൩. ആനാപാനസ്സതികഥാ

൧. ഗണനവാരവണ്ണനാ

൧൫൨. ഇദാനി ദിട്ഠികഥാനന്തരം കഥിതായ ആനാപാനസ്സതികഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ അനുപ്പത്താ. അയഞ്ഹി ആനാപാനസ്സതികഥാ ദിട്ഠികഥായ സുവിദിതദിട്ഠാദീനവസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠിമലവിസോധനേന സുവിസുദ്ധചിത്തസ്സ യഥാഭൂതാവബോധായ സമാധിഭാവനാ സുകരാ ഹോതി, സബ്ബസമാധിഭാവനാസു ച സബ്ബസബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താനം ബോധിമൂലേ ഇമിനാവ സമാധിനാ സമാഹിതചിത്താനം യഥാഭൂതാവബോധതോ അയമേവ സമാധിഭാവനാ പധാനാതി ച ദിട്ഠികഥാനന്തരം കഥിതാ. തത്ഥ സോളസവത്ഥുകം ആനാപാനസ്സതിസമാധിം ഭാവയതോ സമധികാനി ദ്വേ ഞാണസതാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഞാണഗണനുദ്ദേസോ, അട്ഠ പരിപന്ഥേ ഞാണാനീതിആദി ഞാണഗണനനിദ്ദേസോ, കതമാനി അട്ഠ പരിപന്ഥേ ഞാണാനീതിആദി. ഇമാനി ഏകവീസതി വിമുത്തിസുഖേ ഞാണാനീതിപരിയന്തം സബ്ബഞാണാനം വിത്ഥാരനിദ്ദേസോ, അന്തേ സോളസവത്ഥുകം ആനാപാനസ്സതിസമാധിം ഭാവയതോതിആദി നിഗമനന്തി ഏവം താവ പാളിവവത്ഥാനം വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ ഗണനുദ്ദേസേ ഗണനവാരേ താവ സോളസവത്ഥുകന്തി ദീഘം രസ്സം സബ്ബകായപടിസംവേദീ പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരന്തി കായാനുപസ്സനാചതുക്കം, പീതിപടിസംവേദീ സുഖപടിസംവേദീ ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീ പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരന്തി വേദനാനുപസ്സനാചതുക്കം, ചിത്തപടിസംവേദീ അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം സമാദഹം ചിത്തം വിമോചയം ചിത്തന്തി ചിത്താനുപസ്സനാചതുക്കം, അനിച്ചാനുപസ്സീ വിരാഗാനുപസ്സീ നിരോധാനുപസ്സീ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീതി ധമ്മാനുപസ്സനാചതുക്കന്തി ഇമേസം ചതുന്നം ചതുക്കാനം വസേന സോളസ വത്ഥൂനി പതിട്ഠാ ആരമ്മണാനി അസ്സാതി സോളസവത്ഥുകോ. തം സോളസവത്ഥുകം. സമാസവസേന പനേത്ഥ വിഭത്തിലോപോ കതോ. ആനന്തി അബ്ഭന്തരം പവിസനവാതോ. അപാനന്തി ബഹിനിക്ഖമനവാതോ. കേചി പന വിപരിയായേന വദന്തി. അപാനഞ്ഹി അപേതം ആനതോതി അപാനന്തി വുച്ചതി, നിദ്ദേസേ (പടി. മ. ൧.൧൬൦) പന നാ-കാരസ്സ ദീഘത്തമജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ ആപാനന്തി. തസ്മിം ആനാപാനേ സതി ആനാപാനസ്സതി, അസ്സാസപസ്സാസപരിഗ്ഗാഹികായ സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ആനാപാനസ്സതിയാ യുത്തോ സമാധി, ആനാപാനസ്സതിയം വാ സമാധി ആനാപാനസ്സതിസമാധി. ഭാവയതോതി നിബ്ബേധഭാഗിയം ഭാവേന്തസ്സ. സമധികാനീതി സഹ അധികേന വത്തന്തീതി സമധികാനി, സാതിരേകാനീതി അത്ഥോ. മ-കാരോ പനേത്ഥ പദസന്ധികരോ. കേചി പന ‘‘സംഅധികാനീ’’തി വദന്തി. ഏവം സതി ദ്വേ ഞാണസതാനിയേവ അധികാനീതി ആപജ്ജതി, തം ന യുജ്ജതി. ഇമാനി ഹി വീസതിഅധികാനി ദ്വേ ഞാണസതാനി ഹോന്തീതി.

