൨. അത്താനുദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൩൦. അത്താനുദിട്ഠിയം അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോതി ആഗമാധിഗമാഭാവാ ഞേയ്യോ അസ്സുതവാ ഇതി. യസ്സ ഹി ഖന്ധധാതുആയതനസച്ചപച്ചയാകാരസതിപട്ഠാനാദീസു ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവിനിച്ഛയവിരഹിതത്താ അത്താനുദിട്ഠിപടിസേധകരോ നേവ ആഗമോ, പടിപത്തിയാ അധിഗന്തബ്ബസ്സ അനധിഗതത്താ ന ച അധിഗമോ അത്ഥി, സോ ആഗമാധിഗമാനം അഭാവാ ഞേയ്യോ അസ്സുതവാ ഇതി. സുതന്തി ഹി ബുദ്ധവചനാഗമോ ച സുതഫലത്താ ഹേതുവോഹാരവസേന അധിഗമോ ച, തം സുതം അസ്സ അത്ഥീതി സുതവാ, ന സുതവാ അസ്സുതവാ. സ്വായം –

പുഥൂനം ജനനാദീഹി, കാരണേഹി പുഥുജ്ജനോ;

പുഥുജ്ജനന്തോഗധത്താ, പുഥുവായം ജനോ ഇതി.

സോ ഹി പുഥൂനം നാനപ്പകാരാനം കിലേസാദീനം ജനനാദീഹി കാരണേഹി പുഥുജ്ജനോ. യഥാഹ – ‘‘പുഥു കിലേസേ ജനേന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു അവിഹതസക്കായദിട്ഠികാതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു സത്ഥാരാനം മുഖുല്ലോകികാതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു സബ്ബഗതീഹി അവുട്ഠിതാതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു നാനാഭിസങ്ഖാരേ അഭിസങ്ഖരോന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു നാനാഓഘേഹി വുയ്ഹന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു നാനാസന്താപേഹി സന്തപ്പേന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു നാനാപരിളാഹേഹി പരിദയ്ഹന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു രത്താ ഗിദ്ധാ ഗധിതാ മുച്ഛിതാ അജ്ഝോസന്നാ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ പലിബുദ്ധാതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു പഞ്ചഹി നീവരണേഹി ആവുതാ നിവുതാ ഓവുതാ പിഹിതാ പടിച്ഛന്നാ പടികുജ്ജിതാതി പുഥുജ്ജനാ’’തി (മഹാനി. ൯൪). പുഥൂനം വാ ഗണനപഥമതീതാനം അരിയധമ്മപരമ്മുഖാനം നീചധമ്മസമുദാചാരാനം ജനാനം അന്തോഗധത്താപി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു വാ അയം, വിസുംയേവ സങ്ഖം ഗതോ വിസംസട്ഠോ സീലസുതാദിഗുണയുത്തേഹി അരിയേഹി ജനോതിപി പുഥുജ്ജനോ. ഏവമേതേഹി ‘‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തി ദ്വീഹി പദേഹി യേ തേ –

‘‘ദുവേ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, ബുദ്ധേനാദിച്ചബന്ധുനാ;

അന്ധോ പുഥുജ്ജനോ ഏകോ, കല്യാണേകോ പുഥുജ്ജനോ’’തി. –

ദ്വേ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, തേസു അന്ധപുഥുജ്ജനോ വുത്തോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

അരിയാനം അദസ്സാവീതിആദീസു അരിയാതി ആരകത്താ കിലേസേഹി, അനയേ ന ഇരിയനതോ, അയേ ച ഇരിയനതോ, സദേവകേന ച ലോകേന അരണീയതോ ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ച വുച്ചന്തി, ബുദ്ധാ ഏവ വാ ഇധ അരിയാ. യഥാഹ – ‘‘സദേവകേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ…പേ… തഥാഗതോ അരിയോതി വുച്ചതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൮).

