൨. ദിട്ഠികഥാ

൧. അസ്സാദദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൨൨. ഇദാനി ഞാണകഥാനന്തരം കഥിതായ ദിട്ഠികഥായ അനുപുബ്ബഅനുവണ്ണനാ അനുപ്പത്താ. അയഞ്ഹി ദിട്ഠികഥാ ഞാണകഥായ കതഞാണപരിചയസ്സ സമധിഗതസമ്മാദിട്ഠിസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠിമലവിസോധനാ സുകരാ ഹോതി, സമ്മാദിട്ഠി ച സുപരിസുദ്ധാ ഹോതീതി ഞാണകഥാനന്തരം കഥിതാ. തത്ഥ കാ ദിട്ഠീതിആദികാ പുച്ഛാ. കാ ദിട്ഠീതി അഭിനിവേസപരാമാസോ ദിട്ഠീതിആദികം പുച്ഛിതപുച്ഛായ വിസ്സജ്ജനം. കഥം അഭിനിവേസപരാമാസോ ദിട്ഠീതിആദികോ വിസ്സജ്ജിതവിസ്സജ്ജനസ്സ വിത്ഥാരനിദ്ദേസോ, സബ്ബാവ താ ദിട്ഠിയോ അസ്സാദദിട്ഠിയോതിആദികാ ദിട്ഠിസുത്തസംസന്ദനാതി ഏവമിമേ ചത്താരോ പരിച്ഛേദാ. തത്ഥ പുച്ഛാപരിച്ഛേദേ താവ കാ ദിട്ഠീതി ധമ്മപുച്ഛാ, സഭാവപുച്ഛാ. കതി ദിട്ഠിട്ഠാനാനീതി ഹേതുപുച്ഛാ പച്ചയപുച്ഛാ, കിത്തകാനി ദിട്ഠീനം കാരണാനീതി അത്ഥോ. കതി ദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനാനീതി സമുദാചാരപുച്ഛാ വികാരപുച്ഛാ. ദിട്ഠിയോ ഏവ ഹി സമുദാചാരവസേന ചിത്തം പരിയോനന്ധന്തിയോ ഉട്ഠഹന്തീതി ദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനാനി നാമ ഹോന്തി. കതി ദിട്ഠിയോതി ദിട്ഠീനം സങ്ഖാപുച്ഛാ ഗണനാപുച്ഛാ. കതി ദിട്ഠാഭിനിവേസാതി വത്ഥുപ്പഭേദവസേന ആരമ്മണനാനത്തവസേന ദിട്ഠിപ്പഭേദപുച്ഛാ. ദിട്ഠിയോ ഏവ ഹി തം തം വത്ഥും തം തം ആരമ്മണം അഭിനിവിസന്തി പരാമസന്തീതി ദിട്ഠിപരാമാസാതി വുച്ചന്തി. കതമോ ദിട്ഠിട്ഠാനസമുഗ്ഘാതോതി ദിട്ഠീനം പടിപക്ഖപുച്ഛാ പഹാനൂപായപുച്ഛാ. ദിട്ഠികാരണാനി ഹി ഖന്ധാദീനി ദിട്ഠിസമുഗ്ഘാതേന താസം കാരണാനി ന ഹോന്തീതി താനി ച കാരണാനി സമുഗ്ഘാതിതാനി നാമ ഹോന്തി. തസ്മാ ദിട്ഠിട്ഠാനാനി സമ്മാ ഭുസം ഹഞ്ഞന്തി ഏതേനാതി ദിട്ഠിട്ഠാനസമുഗ്ഘാതോതി വുച്ചതി.

ഇദാനി ഏതാസം ഛന്നം പുച്ഛാനം കാ ദിട്ഠീതിആദീനി ഛ വിസ്സജ്ജനാനി. തത്ഥ കാ ദിട്ഠീതി വിസ്സജ്ജേതബ്ബപുച്ഛാ. അഭിനിവേസപരാമാസോ ദിട്ഠീതി വിസ്സജ്ജനം. സാ പന അനിച്ചാദികേ വത്ഥുസ്മിം നിച്ചാദിവസേന അഭിനിവിസതി പതിട്ഠഹതി ദള്ഹം ഗണ്ഹാതീതി അഭിനിവേസോ. അനിച്ചാദിആകാരം അതിക്കമിത്വാ നിച്ചന്തിആദിവസേന വത്തമാനോ പരതോ ആമസതി ഗണ്ഹാതീതി പരാമാസോ. അഥ വാ നിച്ചന്തിആദികം പരം ഉത്തമം സച്ചന്തി ആമസതി ഗണ്ഹാതീതി പരാമാസോ, അഭിനിവേസോ ച സോ പരാമാസോ ചാതി അഭിനിവേസപരാമാസോ. ഏവംപകാരോ ദിട്ഠീതി കിച്ചതോ ദിട്ഠിസഭാവം വിസ്സജ്ജേതി. തീണി സതന്തി തീണി സതാനി, വചനവിപല്ലാസോ കതോ. കതമോ ദിട്ഠിട്ഠാനസമുഗ്ഘാതോതി പുച്ഛം അനുദ്ധരിത്വാവ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ദിട്ഠിട്ഠാനസമുഗ്ഘാതോതി വിസ്സജ്ജനം കതം.

൧൨൩. ഇദാനി കഥം അഭിനിവേസപരാമാസോതിആദി വിത്ഥാരനിദ്ദേസോ. തത്ഥ രൂപന്തി ഉപയോഗവചനം. രൂപം അഭിനിവേസപരാമാസോതി സമ്ബന്ധോ. രൂപന്തി ചേത്ഥ രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ കസിണരൂപഞ്ച. ‘‘ഏതം മമാ’’തി അഭിനിവേസപരാമാസോ ദിട്ഠി, ‘‘ഏസോഹമസ്മീ’’തി അഭിനിവേസപരാമാസോ ദിട്ഠി, ‘‘ഏസോ മേ അത്താ’’തി അഭിനിവേസപരാമാസോ ദിട്ഠീതി പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. ഏതന്തി സാമഞ്ഞവചനം. തേനേവ ‘‘വേദനം ഏതം മമ, സങ്ഖാരേ ഏതം മമാ’’തി നപുംസകവചനം ഏകവചനഞ്ച കതം. ഏസോതി പന വത്തബ്ബമപേക്ഖിത്വാ പുല്ലിങ്ഗേകവചനം കതം. ഏതം മമാതി തണ്ഹാമഞ്ഞനാമൂലികാ ദിട്ഠി. ഏസോഹമസ്മീതി മാനമഞ്ഞനാമൂലികാ ദിട്ഠി. ഏസോ മേ അത്താതി ദിട്ഠിമഞ്ഞനാ ഏവ. കേചി പന ‘‘ഏതം മമാതി മമംകാരകപ്പനാ, ഏസോഹമസ്മീതി അഹംകാരകപ്പനാ, ഏസോ മേ അത്താതി അഹംകാരമമംകാരകപ്പിതോ അത്താഭിനിവേസോതി ച, തഥാ യഥാക്കമേനേവ തണ്ഹാമൂലനിവേസോ മാനപഗ്ഗാഹോ, തണ്ഹാമൂലനിവിട്ഠോ മാനപഗ്ഗഹിതോ, അത്താഭിനിവേസോതി ച, സങ്ഖാരാനം ദുക്ഖലക്ഖണാദസ്സനം, സങ്ഖാരാനം അനിച്ചലക്ഖണാദസ്സനം, സങ്ഖാരാനം തിലക്ഖണാദസ്സനഹേതുകോ അത്താഭിനിവേസോതി ച, ദുക്ഖേ അസുഭേ ച സുഖം സുഭന്തി വിപല്ലാസഗതസ്സ, അനിച്ചേ നിച്ചന്തി വിപല്ലാസഗതസ്സ, ചതുബ്ബിധവിപല്ലാസഗതസ്സ ച അത്താഭിനിവേസോതി ച, പുബ്ബേനിവാസഞാണസ്സ ആകാരകപ്പനാ, ദിബ്ബചക്ഖുഞാണസ്സ അനാഗതപടിലാഭകപ്പനാ, പുബ്ബന്താപരന്തഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു കപ്പനിസ്സിതസ്സ അത്താഭിനിവേസോതി ച, നന്ദിയാ അതീതമന്വാഗമേതി, നന്ദിയാ അനാഗതം പടികങ്ഖതി, പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു സംഹീരതി അത്താഭിനിവേസോതി ച, പുബ്ബന്തേ അഞ്ഞാണഹേതുകാ ദിട്ഠി, അപരന്തേ അഞ്ഞാണഹേതുകാ ദിട്ഠി, പുബ്ബന്താപരന്തേ ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു അഞ്ഞാണഹേതുകോ അത്താഭിനിവേസോ’’തി ച ഏതേസം തിണ്ണം വചനാനം അത്ഥം വണ്ണയന്തി.

ദിട്ഠിയോ പനേത്ഥ പഠമം പഞ്ചക്ഖന്ധവത്ഥുകാ. തതോ ഛഅജ്ഝത്തികബാഹിരായതനവിഞ്ഞാണ- കായസമ്ഫസ്സകായവേദനാകായസഞ്ഞാകായചേതനാകായതണ്ഹാകായവിതക്കവിചാരധാതുദസകസിണ- ദ്വത്തിംസാകാരവത്ഥുകാ ദിട്ഠിയോ വുത്താ. ദ്വത്തിംസാകാരേസു ച യത്ഥ വിസും അഭിനിവേസോ ന യുജ്ജതി, തത്ഥ സകലസരീരാഭിനിവേസവസേനേവ വിസും അഭിനിവേസോ വിയ കതോതി വേദിതബ്ബം. തതോ ദ്വാദസായതനഅട്ഠാരസധാതുഏകൂനവീസതിഇന്ദ്രിയവസേന യോജനാ കതാ. തീണി ഏകന്തലോകുത്തരിന്ദ്രിയാനി ന യോജിതാനി. ന ഹി ലോകുത്തരവത്ഥുകാ ദിട്ഠിയോ ഹോന്തി. സബ്ബത്ഥാപി ച ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സേസു ധമ്മേസു ലോകുത്തരേ ഠപേത്വാ ലോകിയാ ഏവ ഗഹേതബ്ബാ. അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപഞ്ച ന ഗഹേതബ്ബമേവ. തതോ തേധാതുകവസേന നവവിധഭവവസേന ഝാനബ്രഹ്മവിഹാരസമാപത്തിവസേന പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗവസേന ച യോജനാ കതാ. ജാതിജരാമരണാനം വിസും ഗഹണേ പരിഹാരോ വുത്തനയോ ഏവ. സബ്ബാനി ചേതാനി രൂപാദികാനി ജരാമരണന്താനി അട്ഠനവുതിസതം പദാനി ഭവന്തി.

൧൨൪. ദിട്ഠിട്ഠാനേസു ഖന്ധാപി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി വീസതിവത്ഥുകായപി സക്കായദിട്ഠിയാ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനംയേവ വത്ഥുത്താ ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അത്താനം സമനുപസ്സമാനാ സമനുപസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേസുയേവ സമനുപസ്സന്തി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതര’’ന്തി (സം. നി. ൩.൪൭) വുത്തത്താ ച പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദിട്ഠീനം കാരണം. അവിജ്ജാപി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി അവിജ്ജായ അന്ധീകതാനം ദിട്ഠിഉപ്പത്തിതോ ‘‘യായം, ഭന്തേ, ദിട്ഠി ‘അസമ്മാസമ്ബുദ്ധേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ’തി, അയം നു ഖോ, ഭന്തേ, ദിട്ഠി കിം പടിച്ച പഞ്ഞായതീതി? മഹതീ ഖോ ഏസാ, കച്ചാന, ധാതു, യദിദം അവിജ്ജാധാതു. ഹീനം, കച്ചാന, ധാതും പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഹീനാ സഞ്ഞാ ഹീനാ ദിട്ഠീ’’തി (സം. നി. ൨.൯൭) വചനതോ ച അവിജ്ജാ ദിട്ഠീനം കാരണം. ഫസ്സോപി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി തേന ഫസ്സേന ഫുട്ഠസ്സ ദിട്ഠിഉപ്പത്തിതോ ‘‘യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, സമണബ്രാഹ്മണാ പുബ്ബന്തകപ്പികാ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിനോ പുബ്ബന്തം ആരബ്ഭ അനേകവിഹിതാനി അധിവുത്തിപദാനി അഭിവദന്തി, തദപി ഫസ്സപച്ചയാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൨൩) വചനതോ ച ഫസ്സോ ദിട്ഠീനം കാരണം. സഞ്ഞാപി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി ആകാരമത്തഗ്ഗഹണേന അയാഥാവസഭാവഗാഹഹേതുത്താ സഞ്ഞായ –

‘‘യാനി ച തീണി യാനി ച സട്ഠി, സമണപ്പവാദസിതാനി ഭൂരിപഞ്ഞ;

സഞ്ഞക്ഖരസഞ്ഞനിസ്സിതാനി, ഓസരണാനി വിനേയ്യ ഓഘതമഗാ’’തി. (സു. നി. ൫൪൩) –

വചനതോ ‘‘സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ’’തി (സു. നി. ൮൮൦; മഹാനി. ൧൦൯) വചനതോ ച സഞ്ഞാ ദിട്ഠീനം കാരണം. വിതക്കോപി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി ആകാരപരിവിതക്കേന ദിട്ഠിഉപ്പത്തിതോ –

‘‘നഹേവ സച്ചാനി ബഹൂനി നാനാ, അഞ്ഞത്ര സഞ്ഞായ നിച്ചാനി ലോകേ;

തക്കഞ്ച ദിട്ഠീസു പകപ്പയിത്വാ, സച്ചം മുസാതി ദ്വയധമ്മമാഹൂ’’തി. (സു. നി. ൮൯൨) –

വചനതോ ച വിതക്കോ ദിട്ഠീനം കാരണം. അയോനിസോമനസികാരോപി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി അയോനിസോ മനസികാരസ്സ അകുസലാനം അസാധാരണഹേതുത്താ ‘‘തസ്സേവം അയോനിസോ മനസികരോതോ ഛന്നം ദിട്ഠീനം അഞ്ഞതരാ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൯) വചനതോ ച അയോനിസോ മനസികാരോ ദിട്ഠീനം കാരണം. പാപമിത്തോപി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി പാപമിത്തസ്സ ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനേന ദിട്ഠിഉപ്പത്തിതോ ‘‘ബാഹിരം, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗന്തി കരിത്വാ ന അഞ്ഞം ഏകങ്ഗമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം മഹതോ അനത്ഥായ സംവത്തതി. യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, പാപമിത്തതാ’’തി (അ. നി. ൧.൧൧൦) വചനതോ ച പാപമിത്തോ ദിട്ഠീനം കാരണം. പരതോപി ഘോസോ ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി ദുരക്ഖാതധമ്മസ്സവനേന ദിട്ഠിഉപ്പത്തിതോ ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ഹേതൂ ദ്വേ പച്ചയാ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായ പരതോ ച ഘോസോ അയോനിസോ ച മനസികാരോ’’തി (അ. നി. ൨.൧൨൬) വചനതോ ച പരതോ ഘോസോ മിച്ഛാദിട്ഠികതോ മിച്ഛാദിട്ഠിപടിസഞ്ഞുത്തകഥാ ദിട്ഠീനം കാരണം.

