞതരവിഹാരസമങ്ഗിപരിദീപനമേതം, ഇധ പന ഠാനഗമനാസനസയനപ്പഭേദേസു ഇരിയാപഥേസു അഞ്ഞതരഇരിയാപഥസമായോഗപരിദീപനം. തേന ഠിതോപി ഗച്ഛന്തോപി നിസിന്നോപി സയാനോപി ഭഗവാ ‘‘വിഹരതി’’ച്ചേവ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി ഭഗവാ ഏകം ഇരിയാപഥബാധനം അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന വിച്ഛിന്ദിത്വാ അപരിപതന്തമത്തഭാവം ഹരതി പവത്തേതി, തസ്മാ ‘‘വിഹരതീ’’തി വുച്ചതി.

ജേതവനേതി ഏത്ഥ അത്തനോ പച്ചത്ഥികജനം ജിനാതീതി ജേതോ, രഞ്ഞോ വാ അത്തനോ പച്ചത്ഥികജനേ ജിതേ ജാതോതി ജേതോ, മങ്ഗലകമ്യതായ വാ തസ്സ ഏവംനാമമേവ കതന്തി ജേതോ, വനയതീതി വനം, അത്തസമ്പദായ സത്താനം ഭത്തിം കാരേതി, അത്തനി സിനേഹം ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. വനുതേ ഇതി വാ വനം, നാനാവിധകുസുമഗന്ധസമ്മോദമത്തകോകിലാദിവിഹങ്ഗാഭിരുതേഹി മന്ദമാരുതചലിതരുക്ഖസാഖാവിടപപല്ലവപലാസേഹി ‘‘ഏഥ മം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി പാണിനോ യാചതി വിയാതി അത്ഥോ. ജേതസ്സ വനം ജേതവനം. തഞ്ഹി ജേതേന രാജകുമാരേന രോപിതം സംവദ്ധിതം പരിപാലിതം, സോ ച തസ്സ സാമീ അഹോസി, തസ്മാ ജേതവനന്തി വുച്ചതി. തസ്മിം ജേതവനേ. വനഞ്ച നാമ രോപിമം സയംജാതന്തി ദുവിധം. ഇദഞ്ച വേളുവനാദീനി ച രോപിമാനി, അന്ധവനമഹാവനാദീനി സയംജാതാനി.

അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേതി സുദത്തോ നാമ സോ ഗഹപതി മാതാപിതൂഹി കതനാമവസേന. സബ്ബകാമസമിദ്ധതായ പന വിഗതമച്ഛേരതായ കരുണാദിഗുണസമങ്ഗിതായ ച നിച്ചകാലം അനാഥാനം പിണ്ഡമദാസി, തേന അനാഥപിണ്ഡികോതി സങ്ഖം ഗതോ. ആരമന്തി ഏത്ഥ പാണിനോ, വിസേസേന വാ പബ്ബജിതാതി ആരാമോ, തസ്സ പുപ്ഫഫലാദിസോഭായ നാതിദൂരനച്ചാസന്നതാദിപഞ്ചവിധസേനാസനങ്ഗസമ്പത്തിയാ ച തതോ തതോ ആഗമ്മ രമന്തി അഭിരമന്തി, അനുക്കണ്ഠിതാ ഹുത്വാ നിവസന്തീതി അത്ഥോ. വുത്തപ്പകാരായ വാ സമ്പത്തിയാ തത്ഥ തത്ഥ ഗതേപി അത്തനോ അബ്ഭന്തരം ആനേത്വാ രമാപേതീതി ആരാമോ. സോ ഹി അനാഥപിണ്ഡികേന ഗഹപതിനാ ജേതസ്സ രാജകുമാരസ്സ ഹത്ഥതോ അട്ഠാരസഹി ഹിരഞ്ഞകോടീഹി കോടിസന്ഥരേന കീണിത്വാ അട്ഠാരസഹി ഹിരഞ്ഞകോടീഹി സേനാസനാനി കാരാപേത്വാ അട്ഠാരസഹി ഹിരഞ്ഞകോടീഹി വിഹാരമഹം നിട്ഠാപേത്വാ ഏവം ചതുപഞ്ഞാസഹിരഞ്ഞകോടിപരിച്ചാഗേന ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിയ്യാദിതോ, തസ്മാ ‘‘അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമോ’’തി വുച്ചതി. തസ്മിം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ.

ഏത്ഥ ച ‘‘ജേതവനേ’’തിവചനം പുരിമസാമിപരികിത്തനം, ‘‘അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ’’തി പച്ഛിമസാമിപരികിത്തനം. കിമേതേസം പരികിത്തനേ പയോജനന്തി? പുഞ്ഞകാമാനം ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനം. തത്ഥ ഹി ദ്വാരകോട്ഠകപാസാദമാപനേ ഭൂമിവിക്കയലദ്ധാ അട്ഠാരസ ഹിരഞ്ഞകോടിയോ അനേകകോടിഅഗ്ഘനകാ രുക്ഖാ ച ജേതസ്സ പരിച്ചാഗോ, ചതുപഞ്ഞാസ ഹിരഞ്ഞകോടിയോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ. ഇതി തേസം പരികിത്തനേന ഏവം പുഞ്ഞകാമാ പുഞ്ഞാനി കരോന്തീതി ദസ്സേന്തോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ അഞ്ഞേപി പുഞ്ഞകാമേ തേസം ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനേ നിയോജേതി.

തത്ഥ സിയാ – യദി താവ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി, ‘‘ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ’’തി ന വത്തബ്ബം. അഥ തത്ഥ വിഹരതി, ‘‘സാവത്ഥിയ’’ന്തി ന വത്തബ്ബം. ന ഹി സക്കാ ഉഭയത്ഥ ഏകം സമയം വിഹരിതുന്തി. ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം, നനു അവോചുമ്ഹ ‘‘സമീപത്ഥേ ഭുമ്മവചന’’ന്തി. തസ്മാ യഥാ ഗങ്ഗായമുനാദീനം സമീപേ ഗോയൂഥാനി ചരന്താനി ‘‘ഗങ്ഗായ ചരന്തി, യമുനായ ചരന്തീ’’തി വുച്ചന്തി, ഏവമിധാപി യദിദം സാവത്ഥിയാ സമീപേ ജേതവനം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമോ, തത്ഥ വിഹരന്തോ വുച്ചതി ‘‘സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ’’തി. ഗോചരഗാമനിദസ്സനത്ഥം ഹിസ്സ സാവത്ഥിവചനം, പബ്ബജിതാനുരൂപനിവാസട്ഠാനനിദസ്സനത്ഥം സേസവചനം.

തത്ഥ സാവത്ഥികിത്തനേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ ഗഹട്ഠാനുഗ്ഗഹകരണം ദസ്സേതി, ജേതവനാദികിത്തനേന പബ്ബജിതാനുഗ്ഗഹകരണം. തഥാ പുരിമേന പച്ചയഗ്ഗഹണതോ അത്തകിലമഥാനുയോഗവിവജ്ജനം, പച്ഛിമേന വത്ഥുകാമപ്പഹാനതോ കാമസുഖല്ലികാനുയോഗവിവജ്ജനൂപായം. അഥ വാ പുരിമേന ച ധമ്മദേസനാഭിയോഗം, പച്ഛിമേന വിവേകാധിമുത്തിം. പുരിമേന കരുണായ ഉപഗമനം, പച്ഛിമേന പഞ്ഞായ അപഗമനം. പുരിമേന സത്താനം ഹിതസുഖനിപ്ഫാദനാധിമുത്തതം, പച്ഛിമേന പരഹിതസുഖകരണേ നിരുപലേപതം. പുരിമേന ധമ്മികസുഖാപരിച്ചാഗനിമിത്തം ഫാസുവിഹാരം, പച്ഛിമേന ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാനുയോഗനിമിത്തം. പുരിമേന മനുസ്സാനം ഉപകാരബഹുലതം, പച്ഛിമേന ദേവാനം. പുരിമേന ലോകേ ജാതസ്സ ലോകേ സംവദ്ധഭാവം, പച്ഛിമേന ലോകേന അനുപലിത്തതം. പുരിമേന ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. കതമോ ഏകപുഗ്ഗലോ? തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൭൦) വചനതോ യദത്ഥം ഭഗവാ ഉപ്പന്നോ, തദത്ഥപരിദീപനം, പച്ഛിമേന യത്ഥ ഉപ്പന്നോ, തദനുരൂപവിഹാരപരിദീപനം. ഭഗവാ ഹി പഠമം ലുമ്ബിനിവനേ, ദുതിയം ബോധിമണ്ഡേതി ലോകിയലോകുത്തരസ്സ ഉപ്പത്തിയാ വനേയേവ ഉപ്പന്നോ, തേനസ്സ വനേയേവ വിഹാരം ദസ്സേതീതി ഏവമാദിനാ നയേനേത്ഥ അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ.