സപ്പുരിസാതി ഏത്ഥ പന പച്ചേകബുദ്ധാ തഥാഗതസാവകാ ച ‘‘സപ്പുരിസാ’’തി വേദിതബ്ബാ. തേ ഹി ലോകുത്തരഗുണയോഗേന സോഭനാ പുരിസാതി സപ്പുരിസാ. സബ്ബേയേവ വാ ഏതേ ദ്വേധാപി വുത്താ. ബുദ്ധാപി ഹി അരിയാ ച സപ്പുരിസാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ബുദ്ധസാവകാപി. യഥാഹ –

‘‘യോ വേ കതഞ്ഞൂ കതവേദി ധീരോ, കല്യാണമിത്തോ ദള്ഹഭത്തി ച ഹോതി;

ദുഖിതസ്സ സക്കച്ച കരോതി കിച്ചം, തഥാവിധം സപ്പുരിസം വദന്തീ’’തി. (ജാ. ൨.൧൭.൭൮);

ഏത്ഥ ഹി ‘‘കതഞ്ഞൂ കതവേദി ധീരോ’’തി പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ വുത്തോ, ‘‘കല്യാണമിത്തോ ദള്ഹഭത്തി ചാ’’തി ബുദ്ധസാവകോ, ‘‘ദുഖിതസ്സ സക്കച്ച കരോതി കിച്ച’’ന്തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി. ഇദാനി യോ തേസം അരിയാനം അദസ്സനസീലോ, ന ച ദസ്സനേ സാധുകാരീ, സോ ‘‘അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തി വേദിതബ്ബോ. സോ ച ചക്ഖുനാ അദസ്സാവീ ഞാണേന അദസ്സാവീതി ദുവിധോ. തേസു ഞാണേന അദസ്സാവീ ഇധാധിപ്പേതോ. മംസചക്ഖുനാ ഹി ദിബ്ബചക്ഖുനാ വാ അരിയാ ദിട്ഠാപി അദിട്ഠാവ ഹോന്തി തേസം ചക്ഖൂനം വണ്ണമത്തഗഹണതോ ന അരിയഭാവഗോചരതോ. സോണസിങ്ഗാലാദയോപി ഹി ചക്ഖുനാ അരിയേ പസ്സന്തി, ന ച തേ അരിയാനം ദസ്സാവിനോ, തസ്മാ ചക്ഖുനാ ദസ്സനം ന ദസ്സനം, ഞാണേന ദസ്സനമേവ ദസ്സനം. യഥാഹ – ‘‘കിം തേ, വക്കലി, ഇമിനാ പൂതികായേന ദിട്ഠേന, യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി, സോ മം പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൭). തസ്മാ ചക്ഖുനാ പസ്സന്തോപി ഞാണേന അരിയേഹി ദിട്ഠം അനിച്ചാദിലക്ഖണം അപസ്സന്തോ അരിയാധിഗതഞ്ച ധമ്മം അനധിഗച്ഛന്തോ അരിയകരധമ്മാനം അരിയഭാവസ്സ ച അദിട്ഠത്താ ‘‘അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തി വേദിതബ്ബോ.

അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോതി സതിപട്ഠാനാദിഭേദേ അരിയധമ്മേ അകുസലോ. അരിയധമ്മേ അവിനീതോതി ഏത്ഥ പന –

ദുവിധോ വിനയോ നാമ, ഏകമേകേത്ഥ പഞ്ചധാ;

അഭാവതോ തസ്സ അയം, ‘‘അവിനീതോ’’തി വുച്ചതി.

അയഞ്ഹി സംവരവിനയോ പഹാനവിനയോതി ദുവിധോ വിനയോ. ഏത്ഥ ച ദുവിധേപി വിനയേ ഏകമേകോ വിനയോ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതി. സംവരവിനയോപി ഹി സീലസംവരോ, സതിസംവരോ, ഞാണസംവരോ, ഖന്തിസംവരോ, വീരിയസംവരോതി പഞ്ചവിധോ. പഹാനവിനയോപി തദങ്ഗപ്പഹാനം, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം, സമുച്ഛേദപ്പഹാനം, പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം, നിസ്സരണപ്പഹാനന്തി പഞ്ചവിധോ.

തത്ഥ ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) അയം സീലസംവരോ. ‘‘രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൧൩; മ. നി. ൧.൨൯൫; സം. നി. ൪.൨൩൯; അ. നി. ൩.൧൬) അയം സതിസംവരോ.

‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം, (അജിതാതി ഭഗവാ)

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി, പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി. (സു. നി. ൧൦൪൧; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൪) –

അയം ഞാണസംവരോ. ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) അയം ഖന്തിസംവരോ. ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) അയം വീരിയസംവരോ. സബ്ബോപി ചായം സംവരോ യഥാസകം സംവരിതബ്ബാനം വിനേതബ്ബാനഞ്ച കായദുച്ചരിതാദീനം സംവരണതോ ‘‘സംവരോ’’, വിനയനതോ ‘‘വിനയോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം താവ സംവരവിനയോ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ.