ഇദാനി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി പദസ്സ അത്ഥം വിവരന്തോ ഖന്ധാ ഹേതു ഖന്ധാ പച്ചയോതിആദിമാഹ. ഖന്ധാ ഏവ ദിട്ഠീനം ഉപാദായ, ജനകഹേതു ചേവ ഉപത്ഥമ്ഭകപച്ചയോ ചാതി അത്ഥോ. സമുട്ഠാനട്ഠേനാതി സമുട്ഠഹന്തി ഉപ്പജ്ജന്തി ഏതേനാതി സമുട്ഠാനം, കാരണന്തി അത്ഥോ. തേന സമുട്ഠാനട്ഠേന, ദിട്ഠികാരണഭാവേനാതി അത്ഥോ.

൧൨൫. ഇദാനി കിച്ചഭേദേന ദിട്ഠിഭേദം ദസ്സേന്തോ കതമാനി അട്ഠാരസ ദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ യാ ദിട്ഠീതി ഇദാനി വുച്ചമാനാനം അട്ഠാരസന്നം പദാനം സാധാരണം മൂലപദം. യാ ദിട്ഠി, തദേവ ദിട്ഠിഗതം, യാ ദിട്ഠി, തദേവ ദിട്ഠിഗഹനന്തി സബ്ബേഹി സമ്ബന്ധോ കാതബ്ബോ. അയാഥാവദസ്സനട്ഠേന ദിട്ഠി, തദേവ ദിട്ഠീസു ഗതം ദസ്സനം ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഅന്തോഗധത്താതി ദിട്ഠിഗതം. ഹേട്ഠാപിസ്സ അത്ഥോ വുത്തോയേവ. ദ്വിന്നം അന്താനം ഏകന്തഗതത്താപി ദിട്ഠിഗതം. സാ ഏവ ദിട്ഠി ദുരതിക്കമനട്ഠേന ദിട്ഠിഗഹനം തിണഗഹനവനഗഹനപബ്ബതഗഹനാനി വിയ. സാസങ്കസപ്പടിഭയട്ഠേന ദിട്ഠികന്താരം ചോരകന്താരവാളകന്താരനിരുദകകന്താരദുബ്ഭിക്ഖകന്താരാ വിയ. ധമ്മസങ്ഗണിയം ‘‘ദിട്ഠികന്താരോ’’തി സകലിങ്ഗേനേവ ആഗതം. സമ്മാദിട്ഠിയാ വിനിവിജ്ഝനട്ഠേന പടിലോമട്ഠേന ച ദിട്ഠിവിസൂകം. മിച്ഛാദസ്സനഞ്ഹി ഉപ്പജ്ജമാനം സമ്മാദസ്സനം വിനിവിജ്ഝതി ചേവ വിലോമേതി ച. ധമ്മസങ്ഗണിയം (ധ. സ. ൩൯൨, ൧൧൦൫) ‘‘ദിട്ഠിവിസൂകായിക’’ന്തി ആഗതം. കദാചി സസ്സതസ്സ, കദാചി ഉച്ഛേദസ്സ ഗഹണതോ ദിട്ഠിയാ വിരൂപം ഫന്ദിതന്തി ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം. ദിട്ഠിഗതികോ ഹി ഏകസ്മിം പതിട്ഠാതും ന സക്കോതി, കദാചി സസ്സതം അനുസ്സരതി, കദാചി ഉച്ഛേദം. ദിട്ഠിയേവ അനത്ഥേ സംയോജേതീതി ദിട്ഠിസഞ്ഞോജനം. ദിട്ഠിയേവ അന്തോതുദനട്ഠേന ദുന്നീഹരണീയട്ഠേന ച സല്ലന്തി ദിട്ഠിസല്ലം. ദിട്ഠിയേവ പീളാകരണട്ഠേന സമ്ബാധോതി ദിട്ഠിസമ്ബാധോ. ദിട്ഠിയേവ മോക്ഖാവരണട്ഠേന പലിബോധോതി ദിട്ഠിപലിബോധോ. ദിട്ഠിയേവ ദുമ്മോചനീയട്ഠേന ബന്ധനന്തി ദിട്ഠിബന്ധനം. ദിട്ഠിയേവ ദുരുത്തരട്ഠേന പപാതോതി ദിട്ഠിപപാതോ. ദിട്ഠിയേവ ഥാമഗതട്ഠേന അനുസയോതി ദിട്ഠാനുസയോ. ദിട്ഠിയേവ അത്താനം സന്താപേതീതി ദിട്ഠിസന്താപോ. ദിട്ഠിയേവ അത്താനം അനുദഹതീതി ദിട്ഠിപരിളാഹോ. ദിട്ഠിയേവ കിലേസകായം ഗന്ഥേതീതി ദിട്ഠിഗന്ഥോ. ദിട്ഠിയേവ ഭുസം ആദിയതീതി ദിട്ഠുപാദാനം. ദിട്ഠിയേവ ‘‘സച്ച’’ന്തിആദിവസേന അഭിനിവിസതീതി ദിട്ഠാഭിനിവേസോ. ദിട്ഠിയേവ ഇദം പരന്തി ആമസതി, പരതോ വാ ആമസതീതി ദിട്ഠിപരാമാസോ.

൧൨൬. ഇദാനി രാസിവസേന സോളസ ദിട്ഠിയോ ഉദ്ദിസന്തോ കതമാ സോളസ ദിട്ഠിയോതിആദിമാഹ. തത്ഥ സുഖസോമനസ്സസങ്ഖാതേ അസ്സാദേ ദിട്ഠി അസ്സാദദിട്ഠി. അത്താനം അനുഗതാ ദിട്ഠി അത്താനുദിട്ഠി. നത്ഥീതി പവത്തത്താ വിപരീതാ ദിട്ഠി മിച്ഛാദിട്ഠി. സതി കായേ ദിട്ഠി, സന്തീ വാ കായേ ദിട്ഠി സക്കായദിട്ഠി. കായോതി ചേത്ഥ ഖന്ധപഞ്ചകം, ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതോ സക്കായോ വത്ഥു പതിട്ഠാ ഏതിസ്സാതി സക്കായവത്ഥുകാ. സസ്സതന്തി പവത്താ ദിട്ഠി സസ്സതദിട്ഠി. ഉച്ഛേദോതി പവത്താ ദിട്ഠി ഉച്ഛേദദിട്ഠി. സസ്സതാദിഅന്തം ഗണ്ഹാതീതി അന്തഗ്ഗാഹികാ, അന്തഗ്ഗാഹോ വാ അസ്സാ അത്ഥീതി അന്തഗ്ഗാഹികാ. അതീതസങ്ഖാതം പുബ്ബന്തം അനുഗതാ ദിട്ഠി പുബ്ബന്താനുദിട്ഠി. അനാഗതസങ്ഖാതം അപരന്തം അനുഗതാ ദിട്ഠി അപരന്താനുദിട്ഠി. അനത്ഥേ സംയോജേതീതി സഞ്ഞോജനികാ. അഹങ്കാരവസേന അഹന്തി ഉപ്പന്നേന മാനേന ദിട്ഠിയാ മൂലഭൂതേന വിനിബന്ധാ ഘടിതാ ഉപ്പാദിതാ ദിട്ഠി അഹന്തി മാനവിനിബന്ധാ ദിട്ഠി. തഥാ മമങ്കാരവസേന മമന്തി ഉപ്പന്നേന മാനേന വിനിബന്ധാ ദിട്ഠി മമന്തി മാനവിനിബന്ധാ ദിട്ഠി. അത്തനോ വദനം കഥനം അത്തവാദോ, തേന പടിസഞ്ഞുത്താ ബദ്ധാ ദിട്ഠി അത്തവാദപടിസംയുത്താ ദിട്ഠി. അത്താനം ലോകോതി വദനം കഥനം ലോകവാദോ, തേന പടിസഞ്ഞുത്താ ദിട്ഠി ലോകവാദപടിസംയുത്താ ദിട്ഠി. ഭവോ വുച്ചതി സസ്സതം, സസ്സതവസേന ഉപ്പജ്ജനദിട്ഠി ഭവദിട്ഠി. വിഭവോ വുച്ചതി ഉച്ഛേദോ, ഉച്ഛേദവസേന ഉപ്പജ്ജനദിട്ഠി വിഭവദിട്ഠി.

൧൨൭-൧൨൮. ഇദാനി തീണി സതം ദിട്ഠാഭിനിവേസേ നിദ്ദിസിതുകാമോ കതമേ തീണി സതം ദിട്ഠാഭിനിവേസാതി പുച്ഛിത്വാ തേ അവിസ്സജ്ജേത്വാവ വിസും വിസും അഭിനിവേസവിസ്സജ്ജനേനേവ തേ വിസ്സജ്ജേതുകാമോ അസ്സാദദിട്ഠിയാ, കതിഹാകാരേഹി അഭിനിവേസോ ഹോതീതിആദിനാ നയേന സോളസന്നം ദിട്ഠീനം അഭിനിവേസാകാരഗണനം പുച്ഛിത്വാ പുന അസ്സാദദിട്ഠിയാ പഞ്ചതിംസായ ആകാരേഹി അഭിനിവേസോ ഹോതീതി താസം സോളസന്നം ദിട്ഠീനം അഭിനിവേസാകാരഗണനം വിസ്സജ്ജേത്വാ പുന താനി ഗണനാനി വിസ്സജ്ജേന്തോ അസ്സാദദിട്ഠിയാ കതമേഹി പഞ്ചതിംസായ ആകാരേഹി അഭിനിവേസോ ഹോതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ രൂപം പടിച്ചാതി രൂപക്ഖന്ധം പടിച്ച. ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സന്തി ‘‘അയം മേ കായോ ഈദിസോ’’തി രൂപസമ്പദം നിസ്സായ ഗേഹസിതം രാഗസമ്പയുത്തം സുഖം സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. ഹേട്ഠാ വുത്തേനട്ഠേന സുഖഞ്ച സോമനസ്സഞ്ച. തംയേവ രൂപസ്സ അസ്സാദോതി രൂപനിസ്സയോ അസ്സാദോ. തഞ്ഹി സുഖം തണ്ഹാവസേന അസ്സാദീയതി ഉപഭുഞ്ജീയതീതി അസ്സാദോ. അഭിനിവേസപരാമാസോ ദിട്ഠീതി സോ അസ്സാദോ സസ്സതോതി വാ ഉച്ഛിജ്ജിസ്സതീതി വാ സസ്സതം വാ ഉച്ഛിജ്ജമാനം വാ അത്താനം സുഖിതം കരോതീതി വാ അഭിനിവേസപരാമാസോ ഹോതി. തസ്മാ യാ ച ദിട്ഠി യോ ച അസ്സാദോതി അസ്സാദസ്സ ദിട്ഠിഭാവാഭാവേപി അസ്സാദം വിനാ സാ ദിട്ഠി ന ഹോതീതി കത്വാ ഉഭയമ്പി സമുച്ചിതം. അസ്സാദദിട്ഠീതി അസ്സാദേ പവത്താ ദിട്ഠീതി വുത്തം ഹോതി.

ഇദാനി നാനാസുത്തേഹി സംസന്ദേത്വാ മിച്ഛാദിട്ഠിം മിച്ഛാദിട്ഠികഞ്ച ഗരഹിതുകാമോ അസ്സാദദിട്ഠി മിച്ഛാദിട്ഠീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദിട്ഠിവിപത്തീതി സമ്മാദിട്ഠിവിനാസകമിച്ഛാദിട്ഠിസങ്ഖാതദിട്ഠിയാ വിപത്തി. ദിട്ഠിവിപന്നോതി വിപന്നാ വിനട്ഠാ സമ്മാദിട്ഠി അസ്സാതി ദിട്ഠിവിപന്നോ, വിപന്നദിട്ഠീതി വുത്തം ഹോതി. മിച്ഛാദിട്ഠിയാ വാ വിപന്നോ വിനട്ഠോതി ദിട്ഠിവിപന്നോ. ന സേവിതബ്ബോ ഉപസങ്കമനേന. ന ഭജിതബ്ബോ ചിത്തേന. ന പയിരുപാസിതബ്ബോ ഉപസങ്കമിത്വാ നിസീദനേന. തം കിസ്സ ഹേതൂതി ‘‘തം സേവനാദികം കേന കാരണേന ന കാതബ്ബ’’ന്തി തസ്സ കാരണപുച്ഛാ. ദിട്ഠി ഹിസ്സ പാപികാതി കാരണവിസ്സജ്ജനം. യസ്മാ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദിട്ഠി പാപികാ, തസ്മാ തം സേവനാദികം ന കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ദിട്ഠിയാ രാഗോതി ‘‘സുന്ദരാ മേ ദിട്ഠീ’’തി ദിട്ഠിം ആരബ്ഭ ദിട്ഠിയാ ഉപ്പജ്ജനരാഗോ. ദിട്ഠിരാഗരത്തോതി തേന ദിട്ഠിരാഗേന രങ്ഗേന രത്തം വത്ഥം വിയ രത്തോ. ന മഹപ്ഫലന്തി വിപാകഫലേന. ന മഹാനിസംസന്തി നിസ്സന്ദഫലേന.