തത്രാതി ദേസകാലപരിദീപനം. തഞ്ഹി യം സമയം വിഹരതി, തത്ര സമയേ, യസ്മിഞ്ച ജേതവനേ വിഹരതി, തത്ര ജേതവനേതി ദീപേതി. ഭാസിതബ്ബയുത്തേ വാ ദേസകാലേ ദീപേതി. ന ഹി ഭഗവാ അയുത്തേ ദേസേ കാലേ വാ ധമ്മം ദേസേതി. ‘‘അകാലോ ഖോ താവ ബാഹിയാ’’തിആദി (ഉദാ. ൧൦) ചേത്ഥ സാധകം. ഖോതി പദപൂരണമത്തേ അവധാരണത്ഥേ ആദികാലത്ഥേ വാ നിപാതോ. ഭഗവാതി ലോകഗരുദീപനം. ഭിക്ഖൂതി കഥാസവനയുത്തപുഗ്ഗലവചനം. അപിചേത്ഥ ‘‘ഭിക്ഖകോതി ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൫൧൦; പാരാ. ൪൫) നയേന വചനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ആമന്തേസീതി ആലപി അഭാസി സമ്ബോധേസി, അയമേത്ഥ അത്ഥോ. അഞ്ഞത്ര പന ഞാപനേപി പക്കോസനേപി. ഭിക്ഖവോതി ആമന്തനാകാരദീപനം. തേന തേസം ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖനസീലതാഭിക്ഖനധമ്മതാഭിക്ഖനേസാധുകാരിതാദിഗുണയോഗസിദ്ധേന വചനേന ഹീനാധികജനസേവിതം വുത്തിം പകാസേന്തോ ഉദ്ധതദീനഭാവനിഗ്ഗഹം കരോതി. ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി ഇമിനാ ച കരുണാവിപ്ഫാരസോമ്മഹദയനയനനിപാതപുബ്ബങ്ഗമേന വചനേന തേ അത്തനോ മുഖാഭിമുഖേ കരോന്തോ തേനേവ കഥേതുകമ്യതാദീപകേന വചനേന നേസം സോതുകമ്യതം ജനേതി. തേനേവ ച സമ്ബോധനത്ഥേന വചനേന സാധുകസവനമനസികാരേപി തേ നിയോജേതി. സാധുകസവനമനസികാരായത്താ ഹി സാസനസമ്പത്തി.

അപരേസു ദേവമനുസ്സേസു വിജ്ജമാനേസു കസ്മാ ഭിക്ഖൂയേവ ആമന്തേസീതി ചേ? ജേട്ഠസേട്ഠാസന്നസദാസന്നിഹിതഭാജനഭാവതോ. സബ്ബപരിസസാധാരണാ ഹി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ. പരിസായ ച ജേട്ഠാ ഭിക്ഖൂ പഠമുപ്പന്നത്താ, സേട്ഠാ അനഗാരിയഭാവം ആദിം കത്വാ സത്ഥു ചരിയാനുവിധായകത്താ സകലസാസനപടിഗ്ഗാഹകത്താ ച, ആസന്നാ തത്ഥ നിസിന്നേസു സത്ഥുസന്നികത്താ, സദാസന്നിഹിതാ സത്ഥുസന്തികാവചരത്താ, ധമ്മദേസനായ ച തേ ഏവ ഭാജനം യഥാനുസിട്ഠം പടിപത്തിസബ്ഭാവതോ.

തത്ഥ സിയാ – കിമത്ഥം പന ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേന്തോ പഠമം ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി, ന ധമ്മമേവ ദേസേസീതി? സതിജനനത്ഥം. പരിസായ ഹി ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞം ചിന്തേന്താപി വിക്ഖിത്തചിത്താപി ധമ്മം പച്ചവേക്ഖന്താപി കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്താപി നിസിന്നാ ഹോന്തി, തേ അനാമന്തേത്വാ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ ‘‘അയം ദേസനാ കിംനിദാനാ കിംപച്ചയാ കതമായ അത്ഥുപ്പത്തിയാ ദേസിതാ’’തി സല്ലക്ഖേതും അസക്കോന്താ വിക്ഖേപം ആപജ്ജേയ്യും, ദുഗ്ഗഹിതം വാ ഗണ്ഹേയ്യും. തേന തേസം സതിജനനത്ഥം ഭഗവാ പഠമം ആമന്തേത്വാ പച്ഛാ ധമ്മം ദേസേതി.

ഭദന്തേതി ഗാരവവചനമേതം, സത്ഥുനോ പടിവചനദാനം വാ. അപിചേത്ഥ ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി വദമാനോ ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ആലപതി, ‘‘ഭദന്തേ’’തി വദമാനാ തേ ഭഗവന്തം പച്ചാലപന്തി. തഥാ ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി ഭഗവാ ആഭാസതി, ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ പച്ചാഭാസന്തി. ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി പടിവചനം ദാപേതി, ഭദന്തേതി പടിവചനം ദേന്തി. തേ ഭിക്ഖൂതി യേ ഭഗവാ ആമന്തേസി. ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസുന്തി ഭഗവതോ ആമന്തനം പടിഅസ്സോസും, അഭിമുഖാ ഹുത്വാ സുണിംസു സമ്പടിച്ഛിംസു പടിഗ്ഗഹേസുന്തി അത്ഥോ. ഭഗവാ ഏതദവോചാതി ഭഗവാ ഏതം ഇദാനി വത്തബ്ബം സകലസുത്തം അവോച.

ഏത്താവതാ ച യം ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന കമലകുവലയുജ്ജലവിമലസാദുരസസലിലായ പോക്ഖരണിയാ സുഖാവതരണത്ഥം നിമ്മലസിലാതലരചനവിലാസസോപാനം വിപ്പകിണ്ണമുത്താജാലസദിസവാലികാകിണ്ണപണ്ഡരഭൂമിഭാഗം തിത്ഥം വിയ, സുവിഭത്തഭിത്തിവിചിത്രവേദികാപരിക്ഖിത്തസ്സ നക്ഖത്തപഥം ഫുസിതുകാമതായ വിയ, വിജമ്ഭിതസമുസ്സയസ്സ പാസാദവരസ്സ സുഖാരോഹണത്ഥം ദന്തമയസണ്ഹമുദുഫലകകഞ്ചനലതാവിനദ്ധമണിഗണപ്പഭാസമുദയുജ്ജലസോഭം സോപാനം വിയ, സുവണ്ണവലയനൂപുരാദിസങ്ഘട്ടനസദ്ദസമ്മിസ്സിതകഥിതഹസിതമധുരസ്സരഗേഹജനവിചരിതസ്സ ഉളാരിസ്സരിയവിഭവസോഭിതസ്സ മഹാഘരസ്സ സുഖപ്പവേസനത്ഥം സുവണ്ണരജതമണിമുത്താപവാളാദിജുതിവിസദവിജ്ജോതിതസുപ്പതിട്ഠിതവിസാലദ്വാരകവാടം മഹാദ്വാരം വിയ അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നസ്സ ബുദ്ധാനം ദേസനാഞാണഗമ്ഭീരഭാവസംസൂചകസ്സ ഇമസ്സ സുത്തസ്സ സുഖാവഗാഹണത്ഥം കാലദേസദേസകപരിസാപദേസപടിമണ്ഡിതം നിദാനം ഭാസിതം, തസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ സമത്താ.

സുത്തന്തേ പഞ്ചാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. ഇമാനി ഇന്ദ്രിയാനീതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. ഇന്ദ്രിയട്ഠോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ.

൧൮൫. ഇദാനി ഇമം സുത്തന്തം ദസ്സേത്വാ ഇമസ്മിം സുത്തന്തേ വുത്താനം ഇന്ദ്രിയാനം വിസുദ്ധിഭാവനാവിധാനം ഭാവിതത്തം പടിപ്പസ്സദ്ധിഞ്ച ദസ്സേതുകാമോ ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ വിസുജ്ഝന്തീതി വിസുദ്ധിം പാപുണന്തി. അസ്സദ്ധേതി തീസു രതനേസു സദ്ധാവിരഹിതേ. സദ്ധേതി തീസു രതനേസു സദ്ധാസമ്പന്നേ. സേവതോതി ചിത്തേന സേവന്തസ്സ. ഭജതോതി ഉപസങ്കമന്തസ്സ. പയിരുപാസതോതി സക്കച്ചം ഉപനിസീദന്തസ്സ. പസാദനീയേ സുത്തന്തേതി പസാദജനകേ രതനത്തയഗുണപടിസംയുത്തേ സുത്തന്തേ. കുസീതേതി കുച്ഛിതേന ആകാരേന സീദന്തീതി കുസീദാ, കുസീദാ ഏവ കുസീതാ. തേ കുസീതേ. സമ്മപ്പധാനേതി ചതുകിച്ചസാധകവീരിയപടിസംയുത്തസുത്തന്തേ. മുട്ഠസ്സതീതി നട്ഠസ്സതികേ. സതിപട്ഠാനേതി സതിപട്ഠാനാധികാരകേ സുത്തന്തേ. ഝാനവിമോക്ഖേതി ചതുത്ഥജ്ഝാനഅട്ഠവിമോക്ഖതിവിധവിമോക്ഖാധികാരകേ സുത്തന്തേ. ദുപ്പഞ്ഞേതി നിപ്പഞ്ഞേ, പഞ്ഞാഭാവതോ വാ ദുട്ഠാ പഞ്ഞാ ഏതേസന്തി ദുപ്പഞ്ഞാ. തേ ദുപ്പഞ്ഞേ. ഗമ്ഭീരഞാണചരിയന്തി ചതുസച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിപടിസംയുത്തേ സുത്തന്തേ, ഞാണകഥാസദിസേ വാ. സുത്തന്തക്ഖന്ധേതി സുത്തന്തകോട്ഠാസേ. അസ്സദ്ധിയന്തിആദീസു അസ്സദ്ധിയന്തി അസ്സദ്ധഭാവം. അസ്സദ്ധിയേ ആദീനവദസ്സാവീ അസ്സദ്ധിയം പജഹന്തോ സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവേതി, സദ്ധിന്ദ്രിയേ ആനിസംസദസ്സാവീ സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവേന്തോ അസ്സദ്ധിയം പജഹതി. ഏസ നയോ സേസേസു. കോസജ്ജന്തി കുസീതഭാവം. പമാദന്തി സതിവിപ്പവാസം. ഉദ്ധച്ചന്തി ഉദ്ധതഭാവം, വിക്ഖേപന്തി അത്ഥോ. പഹീനത്താതി അപ്പനാവസേന ഝാനപാരിപൂരിയാ പഹീനത്താ. സുപ്പഹീനത്താതി വുട്ഠാനഗാമിനിവസേന വിപസ്സനാപാരിപൂരിയാ സുട്ഠു പഹീനത്താ. ഭാവിതം ഹോതി സുഭാവിതന്തി വുത്തക്കമേനേവ യോജേതബ്ബം. വിപസ്സനായ ഹി വിപക്ഖവസേന പഹീനത്താ ‘‘സുപ്പഹീനത്താ’’തി വത്തും യുജ്ജതി. തസ്മായേവ ച ‘‘സുഭാവിത’’ന്തി, ന തഥാ ഝാനേന. യസ്മാ പന പഹാതബ്ബാനം പഹാനേന ഭാവനാസിദ്ധി, ഭാവനാസിദ്ധിയാ ച പഹാതബ്ബാനം പഹാനസിദ്ധി ഹോതി, തസ്മാ യമകം കത്വാ നിദ്ദിട്ഠം.