തഥാ യം നാമരൂപപരിച്ഛേദാദീസു വിപസ്സനാഞാണേസു പടിപക്ഖഭാവതോ ദീപാലോകേന വിയ തമസ്സ തേന തേന വിപസ്സനാഞാണേന തസ്സ തസ്സ അനത്ഥസ്സ പഹാനം, സേയ്യഥിദം – നാമരൂപവവത്ഥാനേന സക്കായദിട്ഠിയാ, പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന അഹേതുവിസമഹേതുദിട്ഠീനം, കങ്ഖാവിതരണേന കഥംകഥീഭാവസ്സ, കലാപസമ്മസനേന ‘‘അഹം മമാ’’തി ഗാഹസ്സ, മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനേന അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞായ, ഉദയദസ്സനേന ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ, വയദസ്സനേന സസ്സതദിട്ഠിയാ, ഭയദസ്സനേന സഭയേ അഭയസഞ്ഞായ, ആദീനവദസ്സനേന അസ്സാദസഞ്ഞായ, നിബ്ബിദാനുപസ്സനേന അഭിരതിസഞ്ഞായ, മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണേന അമുഞ്ചിതുകമ്യതായ, ഉപേക്ഖാഞാണേന അനുപേക്ഖായ, അനുലോമഞാണേന ധമ്മട്ഠിതിയം നിബ്ബാനേ ച പടിലോമഭാവസ്സ, ഗോത്രഭുനാ സങ്ഖാരനിമിത്തഗാഹസ്സ പഹാനം, ഏതം തദങ്ഗപ്പഹാനം നാമ.

യം പന ഉപചാരപ്പനാഭേദേന സമാധിനാ പവത്തിഭാവനിവാരണതോ ഘടപ്പഹാരേന വിയ ഉദകപിട്ഠേ സേവാലസ്സ തേസം തേസം നീവരണാദിധമ്മാനം പഹാനം, ഇദം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം നാമ. യം ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം ഭാവിതത്താ തംതംമഗ്ഗവതോ അത്തനോ സന്താനേ ‘‘ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൨൭൭; വിഭ. ൬൨൮) നയേന വുത്തസ്സ സമുദയപക്ഖികസ്സ കിലേസഗ്ഗണസ്സ അച്ചന്തഅപ്പവത്തിഭാവേന പഹാനം, ഇദം സമുച്ഛേദപ്പഹാനം നാമ. യം പന ഫലക്ഖണേ പടിപ്പസ്സദ്ധത്തം കിലേസാനം, ഇദം പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം നാമ. യം സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സടത്താ പഹീനസബ്ബസങ്ഖതം നിബ്ബാനം, ഇദം നിസ്സരണപ്പഹാനം നാമ. സബ്ബമ്പി ചേതം പഹാനം യസ്മാ ചാഗട്ഠേന പഹാനം, വിനയനട്ഠേന വിനയോ, തസ്മാ ‘‘പഹാനവിനയോ’’തി വുച്ചതി, തംതംപഹാനവതോ വാ തസ്സ തസ്സ വിനയസ്സ സമ്ഭവതോപേതം ‘‘പഹാനവിനയോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം പഹാനവിനയോപി പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ.

ഏവമയം സങ്ഖേപതോ ദുവിധോ, പഭേദതോ ച ദസവിധോ വിനയോ ഭിന്നസംവരത്താ പഹാതബ്ബസ്സ ച അപ്പഹീനത്താ യസ്മാ ഏതസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ നത്ഥി, തസ്മാ അഭാവതോ തസ്സ അയം ‘‘അവിനീതോ’’തി വുച്ചതീതി. ഏസ നയോ സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോതി ഏത്ഥാപി. നിന്നാനാകാരണഞ്ഹി ഏതം അത്ഥതോ. യഥാഹ – ‘‘യേവ തേ അരിയാ, തേവ തേ സപ്പുരിസാ. യേവ തേ സപ്പുരിസാ, തേവ തേ അരിയാ. യോവ സോ അരിയാനം ധമ്മോ, സോവ സോ സപ്പുരിസാനം ധമ്മോ. യോവ സോ സപ്പുരിസാനം ധമ്മോ, സോവ സോ അരിയാനം ധമ്മോ. യേവ തേ അരിയവിനയാ, തേവ തേ സപ്പുരിസവിനയാ. യേവ തേ സപ്പുരിസവിനയാ, തേവ തേ അരിയവിനയാ. അരിയേതി വാ സപ്പുരിസേതി വാ, അരിയധമ്മേതി വാ സപ്പുരിസധമ്മേതി വാ, അരിയവിനയേതി വാ സപ്പുരിസവിനയേതി വാ ഏസേസേ ഏകേ ഏകട്ഠേ സമേ സമഭാഗേ തജ്ജാതേ തഞ്ഞേവാ’’തി.