പുരിസപുഗ്ഗലസ്സാതി പുരിസസങ്ഖാതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. ലോകിയവോഹാരേന ഹി പുരി വുച്ചതി സരീരം, തസ്മിം പുരിസ്മിം സേതി പവത്തതീതി പുരിസോ, പും വുച്ചതി നിരയോ, തം പും ഗലതി ഗച്ഛതീതി പുഗ്ഗലോ. യേഭുയ്യേന ഹി സത്താ സുഗതിതോ ചുതാ ദുഗ്ഗതിയംയേവ നിബ്ബത്തന്തി. തം കിസ്സ ഹേതൂതി തം ന മഹപ്ഫലത്തം കേന കാരണേന ഹോതി. ദിട്ഠി ഹിസ്സ പാപികാതി യസ്മാ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദിട്ഠി പാപികാ, തസ്മാ ന മഹപ്ഫലം ഹോതീതി അത്ഥോ. ദ്വേവ ഗതിയോതി പഞ്ചസു ഗതീസു ദ്വേവ ഗതിയോ. വിപജ്ജമാനായ ദിട്ഠിയാ നിരയോ. സമ്പജ്ജമാനായ തിരച്ഛാനയോനി. യഞ്ചേവ കായകമ്മന്തി സകലിങ്ഗധാരണപടിപദാനുയോഗഅഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മാദി കായകമ്മം. യഞ്ച വചീകമ്മന്തി സകസമയപരിയാപുണനസജ്ഝായനദേസനാസമാദപനാദി വചീകമ്മം. യഞ്ച മനോകമ്മന്തി ഇധലോകചിന്താപടിസംയുത്തഞ്ച പരലോകചിന്താപടിസംയുത്തഞ്ച കതാകതചിന്താപടിസംയുത്തഞ്ച മനോകമ്മം. തിണകട്ഠധഞ്ഞബീജേസു സത്തദിട്ഠിസ്സ ദാനാനുപ്പദാനപടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗേസു ച കായവചീമനോകമ്മാനി. യഥാദിട്ഠീതി യാ അയം ദിട്ഠി, തസ്സാനുരൂപം. സമത്തന്തി പരിപുണ്ണം. സമാദിന്നന്തി ഗഹിതം.

അട്ഠകഥായം പന വുത്തം – തദേതം യഥാദിട്ഠിയം ഠിതകായകമ്മം, ദിട്ഠിസഹജാതകായകമ്മം, ദിട്ഠാനുലോമികകായകമ്മന്തി തിവിധം ഹോതി. തത്ഥ ‘‘പാണം ഹനതോ അദിന്നം ആദിയതോ മിച്ഛാചരതോ നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ’’തി യം ഏവം ദിട്ഠികസ്സ സതോ പാണാതിപാതഅദിന്നാദാനമിച്ഛാചാരസങ്ഖാതം കായകമ്മം, ഇദം യഥാദിട്ഠിയം ഠിതകായകമ്മം നാമ. ‘‘പാണം ഹനതോ അദിന്നം ആദിയതോ മിച്ഛാചരതോ നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ’’തി യം ഇമായ ദിട്ഠിയാ ഇമിനാ ദസ്സനേന സഹജാതം കായകമ്മം, ഇദം ദിട്ഠിസഹജാതകായകമ്മം നാമ. തദേവ പന സമത്തം സമാദിന്നം ഗഹിതം പരാമട്ഠം ദിട്ഠാനുലോമികകായകമ്മം നാമ. വചീകമ്മമനോകമ്മേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന മുസാ ഭണതോ പിസുണം ഭണതോ ഫരുസം ഭണതോ സമ്ഫം പലപതോ അഭിജ്ഝാലുനോ ബ്യാപന്നചിത്തസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ സതോ നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോതി യോജനാ കാതബ്ബാ. ലിങ്ഗധാരണാദിപരിയാപുണനാദിലോകചിന്താദിവസേന വുത്തനയോ ചേത്ഥ സുന്ദരോ.

ചേതനാദീസു ദിട്ഠിസഹജാതാ ചേതനാ ചേതനാ നാമ. ദിട്ഠിസഹജാതാ പത്ഥനാ പത്ഥനാ നാമ. ചേതനാപത്ഥനാനം വസേന ചിത്തട്ഠപനാ പണിധി നാമ. തേഹി പന ചേതനാദീഹി സമ്പയുത്താ ഫസ്സാദയോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നാ ധമ്മാ സങ്ഖാരാ നാമ. അനിട്ഠായാതിആദീഹി ദുക്ഖമേവ വുത്തം. ദുക്ഖഞ്ഹി സുഖകാമേഹി സത്തേഹി ന ഏസിതത്താ അനിട്ഠം. അപ്പിയത്താ അകന്തം. മനസ്സ അവഡ്ഢനതോ, മനസി അവിസപ്പനതോ ച അമനാപം. ആയതിം അഭദ്ദതായ അഹിതം. പീളനതോ ദുക്ഖന്തി. തം കിസ്സ ഹേതൂതി തം ഏവം സംവത്തനം കേന കാരണേന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇദാനിസ്സ കാരണം ദിട്ഠി ഹിസ്സ പാപികാതി. യസ്മാ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദിട്ഠി പാപികാ ലാമകാ, തസ്മാ ഏവം സംവത്തതീതി അത്ഥോ. അല്ലായ പഥവിയാ നിക്ഖിത്തന്തി ഉദകേന തിന്തായ ഭൂമിയാ രോപിതം. പഥവീരസം ആപോരസന്തി തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ പഥവിയാ ച സമ്പദം ആപസ്സ ച സമ്പദം. ബീജനിക്ഖിത്തട്ഠാനേ ഹി ന സബ്ബാ പഥവീ ന സബ്ബോ ആപോ ച ബീജം ഫലം ഗണ്ഹാപേതി. യോ പന തേസം പദേസോ ബീജം ഫുസതി, സോയേവ ബീജം ഫലം ഗണ്ഹാപേതി. തസ്മാ ബീജപോസനായ പച്ചയഭൂതോയേവ സോ പദേസോ പഥവീരസോ ആപോരസോതി വേദിതബ്ബോ. രസസദ്ദസ്സ ഹി സമ്പത്തി ച അത്ഥോ. യഥാഹ ‘‘കിച്ചസമ്പത്തിഅത്ഥേന രസോ നാമ പവുച്ചതീ’’തി. ലോകേ ച ‘‘സുരസോ ഗന്ധബ്ബോ’’തി വുത്തേ സുസമ്പന്നോ ഗന്ധബ്ബോതി അത്ഥോ ഞായതി. ഉപാദിയതീതി ഗണ്ഹാതി. യോ ഹി പദേസോ പച്ചയോ ഹോതി, തം പച്ചയം ലഭമാനം ബീജം തം ഗണ്ഹാതി നാമ. സബ്ബം തന്തി സബ്ബം തം രസജാതം. തിത്തകത്തായാതി സോ പഥവീരസോ ആപോരസോ ച അതിത്തകോ സമാനോപി തിത്തകം ബീജം നിസ്സായ നിമ്ബരുക്ഖാദീനം തേസം ഫലാനഞ്ച തിത്തകഭാവായ സംവത്തതി. കടുകത്തായാതി ഇദം പുരിമസ്സേവ വേവചനം.

‘‘വണ്ണഗന്ധരസൂപേതോ, അമ്ബോയം അഹുവാ പുരേ;

തമേവ പൂജം ലഭമാനോ, കേനമ്ബോ കടുകപ്ഫലോ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൭൧) –

ആഗതട്ഠാനേ വിയ ഹി ഇധാപി തിത്തകമേവ അപ്പിയട്ഠേന കടുകന്തി വേദിതബ്ബം. അസാതത്തായാതി അമധുരഭാവായ. അസാദുത്തായാതിപി പാഠോ, അസാദുഭാവായാതി അത്ഥോ. സാദൂതി ഹി മധുരം. ബീജം ഹിസ്സാതി അസ്സ നിമ്ബാദികസ്സ ബീജം. ഏവമേവന്തി ഏവം ഏവം. യസ്മാ സുഖാ വേദനാ പരമോ അസ്സാദോ, തസ്മാ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ ദുക്ഖവേദനാവസേന ആദീനവോ ദസ്സിതോതി. പുന അട്ഠാരസഭേദേന ദിട്ഠിയാ ആദീനവം ദസ്സേതും അസ്സാദദിട്ഠി മിച്ഛാദിട്ഠീതിആദിമാഹ. തം വുത്തത്ഥമേവ. ഇമേഹി അട്ഠാരസഹി ആകാരേഹി പരിയുട്ഠിതചിത്തസ്സ സഞ്ഞോഗോതി ദിട്ഠിയാ ഏവ സംസാരേ ബന്ധനം ദസ്സേതി.

൧൨൯. യസ്മാ പന ദിട്ഠിഭൂതാനിപി സഞ്ഞോജനാനി അത്ഥി അദിട്ഠിഭൂതാനിപി, തസ്മാ തം പഭേദം ദസ്സേന്തോ അത്ഥി സഞ്ഞോജനാനി ചേവാതിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ കാമരാഗസഞ്ഞോജനസ്സേവ അനുനയസഞ്ഞോജനന്തി ആഗതട്ഠാനമ്പി അത്ഥി, തസ്മാ അനുനയസഞ്ഞോജനന്തി വുത്തം. കാമരാഗഭാവം അപ്പത്വാ പവത്തം ലോഭം സന്ധായ ഏതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സേസഖന്ധായതനാദിമൂലകേസുപി വാരേസു ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വേദനാപരമത്താ ച അസ്സാദസ്സ വേദനാപരിയോസാനാ ഏവ ദേസനാ കതാ. സഞ്ഞാദയോ ന ഗഹിതാ. ഇമേഹി പഞ്ചതിംസായ ആകാരേഹീതി പഞ്ചക്ഖന്ധാ അജ്ഝത്തികായതനാദീനി പഞ്ച ഛക്കാനി ചാതി ഇമാനി പഞ്ചതിംസ വത്ഥൂനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നഅസ്സാദാരമ്മണവസേന പഞ്ചതിംസായ ആകാരേഹി.

അസ്സാദദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അത്താനുദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൩൦. അത്താനുദിട്ഠിയം അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോതി ആഗമാധിഗമാഭാവാ ഞേയ്യോ അസ്സുതവാ ഇതി. യസ്സ ഹി ഖന്ധധാതുആയതനസച്ചപച്ചയാകാരസതിപട്ഠാനാദീസു ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവിനിച്ഛയവിരഹിതത്താ അത്താനുദിട്ഠിപടിസേധകരോ നേവ ആഗമോ, പടിപത്തിയാ അധിഗന്തബ്ബസ്സ അനധിഗതത്താ ന ച അധിഗമോ അത്ഥി, സോ ആഗമാധിഗമാനം അഭാവാ ഞേയ്യോ അസ്സുതവാ ഇതി. സുതന്തി ഹി ബുദ്ധവചനാഗമോ ച സുതഫലത്താ ഹേതുവോഹാരവസേന അധിഗമോ ച, തം സുതം അസ്സ അത്ഥീതി സുതവാ, ന സുതവാ അസ്സുതവാ. സ്വായം –

പുഥൂനം ജനനാദീഹി, കാരണേഹി പുഥുജ്ജനോ;

പുഥുജ്ജനന്തോഗധത്താ, പുഥുവായം ജനോ ഇതി.

സോ ഹി പുഥൂനം നാനപ്പകാരാനം കിലേസാദീനം ജനനാദീഹി കാരണേഹി പുഥുജ്ജനോ. യഥാഹ – ‘‘പുഥു കിലേസേ ജനേന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു അവിഹതസക്കായദിട്ഠികാതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു സത്ഥാരാനം മുഖുല്ലോകികാതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു സബ്ബഗതീഹി അവുട്ഠിതാതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു നാനാഭിസങ്ഖാരേ അഭിസങ്ഖരോന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു നാനാഓഘേഹി വുയ്ഹന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു നാനാസന്താപേഹി സന്തപ്പേന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു നാനാപരിളാഹേഹി പരിദയ്ഹന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു രത്താ ഗിദ്ധാ ഗധിതാ മുച്ഛിതാ അജ്ഝോസന്നാ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ പലിബുദ്ധാതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു പഞ്ചഹി നീവരണേഹി ആവുതാ നിവുതാ ഓവുതാ പിഹിതാ പടിച്ഛന്നാ പടികുജ്ജിതാതി പുഥുജ്ജനാ’’തി (മഹാനി. ൯൪). പുഥൂനം വാ ഗണനപഥമതീതാനം അരിയധമ്മപരമ്മുഖാനം നീചധമ്മസമുദാചാരാനം ജനാനം അന്തോഗധത്താപി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു വാ അയം, വിസുംയേവ സങ്ഖം ഗതോ വിസംസട്ഠോ സീലസുതാദിഗുണയുത്തേഹി അരിയേഹി ജനോതിപി പുഥുജ്ജനോ. ഏവമേതേഹി ‘‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തി ദ്വീഹി പദേഹി യേ തേ –

‘‘ദുവേ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, ബുദ്ധേനാദിച്ചബന്ധുനാ;

അന്ധോ പുഥുജ്ജനോ ഏകോ, കല്യാണേകോ പുഥുജ്ജനോ’’തി. –

ദ്വേ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, തേസു അന്ധപുഥുജ്ജനോ വുത്തോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

അരിയാനം അദസ്സാവീതിആദീസു അരിയാതി ആരകത്താ കിലേസേഹി, അനയേ ന ഇരിയനതോ, അയേ ച ഇരിയനതോ, സദേവകേന ച ലോകേന അരണീയതോ ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ച വുച്ചന്തി, ബുദ്ധാ ഏവ വാ ഇധ അരിയാ. യഥാഹ – ‘‘സദേവകേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ…പേ… തഥാഗതോ അരിയോതി വുച്ചതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൮).