൧൮൬. പടിപ്പസ്സദ്ധിവാരേ ഭാവിതാനി ചേവ ഹോന്തി സുഭാവിതാനി ചാതി ഭാവിതാനംയേവ സുഭാവിതതാ. പടിപ്പസ്സദ്ധാനി ച സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധാനി ചാതി പടിപ്പസ്സദ്ധാനംയേവ സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധതാ വുത്താ. ഫലക്ഖണേ മഗ്ഗകിച്ചനിബ്ബത്തിവസേന ഭാവിതതാ പടിപ്പസ്സദ്ധതാ ച വേദിതബ്ബാ. സമുച്ഛേദവിസുദ്ധിയോതി മഗ്ഗവിസുദ്ധിയോയേവ. പടിപ്പസ്സദ്ധിവിസുദ്ധിയോതി ഫലവിസുദ്ധിയോ ഏവ.

ഇദാനി തഥാ വുത്തവിധാനാനി ഇന്ദ്രിയാനി കാരകപുഗ്ഗലവസേന യോജേത്വാ ദസ്സേതും കതിനം പുഗ്ഗലാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സവനേന ബുദ്ധോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധതോ ധമ്മകഥാസവനേന ചതുസച്ചം ബുദ്ധവാ, ഞാതവാതി അത്ഥോ. ഇദം ഭാവിതിന്ദ്രിയഭാവസ്സ കാരണവചനം. ഭാവനാഭിസമയവസേന ഹി മഗ്ഗസ്സ ബുദ്ധത്താ ഫലക്ഖണേ ഭാവിതിന്ദ്രിയോ ഹോതി. അട്ഠന്നമ്പി അരിയാനം തഥാഗതസ്സ സാവകത്താ വിസേസേത്വാ അരഹത്തഫലട്ഠമേവ ദസ്സേന്തോ ഖീണാസവോതി ആഹ. സോയേവ ഹി സബ്ബകിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ ഭാവിതിന്ദ്രിയോതി വുത്തോ. ഇതരേപി പന തംതംമഗ്ഗകിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ പരിയായേന ഭാവിതിന്ദ്രിയാ ഏവ. തസ്മാ ഏവ ച ചതൂസു ഫലക്ഖണേസു ‘‘പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഭാവിതാനി ചേവ ഹോന്തി സുഭാവിതാനി ചാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ പന തേസം ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ ഇന്ദ്രിയഭാവനാ അത്ഥിയേവ, തസ്മാ തേ ന നിപ്പരിയായേന ഭാവിതിന്ദ്രിയാ. സയം ഭൂതട്ഠേനാതി അനാചരിയോ ഹുത്വാ സയമേവ അരിയായ ജാതിയാ ഭൂതട്ഠേന ജാതട്ഠേന ഭഗവാ. സോപി ഹി ഭാവനാസിദ്ധിവസേന ഫലക്ഖണേ സയമ്ഭൂ നാമ ഹോതി. ഏവം സയം ഭൂതട്ഠേന ഭാവിതിന്ദ്രിയോ. അപ്പമേയ്യട്ഠേനാതി അനന്തഗുണയോഗതോ പമാണേതും അസക്കുണേയ്യട്ഠേന. ഭഗവാ ഫലക്ഖണേ ഭാവനാസിദ്ധിതോ അപ്പമേയ്യോതി. തസ്മായേവ ഭാവിതിന്ദ്രിയോ.

പഠമസുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയസുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൮൭. പുന അഞ്ഞം സുത്തന്തം നിക്ഖിപിത്വാ ഇന്ദ്രിയവിധാനം നിദ്ദിസിതുകാമോ പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേതിആദികം സുത്തന്തം ദസ്സേതി. തത്ഥ യേ ഹി കേചീതി അനവസേസപരിയാദാനം, ഹി-കാരോ പദപൂരണമത്തേ നിപാതോ. സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാതി ലോകവോഹാരവസേന വുത്തം. സമുദയന്തി പച്ചയം. അത്ഥങ്ഗമന്തി ഉപ്പന്നാനം അഭാവഗമനം, അനുപ്പന്നാനം അനുപ്പാദം വാ. അസ്സാദന്തി ആനിസംസം. ആദീനവന്തി ദോസം. നിസ്സരണന്തി നിഗ്ഗമനം. യഥാഭൂതന്തി യഥാസഭാവം. സമണേസൂതി സമിതപാപേസു. സമണസമ്മതാതി ന മയാ സമണാതി സമ്മതാ. ‘‘സമ്മതാ’’തി വത്തമാനകാലവസേന വുച്ചമാനേ സദ്ദലക്ഖണവസേന ‘‘മേ’’തി ഏത്ഥ സാമിവചനമേവ ഹോതി. ബ്രാഹ്മണേസൂതി ബാഹിതപാപേസു. സാമഞ്ഞത്ഥന്തി സമണഭാവസ്സ അത്ഥം. ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥന്തി ബ്രാഹ്മണഭാവസ്സ അത്ഥം. ദ്വയേനാപി അരഹത്തഫലമേവ വുത്തം. അഥ വാ സാമഞ്ഞത്ഥന്തി ഹേട്ഠാ തീണി ഫലാനി. ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥന്തി അരഹത്തഫലം. സാമഞ്ഞബ്രഹ്മഞ്ഞന്തി ഹി അരിയമഗ്ഗോയേവ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി പച്ചക്ഖേയേവ അത്തഭാവേ. സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാതി അത്തനായേവ അധികേന ഞാണേന പച്ചക്ഖം കത്വാ. ഉപസമ്പജ്ജാതി പാപുണിത്വാ, നിപ്ഫാദേത്വാ വാ.

൧൮൮. സുത്തന്തനിദ്ദേസേ പഠമം ഇന്ദ്രിയസമുദയാദീനം പഭേദഗണനം പുച്ഛിത്വാ പുന പഭേദഗണനാ വിസ്സജ്ജിതാ. തത്ഥ അസീതിസതന്തി അസീതിഉത്തരം സതം. പണ്ഡിതേഹി ‘‘അസീതിസത’’ന്തി വുത്തേഹി ആകാരേഹീതി യോജനാ.

പുന പഭേദഗണനാപുച്ഛാപുബ്ബങ്ഗമേ ഗണനാനിദ്ദേസേ അധിമോക്ഖത്ഥായാതി അധിമുച്ചനത്ഥായ സദ്ദഹനത്ഥായ. ആവജ്ജനായ സമുദയോതി മനോദ്വാരാവജ്ജനചിത്തസ്സ സമുദയോ. സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ സമുദയോതി സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ പച്ചയോ, സദ്ധം ഉപ്പാദേസ്സാമീതി പുബ്ബഭാഗാവജ്ജനം സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ, സദ്ധിന്ദ്രിയജവനസ്സ ആവജ്ജനം പഠമസ്സ ജവനസ്സ അനന്തരപച്ചയോ, ദുതിയജവനാദീനം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ. അധിമോക്ഖവസേനാതി ഛന്ദസമ്പയുത്തഅധിമോക്ഖവസേന. ഛന്ദസ്സ സമുദയോതി പുബ്ബഭാഗാവജ്ജനപച്ചയാ ഉപ്പന്നസ്സ അധിമോക്ഖസമ്പയുത്തസ്സ യേവാപനകഭൂതസ്സ ധമ്മച്ഛന്ദസ്സ സമുദയോ. സോ പന സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേന പച്ചയോ ഹോതി, ഛന്ദാധിപതികാലേ അധിപതിപച്ചയോ ച ഹോതി, സോയേവ ദുതിയസ്സ അനന്തരസമനന്തരഅനന്തരൂപനിസ്സയാസേവനനത്ഥിവിഗതവസേന പച്ചയോ ഹോതി. ഇമിനാവ നയേന മനസികാരസ്സപി യോജനാ കാതബ്ബാ. കേവലഞ്ഹേത്ഥ മനസികാരോതി സാരണലക്ഖണോ യേവാപനകമനസികാരോ. അധിപതിപച്ചയതാ പനസ്സ ന ഹോതി. സമ്പയുത്തേസു ഇമേസം ദ്വിന്നംയേവ ഗഹണം ബലവപച്ചയത്താതി വേദിതബ്ബം. സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ വസേനാതി ഭാവനാഭിവുദ്ധിയാ ഇന്ദ്രിയഭാവം പത്തസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ വസേന. ഏകത്തുപട്ഠാനന്തി ഏകാരമ്മണേ അചലഭാവേന ഭുസം ഠാനം ഉപരൂപരി സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. സദ്ധിന്ദ്രിയേ വുത്തനയേനേവ സേസിന്ദ്രിയാനിപി വേദിതബ്ബാനി. ഏവമേകേകസ്സ ഇന്ദ്രിയസ്സ ചത്താരോ ചത്താരോ സമുദയാതി പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം വീസതി സമുദയാ ഹോന്തി. പുന ചതുന്നം സമുദയാനം ഏകേകസ്മിം സമുദയേ പഞ്ച പഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനി യോജേത്വാ വീസതി സമുദയാ വുത്താ. പഠമവീസതി നാനാമഗ്ഗവസേന ദട്ഠബ്ബാ, ദുതിയവീസതി ഏകമഗ്ഗവസേന ദട്ഠബ്ബാതി വദന്തി. ഏവം ചത്താലീസ ആകാരാ ഹോന്തി. അത്ഥങ്ഗമവാരോപി ഇമിനാവ നയേന വേദിതബ്ബോ. സോ പന അത്ഥങ്ഗമോ ഇന്ദ്രിയഭാവനം അനനുയുത്തസ്സ അപ്പടിലദ്ധാ പടിലാഭത്ഥങ്ഗമോ, ഇന്ദ്രിയഭാവനായ പരിഹീനസ്സ പടിലദ്ധപരിഹാനി അത്ഥങ്ഗമോ, ഫലപ്പത്തസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിഅത്ഥങ്ഗമോ. ഏകത്തഅനുപട്ഠാനന്തി ഏകത്തേ അനുപട്ഠാനം.