കസ്മാ പന ഥേരോ അത്താനുദിട്ഠിയാ കതമേഹി വീസതിയാ ആകാരേഹി അഭിനിവേസോ ഹോതീതി പുച്ഛിത്വാ തം അവിസ്സജ്ജേത്വാവ ‘‘ഇധ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തി ഏവം പുഥുജ്ജനം നിദ്ദിസീതി? പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ തം അത്ഥം ആവികാതും പഠമം പുഥുജ്ജനം നിദ്ദിസീതി വേദിതബ്ബം.

൧൩൧. ഏവം പുഥുജ്ജനം നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി അഭിനിവേസുദ്ദേസം ദസ്സേന്തോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി രൂപക്ഖന്ധം കസിണരൂപഞ്ച ‘‘അത്താ’’തി ദിട്ഠിപസ്സനായ സമനുപസ്സതി. നിദ്ദേസേ പനസ്സ രൂപക്ഖന്ധേ അഭിനിവേസോ പഞ്ചക്ഖന്ധാധികാരത്താ പാകടോതി തം അവത്വാ കസിണരൂപമേവ ‘‘രൂപ’’ന്തി സാമഞ്ഞവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. രൂപവന്തം വാ അത്താനന്തി അരൂപം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ തം അത്താനം രൂപവന്തം സമനുപസ്സതി. അത്തനി വാ രൂപന്തി അരൂപമേവ ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ തസ്മിം അത്തനി രൂപം സമനുപസ്സതി. രൂപസ്മിം വാ അത്താനന്തി അരൂപമേവ ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ തം അത്താനം രൂപസ്മിം സമനുപസ്സതി.

തത്ഥ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി സുദ്ധരൂപമേവ ‘‘അത്താ’’തി കഥിതം. രൂപവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം, വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, സഞ്ഞം, സങ്ഖാരേ, വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി ഇമേസു സത്തസു ഠാനേസു അരൂപം ‘‘അത്താ’’തി കഥിതം. വേദനാവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ വേദനം, വേദനായ വാ അത്താനന്തി ഏവം ചതൂസു ഖന്ധേസു തിണ്ണം തിണ്ണം വസേന ദ്വാദസസു ഠാനേസു രൂപാരൂപമിസ്സകോ അത്താ കഥിതോ. താ പന വീസതിപി ദിട്ഠിയോ മഗ്ഗാവരണാ, ന സഗ്ഗാവരണാ, സോതാപത്തിമഗ്ഗവജ്ഝാ.

ഇദാനി തം നിദ്ദിസന്തോ കഥം രൂപന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പഥവീകസിണന്തി പഥവീമണ്ഡലം നിസ്സായ ഉപ്പാദിതം പടിഭാഗനിമിത്തസങ്ഖാതം സകലഫരണവസേന പഥവീകസിണം. അഹന്തി അത്താനമേവ സന്ധായ ഗണ്ഹാതി. അത്തന്തി അത്താനം. അദ്വയന്തി ഏകമേവ. തേലപ്പദീപസ്സാതി തേലയുത്തസ്സ പദീപസ്സ. ഝായതോതി ജലതോ. യാ അച്ചി, സോ വണ്ണോതിആദി അച്ചിം മുഞ്ചിത്വാ വണ്ണസ്സ അഭാവതോ വുത്തം. യാ ച ദിട്ഠി യഞ്ച വത്ഥൂതി തദുഭയം ഏകതോ കത്വാ രൂപവത്ഥുകാ അത്താനുദിട്ഠി വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