സപ്പുരിസാതി ഏത്ഥ പന പച്ചേകബുദ്ധാ തഥാഗതസാവകാ ച ‘‘സപ്പുരിസാ’’തി വേദിതബ്ബാ. തേ ഹി ലോകുത്തരഗുണയോഗേന സോഭനാ പുരിസാതി സപ്പുരിസാ. സബ്ബേയേവ വാ ഏതേ ദ്വേധാപി വുത്താ. ബുദ്ധാപി ഹി അരിയാ ച സപ്പുരിസാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ബുദ്ധസാവകാപി. യഥാഹ –

‘‘യോ വേ കതഞ്ഞൂ കതവേദി ധീരോ, കല്യാണമിത്തോ ദള്ഹഭത്തി ച ഹോതി;

ദുഖിതസ്സ സക്കച്ച കരോതി കിച്ചം, തഥാവിധം സപ്പുരിസം വദന്തീ’’തി. (ജാ. ൨.൧൭.൭൮);

ഏത്ഥ ഹി ‘‘കതഞ്ഞൂ കതവേദി ധീരോ’’തി പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ വുത്തോ, ‘‘കല്യാണമിത്തോ ദള്ഹഭത്തി ചാ’’തി ബുദ്ധസാവകോ, ‘‘ദുഖിതസ്സ സക്കച്ച കരോതി കിച്ച’’ന്തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി. ഇദാനി യോ തേസം അരിയാനം അദസ്സനസീലോ, ന ച ദസ്സനേ സാധുകാരീ, സോ ‘‘അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തി വേദിതബ്ബോ. സോ ച ചക്ഖുനാ അദസ്സാവീ ഞാണേന അദസ്സാവീതി ദുവിധോ. തേസു ഞാണേന അദസ്സാവീ ഇധാധിപ്പേതോ. മംസചക്ഖുനാ ഹി ദിബ്ബചക്ഖുനാ വാ അരിയാ ദിട്ഠാപി അദിട്ഠാവ ഹോന്തി തേസം ചക്ഖൂനം വണ്ണമത്തഗഹണതോ ന അരിയഭാവഗോചരതോ. സോണസിങ്ഗാലാദയോപി ഹി ചക്ഖുനാ അരിയേ പസ്സന്തി, ന ച തേ അരിയാനം ദസ്സാവിനോ, തസ്മാ ചക്ഖുനാ ദസ്സനം ന ദസ്സനം, ഞാണേന ദസ്സനമേവ ദസ്സനം. യഥാഹ – ‘‘കിം തേ, വക്കലി, ഇമിനാ പൂതികായേന ദിട്ഠേന, യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി, സോ മം പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൭). തസ്മാ ചക്ഖുനാ പസ്സന്തോപി ഞാണേന അരിയേഹി ദിട്ഠം അനിച്ചാദിലക്ഖണം അപസ്സന്തോ അരിയാധിഗതഞ്ച ധമ്മം അനധിഗച്ഛന്തോ അരിയകരധമ്മാനം അരിയഭാവസ്സ ച അദിട്ഠത്താ ‘‘അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തി വേദിതബ്ബോ.

അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോതി സതിപട്ഠാനാദിഭേദേ അരിയധമ്മേ അകുസലോ. അരിയധമ്മേ അവിനീതോതി ഏത്ഥ പന –

ദുവിധോ വിനയോ നാമ, ഏകമേകേത്ഥ പഞ്ചധാ;

അഭാവതോ തസ്സ അയം, ‘‘അവിനീതോ’’തി വുച്ചതി.

അയഞ്ഹി സംവരവിനയോ പഹാനവിനയോതി ദുവിധോ വിനയോ. ഏത്ഥ ച ദുവിധേപി വിനയേ ഏകമേകോ വിനയോ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതി. സംവരവിനയോപി ഹി സീലസംവരോ, സതിസംവരോ, ഞാണസംവരോ, ഖന്തിസംവരോ, വീരിയസംവരോതി പഞ്ചവിധോ. പഹാനവിനയോപി തദങ്ഗപ്പഹാനം, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം, സമുച്ഛേദപ്പഹാനം, പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം, നിസ്സരണപ്പഹാനന്തി പഞ്ചവിധോ.

തത്ഥ ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) അയം സീലസംവരോ. ‘‘രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൧൩; മ. നി. ൧.൨൯൫; സം. നി. ൪.൨൩൯; അ. നി. ൩.൧൬) അയം സതിസംവരോ.

‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം, (അജിതാതി ഭഗവാ)

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി, പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി. (സു. നി. ൧൦൪൧; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൪) –

അയം ഞാണസംവരോ. ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) അയം ഖന്തിസംവരോ. ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) അയം വീരിയസംവരോ. സബ്ബോപി ചായം സംവരോ യഥാസകം സംവരിതബ്ബാനം വിനേതബ്ബാനഞ്ച കായദുച്ചരിതാദീനം സംവരണതോ ‘‘സംവരോ’’, വിനയനതോ ‘‘വിനയോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം താവ സംവരവിനയോ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ.

തഥാ യം നാമരൂപപരിച്ഛേദാദീസു വിപസ്സനാഞാണേസു പടിപക്ഖഭാവതോ ദീപാലോകേന വിയ തമസ്സ തേന തേന വിപസ്സനാഞാണേന തസ്സ തസ്സ അനത്ഥസ്സ പഹാനം, സേയ്യഥിദം – നാമരൂപവവത്ഥാനേന സക്കായദിട്ഠിയാ, പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന അഹേതുവിസമഹേതുദിട്ഠീനം, കങ്ഖാവിതരണേന കഥംകഥീഭാവസ്സ, കലാപസമ്മസനേന ‘‘അഹം മമാ’’തി ഗാഹസ്സ, മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനേന അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞായ, ഉദയദസ്സനേന ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ, വയദസ്സനേന സസ്സതദിട്ഠിയാ, ഭയദസ്സനേന സഭയേ അഭയസഞ്ഞായ, ആദീനവദസ്സനേന അസ്സാദസഞ്ഞായ, നിബ്ബിദാനുപസ്സനേന അഭിരതിസഞ്ഞായ, മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണേന അമുഞ്ചിതുകമ്യതായ, ഉപേക്ഖാഞാണേന അനുപേക്ഖായ, അനുലോമഞാണേന ധമ്മട്ഠിതിയം നിബ്ബാനേ ച പടിലോമഭാവസ്സ, ഗോത്രഭുനാ സങ്ഖാരനിമിത്തഗാഹസ്സ പഹാനം, ഏതം തദങ്ഗപ്പഹാനം നാമ.

യം പന ഉപചാരപ്പനാഭേദേന സമാധിനാ പവത്തിഭാവനിവാരണതോ ഘടപ്പഹാരേന വിയ ഉദകപിട്ഠേ സേവാലസ്സ തേസം തേസം നീവരണാദിധമ്മാനം പഹാനം, ഇദം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം നാമ. യം ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം ഭാവിതത്താ തംതംമഗ്ഗവതോ അത്തനോ സന്താനേ ‘‘ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൨൭൭; വിഭ. ൬൨൮) നയേന വുത്തസ്സ സമുദയപക്ഖികസ്സ കിലേസഗ്ഗണസ്സ അച്ചന്തഅപ്പവത്തിഭാവേന പഹാനം, ഇദം സമുച്ഛേദപ്പഹാനം നാമ. യം പന ഫലക്ഖണേ പടിപ്പസ്സദ്ധത്തം കിലേസാനം, ഇദം പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം നാമ. യം സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സടത്താ പഹീനസബ്ബസങ്ഖതം നിബ്ബാനം, ഇദം നിസ്സരണപ്പഹാനം നാമ. സബ്ബമ്പി ചേതം പഹാനം യസ്മാ ചാഗട്ഠേന പഹാനം, വിനയനട്ഠേന വിനയോ, തസ്മാ ‘‘പഹാനവിനയോ’’തി വുച്ചതി, തംതംപഹാനവതോ വാ തസ്സ തസ്സ വിനയസ്സ സമ്ഭവതോപേതം ‘‘പഹാനവിനയോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം പഹാനവിനയോപി പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ.

ഏവമയം സങ്ഖേപതോ ദുവിധോ, പഭേദതോ ച ദസവിധോ വിനയോ ഭിന്നസംവരത്താ പഹാതബ്ബസ്സ ച അപ്പഹീനത്താ യസ്മാ ഏതസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ നത്ഥി, തസ്മാ അഭാവതോ തസ്സ അയം ‘‘അവിനീതോ’’തി വുച്ചതീതി. ഏസ നയോ സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോതി ഏത്ഥാപി. നിന്നാനാകാരണഞ്ഹി ഏതം അത്ഥതോ. യഥാഹ – ‘‘യേവ തേ അരിയാ, തേവ തേ സപ്പുരിസാ. യേവ തേ സപ്പുരിസാ, തേവ തേ അരിയാ. യോവ സോ അരിയാനം ധമ്മോ, സോവ സോ സപ്പുരിസാനം ധമ്മോ. യോവ സോ സപ്പുരിസാനം ധമ്മോ, സോവ സോ അരിയാനം ധമ്മോ. യേവ തേ അരിയവിനയാ, തേവ തേ സപ്പുരിസവിനയാ. യേവ തേ സപ്പുരിസവിനയാ, തേവ തേ അരിയവിനയാ. അരിയേതി വാ സപ്പുരിസേതി വാ, അരിയധമ്മേതി വാ സപ്പുരിസധമ്മേതി വാ, അരിയവിനയേതി വാ സപ്പുരിസവിനയേതി വാ ഏസേസേ ഏകേ ഏകട്ഠേ സമേ സമഭാഗേ തജ്ജാതേ തഞ്ഞേവാ’’തി.

കസ്മാ പന ഥേരോ അത്താനുദിട്ഠിയാ കതമേഹി വീസതിയാ ആകാരേഹി അഭിനിവേസോ ഹോതീതി പുച്ഛിത്വാ തം അവിസ്സജ്ജേത്വാവ ‘‘ഇധ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തി ഏവം പുഥുജ്ജനം നിദ്ദിസീതി? പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ തം അത്ഥം ആവികാതും പഠമം പുഥുജ്ജനം നിദ്ദിസീതി വേദിതബ്ബം.

൧൩൧. ഏവം പുഥുജ്ജനം നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി അഭിനിവേസുദ്ദേസം ദസ്സേന്തോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി രൂപക്ഖന്ധം കസിണരൂപഞ്ച ‘‘അത്താ’’തി ദിട്ഠിപസ്സനായ സമനുപസ്സതി. നിദ്ദേസേ പനസ്സ രൂപക്ഖന്ധേ അഭിനിവേസോ പഞ്ചക്ഖന്ധാധികാരത്താ പാകടോതി തം അവത്വാ കസിണരൂപമേവ ‘‘രൂപ’’ന്തി സാമഞ്ഞവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. രൂപവന്തം വാ അത്താനന്തി അരൂപം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ തം അത്താനം രൂപവന്തം സമനുപസ്സതി. അത്തനി വാ രൂപന്തി അരൂപമേവ ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ തസ്മിം അത്തനി രൂപം സമനുപസ്സതി. രൂപസ്മിം വാ അത്താനന്തി അരൂപമേവ ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ തം അത്താനം രൂപസ്മിം സമനുപസ്സതി.

തത്ഥ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി സുദ്ധരൂപമേവ ‘‘അത്താ’’തി കഥിതം. രൂപവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം, വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, സഞ്ഞം, സങ്ഖാരേ, വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി ഇമേസു സത്തസു ഠാനേസു അരൂപം ‘‘അത്താ’’തി കഥിതം. വേദനാവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ വേദനം, വേദനായ വാ അത്താനന്തി ഏവം ചതൂസു ഖന്ധേസു തിണ്ണം തിണ്ണം വസേന ദ്വാദസസു ഠാനേസു രൂപാരൂപമിസ്സകോ അത്താ കഥിതോ. താ പന വീസതിപി ദിട്ഠിയോ മഗ്ഗാവരണാ, ന സഗ്ഗാവരണാ, സോതാപത്തിമഗ്ഗവജ്ഝാ.