പരിപന്ഥേ ഞാണാനീതി പരിപന്ഥം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തഞാണാനി. തഥാ ഉപകാരേ ഉപക്കിലേസേ ഞാണാനി. വോദാനേ ഞാണാനീതി വോദായതി, തേന ചിത്തം പരിസുദ്ധം ഹോതീതി വോദാനം. കിം തം? ഞാണം. ‘‘വോദാനഞാണാനീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സുതമയേ ഞാണ’’ന്തിആദീസു (പടി. മ. മാതികാ ൧.൧; പടി. മ. ൧.൧) വിയ ‘‘വോദാനേ ഞാണാനീ’’തി വുത്തം. സതോ സമ്പജാനോ ഹുത്വാ കരോതീതി സതോകാരീ, തസ്സ സതോകാരിസ്സ ഞാണാനി. നിബ്ബിദാഞാണാനീതി നിബ്ബിദാഭൂതാനി ഞാണാനി. നിബ്ബിദാനുലോമഞാണാനീതി നിബ്ബിദായ അനുകൂലാനി ഞാണാനി. നിബ്ബിദാനുലോമിഞാണാനീതിപി പാഠോ, നിബ്ബിദാനുലോമോ ഏതേസം അത്ഥീതി നിബ്ബിദാനുലോമീതി അത്ഥോ. നിബ്ബിദാപടിപ്പസ്സദ്ധിഞാണാനീതി നിബ്ബിദായ പടിപ്പസ്സദ്ധിയം ഞാണാനി. വിമുത്തിസുഖേ ഞാണാനീതി വിമുത്തിസുഖേന സമ്പയുത്താനി ഞാണാനി.