ക. അസ്സാദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൮൯. അസ്സാദനിദ്ദേസേ അസ്സദ്ധിയസ്സ അനുപട്ഠാനന്തി അസ്സദ്ധേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ സദ്ധേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ പസാദനീയസുത്തന്തേ പച്ചവേക്ഖതോ തത്ഥ യോനിസോമനസികാരം ബഹുലീകരോതോ ച അസ്സദ്ധിയസ്സ അനുപട്ഠാനം ഹോതി. അസ്സദ്ധിയപരിളാഹസ്സ അനുപട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ അസ്സദ്ധസ്സ സദ്ധാകഥായ പവത്തമാനായ ദുക്ഖം ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. അയം അസ്സദ്ധിയപരിളാഹോ. അധിമോക്ഖചരിയായ വേസാരജ്ജന്തി സദ്ധാവത്ഥുവസേന വാ ഭാവനായ വാ വസിപ്പത്തസ്സ സദ്ധാപവത്തിയാ വിസാരദഭാവോ ഹോതി. സന്തോ ച വിഹാരാധിഗമോതി സമഥസ്സ വാ വിപസ്സനായ വാ പടിലാഭോ. സുഖം സോമനസ്സന്തി ഏത്ഥ ചേതസികസുഖഭാവദസ്സനത്ഥം സോമനസ്സവചനം. സദ്ധിന്ദ്രിയസമുട്ഠിതപണീതരൂപഫുട്ഠകായസ്സ കായികസുഖമ്പി ലബ്ഭതിയേവ. സുഖസോമനസ്സസ്സ പധാനസ്സാദത്താ ‘‘അയം സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ അസ്സാദോ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. ഇമിനാവ നയേന സേസിന്ദ്രിയസ്സാദാപി യോജേത്വാ വേദിതബ്ബാ.

ഖ. ആദീനവനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൦. ആദീനവനിദ്ദേസേ അനിച്ചട്ഠേനാതി സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ അനിച്ചട്ഠേന. സോ അനിച്ചട്ഠോ സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ആദീനവോതി വുത്തം ഹോതി. ഇതരദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഇമേ സമുദയത്ഥങ്ഗമസ്സാദാദീനവാ ലോകിയഇന്ദ്രിയാനമേവാതി വേദിതബ്ബാ.

ഗ. നിസ്സരണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൧. നിസ്സരണനിദ്ദേസേ അധിമോക്ഖട്ഠേനാതിആദീസു ഏകേകസ്മിം ഇന്ദ്രിയേ പഞ്ച പഞ്ച കത്വാ പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം പഞ്ചവീസതി നിസ്സരണാനി മഗ്ഗഫലവസേന നിദ്ദിട്ഠാനി. തത്ഥ തതോ പണീതതരസദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ പടിലാഭാതി തതോ വിപസ്സനാക്ഖണേ പവത്തസദ്ധിന്ദ്രിയതോ മഗ്ഗക്ഖണേ പണീതതരസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ പടിലാഭവസേന. പുരിമതരസദ്ധിന്ദ്രിയാ നിസ്സടം ഹോതീതി തസ്മിം മഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധിന്ദ്രിയം പുരിമതരതോ വിപസ്സനാക്ഖണേ പവത്തസദ്ധിന്ദ്രിയതോ നിക്ഖന്തം ഹോതി. ഇമിനാവ നയേന ഫലക്ഖണേ സദ്ധിന്ദ്രിയമ്പി ഉഭയത്ഥ സേസിന്ദ്രിയാനിപി യോജേതബ്ബാനി.

൧൯൨. പുബ്ബഭാഗേ പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹീതി പഠമജ്ഝാനൂപചാരേ പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി പഠമജ്ഝാനാദിഅട്ഠസമാപത്തിവസേന അട്ഠ നിസ്സരണാനി, അനിച്ചാനുപസ്സനാദിഅട്ഠാരസമഹാവിപസ്സനാവസേന അട്ഠാരസ നിസ്സരണാനി, സോതാപത്തിമഗ്ഗാദിവസേന അട്ഠ ലോകുത്തരനിസ്സരണാനി. ഏവം ഝാനസമാപത്തിമഹാവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലവസേന ചതുത്തിംസ നിസ്സരണാനി പുരിമപുരിമസമതിക്കമതോ നിദ്ദിട്ഠാനി. നേക്ഖമ്മേ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീതിആദീനി പന സത്തതിംസ നിസ്സരണാനി പടിപക്ഖപഹാനവസേന പടിപക്ഖതോ നിദ്ദിട്ഠാനി. തത്ഥ നേക്ഖമ്മാദീസു സത്തസു സത്ത നിസ്സരണാനി ഉപചാരഭൂമിവസേന വുത്താനി, ഫലാനി പന പടിപക്ഖപഹാനാഭാവതോ ന വുത്താനി.

൧൯൩. ദിട്ഠേകട്ഠേഹീതി യാവ സോതാപത്തിമഗ്ഗാ ദിട്ഠിയാ സഹ ഏകസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഠിതാതി ദിട്ഠേകട്ഠാ. തേഹി ദിട്ഠേകട്ഠേഹി. ഓളാരികേഹീതി ഥൂലേഹി കാമരാഗബ്യാപാദേഹി. അണുസഹഗതേഹീതി സുഖുമഭൂതേഹി കാമരാഗബ്യാപാദേഹിയേവ. സബ്ബകിലേസേഹീതി രൂപരാഗാദീഹി. തേസു ഹി പഹീനേസു സബ്ബകിലേസാ പഹീനാ ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘സബ്ബകിലേസേഹീ’’തി വുത്തം. അവുത്തത്ഥാനി പനേത്ഥ പദാനി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനേവാതി. സബ്ബേസഞ്ഞേവ ഖീണാസവാനം തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീതി ‘‘അധിമോക്ഖട്ഠേനാ’’തിആദീസു പുബ്ബേ വുത്തേസു ഠാനേസു തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാനം ഖീണാസവാനം യഥായോഗം തതോ തതോ നിസ്സടാനി ഹോന്തി. ഇമസ്മിം വാരേ പഠമം വുത്തനയാ ഏവ യഥായോഗം ഖീണാസവവസേന വുത്താ.

കഥം പനേതാനി നിസ്സരണാനി അസീതിസതം ഹോന്തീതി? വുച്ചതേ – മഗ്ഗഫലവസേന വുത്താനി പഞ്ചവീസതി, സമതിക്കമവസേന വുത്താനി ചതുത്തിംസ, പടിപക്ഖവസേന വുത്താനി സത്തതിംസാതി പഠമവാരേ സബ്ബാനി ഛന്നവുതി നിസ്സരണാനി ഹോന്തി, ഏതാനിയേവ ദുതിയവാരേ ഖീണാസവാനം വസേന ദ്വാദസസു അപനീതേസു ചതുരാസീതി ഹോന്തി. ഇതി പുരിമാനി ഛന്നവുതി, ഇമാനി ച ചതുരാസീതീതി അസീതിസതം ഹോന്തി. കതമാനി പന ദ്വാദസ ഖീണാസവാനം അപനേതബ്ബാനി? സമതിക്കമതോ വുത്തേസു മഗ്ഗഫലവസേന വുത്താനി അട്ഠ നിസ്സരണാനി, പടിപക്ഖതോ വുത്തേസു മഗ്ഗവസേന വുത്താനി ചത്താരീതി ഇമാനി ദ്വാദസ അപനേതബ്ബാനി. അരഹത്തഫലവസേന വുത്താനി കസ്മാ അപനേതബ്ബാനീതി ചേ? സബ്ബപഠമം വുത്താനം പഞ്ചവീസതിയാ നിസ്സരണാനം മഗ്ഗഫലവസേനേവ ലബ്ഭനതോ. അരഹത്തഫലവസേന നിസ്സരണാനി വുത്താനേവ ഹോന്തി. ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമം പന ഫലസമാപത്തിം ഉപരിമാ ഉപരിമാ ന സമാപജ്ജന്തിയേവാതി ഹേട്ഠാ തീണിപി ഫലാനി ന ലബ്ഭന്തിയേവ. ഝാനസമാപത്തിവിപസ്സനാനേക്ഖമ്മാദീനി ച കിരിയാവസേന ലബ്ഭന്തി. പഞ്ചപി ചേതാനി ഇന്ദ്രിയാനി പുബ്ബമേവ പടിപക്ഖാനം പടിപ്പസ്സദ്ധത്താ പടിപക്ഖതോ നിസ്സടാനേവ ഹോന്തീതി.

ദുതിയസുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തതിയസുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൪. പുന അഞ്ഞം സുത്തന്തം നിക്ഖിപിത്വാ ഇന്ദ്രിയവിധാനം നിദ്ദിസിതുകാമോ പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ സോതാപത്തിയങ്ഗേസൂതി ഏത്ഥ സോതോ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സോതസ്സ ആപത്തി ഭുസം പാപുണനം സോതാപത്തി, സോതാപത്തിയാ അങ്ഗാനി സമ്ഭാരാനി സോതാപത്തിഅങ്ഗാനി. സോതാപന്നതായ പുബ്ബഭാഗപടിലാഭഅങ്ഗാനി. സപ്പുരിസസംസേവോ സോതാപത്തിഅങ്ഗം, സദ്ധമ്മസ്സവനം സോതാപത്തിഅങ്ഗം, യോനിസോമനസികാരോ സോതാപത്തിഅങ്ഗം, ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തി സോതാപത്തിഅങ്ഗം, ഇമാനി ചത്താരി സോതാപത്തിഅങ്ഗാനി. സേസാ ഹേട്ഠാ വുത്താ ഏവ. ഇദഞ്ച ഇമേസം ഇന്ദ്രിയാനം സകവിസയേ ജേട്ഠകഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. യഥാ ഹി ചത്താരോ സേട്ഠിപുത്താ രാജാതിരാജപഞ്ചമേസു സഹായേസു ‘‘നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമാ’’തി വീഥിം ഓതിണ്ണേസു ഏകസ്സ സേട്ഠിപുത്തസ്സ ഗേഹം ഗതകാലേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഇമേസം ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി ഗേഹേ വിചാരേതി, ദുതിയസ്സ തതിയസ്സ ചതുത്ഥസ്സ ഗേഹം ഗതകാലേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഇമേസം ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി ഗേഹേ വിചാരേതി, അഥ സബ്ബപച്ഛാ രഞ്ഞോ ഗേഹം ഗതകാലേ കിഞ്ചാപി രാജാ സബ്ബത്ഥ ഇസ്സരോവ, ഇമസ്മിം പന കാലേ അത്തനോ ഗേഹേയേവ ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഇമേസം ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി വിചാരേതി, ഏവമേവ സദ്ധാപഞ്ചമകേസു ഇന്ദ്രിയേസു തേസു സഹായേസു ഏകതോ വീഥിം ഓതരന്തേസു വിയ ഏകാരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജമാനേസുപി യഥാ പഠമസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സോതാപത്തിഅങ്ഗാനി പത്വാ അധിമോക്ഖലക്ഖണം സദ്ധിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ ദുതിയസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സമ്മപ്പധാനാനി പത്വാ പഗ്ഗഹണലക്ഖണം വീരിയിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ തതിയസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സതിപട്ഠാനാനി പത്വാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണം സതിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ ചതുത്ഥസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം ഝാനാനി പത്വാ അവിക്ഖേപലക്ഖണം സമാധിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. സബ്ബപച്ഛാ രഞ്ഞോ ഗേഹം ഗതകാലേ പന യഥാ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, രാജാവ വിചാരേതി, ഏവം അരിയസച്ചാനി പത്വാ പജാനനലക്ഖണം പഞ്ഞിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തീതി.

ക. പഭേദഗണനനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൫. സുത്തന്തസ്സ പഭേദഗണനാപുച്ഛാപുബ്ബങ്ഗമേവ പഭേദഗണനനിദ്ദേസേ സപ്പുരിസസംസേവേതി സോഭനാനം പുരിസാനം സമ്മാ സേവനേ. അധിമോക്ഖാധിപതേയ്യട്ഠേനാതി അധിമോക്ഖസങ്ഖാതേന സേസിന്ദ്രിയേസു അധിപതിഭാവട്ഠേന, സേസിന്ദ്രിയാനം പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേനാതി അത്ഥോ. സദ്ധമ്മസവനേതി സതം ധമ്മോ, സോഭനോ വാ ധമ്മോതി സദ്ധമ്മോ. തസ്സ സദ്ധമ്മസ്സ സവനേ. യോനിസോമനസികാരേതി ഉപായേന മനസികാരേ. ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിയാതി ഏത്ഥ നവ ലോകുത്തരധമ്മേ അനുഗതോ ധമ്മോ ധമ്മാനുധമ്മോ, സീലസമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതസ്സ ധമ്മാനുധമ്മസ്സ പടിപത്തി പടിപജ്ജനം ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തി. സമ്മപ്പധാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഖ. ചരിയാവാരവണ്ണനാ

൧൯൬. ചരിയാവാരേപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കേവലം പഠമവാരോ ഇന്ദ്രിയാനം ഉപ്പാദനകാലവസേന വുത്തോ, ചരിയാവാരോ ഉപ്പന്നാനം ആസേവനകാലവസേന ച പാരിപൂരികാലവസേന ച വുത്തോ. ചരിയാ പകതി ഉസ്സന്നതാതി ഹി അത്ഥതോ ഏകം.

ചാരവിഹാരനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൭. ഇദാനി ചരിയാസമ്ബന്ധേനേവ ചാരവിഹാരനിദ്ദേസവസേന അപരേന പരിയായേന ഇന്ദ്രിയവിധാനം നിദ്ദിസിതുകാമോ ചാരോ ച വിഹാരോ ചാതിആദികം ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ തസ്സ നിദ്ദേസമാഹ. തത്ഥ ഉദ്ദേസേ താവ യഥാ ചരന്തം വിഹരന്തം വിഞ്ഞൂ സബ്രഹ്മചാരീ ഗമ്ഭീരേസു ഠാനേസു ഓകപ്പേയ്യും – അദ്ധാ അയമായസ്മാ പത്തോ വാ പാപുണിസ്സതി വാതി, തഥാ ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നസ്സ ചാരോ ച വിഹാരോ ച വിഞ്ഞൂഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി അനുബുദ്ധോ ഹോതി പടിവിദ്ധോതി ഉദ്ദേസസ്സ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഉദ്ദേസനിദ്ദേസേ ചരിയാ ചാരോയേവ. ചാരോ ചരിയാതി ഹി അത്ഥതോ ഏകം. തസ്മാ ‘‘ചാരോ’’തിപദസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘ചരിയാ’’തി വുത്തം. ഇരിയാപഥചരിയാതി ഇരിയാപഥാനം ചരിയാ, പവത്തനന്തി അത്ഥോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ആയതനചരിയാ പന ആയതനേസു സതിസമ്പജഞ്ഞാനം ചരിയാ. പത്തീതി ഫലാനി. താനി ഹി പാപുണിയന്തീതി ‘‘പത്തീ’’തി വുത്താ. സത്തലോകസ്സ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാ അത്ഥാ ലോകത്ഥാതി അയം വിസേസോ.

ഇദാനി താസം ചരിയാനം ഭൂമിം ദസ്സേന്തോ ചതൂസു ഇരിയാപഥേസൂതിആദിമാഹ. സതിപട്ഠാനേസൂതി ആരമ്മണസതിപട്ഠാനേസു. സതിപട്ഠാനേസുപി വുച്ചമാനേസു സതിതോ അനഞ്ഞാനി വോഹാരവസേന അഞ്ഞാനി വിയ കത്വാ വുത്തം. അരിയസച്ചേസൂതി പുബ്ബഭാഗലോകിയസച്ചഞാണേന വിസും വിസും സച്ചപരിഗ്ഗഹവസേന വുത്തം. അരിയമഗ്ഗേസു സാമഞ്ഞഫലേസൂതി ച വോഹാരവസേനേവ വുത്തം. പദേസേതി ലോകത്ഥചരിയായ ഏകദേസേ. നിപ്പദേസതോ ഹി ലോകത്ഥചരിയം ബുദ്ധാ ഏവ കരോന്തി. പുന താ ഏവ ചരിയായോ കാരകപുഗ്ഗലവസേന ദസ്സേന്തോ പണിധിസമ്പന്നാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പണിധിസമ്പന്നാ നാമ ഇരിയാപഥാനം സന്തത്താ ഇരിയാപഥഗുത്തിയാ സമ്പന്നാ അകമ്പിതഇരിയാപഥാ ഭിക്ഖുഭാവാനുരൂപേന സന്തേന ഇരിയാപഥേന സമ്പന്നാ. ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനന്തി ചക്ഖാദീസു ഛസു ഇന്ദ്രിയേസു അത്തനോ അത്തനോ വിസയേ പവത്തഏകേകദ്വാരവസേന ഗുത്തം ദ്വാരം ഏതേസന്തി ഗുത്തദ്വാരാ. തേസം ഗുത്തദ്വാരാനം. ദ്വാരന്തി ചേത്ഥ ഉപ്പത്തിദ്വാരവസേന ചക്ഖാദയോ ഏവ. അപ്പമാദവിഹാരീനന്തി സീലാദീസു അപ്പമാദവിഹാരവതം. അധിചിത്തമനുയുത്താനന്തി വിപസ്സനായ പാദകഭാവേന അധിചിത്തസങ്ഖാതം സമാധിമനുയുത്താനം. ബുദ്ധിസമ്പന്നാനന്തി നാമരൂപവവത്ഥാനം ആദിം കത്വാ യാവ ഗോത്രഭു, താവ പവത്തേന ഞാണേന സമ്പന്നാനം. സമ്മാപടിപന്നാനന്തി ചതുമഗ്ഗക്ഖണേ. അധിഗതഫലാനന്തി ചതുഫലക്ഖണേ.