ഇദാനി തം നിദ്ദിസന്തോ കഥം രൂപന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പഥവീകസിണന്തി പഥവീമണ്ഡലം നിസ്സായ ഉപ്പാദിതം പടിഭാഗനിമിത്തസങ്ഖാതം സകലഫരണവസേന പഥവീകസിണം. അഹന്തി അത്താനമേവ സന്ധായ ഗണ്ഹാതി. അത്തന്തി അത്താനം. അദ്വയന്തി ഏകമേവ. തേലപ്പദീപസ്സാതി തേലയുത്തസ്സ പദീപസ്സ. ഝായതോതി ജലതോ. യാ അച്ചി, സോ വണ്ണോതിആദി അച്ചിം മുഞ്ചിത്വാ വണ്ണസ്സ അഭാവതോ വുത്തം. യാ ച ദിട്ഠി യഞ്ച വത്ഥൂതി തദുഭയം ഏകതോ കത്വാ രൂപവത്ഥുകാ അത്താനുദിട്ഠി വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

ആപോകസിണാദീനി ആപാദീനി നിസ്സായ ഉപ്പാദിതകസിണനിമിത്താനേവ. പരിച്ഛിന്നാകാസകസിണം പന രൂപജ്ഝാനസ്സ ആരമ്മണം ഹോന്തമ്പി ആകാസകസിണന്തി വുച്ചമാനേ അരൂപജ്ഝാനാരമ്മണേന കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേന സംകിണ്ണം ഹോതീതി ന ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. രൂപാധികാരത്താ വിഞ്ഞാണകസിണം ന ഗഹേതബ്ബമേവാതി. ഇധേകച്ചോ വേദനം സഞ്ഞം സങ്ഖാരേ വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി ചത്താരോ ഖന്ധേ അഭിന്ദിത്വാ ഏകതോ ഗഹണവസേന വുത്തം. സോ ഹി ചിത്തചേതസികാനം വിസും വിസും കരണേ അസമത്ഥത്താ സബ്ബേ ഏകതോ കത്വാ ‘‘അത്താ’’തി ഗണ്ഹാതി. ഇമിനാ രൂപേന രൂപവാതി ഏത്ഥ സരീരരൂപമ്പി കസിണരൂപമ്പി ലബ്ഭതി. ഛായാസമ്പന്നോതി ഛായായ സമ്പന്നോ അവിരളോ. തമേനാതി ഏത്ഥ ഏന-സദ്ദോ നിപാതമത്തം, തമേതന്തി വാ അത്ഥോ. ഛായാവാതി വിജ്ജമാനച്ഛായോ. രൂപം അത്താതി അഗ്ഗഹിതേപി രൂപം അമുഞ്ചിത്വാ ദിട്ഠിയാ ഉപ്പന്നത്താ രൂപവത്ഥുകാതി വുത്തം.

അത്തനി രൂപം സമനുപസ്സതീതി സരീരരൂപസ്സ കസിണരൂപസ്സ ച ചിത്തനിസ്സിതത്താ തസ്മിം അരൂപസമുദായേ അത്തനി തം രൂപം സമനുപസ്സതി. അയം ഗന്ധോതി ഘായിതഗന്ധം ആഹ. ഇമസ്മിം പുപ്ഫേതി പുപ്ഫനിസ്സിതത്താ ഗന്ധസ്സ ഏവമാഹ.

രൂപസ്മിം അത്താനം സമനുപസ്സതീതി യത്ഥ രൂപം ഗച്ഛതി, തത്ഥ ചിത്തം ഗച്ഛതി. തസ്മാ രൂപനിസ്സിതം ചിത്തം ഗഹേത്വാ തം അരൂപസമുദായം അത്താനം തസ്മിം രൂപേ സമനുപസ്സതി. ഓളാരികത്താ രൂപസ്സ ഓളാരികാധാരം കരണ്ഡകമാഹ.

൧൩൨. ഇധേകച്ചോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം വേദനന്തിആദീസു വിസും വിസും വേദനായ ദിട്ഠിഗഹണേ അസതിപി വേദനാതി ഏകഗ്ഗഹണേന ഗഹിതേ സബ്ബാസം വേദനാനം അന്തോഗധത്താ വിസും വിസും ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തീതി വിസും വിസും യോജനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ. സോ ഹി അനുഭവനവസേന വേദനായ ഓളാരികത്താ വേദനംയേവ ‘‘അത്താ’’തി ഗണ്ഹാതി. സഞ്ഞം സങ്ഖാരേ വിഞ്ഞാണം രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി സഞ്ഞാദയോ അരൂപധമ്മേ രൂപഞ്ച ഏകതോ കത്വാ ‘‘അത്താ’’തി സമനുപസ്സതി. ഉമ്മത്തകോ വിയ ഹി പുഥുജ്ജനോ യഥാ യഥാ ഉപട്ഠാതി, തഥാ തഥാ ഗണ്ഹാതി.

൧൩൩. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം സഞ്ഞന്തിആദീസു സഞ്ജാനനവസേന സഞ്ഞായ പാകടത്താ സഞ്ഞം ‘‘അത്താ’തി ഗണ്ഹാതി. സേസം വേദനായ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

൧൩൪. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം ചേതനന്തിആദീസു സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസു ചേതനായ പധാനത്താ പാകടത്താ ച ചേതനാ ഏവ നിദ്ദിട്ഠാ. തായ ഇതരേപി നിദ്ദിട്ഠാവ ഹോന്തി. സോ പന ചേതസികഭാവവസേന പാകടത്താ ചേതനം ‘‘അത്താ’’തി ഗണ്ഹാതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

൧൩൫. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തിആദീസു വിജാനനവസേന ചിത്തസ്സ പാകടത്താ ചിത്തം ‘‘അത്താ’’തി ഗണ്ഹാതി. സേസമേത്ഥാപി വുത്തനയമേവ.

അത്താനുദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മിച്ഛാദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൩൬. മിച്ഛാദിട്ഠി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥായേവ. അയം പന അപരോ നയോ – നത്ഥി ദിന്നന്തി ഉച്ഛേദദിട്ഠികത്താ ദാനഫലം പടിക്ഖിപതി. നത്ഥി യിട്ഠന്തി ഏത്ഥ യിട്ഠന്തി ഖുദ്ദകയഞ്ഞോ. ഹുതന്തി മഹായഞ്ഞോ. ദ്വിന്നമ്പി ഫലം പടിക്ഖിപതി. നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോതി ദാനഫലസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ സീലാദീനം പുഞ്ഞകമ്മാനം, പാണാതിപാതാദീനം പാപകമ്മാനം ഫലം പടിക്ഖിപതി. നത്ഥി അയം ലോകോതി പുരേ കതേന കമ്മുനാ. നത്ഥി പരോ ലോകോതി ഇധ കതേന കമ്മുനാ. നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാതി തേസു കതകമ്മാനം ഫലം പടിക്ഖിപതി. നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാതി കമ്മഹേതുകം ഉപപത്തിം പടിക്ഖിപതി. നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ…പേ… പവേദേന്തീതി ഇധലോകപരലോകേ പസ്സിതും അഭിഞ്ഞാപടിലാഭായ പടിപദം പടിക്ഖിപതി. ഇധ പാളിയം പന നത്ഥി ദിന്നന്തി വത്ഥൂതി നത്ഥി ദിന്നന്തി വുച്ചമാനം ദാനം, തസ്സാ ദിട്ഠിയാ വത്ഥൂതി അത്ഥോ. ഏവംവാദോ മിച്ഛാതി ഏവം നത്ഥി ദിന്നന്തി വാദോ വചനം മിച്ഛാ വിപരീതോതി അത്ഥോ.

മിച്ഛാദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സക്കായദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൩൭. സക്കായദിട്ഠി പന അത്താനുദിട്ഠിയേവ, അഞ്ഞത്ഥ ആഗതപരിയായവചനദസ്സനത്ഥം വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

സക്കായദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സസ്സതദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൩൮. സക്കായവത്ഥുകായ സസ്സതദിട്ഠിയാതി കമ്മധാരയസമാസോ. രൂപവന്തം വാ അത്താനന്തിആദീനം പന്നരസന്നം വചനാനം അന്തേ സമനുപസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ കാതബ്ബോ, പാഠോ വാ. അഞ്ഞഥാ ഹി ന ഘടീയതീതി. ഏവം ‘‘രൂപവന്തം വാ അത്താനം സമനുപസ്സതീ’’തി ഏകമേവ ദസ്സേത്വാ സേസാ ചുദ്ദസ സംഖിത്താ.

സസ്സതദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഉച്ഛേദദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൩൯. സക്കായവത്ഥുകായ ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ ഏവം ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി ഏകമേവ ദസ്സേത്വാ സേസാ ചതസ്സോ സംഖിത്താ.

ഉച്ഛേദദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അന്തഗ്ഗാഹികാദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൪൦. അന്തഗ്ഗാഹികായ ദിട്ഠിയാ പഠമവാരേ ആകാരപുച്ഛാ. ദുതിയേ ആകാരഗഹണം. തതിയേ ആകാരവിസ്സജ്ജനം. തത്ഥ ലോകോതി അത്താ. സോ അന്തോതി അഞ്ഞമഞ്ഞപടിപക്ഖേസു സസ്സതുച്ഛേദന്തേസു സസ്സതഗ്ഗാഹേ സസ്സതന്തോ, അസസ്സതഗ്ഗാഹേ ഉച്ഛേദന്തോ. പരിത്തം ഓകാസന്തി സുപ്പമത്തം വാ സരാവമത്തം വാ ഖുദ്ദകം ഠാനം. നീലകതോ ഫരതീതി നീലന്തി ആരമ്മണം കരോതി. അയം ലോകോതി അത്താനം സന്ധായ വുത്തം. പരിവടുമോതി സമന്തതോ പരിച്ഛേദവാ. അന്തസഞ്ഞീതി അന്തവാതിസഞ്ഞീ. അന്തോ അസ്സ അത്ഥീതി അന്തോതി ഗഹേതബ്ബം. യം ഫരതീതി യം കസിണരൂപം ഫരതി. തം വത്ഥു ചേവ ലോകോ ചാതി തം കസിണരൂപം ആരമ്മണഞ്ചേവ ആലോകിയട്ഠേന ലോകോ ച. യേന ഫരതീതി യേന ചിത്തേന ഫരതി. സോ അത്താ ചേവ ലോകോ ചാതി അത്താനമപേക്ഖിത്വാ പുല്ലിങ്ഗം കതം, തം ചിത്തം അത്താ ചേവ ആലോകനട്ഠേന ലോകോ ചാതി വുത്തം ഹോതി. അന്തവാതി അന്തോ. ഓകാസകതോ ഫരതീതി ആലോകകസിണവസേന തേജോകസിണവസേന ഓദാതകസിണവസേന വാ ഓഭാസോതി ഫരതി. നീലാദീനം പഞ്ചന്നം പഭസ്സരകസിണാനംയേവ ഗഹിതത്താ പഥവീആപോവായോകസിണവസേന അത്താഭിനിവേസോ ന ഹോതീതി ഗഹേതബ്ബം.

വിപുലം ഓകാസന്തി ഖലമണ്ഡലമത്താദിവസേന മഹന്തം ഠാനം. അനന്തവാതി വുദ്ധഅനന്തവാ. അപരിയന്തോതി വുദ്ധഅപരിയന്തോ. അനന്തസഞ്ഞീതി അനന്തോതിസഞ്ഞീ. തം ജീവന്തി സോ ജീവോ. ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ കതോ. ജീവോതി ച അത്താ ഏവ. രൂപാദീനി പഞ്ചപി പരിവടുമട്ഠേന സരീരം. ജീവം ന സരീരന്തി അത്തസങ്ഖാതോ ജീവോ രൂപസങ്ഖാതം സരീരം ന ഹോതി. ഏസ നയോ വേദനാദീസു. തഥാഗതോതി സത്തോ. അരഹന്തി ഏകേ. പരം മരണാതി മരണതോ ഉദ്ധം, പരലോകേതി അത്ഥോ. രൂപം ഇധേവ മരണധമ്മന്തി അത്തനോ പാകടക്ഖന്ധസീസേന പഞ്ചക്ഖന്ധഗ്ഗഹണം, തം ഇമസ്മിംയേവ ലോകേ നസ്സനപകതികന്തി അത്ഥോ. സേസക്ഖന്ധേസുപി ഏസേവ നയോ. കായസ്സ ഭേദാതി ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതസ്സ കായസ്സ ഭേദതോ പരം. ഇമിനാ വചനേന ‘‘പരം മരണാ’’തി ഏതസ്സ ഉദ്ദേസസ്സ അത്ഥോ വുത്തോ. ഹോതിപീതിആദീസു ഹോതീതി മൂലപദം. ചതൂസുപി അപി-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. തിട്ഠതീതി സസ്സതത്താ തിട്ഠതി, ന ചവതീതി അത്ഥോ. ‘‘ഹോതീ’’തി പദസ്സ വാ അത്ഥവിസേസനത്ഥം ‘‘തിട്ഠതീ’’തി പദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഉപ്പജ്ജതീതി അണ്ഡജജലാബുജയോനിപവേസവസേന ഉപ്പജ്ജതി നാമ, നിബ്ബത്തതീതി സംസേദജഓപപാതികയോനിപവേസവസേന നിബ്ബത്തതി നാമാതി അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഉച്ഛിജ്ജതീതി പബന്ധാഭാവവസേന. വിനസ്സതീതി ഭങ്ഗവസേന. ന ഹോതി പരം മരണാതി പുരിമപദാനം അത്ഥവിവരണം, ചുതിതോ ഉദ്ധം ന വിജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഹോതി ച ന ച ഹോതീതി ഏകച്ചസസ്സതികാനം ദിട്ഠി, ഏകേന പരിയായേന ഹോതി, ഏകേന പരിയായേന ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ജീവഭാവേന ഹോതി, പുബ്ബജീവസ്സ അഭാവേന ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. നേവ ഹോതി ന ന ഹോതീതി അമരാവിക്ഖേപികാനം ദിട്ഠി, ഹോതീതി ച നേവ ഹോതി, ന ഹോതീതി ച ന ഹോതീതി അത്ഥോ. അനുവാദഭയാ മുസാവാദഭയാ ച മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ ച പുബ്ബവുത്തനയസ്സ പടിക്ഖേപമത്തം കരോതി. ഇമേഹി പഞ്ഞാസായ ആകാരേഹീതി യഥാവുത്താനം ദസന്നം പഞ്ചകാനം വസേന പഞ്ഞാസായ ആകാരേഹീതി.