കതമാനി അട്ഠാതിആദീഹി പരിപന്ഥഉപകാരാനം പടിപക്ഖവിപക്ഖയുഗലത്താ തേസു ഞാണാനി സഹേവ നിദ്ദിട്ഠാനി. കാമച്ഛന്ദനേക്ഖമ്മാദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനി. ഉപകാരന്തി ച ലിങ്ഗവിപല്ലാസവസേന നപുംസകവചനം കതം. സബ്ബേപി അകുസലാ ധമ്മാതി വുത്താവസേസാ യേ കേചി അകുസലാ ധമ്മാ. തഥാ സബ്ബേപി നിബ്ബേധഭാഗിയാ കുസലാ ധമ്മാ. ‘‘പരിപന്ഥോ ഉപകാര’’ന്തി ച തം തദേവ അപേക്ഖിത്വാ ഏകവചനം കതം. ഏത്ഥ ച പരിപന്ഥേ ഞാണാനി ച ഉപകാരേ ഞാണാനി ച പുച്ഛിത്വാ തേസം ആരമ്മണാനേവ വിസ്സജ്ജിത്വാ തേഹേവ താനി വിസ്സജ്ജിതാനി ഹോന്തീതി തദാരമ്മണാനി ഞാണാനി നിഗമേത്വാ ദസ്സേസി. ഉപക്കിലേസേ ഞാണാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഗണനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സോളസഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൫൩. സോളസഹി ആകാരേഹീതി ഉഭയപക്ഖവസേന വുത്തേഹി സോളസഹി ഞാണകോട്ഠാസേഹി. ഉദുചിതം ചിത്തം സമുദുചിതന്തി ഉപചാരഭൂമിയം ചിത്തം ഉദ്ധം ഉചിതം, സമ്മാ ഉദ്ധം ഉചിതം, ഉപരൂപരി കതപരിചയം സമ്മാ ഉപരൂപരി കതപരിചയന്തി അത്ഥോ. ഉദുജിതം ചിത്തം സമുദുജിതന്തിപി പാഠോ. ഉപരിഭാവായ ജിതം, ഉപരിഭാവകരേഹി വാ ഞാണേഹി ജിതം ഉദുജിതം. സമുദുജിതന്തി സമാ ഉപരിഭാവായ, ഉപരിഭാവകരേഹി വാ ഞാണേഹി ജിതം. സമാതി ചേത്ഥ വിസമഭാവപടിക്ഖേപോ. ഇമസ്മിം പാഠേ ഉ, ദു-ഇതി ദ്വേ ദ്വേ ഉപസഗ്ഗാ ഹോന്തി. ഉരൂജിതം ചിത്തം സമ്മാരൂജിതന്തിപി പാഠോ. ഏത്ഥാപി ജിതത്ഥോയേവ. ഉരൂ അരൂതി ഇദം പന നിപാതമത്തമേവാതി വദന്തി. വീണോപമട്ഠകഥായ തജ്ജിതം സുതജ്ജിതന്തി ച അത്ഥോ വുത്തോ, സോ ഇധ ന യുജ്ജതി. ഏകത്തേ സന്തിട്ഠതീതി ഉപചാരഭൂമിയം താവ നാനാരമ്മണവിക്ഖേപാഭാവേന ഏകത്തേ പതിട്ഠാതി. നിയ്യാനാവരണട്ഠേന നീവരണാതി ഏത്ഥ അരതിപി സബ്ബേപി അകുസലാ ആവരണട്ഠേന നീവരണാതി വുത്താ. നിയ്യാനാവരണട്ഠേനാതി നിയ്യാനാനം ആഗമനമഗ്ഗപിദഹനട്ഠേന. നിയ്യാനവാരണട്ഠേനാതിപി പാഠോ, നിയ്യാനാനം പടിക്ഖേപനട്ഠേനാതി അത്ഥോ. നേക്ഖമ്മം അരിയാനം നിയ്യാനന്തി മഗ്ഗട്ഠാനം അരിയാനം നിയ്യാനസങ്ഖാതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ഹേതുത്താ ഫലൂപചാരേന അരിയാനം നിയ്യാനം. തേന ച ഹേതുഭൂതേന മഗ്ഗക്ഖണേ അരിയാ നിയ്യന്തി നിഗച്ഛന്തി. കേചി പന ‘‘നിയ്യാനന്തി മഗ്ഗോ’’തി വദന്തി. ഇധ ഉപചാരസ്സ അധിപ്പേതത്താ മഗ്ഗക്ഖണേ ച ആലോകസഞ്ഞായ സബ്ബകുസലധമ്മാനഞ്ച അഭാവാ തം ന യുജ്ജതി. നിവുതത്താതി പടിച്ഛന്നത്താ. നപ്പജാനാതീതി പുഗ്ഗലവസേന വുത്തം.

വിസുദ്ധചിത്തസ്സാതി ഉപചാരഭൂമിയംയേവ. ഖണികസമോധാനാതി ചിത്തക്ഖണേ ചിത്തക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജനതോ ഖണോ ഏതേസം അത്ഥീതി ഖണികാ, ഉപക്കിലേസാ, ഖണികാനം സമോധാനോ സമാഗമോ പബന്ധോ ഖണികസമോധാനോ. തസ്മാ ഖണികസമോധാനാ, ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപക്കിലേസാ ഖണികപ്പബന്ധവസേന ഖണികപരമ്പരാവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ഏകചിത്തക്ഖണവസേനാതി വുത്തം ഹോതി.

സോളസഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉപക്കിലേസഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

പഠമച്ഛക്കം

൧൫൪. പഠമച്ഛക്കേ അസ്സാസാദിമജ്ഝപരിയോസാനന്തി അബ്ഭന്തരപവിസനവാതസ്സ നാസികഗ്ഗം വാ മുഖനിമിത്തം വാ ആദി, ഹദയം മജ്ഝം, നാഭി പരിയോസാനം. തം തസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം സതിയാ അനുഗച്ഛതോ യോഗിസ്സ ഠാനനാനത്താനുഗമനേന ചിത്തം അജ്ഝത്തം വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി, തം അജ്ഝത്തവിക്ഖേപഗതം ചിത്തം ഏകത്തേ അസണ്ഠഹനതോ സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. പസ്സാസാദിമജ്ഝപരിയോസാനന്തി ബഹിനിക്ഖമനവാതസ്സ നാഭി ആദി, ഹദയം മജ്ഝം, നാസികഗ്ഗം വാ മുഖനിമിത്തം വാ ബഹിആകാസോ വാ പരിയോസാനം. യോജനാ പനേത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. അസ്സാസപടികങ്ഖനാ നികന്തിതണ്ഹാചരിയാതി ‘‘നാസികാവാതായത്തമിദം കമ്മട്ഠാന’’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ ഓളാരികോളാരികസ്സ അസ്സാസസ്സ പത്ഥനാസങ്ഖാതാ നികാമനാ ഏവ തണ്ഹാപവത്തി. തണ്ഹാപവത്തിയാ സതി ഏകത്തേ അസണ്ഠഹനതോ സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. പസ്സാസപടികങ്ഖനാ നികന്തീതി പുന അസ്സാസപുബ്ബകസ്സ പസ്സാസസ്സ പത്ഥനാസങ്ഖാതാ നികന്തി. സേസം വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം. അസ്സാസേനാഭിതുന്നസ്സാതി അതിദീഘം അതിരസ്സം വാ അസ്സാസം കരോന്തസ്സ അസ്സാസമൂലകസ്സ കായചിത്തകിലമഥസ്സ സബ്ഭാവതോ തേന അസ്സാസേന വിദ്ധസ്സ പീളിതസ്സ. പസ്സാസപടിലാഭേ മുച്ഛനാതി അസ്സാസേന പീളിതത്തായേവ പസ്സാസേ അസ്സാദസഞ്ഞിനോ പസ്സാസം പത്ഥയതോ തസ്മിം പസ്സാസപടിലാഭേ രജ്ജനാ. പസ്സാസമൂലകേപി ഏസേവ നയോ.

വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ അനുവണ്ണനത്ഥം വുത്തേസു ഗാഥാബന്ധേസു അനുഗച്ഛനാതി അനുഗച്ഛമാനാ. സതീതി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാവിക്ഖേപഹേതുഭൂതാ സതി. വിക്ഖിപതി അനേന ചിത്തന്തി വിക്ഖേപോ. കോ സോ? അസ്സാസോ. അജ്ഝത്തം വിക്ഖേപോ അജ്ഝത്തവിക്ഖേപോ, തസ്സ ആകങ്ഖനാ അജ്ഝത്തവിക്ഖേപാകങ്ഖനാ, അസമ്മാമനസികാരവസേന അജ്ഝത്തവിക്ഖേപകസ്സ അസ്സാസസ്സ ആകങ്ഖനാതി വുത്തം ഹോതി. ഏതേനേവ നയേന ബഹിദ്ധാവിക്ഖേപപത്ഥനാ വേദിതബ്ബാ. യേഹീതി യേഹി ഉപക്കിലേസേഹി. വിക്ഖിപ്പമാനസ്സാതി വിക്ഖിപിയമാനസ്സ വിക്ഖേപം ആപാദിയമാനസ്സ. നോ ച ചിത്തം വിമുച്ചതീതി ചിത്തം അസ്സാസപസ്സാസാരമ്മണേ ച നാധിമുച്ചതി, പച്ചനീകധമ്മേഹി ച ന വിമുച്ചതി. ചിത്തം നോ ച വിമുച്ചതി പരപത്തിയാ ച ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. വിമോക്ഖം അപ്പജാനന്താതി സോ വാ അഞ്ഞോ വാ ആരമ്മണാധിമുത്തിവിമോക്ഖഞ്ച പച്ചനീകവിമുത്തിവിമോക്ഖഞ്ച ഏവം അപ്പജാനന്താ. പരപത്തിയാതി പരപച്ചയം പരസദ്ദഹനം അരഹന്തി, ന അത്തപച്ചക്ഖം ഞാണന്തി ‘‘പരപച്ചയികാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘പരപത്തിയാ’’തി വുത്തം. അത്ഥോ പന സോയേവ.