അധിമുച്ചന്തോതി അധിമോക്ഖം കരോന്തോ. സദ്ധായ ചരതീതി സദ്ധാവസേന പവത്തതി. പഗ്ഗണ്ഹന്തോതി ചതുസമ്മപ്പധാനവീരിയേന പദഹന്തോ. ഉപട്ഠാപേന്തോതി സതിയാ ആരമ്മണം ഉപട്ഠാപേന്തോ. അവിക്ഖേപം കരോന്തോതി സമാധിവസേന വിക്ഖേപം അകരോന്തോ. പജാനന്തോതി ചതുസച്ചപജാനനപഞ്ഞായ പകാരേന ജാനന്തോ. വിജാനന്തോതി ഇന്ദ്രിയസമ്പയുത്തജവനപുബ്ബങ്ഗമേന ആവജ്ജനവിഞ്ഞാണേന ആരമ്മണം വിജാനന്തോ. വിഞ്ഞാണചരിയായാതി ആവജ്ജനവിഞ്ഞാണചരിയവസേന. ഏവം പടിപന്നസ്സാതി സഹജവനായ ഇന്ദ്രിയചരിയായ പടിപന്നസ്സ. കുസലാ ധമ്മാ ആയാപേന്തീതി സമഥവിപസ്സനാവസേന പവത്താ കുസലാ ധമ്മാ ഭുസം യാപേന്തി, പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. ആയതനചരിയായാതി കുസലാനം ധമ്മാനം ഭുസം യതനചരിയായ, ഘടനചരിയായ പവത്തനചരിയായാതി വുത്തം ഹോതി. വിസേസമധിഗച്ഛതീതി വിക്ഖമ്ഭനതദങ്ഗസമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന വിസേസം അധിഗച്ഛതി. ദസ്സനചരിയാദയോ വുത്തത്ഥായേവ.

സദ്ധായ വിഹരതീതിആദീസു സദ്ധാദിസമങ്ഗിസ്സ ഇരിയാപഥവിഹാരോ ദട്ഠബ്ബോ. അനുബുദ്ധോതി അനുമാനബുദ്ധിയാ. പടിവിദ്ധോതി പച്ചക്ഖബുദ്ധിയാ. യസ്മാ അധിമോക്ഖട്ഠാദീസു അനുബുദ്ധേസു പടിവിദ്ധേസു ച ചാരോ ച വിഹാരോ ച അനുബുദ്ധോ ഹോതി പടിവിദ്ധോ, തസ്മാ അനുബോധപടിവേധേസു അധിമോക്ഖട്ഠാദയോ ച നിദ്ദിട്ഠാ.

ഏവം സദ്ധായ ചരന്തന്തിആദീസു ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരം നിദ്ദിസന്തോ യഥാസദ്ദസ്സ അത്ഥം നിദ്ദിസതി. വിഞ്ഞൂതിആദീസുപി യഥാസഭാവം ജാനന്തീതി വിഞ്ഞൂ. വിഞ്ഞാതം സഭാവം വിഭാവേന്തി പാകടം കരോന്തീതി വിഭാവീ. അസനി വിയ സിലുച്ചയേ കിലേസേ മേധതി ഹിംസതീതി മേധാ, ഖിപ്പം ഗഹണധാരണട്ഠേന വാ മേധാ, മേധാ ഏതേസം അത്ഥീതി മേധാവീ. ഞാണഗതിയാ പണ്ഡന്തി ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തീതി പണ്ഡിതാ. ബുദ്ധിസമ്പദായ സമന്നാഗതത്താ ബുദ്ധിസമ്പന്നാ. സഹ ബ്രഹ്മം ചരിയം ഉത്തമം പടിപദം ചരന്തീതി സബ്രഹ്മചാരിനോ. അപലോകനകമ്മാദിചതുബ്ബിധം കമ്മം ഏകതോ കരണവസേന ഏകം കമ്മം. തഥാ പഞ്ചവിധോ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ ഏകുദ്ദേസോ. സമാ സിക്ഖാ ഏതേസന്തി സമസിക്ഖാ, സമസിക്ഖാനം ഭാവോ സമസിക്ഖതാ. സമസിക്ഖാതാതിപി പഠന്തി. യേസം ഏകം കമ്മം ഏകോ ഉദ്ദേസോ സമസിക്ഖതാ, തേ സബ്രഹ്മചാരീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഝാനാനീ’’തി വത്തബ്ബേ ഝാനാതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ കതോ. വിമോക്ഖാതി തയോ വാ അട്ഠ വാ വിമോക്ഖാ. സമാധീതി സവിതക്കസവിചാരഅവിതക്കവിചാരമത്തഅവിതക്കാവിചാരാ തയോ സമാധീ. സമാപത്തിയോതി സുഞ്ഞതാനിമിത്താപ്പണിഹിതാ. അഭിഞ്ഞായോതി ഛ അഭിഞ്ഞാ.

ഏകോ അംസോ ഭാഗോ, ന ദുതിയോതി ഏകംസോ, ഏകംസസ്സ അത്ഥസ്സ വചനം ഏകംസവചനം. ഏവം സേസേസുപി യോജനാ കാതബ്ബാ. വിസേസതോ പന സമം, സമന്താ വാ സേതി പവത്തതീതി സംസയോ, നത്ഥേത്ഥ സംസയോതി നിസ്സംസയോ. ഏകസ്മിംയേവ അനിച്ഛയതാ ഹുത്വാ ഇതരമ്പി കങ്ഖതീതി കങ്ഖാ, നത്ഥേത്ഥ കങ്ഖാതി നിക്കങ്ഖോ. ദ്വിധാ ഭാവോ ദ്വേജ്ഝം, നത്ഥേത്ഥ ദ്വേജ്ഝന്തി അദ്വേജ്ഝോ. ദ്വിധാ ഏലയതി കമ്പേതീതി ദ്വേള്ഹകം, നത്ഥേത്ഥ ദ്വേള്ഹകന്തി അദ്വേള്ഹകോ. നിയോഗേന നിയമേന വചനം നിയോഗവചനം. നിയ്യോഗവചനന്തിപി പഠന്തി. അപണ്ണകസ്സ അവിരദ്ധസ്സ നിയ്യാനികസ്സ അത്ഥസ്സ വചനം അപണ്ണകവചനം. അവത്ഥാപനവചനന്തി നിച്ഛയവചനം. സബ്ബമ്പി ഹേതം വിചികിച്ഛാഭാവസ്സ വേവചനം. പിയസ്സ അത്ഥസ്സ സബ്ഭാവതോ വചനം, പിയമേവാതി പിയവചനം. തഥാ ഗരുവചനം. സഹ ഗാരവേന ഗരുഭാവേന സഗാരവം. പതിസ്സയനം പതിസ്സയോ പരം ഗരും കത്വാ നിസ്സയനം അപസ്സയനന്തി അത്ഥോ. പതിസ്സവനം വാ പതിസ്സവോ, നിവാതവുത്തിതായ പരവചനസവനന്തി അത്ഥോ. ഉഭയഥാപി പരജേട്ഠകഭാവസ്സേതം നാമം. സഹ ഗാരവേന വത്തതീതി സഗാരവം. സഹ പതിസ്സയേന, പതിസ്സവേന വാ വത്തതീതി സപ്പതിസ്സയം. ‘‘സപ്പതിസ്സവ’’ന്തി വാ വത്തബ്ബേ യ-കാരം, വ-കാരം വാ ലോപം കത്വാ ‘‘സപ്പതിസ്സ’’ന്തി വുത്തം. അധികം വിസിട്ഠം വചനം അധിവചനം, സഗാരവഞ്ച തം സപ്പതിസ്സഞ്ചാതി സഗാരവസപ്പതിസ്സം, സഗാരവസപ്പതിസ്സം അധിവചനം സഗാരവസപ്പതിസ്സാധിവചനം. ഉഭയത്ഥാപി വേവചനവികപ്പനാനത്തവസേന പുനപ്പുനം ഏതന്തി വുത്തം. പത്തോ വാ പാപുണിസ്സതി വാതി ഝാനാദീനിയേവാതി.

തതിയസുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചതുത്ഥസുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൮. പുന പഠമസുത്തമേവ നിക്ഖിപിത്വാ അപരേന ആകാരേന ഇന്ദ്രിയാനി നിദ്ദിസതി. തത്ഥ കതിഹാകാരേഹി കേനട്ഠേന ദട്ഠബ്ബാനീതി കതിഹി ആകാരേഹി ദട്ഠബ്ബാനി. കേനട്ഠേന ദട്ഠബ്ബാനീതി ദട്ഠബ്ബാകാരേ ച ദട്ഠബ്ബട്ഠഞ്ച പുച്ഛതി. ഛഹാകാരേഹി തേനട്ഠേന ദട്ഠബ്ബാനീതി ഛഹി ആകാരേഹി ദട്ഠബ്ബാനി, തേനേവ ഛആകാരസങ്ഖാതേനട്ഠേന ദട്ഠബ്ബാനി. ആധിപതേയ്യട്ഠേനാതി അധിപതിഭാവട്ഠേന. ആദിവിസോധനട്ഠേനാതി കുസലാനം ധമ്മാനം ആദിഭൂതസ്സ സീലസ്സ വിസോധനട്ഠേന. അധിമത്തട്ഠേനാതി ബലവട്ഠേന. ബലവഞ്ഹി അധികാ മത്താ പമാണം അസ്സാതി അധിമത്തന്തി വുച്ചതി. അധിട്ഠാനട്ഠേനാതി പതിട്ഠാനട്ഠേന. പരിയാദാനട്ഠേനാതി ഖേപനട്ഠേന. പതിട്ഠാപകട്ഠേനാതി പതിട്ഠാപനട്ഠേന.

ക. ആധിപതേയ്യട്ഠനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൯. ആധിപതേയ്യട്ഠനിദ്ദേസേ അസ്സദ്ധിയം പജഹതോതിആദി ഏകേകസ്സേവ ഇന്ദ്രിയസ്സ പടിപക്ഖപജഹനവചനം ഏകക്ഖണേപി അത്തനോ അത്തനോ പടിപക്ഖപഹാനകിച്ചസാധനേ അധിപതിഭാവസാധനത്ഥം വുത്തം. സേസാനി ചത്താരി ഇന്ദ്രിയാനി തംസമ്പയുത്താനേവ വുത്താനി. നാനാക്ഖണേസു വാ ഏകേകം ഇന്ദ്രിയം ധുരം കത്വാ തസ്സ തസ്സ പടിപക്ഖസ്സ തം തം ഇന്ദ്രിയം ജേട്ഠകം കത്വാ സേസാനി തദന്വയാനി കത്വാ വുത്തന്തിപി വേദിതബ്ബം. കാമച്ഛന്ദം പജഹതോതിആദി പന ഏകക്ഖണവസേനേവ വുത്തം.