അന്തഗ്ഗാഹികാദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൪൧. പുബ്ബന്താപരന്താനുദിട്ഠീസു സസ്സതം വദന്തീതി സസ്സതവാദാ. അഥ വാ വദന്തി ഏതേനാതി വാദോ, ദിട്ഠിഗതസ്സേതം അധിവചനം. സസ്സതന്തി വാദോപി സസ്സതയോഗേന സസ്സതോ, സസ്സതോ വാദോ ഏതേസന്തി സസ്സതവാദാ. തഥാ ഏകച്ചം സസ്സതന്തി വാദോ ഏകച്ചസസ്സതോ, സോ ഏതേസം അത്ഥീതി ഏകച്ചസസ്സതികാ. തഥാ അന്തവാ, അനന്തവാ, അന്തവാ ച അനന്തവാ ച, നേവന്തവാ നാനന്തവാതി പവത്തോ വാദോ അന്താനന്തോ, സോ ഏതേസം അത്ഥീതി അന്താനന്തികാ. ന മരതീതി അമരാ. കാ സാ? ‘‘ഏവമ്പി മേ നോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൬൨-൬൩) നയേന പരിയന്തരഹിതസ്സ ദിട്ഠിഗതികസ്സ ദിട്ഠി ചേവ വാചാ ച. വിവിധോ ഖേപോ വിക്ഖേപോ, അമരായ ദിട്ഠിയാ, വാചായ വാ വിക്ഖേപോ അമരാവിക്ഖേപോ, സോ ഏതേസം അത്ഥീതി അമരാവിക്ഖേപികാ. അപരോ നയോ – അമരാ നാമ മച്ഛജാതി, സാ ഉമ്മുജ്ജനനിമുജ്ജനാദിവസേന ഉദകേ സന്ധാവമാനാ ഗഹേതും ന സക്കാ ഹോതി, ഏവമേവം അയമ്പി വാദോ ഇതോ ചിതോ ച സന്ധാവതി, ഗാഹം ന ഉപഗച്ഛതീതി അമരാവിക്ഖേപോതി വുച്ചതി, സോ ഏതേസം അത്ഥീതി അമരാവിക്ഖേപികാ. അധിച്ചസമുപ്പന്നോതി അകാരണസമുപ്പന്നോ അത്താ ച ലോകോ ചാതി ദസ്സനം അധിച്ചസമുപ്പന്നം, തം ഏതേസം അത്ഥീതി അധിച്ചസമുപ്പന്നികാ.

പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. അപരന്താനുദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൪൨. സഞ്ഞിം വദന്തീതി സഞ്ഞീവാദാ. അസഞ്ഞിം വദന്തീതി അസഞ്ഞീവാദാ. നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിം വദന്തീതി നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ. അഥ വാ സഞ്ഞീതി പവത്തോ വാദോ സഞ്ഞീവാദോ, സോ യേസം അത്ഥീതി തേ സഞ്ഞീവാദാ, തഥാ അസഞ്ഞീവാദാ, നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ ച. ഉച്ഛേദം വദന്തീതി ഉച്ഛേദവാദാ. ദിട്ഠധമ്മോതി പച്ചക്ഖധമ്മോ, തത്ഥ തത്ഥ പടിലദ്ധഅത്തഭാവസ്സേതം അധിവചനം. ദിട്ഠധമ്മേ നിബ്ബാനം ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം, ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ദുക്ഖവൂപസമോതി അത്ഥോ, തം വദന്തീതി ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാ. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ വിത്ഥാരിയമാനേ സാട്ഠകഥം സകലം ബ്രഹ്മജാലസുത്തം വത്തബ്ബം ഹോതി. ഏവഞ്ച സതി അതിപപഞ്ചോ ഹോതീതി ന വിത്ഥാരിതോ. തദത്ഥികേഹി തം അപേക്ഖിത്വാ ഗഹേതബ്ബോ.

അപരന്താനുദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦-൧൨. സഞ്ഞോജനികാദിദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൪൩. യസ്മാ സഞ്ഞോജനികാ ദിട്ഠി സബ്ബദിട്ഠിസാധാരണാ, തസ്മാ തസ്സാ സബ്ബദിട്ഠിസഞ്ഞോജനത്താ സബ്ബദിട്ഠിസാധാരണോ അത്ഥോ നിദ്ദിട്ഠോ. സോ ഹേട്ഠാ വുത്തദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനാനേവ.

൧൪൪. മാനവിനിബന്ധദിട്ഠീസു ചക്ഖു അഹന്തി അഭിനിവേസപരാമാസോതി മാനപുബ്ബകോ അഭിനിവേസപരാമാസോ. ന ഹി ദിട്ഠി മാനസമ്പയുത്താ ഹോതി. തേനേവ ച മാനവിനിബന്ധാതി വുത്തം, മാനപടിബന്ധാ മാനമൂലകാതി അത്ഥോ.

൧൪൫. ചക്ഖു മമന്തി അഭിനിവേസപരാമാസോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന ‘‘മമാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘മമ’’ന്തി അനുനാസികാഗമോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘അഹ’’ന്തി മാനവിനിബന്ധായ രൂപാദീനിപി അജ്ഝത്തികാനേവ. ന ഹി കസിണരൂപം വിനാ ബാഹിരാനി ‘‘അഹ’’ന്തി ഗണ്ഹാതി. ‘‘മമ’’ന്തി മാനവിനിബന്ധായ പന ബാഹിരാനിപി ലബ്ഭന്തി. ബാഹിരാനിപി ഹി ‘‘മമ’’ന്തി ഗണ്ഹാതി. യസ്മാ പന ദുക്ഖാ വേദനാ അനിട്ഠത്താ മാനവത്ഥു ന ഹോതി, തസ്മാ ഛ വേദനാ താസം മൂലപച്ചയാ ഛ ഫസ്സാ ച ന ഗഹിതാ. സഞ്ഞാദയോ പന ഇധ പച്ഛിന്നത്താ ന ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ.

സംയോജനികാദിദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൩. അത്തവാദപടിസംയുത്തദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൪൬. അത്തവാദപടിസംയുത്താ ദിട്ഠി അത്താനുദിട്ഠിയേവ. അത്താതി വാദേന പടിസംയുത്തത്താ പുന ഏവം വുത്താ.

അത്തവാദപടിസംയുത്തദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൪. ലോകവാദപടിസംയുത്തദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൪൭. അത്താ ച ലോകോ ചാതി സോ ഏവ അത്താ ച ആലോകനട്ഠേന ലോകോ ചാതി അത്ഥോ. സസ്സതോതി സസ്സതവാദാനം ദിട്ഠി. അസസ്സതോതി ഉച്ഛേദവാദാനം. സസ്സതോ ച അസസ്സതോ ചാതി ഏകച്ചസസ്സതികാനം. നേവ സസ്സതോ നാസസ്സതോതി അമരാവിക്ഖേപികാനം. അന്തവാതി പരിത്തകസിണലാഭീനം തക്കികാനഞ്ച നിഗണ്ഠാജീവികാനഞ്ച. അഥ വാ ഉച്ഛേദവാദിനോ ‘‘സത്തോ ജാതിയാ പുബ്ബന്തവാ, മരണേന അപരന്തവാ’’തി വദന്തി. അധിച്ചസമുപ്പന്നികാ ‘‘സത്തോ ജാതിയാ പുബ്ബന്തവാ’’തി വദന്തി. അനന്തവാതി അപ്പമാണകസിണലാഭീനം. സസ്സതവാദിനോ പന ‘‘പുബ്ബന്താപരന്താ നത്ഥി, തേന അനന്തവാ’’തി വദന്തി. അധിച്ചസമുപ്പന്നികാ ‘‘അപരന്തേന അനന്തവാ’’തി വദന്തി.

അന്തവാ ച അനന്തവാ ചാതി ഉദ്ധമധോ അവഡ്ഢിത്വാ തിരിയം വഡ്ഢിതകസിണാനം. നേവ അന്തവാ ന അനന്തവാതി അമരാവിക്ഖേപികാനം.

ലോകവാദപടിസംയുത്തദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൫-൧൬. ഭവവിഭവദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൪൮. ഭവവിഭവദിട്ഠീനം യഥാവുത്തദിട്ഠിതോ വിസും അഭിനിവേസാഭാവതോ വിസും നിദ്ദേസം അകത്വാ യഥാവുത്തദിട്ഠീനംയേവ വസേന ‘‘ഓലീയനം അതിധാവന’’ന്തി ഏകേകം ആകാരം നിദ്ദിസിതും പുച്ഛം അകത്വാ ച ഓലീയനാഭിനിവേസോ ഭവദിട്ഠി, അതിധാവനാഭിനിവേസോ വിഭവദിട്ഠീതി ആഹ. തത്ഥ ‘‘ഭവനിരോധായ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതീ’’തി (ഇതിവു. ൪൯) വുത്തഓലീയനാഭിനിവേസോ, സസ്സതസഞ്ഞായ നിബ്ബാനതോ സങ്കോചനാഭിനിവേസോതി അത്ഥോ. ‘‘ഭവേനേവ ഖോ പനേകേ അട്ടീയമാനാ ഹരായമാനാ ജിഗുച്ഛമാനാ വിഭവം അഭിനന്ദന്തീ’’തി വുത്തഅതിധാവനാഭിനിവേസോ, ഉച്ഛേദസഞ്ഞായ നിരോധഗാമിനിപടിപദാതിക്കമനാഭിനിവേസോതി അത്ഥോ.

ഇദാനി താവ ഭവവിഭവദിട്ഠിയോ സബ്ബദിട്ഠീസു യോജേത്വാ ദസ്സേതും അസ്സാദദിട്ഠിയാതിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ അസ്സാദദിട്ഠികാ സസ്സതം വാ ഉച്ഛേദം വാ നിസ്സായ ‘‘നത്ഥി കാമേസു ദോസോ’’തി ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ പഞ്ചതിംസാകാരാപി അസ്സാദദിട്ഠിയോ സിയാ ഭവദിട്ഠിയോ, സിയാ വിഭവദിട്ഠിയോതി വുത്താ. തത്ഥ യസ്മാ ഏകേകാപി ദിട്ഠിയോ സസ്സതഗ്ഗാഹവസേന ഭവദിട്ഠിയോ ഭവേയ്യും, ഉച്ഛേദഗ്ഗാഹവസേന വിഭവദിട്ഠിയോ ഭവേയ്യുന്തി അത്ഥോ. അത്താനുദിട്ഠിയാ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി പഞ്ചസു രൂപാദിതോ അത്തനോ അനഞ്ഞത്താ തേസു ഉച്ഛിന്നേസു അത്താ ഉച്ഛിന്നോതി ഗഹണതോ പഞ്ച വിഭവദിട്ഠിയോതി വുത്തം. സേസേസു പഞ്ചദസസു ഠാനേസു രൂപാദിതോ അത്തനോ അഞ്ഞത്താ തേസു ഉച്ഛിന്നേസുപി ‘‘അത്താ സസ്സതോതി ഗഹണതോ പന്നരസ ഭവദിട്ഠിയോതി വുത്തം.

മിച്ഛാദിട്ഠിയാ ‘‘സബ്ബാവ താ വിഭവദിട്ഠിയോ’’തി ഉച്ഛേദവസേന പവത്തത്താ അന്തവാനന്തവാദിട്ഠീസു പരിത്താരമ്മണഅപ്പമാണാരമ്മണഝാനലാഭിനോ ദിബ്ബചക്ഖുനാ രൂപധാതുയാ ചവിത്വാ സത്തേ അഞ്ഞത്ഥ ഉപപന്നേ പസ്സിത്വാ ഭവദിട്ഠിം അപസ്സിത്വാ വിഭവദിട്ഠിം ഗണ്ഹന്തി. തസ്മാ തത്ഥ സിയാ ഭവദിട്ഠിയോ, സിയാവിഭവദിട്ഠിയോതി വുത്തം. ഹോതി ച ന ച ഹോതീതി ഏത്ഥ ഹോതി ചാതി ഭവദിട്ഠി, ന ച ഹോതീതി വിഭവദിട്ഠി. നേവ ഹോതി ന ന ഹോതീതി ഏത്ഥ നേവ ഹോതീതി വിഭവദിട്ഠി, ന ന ഹോതീതി ഭവദിട്ഠി. തസ്മാ തത്ഥ ‘‘സിയാ’’തി വുത്തം.

പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിയാ ഏകച്ചസസ്സതികാ സസ്സതഞ്ച പഞ്ഞപേന്തി, അസസ്സതഞ്ച പഞ്ഞപേന്തി. തസ്മാ സാ ഭവദിട്ഠി ച വിഭവദിട്ഠി ച ഹോതി. ചത്താരോ അന്താനന്തികാ അന്താനന്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി. തസ്മാ സാ അത്താനുദിട്ഠിസദിസാ ഭവദിട്ഠി ച വിഭവദിട്ഠി ച. ചത്താരോ അമരാവിക്ഖേപികാ ഭവദിട്ഠിം വാ വിഭവദിട്ഠിം വാ നിസ്സായ വാചാവിക്ഖേപം ആപജ്ജന്തി, അവസേസാ പന ഭവദിട്ഠിയോവ. തസ്മാ തേ തേ സന്ധായ ‘‘സിയാ’’തി വുത്തം. അപരന്താനുദിട്ഠിയാ സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ വിഭവദിട്ഠിയോ, അവസേസാ ഭവദിട്ഠിയോ. തസ്മാ തേ തേ സന്ധായ ‘‘സിയാ’’തി വുത്തം. സഞ്ഞോജനികദിട്ഠിയാ സബ്ബദിട്ഠീനം വസേന ‘‘സിയാ’’തി വുത്തം. അഹന്തി മാനവിനിബന്ധായ ദിട്ഠിയാ ചക്ഖാദീനം അഹന്തി ഗഹിതത്താ തേസം വിനാസേ അത്താ വിനട്ഠോ ഹോതീതി സബ്ബാവ താ വിഭവദിട്ഠിയോതി വുത്തം. അത്താനുദിട്ഠിയോ വിയ മമന്തി മാനവിനിബന്ധായ ദിട്ഠിയാ ചക്ഖാദിതോ അത്തനോ അഞ്ഞത്താ തേസം വിനാസേപി അത്താ ന വിനസ്സതീതി സബ്ബാവ താ ഭവദിട്ഠിയോതി വുത്തം. ലോകവാദപടിസംയുത്തായ ദിട്ഠിയാ ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൧൪൭) നയേന വുത്തത്താ ഭവവിഭവദിട്ഠി പാകടായേവ. ഏത്താവതാ അസ്സാദദിട്ഠാദികാ വിഭവദിട്ഠിപരിയോസാനാ സോളസ ദിട്ഠിയോ തീണിസതഞ്ച ദിട്ഠാഭിനിവേസാ നിദ്ദിട്ഠാ ഹോന്തി. അത്താനുദിട്ഠി ച സക്കായദിട്ഠി ച അത്തവാദപടിസഞ്ഞുത്താ ദിട്ഠി ച അത്ഥതോ ഏകാ പരിയായേന തിവിധാ വുത്താ. സഞ്ഞോജനികാ പന ദിട്ഠി അവത്ഥാഭേദേന സബ്ബാപി ദിട്ഠിയോ ഹോന്തി.