ദുതിയച്ഛക്കം

൧൫൫. ദുതിയച്ഛക്കേ നിമിത്തന്തി അസ്സാസപസ്സാസാനം ഫുസനട്ഠാനം. അസ്സാസപസ്സാസാ ഹി ദീഘനാസികസ്സ നാസാപുടം ഘട്ടേന്താ പവത്തന്തി, രസ്സനാസികസ്സ ഉത്തരോട്ഠം. യദി ഹി അയം യോഗീ തം നിമിത്തമേവ ആവജ്ജതി, തസ്സ നിമിത്തമേവ ആവജ്ജമാനസ്സ അസ്സാസേ ചിത്തം വികമ്പതി, ന പതിട്ഠാതീതി അത്ഥോ. തസ്സ തസ്മിം ചിത്തേ അപ്പതിട്ഠിതേ സമാധിസ്സ അഭാവതോ തം വികമ്പനം സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. യദി അസ്സാസമേവ ആവജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തം അബ്ഭന്തരപവേസനവസേന വിക്ഖേപം ആവഹതി, നിമിത്തേ ന പതിട്ഠാതി, തസ്മാ നിമിത്തേ വികമ്പതി. ഇമിനാ നയേന സേസേസുപി യോജനാ കാതബ്ബാ. ഗാഥാസു വിക്ഖിപ്പതേതി വിക്ഖിപീയതി വിക്ഖേപം ആപാദീയതി.

തതിയച്ഛക്കം

൧൫൬. തതിയച്ഛക്കേ അതീതാനുധാവനം ചിത്തന്തി ഫുസനട്ഠാനം അതിക്കമിത്വാ ഗതം അസ്സാസം വാ പസ്സാസം വാ അനുഗച്ഛമാനം ചിത്തം. വിക്ഖേപാനുപതിതന്തി വിക്ഖേപേന അനുഗതം, വിക്ഖേപം വാ സയം അനുപതിതം അനുഗതം. അനാഗതപടികങ്ഖനം ചിത്തന്തി ഫുസനട്ഠാനം അപ്പത്തം അസ്സാസം വാ പസ്സാസം വാ പടികങ്ഖമാനം പച്ചാസീസമാനം ചിത്തം. വികമ്പിതന്തി തസ്മിം അപ്പതിട്ഠാനേനേവ വിക്ഖേപേന വികമ്പിതം. ലീനന്തി അതിസിഥിലവീരിയതാദീഹി സങ്കുചിതം. കോസജ്ജാനുപതിതന്തി കുസീതഭാവാനുഗതം. അതിപഗ്ഗഹിതന്തി അച്ചാരദ്ധവീരിയതാദീഹി അതിഉസ്സാഹിതം. ഉദ്ധച്ചാനുപതിതന്തി വിക്ഖേപാനുഗതം. അഭിനതന്തി അസ്സാദവത്ഥൂസു ഭുസം നതം അല്ലീനം. അപനതന്തി നിരസ്സാദവത്ഥൂസു പതിഹതം, തതോ അപഗതം വാ, അപഗതനതം വാ, ന തതോ അപഗതന്തി അത്ഥോ. രാഗാനുപതിതന്തി ഏത്ഥ അസ്സാസപസ്സാസനിമിത്തം മനസികരോതോ ഉപ്പന്നപീതിസുഖേ വാ പുബ്ബേ ഹസിതലപിതകീളിതവത്ഥൂസു വാ രാഗോ അനുപതതി. ബ്യാപാദാനുപതിതന്തി ഏത്ഥ മനസികാരേ നിരസ്സാദഗതചിത്തസ്സ ഉപ്പന്നദോമനസ്സവസേന വാ പുബ്ബേ സമുദാചിണ്ണേസു ആഘാതവത്ഥൂസു വാ ബ്യാപാദോ അനുപതതി. ഗാഥാസു ന സമാധിയതീതി ന സമാഹിതം ഹോതി. അധിചിത്തന്തി ചിത്തസീസേന നിദ്ദിട്ഠോ അധികോ സമാധി.