ഖ. ആദിവിസോധനട്ഠനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൦. ആദിവിസോധനട്ഠനിദ്ദേസേ അസ്സദ്ധിയസംവരട്ഠേന സീലവിസുദ്ധീതി അസ്സദ്ധിയസ്സ നിവാരണട്ഠേന വിരതിഅത്ഥേന സീലമലവിസോധനതോ സീലവിസുദ്ധി നാമ. സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ആദിവിസോധനാതി സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ഉപനിസ്സയവസേന ആദിഭൂതസ്സ സീലസ്സ വിസോധനാ. ഇമിനാവ നയേന സേസാനിപി കാമച്ഛന്ദാദിസംവരണമൂലകാനി ച ഇന്ദ്രിയാനി വേദിതബ്ബാനി.

ഗ. അധിമത്തട്ഠനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൧. അധിമത്തട്ഠനിദ്ദേസേ സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ഭാവനായ ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതീതി സദ്ധസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സദ്ധാപടിസംയുത്തം ധമ്മം സുത്വാ വാ സദ്ധിന്ദ്രിയഭാവനായ അസ്സാദം ദിസ്വാ വാ സദ്ധിന്ദ്രിയേ കുസലോ ധമ്മച്ഛന്ദോ ജായതി. പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതീതി ഛന്ദജാതത്താ ദുബ്ബലപീതി ഉപ്പജ്ജതി. പീതി ഉപ്പജ്ജതീതി പമുദിതത്താ ബലവപീതി ഉപ്പജ്ജതി. പസ്സദ്ധി ഉപ്പജ്ജതീതി പീതിയാ പീണിതത്താ കായചിത്തപസ്സദ്ധി ഉപ്പജ്ജതി. സുഖം ഉപ്പജ്ജതീതി പസ്സദ്ധകായചിത്തത്താ ചേതസികം സുഖം ഉപ്പജ്ജതി. ഓഭാസോ ഉപ്പജ്ജതീതി സുഖേന അഭിസന്നത്താ ഞാണോഭാസോ ഉപ്പജ്ജതി. സംവേഗോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഞാണോഭാസേന വിദിതസങ്ഖാരാദീനവത്താ സങ്ഖാരപവത്തിയം സംവേഗോ ഉപ്പജ്ജതി. സംവേജേത്വാ ചിത്തം സമാദഹതീതി സംവേഗം ഉപ്പാദേത്വാ തേനേവ സംവേഗേന ചിത്തം സമാഹിതം കരോതി. സാധുകം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി ലീനുദ്ധതഭാവം മോചേത്വാ സുട്ഠു പഗ്ഗണ്ഹാതി. സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖതീതി വീരിയസ്സ സമം ഹുത്വാ പവത്തത്താ പുന വീരിയസമതാനിയോജനേ ബ്യാപാരം അകരോന്തോ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാവസേന സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. ഉപേക്ഖാവസേനാതി സമവാഹിതലക്ഖണായ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ വസേന. നാനത്തകിലേസേഹീതി വിപസ്സനായ പടിപക്ഖഭൂതേഹി നാനാസഭാവേഹി കിലേസേഹി. വിമോക്ഖവസേനാതി ഭങ്ഗാനുപസ്സനതോ പട്ഠായ നാനത്തകിലേസേഹി വിമുച്ചനവസേന. വിമുത്തത്താതി നാനത്തകിലേസേഹി വിമുത്തത്താ.

തേ ധമ്മാതി ഛന്ദാദയോ ധമ്മാ. ഏകരസാ ഹോന്തീതി വിമുത്തിരസേന ഏകരസാ ഹോന്തി. ഭാവനാവസേനാതി ഏകരസഭാവനാവസേന. തതോ പണീതതരേ വിവട്ടന്തീതി തേന കാരണേന വിപസ്സനാരമ്മണതോ പണീതതരേ നിബ്ബാനാരമ്മണേ വിവട്ടനാനുപസ്സനാസങ്ഖാതേന ഗോത്രഭുഞാണേന ഛന്ദാദയോ ധമ്മാ നിവത്തന്തി, സങ്ഖാരാരമ്മണതോ അപഗന്ത്വാ നിബ്ബാനാരമ്മണേ പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. വിവട്ടനാവസേനാതി ഏവം ഗോത്രഭുഖണേ സങ്ഖാരാരമ്മണതോ വിവട്ടനവസേന. വിവട്ടിതത്താ തതോ വോസജ്ജതീതി മഗ്ഗസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ ദുഭതോവുട്ഠാനവസേന വിവട്ടിതത്താ തേനേവ കാരണേന കിലേസേ ച ഖന്ധേ ച വോസജ്ജതി. വോസജ്ജിതത്താ തതോ നിരുജ്ഝന്തീതി മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ കിലേസേ ച ഖന്ധേ ച വോസജ്ജിതത്താ തേനേവ കാരണേന കിലേസാ ച ഖന്ധാ ച അനുപ്പത്തിനിരോധവസേന നിരുജ്ഝന്തി. വോസജ്ജിതത്താതി ച ആസംസായം ഭൂതവചനം കതം. കിലേസനിരോധേ സതി ഖന്ധനിരോധസബ്ഭാവതോ ച ഖന്ധനിരോധോ വുത്തോ. നിരോധവസേനാതി യഥാവുത്തനിരോധവസേന. തസ്സേവ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ദ്വേ വോസഗ്ഗേ ദസ്സേതുകാമോ നിരോധവസേന ദ്വേ വോസഗ്ഗാതിആദിമാഹ. ദ്വേപി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാ ഏവ. അസ്സദ്ധിയസ്സ പഹാനായ ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതീതിആദീസുപി ഇമിനാവ നയേന വിത്ഥാരതോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വീരിയിന്ദ്രിയാദിമൂലകേസുപി വാരേസു ഏസേവ നയോ. ഇമിനാവ നയേന അധിട്ഠാനട്ഠനിദ്ദേസോപി വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബോ. കേവലഞ്ഹേത്ഥ അധിട്ഠാതീതി വിസേസോ, പതിട്ഠാതീതി അത്ഥോ.

ഘ-ങ. പരിയാദാനട്ഠപതിട്ഠാപകട്ഠനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൨-൨൦൩. പരിയാദാനട്ഠനിദ്ദേസേ പരിയാദിയതീതി ഖേപേതി. പതിട്ഠാപകട്ഠനിദ്ദേസേ സദ്ധോ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമോക്ഖേ പതിട്ഠാപേതീതി സദ്ധാസമ്പന്നോ ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താ’’തി അധിമുച്ചന്തോ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമോക്ഖേ പതിട്ഠാപേതി. ഇമിനാ പുഗ്ഗലവിസേസേന ഇന്ദ്രിയഭാവനാവിസേസോ നിദ്ദിട്ഠോ. സദ്ധസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമോക്ഖേ പതിട്ഠാപേതീതി സദ്ധാസമ്പന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയം തംയേവ സദ്ധം പതിട്ഠാപേതി. തഥാ അധിമുച്ചന്തം അധിമോക്ഖേ പതിട്ഠാപേതീതി. ഇമിനാ ഇന്ദ്രിയഭാവനാവിസേസേന പുഗ്ഗലവിസേസോ നിദ്ദിട്ഠോ. ഏവം ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ പഗ്ഗഹേ പതിട്ഠാപേതി, സതിം ഉപട്ഠാപേന്തോ ഉപട്ഠാനേ പതിട്ഠാപേതി, ചിത്തം സമാദഹന്തോ അവിക്ഖേപേ പതിട്ഠാപേതി, അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി പസ്സന്തോ ദസ്സനേ പതിട്ഠാപേതീതി സേസേസുപി യോജനാ വേദിതബ്ബാ. യോഗാവചരോതി സമഥയോഗേ, വിപസ്സനായോഗേ വാ അവചരതീതി യോഗാവചരോ. അവചരതീതി പവിസിത്വാ ചരതീതി.

ചതുത്ഥസുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഇന്ദ്രിയസമോധാനവണ്ണനാ