ഇദാനി സബ്ബാവ താ ദിട്ഠിയോ അസ്സാദദിട്ഠിയോതിആദി അഞ്ഞേന പരിയായേന യഥായോഗം ദിട്ഠിസംസന്ദനാ. തത്ഥ സബ്ബാവ താ ദിട്ഠിയോതി യഥാവുത്താ അനവസേസാ ദിട്ഠിയോ. ദിട്ഠിരാഗരത്തത്താ തണ്ഹാസ്സാദനിസ്സിതത്താ ച അസ്സാദദിട്ഠിയോ, അത്തസിനേഹാനുഗതത്താ അത്താനുദിട്ഠിയോ, വിപരീതദസ്സനത്താ മിച്ഛാദിട്ഠിയോ, ഖന്ധവത്ഥുകത്താ സക്കായദിട്ഠിയോ, ഏകേകസ്സ അന്തസ്സ ഗഹിതത്താ അന്തഗ്ഗാഹികാ ദിട്ഠിയോ, അനത്ഥസംയോജനികത്താ സഞ്ഞോജനികാ ദിട്ഠിയോ, അത്തവാദേന യുത്തത്താ അത്തവാദപടിസംയുത്താ ദിട്ഠിയോതി ഇമാ സത്ത ദിട്ഠിയോ സബ്ബദിട്ഠിസങ്ഗാഹികാ, സേസാ പന നവ ദിട്ഠിയോ ന സബ്ബദിട്ഠിസങ്ഗാഹികാ.

ഇദാനി വിത്ഥാരതോ വുത്താ സബ്ബാവ താ ദിട്ഠിയോ ദ്വീസുയേവ ദിട്ഠീസു സങ്ഖിപിത്വാ സത്താനം ദിട്ഠിദ്വയനിസ്സയം ദസ്സേന്തോ ഭവഞ്ച ദിട്ഠിന്തിഗാഥമാഹ. സബ്ബാപി ഹി താ ദിട്ഠിയോ ഭവദിട്ഠീ വാ ഹോന്തി വിഭവദിട്ഠീ വാ. ഭവഞ്ച ദിട്ഠിം വിഭവഞ്ച ദിട്ഠിന്തി ഏത്ഥ പന ച-സദ്ദോ ദിട്ഠിമേവ സമുച്ചിനോതി, ന നിസ്സയം. ന ഹി ഏകോ ഭവവിഭവദിട്ഠിദ്വയം നിസ്സയതി. യഥാഹ – ‘‘ഇതി ഭവദിട്ഠിസന്നിസ്സിതാ വാ സത്താ ഹോന്തി വിഭവദിട്ഠിസന്നിസ്സിതാ വാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൧൩). തക്കികാതി തക്കേന വദന്തീതി തക്കികാ. തേ ഹി ദിട്ഠിഗതികാ സഭാവപടിവേധപഞ്ഞായ അഭാവാ കേവലം തക്കേന വത്തന്തി. യേപി ച ഝാനലാഭിനോ അഭിഞ്ഞാലാഭിനോ വാ ദിട്ഠിം ഗണ്ഹന്തി, തേപി തക്കേത്വാ ഗഹണതോ തക്കികാ ഏവ. നിസ്സിതാസേതി നിസ്സിതാതി അത്ഥോ. ഏകമേവ പദം, ‘‘സേ’’തി നിപാതമത്തം വാ. തേസം നിരോധമ്ഹി ന ഹത്ഥി ഞാണന്തി ദിട്ഠിനിസ്സയസ്സ കാരണവചനമേതം. സക്കായദിട്ഠിനിരോധേ നിബ്ബാനേ യസ്മാ തേസം ഞാണം നത്ഥി, തസ്മാ ഏതം ദിട്ഠിദ്വയം നിസ്സിതാതി അത്ഥോ. ‘‘ന ഹി അത്ഥി ഞാണ’’ന്തി ഏത്ഥ ഹി-കാരോ കാരണോപദേസേ നിപാതോ. യത്ഥായം ലോകോ വിപരീതസഞ്ഞീതി യത്ഥ സുഖേ നിരോധമ്ഹി അയം സദേവകോ ലോകോ ‘‘ദുക്ഖ’’മിതി വിപരീതസഞ്ഞീ ഹോതി, തസ്മിം നിരോധമ്ഹി ന ഹത്ഥി ഞാണന്തി സമ്ബന്ധോ. ദുക്ഖമിതി വിപരീതസഞ്ഞിതായ ഇദം സുത്തം –

‘‘രൂപാ സദ്ദാ രസാ ഗന്ധാ, ഫസ്സാ ധമ്മാ ച കേവലാ;

ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ ച, യാവതത്ഥീതി വുച്ചതി.

‘‘സദേവകസ്സ ലോകസ്സ, ഏതേ വോ സുഖസമ്മതാ;

യത്ഥ ചേതേ നിരുജ്ഝന്തി, തം നേസം ദുക്ഖസമ്മതം.

‘‘സുഖന്തി ദിട്ഠമരിയേഹി, സക്കായസ്സുപരോധനം;

പച്ചനീകമിദം ഹോതി, സബ്ബലോകേന പസ്സതം.

‘‘യം പരേ സുഖതോ ആഹു, തദരിയാ ആഹു ദുക്ഖതോ;

യം പരേ ദുക്ഖതോ ആഹു, തദരിയാ സുഖതോ വിദൂ.

‘‘പസ്സ ധമ്മം ദുരാജാനം, സമ്പമൂള്ഹേത്ഥവിദ്ദസു;

നിവുതാനം തമോ ഹോതി, അന്ധകാരോ അപസ്സതം.

‘‘സതഞ്ച വിവടം ഹോതി, ആലോകോ പസ്സതാമിവ;

സന്തികേ ന വിജാനന്തി, മഗാ ധമ്മസ്സകോവിദാ.

‘‘ഭവരാഗപരേതേഹി, ഭവസോതാനുസാരിഭി;

മാരധേയ്യാനുപന്നേഹി, നായം ധമ്മോ സുസമ്ബുധോ.

‘‘കോ നു അഞ്ഞത്ര അരിയേഭി, പദം സമ്ബുദ്ധുമരഹതി;

യം പദം സമ്മദഞ്ഞായ, പരിനിബ്ബന്തി അനാസവാ’’തി. (സു. നി. ൭൬൪-൭൭൧);

൧൪൯. ഇദാനി സബ്ബാസം ദിട്ഠീനം ദിട്ഠിദ്വയഭാവം ദിട്ഠിസമുഗ്ഘാതകഞ്ച സമ്മാദിട്ഠിം സുത്തതോ ദസ്സേതുകാമോ, ദ്വീഹി ഭിക്ഖവേതി സുത്തം ആഹരി. തത്ഥ ദേവാതി ബ്രഹ്മാനോപി വുച്ചന്തി. ഓലീയന്തീതി സങ്കുചന്തി. അതിധാവന്തീതി അതിക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്തി. ചക്ഖുമന്തോതി പഞ്ഞവന്തോ. ച-സദ്ദോ അതിരേകത്ഥോ. ഭവാരാമാതി ഭവോ ആരാമോ അഭിരമട്ഠാനം ഏതേസന്തി ഭവാരാമാ. ഭവരതാതി ഭവേ അഭിരതാ. ഭവസമ്മുദിതാതി ഭവേന സന്തുട്ഠാ. ദേസിയമാനേതി തഥാഗതേന വാ തഥാഗതസാവകേന വാ ദേസിയമാനേ. ന പക്ഖന്ദതീതി ധമ്മദേസനം വാ ഭവനിരോധം വാ ന പവിസതി. ന പസീദതീതി തത്ഥ പസാദം ന പാപുണാതി. ന സന്തിട്ഠതീതി തത്ഥ ന പതിട്ഠാതി. നാധിമുച്ചതീതി തത്ഥ ഘനഭാവം ന പാപുണാതി. ഏത്താവതാ സസ്സതദിട്ഠി വുത്താ.

അട്ടീയമാനാതി ദുക്ഖം പാപുണമാനാ. ഹരായമാനാതി ലജ്ജം പാപുണമാനാ. ജിഗുച്ഛമാനാതി ജിഗുച്ഛം പാപുണമാനാ. വിഭവം അഭിനന്ദന്തീതി ഉച്ഛേദം പടിച്ച തുസ്സന്തി, ഉച്ഛേദം പത്ഥയന്തീതി വാ അത്ഥോ. കിരാതി അനുസ്സവനത്ഥേ നിപാതോ. ഭോതി ആലപനമേതം. സന്തന്തി നിബ്ബുതം. പണീതന്തി ദുക്ഖാഭാവതോ പണീതം, പധാനഭാവം നീതന്തി വാ പണീതം. യാഥാവന്തി യഥാസഭാവം. ഏത്താവതാ ഉച്ഛേദദിട്ഠി വുത്താ.

ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. ഭൂതന്തി ഹേതുതോ സഞ്ജാതം ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതം ദുക്ഖം. ഭൂതതോ പസ്സതീതി ഇദം ഭൂതം ദുക്ഖന്തി പസ്സതി. നിബ്ബിദായാതി വിപസ്സനത്ഥായ. വിരാഗായാതി അരിയമഗ്ഗത്ഥായ. നിരോധായാതി നിബ്ബാനത്ഥായ. പടിപന്നോ ഹോതീതി തദനുരൂപം പടിപദം പടിപന്നോ ഹോതി. ഏവം പസ്സന്തീതി ഇമിനാ പകാരേന പുബ്ബഭാഗേ ലോകിയഞാണേന, പടിവേധകാലേ ലോകുത്തരഞാണേന പസ്സന്തി. ഏത്താവതാ സമ്മാദിട്ഠി വുത്താ.

ഇദാനി ദ്വീഹി ഗാഥാഹി തസ്സാ സമ്മാദിട്ഠിയാ ആനിസംസം ദസ്സേതി. തത്ഥ യോ ഭൂതം ഭൂതതോ ദിസ്വാതി ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാഭിസമയേന അഭിസമേത്വാതി അത്ഥോ. ഭൂതസ്സ ച അതിക്കമന്തി നിരോധം സച്ഛികിരിയാഭിസമയേന അഭിസമേത്വാതി അത്ഥോ. യഥാഭൂതേധിമുച്ചതീതി മഗ്ഗഭാവനാഭിസമയവസേന യഥാസഭാവേ നിരോധേ ‘‘ഏതം സന്തം, ഏതം പണീത’’ന്തി അധിമുച്ചതി. ഭവതണ്ഹാ പരിക്ഖയാതി സമുദയസ്സ പഹാനേനാതി അത്ഥോ. അസതിപി ചേത്ഥ സച്ചാനം നാനാഭിസമയത്തേ ‘‘ദിസ്വാ’’തി പുബ്ബകാലികവചനം സദ്ധിം പുബ്ബഭാഗപടിപദായ വോഹാരവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ന ഹി പുബ്ബം പസ്സിത്വാ പച്ഛാ അധിമുച്ചതി. ചതുസച്ചാഭിസമയോ സമാനകാലമേവ ഹോതി. സമാനകാലേപി വാ പുബ്ബകാലികാനി പദാനി ഭവന്തീതി ന ദോസോ. സ വേതി ഏകംസേന സോ അരഹം. ഭൂതപരിഞ്ഞാതോതി ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാതവാ. വീതതണ്ഹോതി വിഗതതണ്ഹോ. ഭവാഭവേതി ഖുദ്ദകേ ച മഹന്തേ ച ഭവേ. വുദ്ധിഅത്ഥേപി ഹി അ-കാരസ്സ സമ്ഭവതോ അഭവോതി മഹാഭവോ. സോ പന ഖുദ്ദകമഹന്തഭാവോ ഉപാദായുപാദായ വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ ഭവേതി സസ്സതേ. അഭവേതി ഉച്ഛേദേ. തദുഭയേപി ദിട്ഠിരാഗാഭാവേന വീതതണ്ഹോ. ഭൂതസ്സ വിഭവാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ സമുച്ഛേദാ. നാഗച്ഛതി പുനബ്ഭവന്തി അരഹതോ പരിനിബ്ബാനം വുത്തം.