൧൫൭. ഏത്താവതാ തീഹി ഛക്കേഹി അട്ഠാരസ ഉപക്കിലേസേ നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി തേസം ഉപക്കിലേസാനം സമാധിസ്സ പരിപന്ഥഭാവസാധനേന ആദീനവം ദസ്സേന്തോ പുന അസ്സാസാദിമജ്ഝപരിയോസാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തീതി വിക്ഖേപസമുട്ഠാനരൂപാനം വസേന രൂപകായോപി, വിക്ഖേപസന്തതിവസേന ചിത്തമ്പി മഹതാ ഖോഭേന ഖുഭിതാ സദരഥാ ച ഹോന്തി. തതോ മന്ദതരേന ഇഞ്ജിതാ കമ്പിതാ, തതോ മന്ദതരേന ഫന്ദിതാ ചലിതാ ഹോന്തി. ബലവാപി മജ്ഝിമോപി മന്ദോപി ഖോഭോ ഹോതിയേവ, ന സക്കാ ഖോഭേന ന ഭവിതുന്തി വുത്തം ഹോതി. ചിത്തം വികമ്പിതത്താതി ചിത്തസ്സ വികമ്പിതത്താ. ഗാഥാസു പരിപുണ്ണാ അഭാവിതാതി യഥാ പരിപുണ്ണാ ഹോതി, തഥാ അഭാവിതാ. ഇഞ്ജിതോതി കമ്പിതോ. ഫന്ദിതോതി മന്ദകമ്പിതോ. ഹേട്ഠാ നീവരണാനം അനന്തരത്താ ‘‘ഇമേഹി ച പന നീവരണേഹീ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൫൩) അച്ചന്തസമീപനിദസ്സനവചനം കതം. ഇധ പന നിഗമനേ നീവരണാനം സന്തരത്താ തേഹി ച പന നീവരണേഹീതി പരമ്മുഖനിദസ്സനവചനം കതം.

ഉപക്കിലേസഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വോദാനഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൫൮. വോദാനേ ഞാണാനീതി വിസുദ്ധഞാണാനി. തം വിവജ്ജയിത്വാതി യം പുബ്ബേ വുത്തം അതീതാനുധാവനം ചിത്തം വിക്ഖേപാനുപതിതം, തം വിവജ്ജയിത്വാതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഏകട്ഠാനേ സമാദഹതീതി അസ്സാസപസ്സാസാനം ഫുസനട്ഠാനേ സമം ആദഹതി പതിട്ഠാപേതി. തത്ഥേവ അധിമോചേതീതി ഏകട്ഠാനേതി വുത്തേ അസ്സാസപസ്സാസാനം ഫുസനട്ഠാനേയേവ സന്നിട്ഠപേതി സന്നിട്ഠാനം കരോതി. പഗ്ഗണ്ഹിത്വാതി ധമ്മവിചയപീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനായ പഗ്ഗഹേത്വാ. വിനിഗ്ഗണ്ഹിത്വാതി പസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനായ വിനിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ. ‘‘സതിന്ദ്രിയവീരിയിന്ദ്രിയേഹി പഗ്ഗഹേത്വാ, സതിന്ദ്രിയസമാധിന്ദ്രിയേഹി വിനിഗ്ഗഹേത്വാ’’തിപി വദന്തി. സമ്പജാനോ ഹുത്വാതി അസുഭഭാവനാദീഹി. പുന സമ്പജാനോ ഹുത്വാതി മേത്താഭാവനാദീഹി. യേന രാഗേന അനുപതിതം, യേന ബ്യാപാദേന അനുപതിതം, തം പജഹതീതി സമ്ബന്ധോ. തം ചിത്തം ഈദിസന്തി സമ്പജാനന്തോ തപ്പടിപക്ഖേന രാഗം പജഹതി, ബ്യാപാദം പജഹതീതി വാ അത്ഥോ. പരിസുദ്ധന്തി നിരുപക്കിലേസം. പരിയോദാതന്തി പഭസ്സരം. ഏകത്തഗതം ഹോതീതി തം തം വിസേസം പത്തസ്സ തം തം ഏകത്തം ഗതം ഹോതി.