൨൦൪. ഇദാനി സമാധിം ഭാവയതോ വിപസ്സനം ഭാവയതോ ച ഇന്ദ്രിയസമോധാനം ദസ്സേതുകാമോ പഠമം താവ ഉപട്ഠാനകോസല്ലപ്പഭേദം നിദ്ദിസിതും പുഥുജ്ജനോ സമാധിം ഭാവേന്തോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ സമാധിം ഭാവേന്തോതി നിബ്ബേധഭാഗിയം സമാധിം ഭാവേന്തോ. സേക്ഖസ്സ വീതരാഗസ്സ ച പന ലോകുത്തരോപി സമാധി ലബ്ഭതി. ആവജ്ജിതത്താതി കസിണാദിനിമിത്തസ്സ ആവജ്ജിതത്താ, കസിണാദിപരികമ്മം കത്വാ തത്ഥ ഉപ്പാദിതനിമിത്തത്താതി വുത്തം ഹോതി. ആരമ്മണൂപട്ഠാനകുസലോതി തസ്സ ഉപ്പാദിതസ്സ നിമിത്തസ്സേവ ഉപട്ഠാനേ കുസലോ. സമഥനിമിത്തൂപട്ഠാനകുസലോതി അച്ചാരദ്ധവീരിയതാദീഹി ഉദ്ധതേ ചിത്തേ പസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാവസേന ചിത്തോപസമനിമിത്തസ്സ ഉപട്ഠാനേ കുസലോ. പഗ്ഗഹനിമിത്തൂപട്ഠാനകുസലോതി അതിസിഥിലവീരിയതാദീഹി ലീനേ ചിത്തേ ധമ്മവിചയവീരിയപീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാവസേന ചിത്തപഗ്ഗഹനിമിത്തസ്സ ഉപട്ഠാനേ കുസലോ. അവിക്ഖേപൂപട്ഠാനകുസലോതി അനുദ്ധതാലീനചിത്തസ്സ സമ്പയുത്തസ്സ സമാധിസ്സ ഉപട്ഠാനേ കുസലോ. ഓഭാസൂപട്ഠാനകുസലോതി പഞ്ഞാപയോഗമന്ദതായ നിരസ്സാദേ ചിത്തേ അട്ഠസംവേഗവത്ഥുപച്ചവേക്ഖണേന ചിത്തം സംവേജേത്വാ ഞാണോഭാസസ്സ ഉപട്ഠാനേ കുസലോ. അട്ഠ സംവേഗവത്ഥൂനി നാമ ജാതിജരാബ്യാധിമരണാനി ചത്താരി, അപായദുക്ഖം പഞ്ചമം, അതീതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, അനാഗതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, പച്ചുപ്പന്നേ ആഹാരപരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖന്തി. സമ്പഹംസനൂപട്ഠാനകുസലോതി ഉപസമസുഖാനധിഗമേന നിരസ്സാദേ ചിത്തേ ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണാനുസ്സരണേന ചിത്തം പസാദേന്തോ സമ്പഹംസനസ്സ ഉപട്ഠാനേ കുസലോ. ഉപേക്ഖൂപട്ഠാനകുസലോതി ഉദ്ധതാദിദോസവിരഹിതേ ചിത്തേ നിഗ്ഗഹപഗ്ഗഹാദീസു ബ്യാപാരാഭാവകരണേന ഉപേക്ഖായ ഉപട്ഠാനേ കുസലോ. സേക്ഖോതി തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖതീതി സേക്ഖോ. ഏകത്തൂപട്ഠാനകുസലോതി സക്കായദിട്ഠാദീനം പഹീനത്താ നേക്ഖമ്മാദിനോ ഏകത്തസ്സ ഉപട്ഠാനേ കുസലോ.

വീതരാഗോതി സബ്ബസോ പഹീനരാഗത്താ വീതരാഗോ ഖീണാസവോ. ഞാണൂപട്ഠാനകുസലോതി അരഹാ ധമ്മേസു വിഗതസമ്മോഹത്താ തത്ഥ തത്ഥ അസമ്മോഹഞാണസ്സ ഉപട്ഠാനേ കുസലോ. വിമുത്തൂപട്ഠാനകുസലോതി അരഹത്തഫലവിമുത്തിയാ ഉപട്ഠാനേ കുസലോ. വിമുത്തീതി ഹി സബ്ബകിലേസേഹി വിമുത്തത്താ അരഹത്തഫലവിമുത്തി അധിപ്പേതാ.

൨൦൫. വിപസ്സനാഭാവനായ ഉപട്ഠാനാനുപട്ഠാനേസു അനിച്ചതോതിആദീനി നിച്ചതോതിആദീനി ച സീലകഥായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. പാഠതോ പന ‘‘ആയൂഹനാനുപട്ഠാനകുസലോ വിപരിണാമൂപട്ഠാനകുസലോ അനിമിത്തൂപട്ഠാനകുസലോ നിമിത്താനുപട്ഠാനകുസലോ അപ്പണിഹിതൂപട്ഠാനകുസലോ പണിധിഅനുപട്ഠാനകുസലോ അഭിനിവേസാനുപട്ഠാനകുസലോ’’തി ഏതേസു സാമിവചനേന സമാസപദച്ഛേദോ കാതബ്ബോ. സേസേസു പന നിസ്സക്കവചനേന പാഠോ.

൨൦൬. സുഞ്ഞതൂപട്ഠാനകുസലോതി പനേത്ഥ സുഞ്ഞതോ ഉപട്ഠാനകുസലോതി വാ സുഞ്ഞതായ ഉപട്ഠാനകുസലോതി വാ പദച്ഛേദോ കാതബ്ബോ. യസ്മാ പന നിബ്ബിദാവിരാഗനിരോധപടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനാ യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാ വിവട്ടനാനുപസ്സനാതി ഇമാ അട്ഠ മഹാവിപസ്സനാ അത്തനോ സഭാവവിസേസേന വിസേസിതാ, ന ആരമ്മണവിസേസേന, തസ്മാ ഇമാസം അട്ഠന്നം ‘‘അനിച്ചതോ ഉപട്ഠാനകുസലോ ഹോതീ’’തിആദീനി വചനാനി വിയ ‘‘നിബ്ബിദാതോ ഉപട്ഠാനകുസലോ ഹോതീ’’തിആദീനി വചനാനി ന യുജ്ജന്തി. തസ്മാ ഏവ ഇമാ അട്ഠ ന യോജിതാ. ആദീനവാനുപസ്സനാ പന ‘‘സുഞ്ഞതൂപട്ഠാനകുസലോ ഹോതി, അഭിനിവേസാനുപട്ഠാനകുസലോ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ യുഗലകവചനേനേവ അത്ഥതോ ‘‘ആദീനവതോ ഉപട്ഠാനകുസലോ ഹോതി, ആലയാഭിനിവേസാനുപട്ഠാനകുസലോ ഹോതീ’’തി യോജിതാവ ഹോതീതി സരൂപേന ന യോജിതാ. ഇതി പുരിമാ ച അട്ഠ, അയഞ്ച ആദീനവാനുപസ്സനാതി അട്ഠാരസസു മഹാവിപസ്സനാസു ഇമാ നവ അയോജേത്വാ ഇതരാ ഏവ നവ യോജിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഞാണൂപട്ഠാനകുസലോതി സേക്ഖോ വിപസ്സനൂപക്കിലേസാനം അഭാവതോ വിപസ്സനാഭാവനായ ഞാണസ്സ ഉപട്ഠാനേ കുസലോ. സമാധിഭാവനായ പന നികന്തിസബ്ഭാവതോ ഞാണൂപട്ഠാനേ കുസലോതി ന വുത്തോ.

വിസഞ്ഞോഗൂപട്ഠാനകുസലോതി ‘‘കാമയോഗവിസഞ്ഞോഗോ ഭവയോഗവിസഞ്ഞോഗോ ദിട്ഠിയോഗവിസഞ്ഞോഗോ അവിജ്ജായോഗവിസഞ്ഞോഗോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൨) ചതുധാ വുത്തസ്സ വിസഞ്ഞോഗസ്സ ഉപട്ഠാനേ കുസലോ. സഞ്ഞോഗാനുപട്ഠാനകുസലോതി കാമയോഗഭവയോഗദിട്ഠിയോഗാവിജ്ജായോഗവസേന ചതുധാ വുത്തസ്സ സഞ്ഞോഗസ്സ അനുപട്ഠാനേ കുസലോ. നിരോധൂപട്ഠാനകുസലോതി ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിബ്ബാനനിന്നം ചിത്തം ഹോതി നിബ്ബാനപോണം നിബ്ബാനപബ്ഭാരം വിവേകട്ഠം നേക്ഖമ്മാഭിരതം ബ്യന്തീഭൂതം സബ്ബസോ ആസവട്ഠാനിയേഹി ധമ്മേഹീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൯൦; പടി. മ. ൨.൪൪ അത്ഥതോ സമാനം) വുത്തഖീണാസവബലവസേന നിബ്ബാനനിന്നചിത്തത്താ ഖീണാസവോവ നിരോധസങ്ഖാതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ഉപട്ഠാനേ കുസലോ.

ആരമ്മണൂപട്ഠാനകുസലവസേനാതിആദീസു കുസലന്തി ഞാണം. ഞാണമ്പി ഹി കുസലപുഗ്ഗലയോഗതോ കുസലം യഥാ പണ്ഡിതപുഗ്ഗലയോഗതോ ‘‘പണ്ഡിതാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൦൩). തസ്മാ കോസല്ലവസേനാതി അത്ഥോ.

൨൦൭. ഇദാനി ചതുസട്ഠിയാ ആകാരേഹീതിആദി ഞാണകഥായം (പടി. മ. ൧.൧൦൭) വുത്തമ്പി ഇന്ദ്രിയകഥാസമ്ബന്ധേന ഇധാനേത്വാ വുത്തം. തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൨൦൮. പുന സമന്തചക്ഖുസമ്ബന്ധേന ഇന്ദ്രിയവിധാനം വത്തുകാമോ ന തസ്സ അദ്ദിട്ഠമിധത്ഥി കിഞ്ചീതിആദിമാഹ. തത്ഥ സമന്തചക്ഖൂതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ വസേനാതിആദിനാ പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അവിയോഗിതം ദസ്സേതി. സദ്ദഹന്തോ പഗ്ഗണ്ഹാതീതിആദീഹി ഏകേകിന്ദ്രിയമൂലകേഹി പഞ്ചഹി ചതുക്കേഹി പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം നിന്നപയോഗകാലേ വാ മഗ്ഗക്ഖണേ വാ ഏകരസഭാവം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഭാവഞ്ച ദസ്സേതി. സദ്ദഹിതത്താ പഗ്ഗഹിതന്തിആദീഹി ഏകേകിന്ദ്രിയമൂലകേഹി പഞ്ചഹി ചതുക്കേഹി പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം നിബ്ബത്തികാലേ വാ ഫലകാലേ വാ ഏകരസഭാവം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഭാവഞ്ച ദസ്സേതി. പുന ബുദ്ധചക്ഖുസമ്ബന്ധേന ഇന്ദ്രിയവിധാനം വത്തുകാമോ യം ബുദ്ധചക്ഖൂതിആദിമാഹ. തത്ഥ ബുദ്ധചക്ഖൂതി ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണം ആസയാനുസയഞാണഞ്ച. ബുദ്ധഞാണന്തി ച ഇദം തദേവ ദ്വയം, സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവാതി.

ഇന്ദ്രിയസമോധാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സദ്ധമ്മപ്പകാസിനിയാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗ-അട്ഠകഥായ

ഇന്ദ്രിയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.