൧൫൦. തയോ പുഗ്ഗലാതിആദി മിച്ഛാദിട്ഠികഗരഹണത്ഥം സമ്മാദിട്ഠികപസംസനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ വിരൂപഭാവം പന്നാ ഗതാ ദിട്ഠി ഏതേസന്തി വിപന്നദിട്ഠീ. സുന്ദരഭാവം പന്നാ ഗതാ ദിട്ഠി ഏതേസന്തി സമ്പന്നദിട്ഠീ. തിത്ഥിയോതി തിത്ഥം വുച്ചതി ദിട്ഠി, തം പടിപന്നത്താ തിത്ഥേ സാധു, തിത്ഥം യസ്സ അത്ഥീതി വാ തിത്ഥിയോ. ഇതോ ബഹിദ്ധാ പബ്ബജ്ജൂപഗതോ. തിത്ഥിയസാവകോതി തേസം ദിട്ഠാനുഗതിമാപന്നോ ഗഹട്ഠോ. യോ ച മിച്ഛാദിട്ഠികോതി തദുഭയഭാവം അനുപഗന്ത്വാ യായ കായചി ദിട്ഠിയാ മിച്ഛാദിട്ഠികോ.

തഥാഗതോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. പച്ചേകബുദ്ധോപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതോ. തഥാഗതസാവകോതി മഗ്ഗപ്പത്തോ ഫലപ്പത്തോ ച. യോ ച സമ്മാദിട്ഠികോതി തദുഭയവിനിമുത്തോ ലോകിയസമ്മാദിട്ഠിയാ സമ്മാദിട്ഠികോ.

ഗാഥാസു കോധനോതി യോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി, സോ. ഉപനാഹീതി തമേവ കോധം വഡ്ഢേത്വാ ഉപനന്ധനസീലോ. പാപമക്ഖീതി ലാമകഭൂതമക്ഖവാ. മായാവീതി കതപാപപടിച്ഛാദനവാ. വസലോതി ഹീനജച്ചോ. വിസുദ്ധോതി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ വിസുദ്ധോ. സുദ്ധതം ഗതോതി മഗ്ഗഫലസങ്ഖാതം സുദ്ധഭാവം ഗതോ. മേധാവീതി പഞ്ഞവാ. ഇമായ ഗാഥായ ലോകുത്തരസമ്മാദിട്ഠിസമ്പന്നോ ഏവ ഥോമിതോ.

വിപന്നദിട്ഠിയോ സമ്പന്നദിട്ഠിയോതി പുഗ്ഗലവോഹാരം പഹായ ധമ്മമേവ ഗരഹന്തോ ഥോമേന്തോ ച ആഹ. ഏതം മമാതി തണ്ഹാമഞ്ഞനവസേന ദിട്ഠി. ഏസോഹമസ്മീതി മാനമഞ്ഞനമൂലികാ ദിട്ഠി. ഏസോ മേ അത്താതി ദിട്ഠിമഞ്ഞനമേവ.

ഏതം മമാതി കാ ദിട്ഠീതിആദീഹി തിസ്സന്നം വിപന്നദിട്ഠീനം വിഭാഗഞ്ച ഗണനഞ്ച കാലസങ്ഗഹഞ്ച പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതം. തത്ഥ കാ ദിട്ഠീതി അനേകാസു ദിട്ഠീസു കതമാ ദിട്ഠീതി അത്ഥോ. കതമന്താനുഗ്ഗഹിതാതി പുബ്ബന്താപരന്തസങ്ഖാതകാലദ്വയേ കതമേന കാലേന അനുഗ്ഗഹിതാ, അനുബദ്ധാതി അത്ഥോ. യസ്മാ ‘‘ഏതം മമാ’’തി പരാമസന്തോ ‘‘ഏതം മമ അഹോസി, ഏവം മമ അഹോസി, ഏത്തകം മമ അഹോസീ’’തി അതീതം വത്ഥും അപദിസിത്വാ പരാമസതി, തസ്മാ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠി ഹോതി. പുബ്ബന്താനുഗ്ഗഹിതാ ച താ ദിട്ഠിയോ ഹോന്തി. യസ്മാ ‘‘ഏസോഹമസ്മീ’’തി പരാമസന്തോ ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ഏസോസ്മി വിസുജ്ഝിസ്സാമീ’’തി അനാഗതഫലം ഉപാദായ പരാമസതി, തസ്മാ അപരന്താനുദിട്ഠി ഹോതി. അപരന്താനുഗ്ഗഹിതാ ച താ ദിട്ഠിയോ ഹോന്തി. യസ്മാ ‘‘ഏസോ മേ അത്താ’’തി പരാമസന്തോ അതീതാനാഗതം ഉപാദിന്നസന്തതിം ഉപാദായ ‘‘ഏസോ മേ അത്താ’’തി പരാമസതി, സക്കായദിട്ഠിവസേന ച പരാമസതി, തസ്മാ സക്കായദിട്ഠി ഹോതി. പുബ്ബന്താപരന്താനുഗ്ഗഹിതാ ച താ ദിട്ഠിയോ ഹോന്തി. യസ്മാ പന സക്കായദിട്ഠിപ്പമുഖായേവ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ഹോന്തി, സക്കായദിട്ഠിസമുഗ്ഘാതേനേവ ച ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ സക്കായദിട്ഠിപ്പമുഖേന ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനീതി വുത്താ, സക്കായദിട്ഠിപ്പമുഖേന സക്കായദിട്ഠിദ്വാരേന ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി ഹോന്തീതി അത്ഥോ. സക്കായദിട്ഠിപ്പമുഖാനീതി പാഠോ സുന്ദരതരോ. സക്കായദിട്ഠി പമുഖാ ആദി ഏതേസന്തി സക്കായദിട്ഠിപ്പമുഖാനി. കാനി താനി? ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി.

‘‘കാ ദിട്ഠീ’’തി പുച്ഛായ വീസതിവത്ഥുകാ അത്താനുദിട്ഠി, വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠീതി വിസ്സജ്ജനം. ‘‘കതി ദിട്ഠിയോ’’തി പുച്ഛായ സക്കായദിട്ഠിപ്പമുഖാനി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനീതി വിസ്സജ്ജനം. സായേവ പന സക്കായദിട്ഠി ‘‘ഏസോ മേ അത്താ’’തി വചനസാമഞ്ഞേന അത്താനുദിട്ഠീതി വുത്താ. തസ്സാ വുത്തായ അത്തവാദപടിസഞ്ഞുത്താ ദിട്ഠിപി വുത്തായേവ ഹോതി.

൧൫൧. യേ കേചി, ഭിക്ഖവേതിആദിസുത്താഹരണം സമ്പന്നദിട്ഠിപുഗ്ഗലസമ്ബന്ധേന സമ്പന്നദിട്ഠിപുഗ്ഗലവിഭാഗദസ്സനത്ഥം കതം. തത്ഥ നിട്ഠം ഗതാതി മഗ്ഗഞാണവസേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാതി നിച്ഛയം ഗതാ, നിബ്ബേമതികാതി അത്ഥോ. നിട്ഠാഗതാതി പാഠോ സമാസപദം ഹോതി, അത്ഥോ പന സോയേവ. ദിട്ഠിസമ്പന്നാതി ദിട്ഠിയാ സുന്ദരഭാവം ഗതാ. ഇധ നിട്ഠാതി ഇമിസ്സാ കാമധാതുയാ പരിനിബ്ബാനം. ഇധ വിഹായ നിട്ഠാതി ഇമം കാമഭവം വിജഹിത്വാ സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മലോകേ പരിനിബ്ബാനം. സത്തക്ഖത്തുപരമസ്സാതി സത്തക്ഖത്തുംപരമാ സത്തവാരപരമാ ഭവൂപപത്തി അത്തഭാവഗ്ഗഹണം അസ്സ, തതോ പരം അട്ഠമം ഭവം നാദിയതീതി സത്തക്ഖത്തുപരമോ. തസ്സ സത്തക്ഖത്തുപരമസ്സ സോതാപന്നസ്സ. കോലംകോലസ്സാതി കുലതോ കുലം ഗച്ഛതീതി കോലംകോലോ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയതോ ഹി പട്ഠായ നീചേ കുലേ ഉപപത്തി നാമ നത്ഥി, മഹാഭോഗകുലേസുയേവ നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ. തസ്സ കോലംകോലസ്സ സോതാപന്നസ്സ. ഏകബീജിസ്സാതി ഖന്ധബീജം നാമ കഥിതം. യസ്സ ഹി സോതാപന്നസ്സ ഏകംയേവ ഖന്ധബീജം അത്ഥി, ഏകം അത്തഭാവഗ്ഗഹണം, സോ ഏകബീജീ നാമ. തസ്സ ഏകബീജിസ്സ സോതാപന്നസ്സ. ഭഗവതാ ഗഹിതനാമവസേനേവേതാനി ഏതേസം നാമാനി. ഏത്തകഞ്ഹി ഠാനം ഗതോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ നാമ ഹോതി, ഏത്തകം കോലംകോലോ, ഏത്തകം ഏകബീജീതി ഭഗവതാ ഏതേസം നാമം ഗഹിതം. ഭഗവാ ഹി ‘‘അയം ഏത്തകം ഠാനം ഗമിസ്സതി, അയം ഏത്തകം ഠാനം ഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ തേസം താനി താനി നാമാനി അഗ്ഗഹേസി. മുദുപഞ്ഞോ ഹി സോതാപന്നോ സത്ത ഭവേ നിബ്ബത്തേന്തോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ നാമ, മജ്ഝിമപഞ്ഞോ പരം ഛട്ഠം ഭവം നിബ്ബത്തേന്തോ കോലംകോലോ നാമ, തിക്ഖപഞ്ഞോ ഏകം ഭവം നിബ്ബത്തേന്തോ ഏകബീജീ നാമ. തം പനേതം തേസം മുദുമജ്ഝിമതിക്ഖപഞ്ഞതം പുബ്ബഹേതു നിയമേതി. ഇമേ തയോപി സോതാപന്നാ കാമഭവവസേന വുത്താ, രൂപാരൂപഭവേ പന ബഹുകാപി പടിസന്ധിയോ ഗണ്ഹന്തി. സകദാഗാമിസ്സാതി പടിസന്ധിവസേന സകിം കാമഭവം ആഗച്ഛതീതി സകദാഗാമീ. തസ്സ സകദാഗാമിസ്സ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അരഹാതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അരഹാ. അരഹന്തിപി പാഠോ. ഇധ നിട്ഠാതി കാമഭവം സംസരന്തേയേവ സന്ധായ വുത്തം. രൂപാരൂപഭവേ ഉപ്പന്നാ പന അരിയാ കാമഭവേ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായന്തി.

അന്തരാപരിനിബ്ബായിസ്സാതി ആയുവേമജ്ഝസ്സ അന്തരായേവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായനതോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ. സോ പന ഉപ്പന്നസമനന്തരാ പരിനിബ്ബായീ, ആയുവേമജ്ഝം അപ്പത്വാ പരിനിബ്ബായീ, ആയുവേമജ്ഝം പത്വാ പരിനിബ്ബായീതി തിവിധോ ഹോതി. തസ്സ അന്തരാപരിനിബ്ബായിസ്സ അനാഗാമിനോ. ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായിസ്സാതി ആയുവേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ വാ കാലകിരിയം ഉപഗന്ത്വാ വാ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായന്തസ്സ അനാഗാമിനോ. അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സാതി അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന അധിമത്തപ്പയോഗം അകത്വാവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായനധമ്മസ്സ അനാഗാമിനോ. സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സാതി സസങ്ഖാരേന ദുക്ഖേന കസിരേന അധിമത്തപ്പയോഗം കത്വാവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായനധമ്മസ്സ അനാഗാമിനോ. ഉദ്ധംസോതസ്സ അകനിട്ഠഗാമിനോതി ഉദ്ധംവാഹിഭാവേന ഉദ്ധമസ്സ തണ്ഹാസോതം വട്ടസോതം വാതി ഉദ്ധംസോതോ, ഉദ്ധം വാ ഗന്ത്വാ പടിലഭിതബ്ബതോ ഉദ്ധമസ്സ മഗ്ഗസോതന്തി ഉദ്ധംസോതോ, അകനിട്ഠം ഗച്ഛതീതി അകനിട്ഠഗാമീ. തസ്സ ഉദ്ധംസോതസ്സ അകനിട്ഠഗാമിനോ അനാഗാമിസ്സ. അയം പന അനാഗാമീ ചതുപ്പഭേദോ – യോ അവിഹതോ പട്ഠായ ചത്താരോ ബ്രഹ്മലോകേ സോധേത്വാ അകനിട്ഠം ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ ഹേട്ഠാ തയോ ബ്രഹ്മലോകേ സോധേത്വാ സുദസ്സീബ്രഹ്മലോകേ ഠത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ഉദ്ധംസോതോ ന അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ ഇതോ അകനിട്ഠമേവ ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ന ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ ഹേട്ഠാ ചതൂസു ബ്രഹ്മലോകേസു തത്ഥ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായതി, അയം ന ഉദ്ധംസോതോ ന അകനിട്ഠഗാമീ നാമാതി. ഇമേ പഞ്ച അനാഗാമിനോ സുദ്ധാവാസം ഗഹേത്വാ വുത്താ. അനാഗാമിനോ പന രൂപരാഗാരൂപരാഗാനം അപ്പഹീനത്താ ആകങ്ഖമാനാ സേസരൂപാരൂപഭവേസുപി നിബ്ബത്തന്തി. സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്താ പന അഞ്ഞത്ഥ ന നിബ്ബത്തന്തി. അവേച്ചപ്പസന്നാതി അരിയമഗ്ഗവസേന ജാനിത്വാ ബുജ്ഝിത്വാ അചലപ്പസാദേന പസന്നാ. സോതാപന്നാതി അരിയമഗ്ഗസോതം ആപന്നാ. ഇമിനാ സബ്ബേപി അരിയഫലട്ഠാ പുഗ്ഗലാ ഗഹിതാതി.

ഭവവിഭവദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സദ്ധമ്മപ്പകാസിനിയാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗട്ഠകഥായ

ദിട്ഠികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.