ആപോകസിണാദീനി ആപാദീനി നിസ്സായ ഉപ്പാദിതകസിണനിമിത്താനേവ. പരിച്ഛിന്നാകാസകസിണം പന രൂപജ്ഝാനസ്സ ആരമ്മണം ഹോന്തമ്പി ആകാസകസിണന്തി വുച്ചമാനേ അരൂപജ്ഝാനാരമ്മണേന കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേന സംകിണ്ണം ഹോതീതി ന ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. രൂപാധികാരത്താ വിഞ്ഞാണകസിണം ന ഗഹേതബ്ബമേവാതി. ഇധേകച്ചോ വേദനം സഞ്ഞം സങ്ഖാരേ വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി ചത്താരോ ഖന്ധേ അഭിന്ദിത്വാ ഏകതോ ഗഹണവസേന വുത്തം. സോ ഹി ചിത്തചേതസികാനം വിസും വിസും കരണേ അസമത്ഥത്താ സബ്ബേ ഏകതോ കത്വാ ‘‘അത്താ’’തി ഗണ്ഹാതി. ഇമിനാ രൂപേന രൂപവാതി ഏത്ഥ സരീരരൂപമ്പി കസിണരൂപമ്പി ലബ്ഭതി. ഛായാസമ്പന്നോതി ഛായായ സമ്പന്നോ അവിരളോ. തമേനാതി ഏത്ഥ ഏന-സദ്ദോ നിപാതമത്തം, തമേതന്തി വാ അത്ഥോ. ഛായാവാതി വിജ്ജമാനച്ഛായോ. രൂപം അത്താതി അഗ്ഗഹിതേപി രൂപം അമുഞ്ചിത്വാ ദിട്ഠിയാ ഉപ്പന്നത്താ രൂപവത്ഥുകാതി വുത്തം.

അത്തനി രൂപം സമനുപസ്സതീതി സരീരരൂപസ്സ കസിണരൂപസ്സ ച ചിത്തനിസ്സിതത്താ തസ്മിം അരൂപസമുദായേ അത്തനി തം രൂപം സമനുപസ്സതി. അയം ഗന്ധോതി ഘായിതഗന്ധം ആഹ. ഇമസ്മിം പുപ്ഫേതി പുപ്ഫനിസ്സിതത്താ ഗന്ധസ്സ ഏവമാഹ.

രൂപസ്മിം അത്താനം സമനുപസ്സതീതി യത്ഥ രൂപം ഗച്ഛതി, തത്ഥ ചിത്തം ഗച്ഛതി. തസ്മാ രൂപനിസ്സിതം ചിത്തം ഗഹേത്വാ തം അരൂപസമുദായം അത്താനം തസ്മിം രൂപേ സമനുപസ്സതി. ഓളാരികത്താ രൂപസ്സ ഓളാരികാധാരം കരണ്ഡകമാഹ.

൧൩൨. ഇധേകച്ചോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം വേദനന്തിആദീസു വിസും വിസും വേദനായ ദിട്ഠിഗഹണേ അസതിപി വേദനാതി ഏകഗ്ഗഹണേന ഗഹിതേ സബ്ബാസം വേദനാനം അന്തോഗധത്താ വിസും വിസും ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തീതി വിസും വിസും യോജനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ. സോ ഹി അനുഭവനവസേന വേദനായ ഓളാരികത്താ വേദനംയേവ ‘‘അത്താ’’തി ഗണ്ഹാതി. സഞ്ഞം സങ്ഖാരേ വിഞ്ഞാണം രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി സഞ്ഞാദയോ അരൂപധമ്മേ രൂപഞ്ച ഏകതോ കത്വാ ‘‘അത്താ’’തി സമനുപസ്സതി. ഉമ്മത്തകോ വിയ ഹി പുഥുജ്ജനോ യഥാ യഥാ ഉപട്ഠാതി, തഥാ തഥാ ഗണ്ഹാതി.

൧൩൩. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം സഞ്ഞന്തിആദീസു സഞ്ജാനനവസേന സഞ്ഞായ പാകടത്താ സഞ്ഞം ‘‘അത്താ’തി ഗണ്ഹാതി. സേസം വേദനായ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

൧൩൪. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം ചേതനന്തിആദീസു സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസു ചേതനായ പധാനത്താ പാകടത്താ ച ചേതനാ ഏവ നിദ്ദിട്ഠാ. തായ ഇതരേപി നിദ്ദിട്ഠാവ ഹോന്തി. സോ പന ചേതസികഭാവവസേന പാകടത്താ ചേതനം ‘‘അത്താ’’തി ഗണ്ഹാതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

൧൩൫. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തിആദീസു വിജാനനവസേന ചിത്തസ്സ പാകടത്താ ചിത്തം ‘‘അത്താ’’തി ഗണ്ഹാതി. സേസമേത്ഥാപി വുത്തനയമേവ.

അത്താനുദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.