കതമേ തേ ഏകത്താതി ഇധ യുജ്ജമാനായുജ്ജമാനേപി ഏകത്തേ ഏകതോ കത്വാ പുച്ഛതി. ദാനൂപസഗ്ഗുപട്ഠാനേകത്തന്തി ദാനവത്ഥുസങ്ഖാതസ്സ ദാനസ്സ ഉപസഗ്ഗോ വോസജ്ജനം ദാനൂപസഗ്ഗോ, ദാനവത്ഥുപരിച്ചാഗചേതനാ. തസ്സ ഉപട്ഠാനം ആരമ്മണകരണവസേന ഉപഗന്ത്വാ ഠാനം ദാനൂപസഗ്ഗുപട്ഠാനം, തദേവ ഏകത്തം, തേന വാ ഏകത്തം ഏകഗ്ഗഭാവോ ദാനൂപസഗ്ഗുപട്ഠാനേകത്തം. ദാനവോസഗ്ഗുപട്ഠാനേകത്തന്തി പാഠോ സുന്ദരതരോ, സോ ഏവത്ഥോ. ഏതേന പദുദ്ധാരവസേന ചാഗാനുസ്സതിസമാധി വുത്തോ. പദുദ്ധാരവസേന വുത്തോപി ചേസ ഇതരേസം തിണ്ണമ്പി ഏകത്താനം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ ഇധ നിദ്ദിട്ഠന്തി വദന്തി. വിസാഖാപി ഹി മഹാഉപാസികാ ആഹ – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, ദിസാസു വസ്സംവുട്ഠാ ഭിക്ഖൂ സാവത്ഥിം ആഗച്ഛിസ്സന്തി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ, തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സന്തി ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ, തസ്സ കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’തി? തം ഭഗവാ ബ്യാകരിസ്സതി സോതാപത്തിഫലേ വാ സകദാഗാമിഫലേ വാ അനാഗാമിഫലേ വാ അരഹത്തേ വാ. ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സാമി ‘ആഗതപുബ്ബാ നു ഖോ, ഭന്തേ, തേന അയ്യേന സാവത്ഥീ’തി? സചേ മേ വക്ഖന്തി ‘ആഗതപുബ്ബാ തേന ഭിക്ഖുനാ സാവത്ഥീ’തി. നിട്ഠമേത്ഥ ഗച്ഛിസ്സാമി നിസ്സംസയം പരിഭുത്തം തേന അയ്യേന വസ്സികസാടികാ വാ ആഗന്തുകഭത്തം വാ ഗമികഭത്തം വാ ഗിലാനഭത്തം വാ ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തം വാ ഗിലാനഭേസജ്ജം വാ ധുവയാഗു വാതി. തസ്സാ മേ തദനുസ്സരന്തിയാ പാമോജ്ജം ജായിസ്സതി, പമുദിതായ പീതി ജായിസ്സതി, പീതിമനായ കായോ പസ്സമ്ഭിസ്സതി, പസ്സദ്ധകായാ സുഖം വേദയിസ്സാമി, സുഖിനിയാ ചിത്തം സമാധിയിസ്സതി, സാ മേ ഭവിസ്സതി ഇന്ദ്രിയഭാവനാ ബലഭാവനാ ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാ’’തി (മഹാവ. ൩൫൧). അഥ വാ ഏകത്തേസു പഠമം ഉപചാരസമാധിവസേന വുത്തം, ദുതിയം അപ്പനാസമാധിവസേന, തതിയം വിപസ്സനാവസേന, ചതുത്ഥം മഗ്ഗഫലവസേനാതി വേദിതബ്ബം. സമഥസ്സ നിമിത്തം സമഥനിമിത്തം. വയോ ഭങ്ഗോ ഏവ ലക്ഖണം വയലക്ഖണം. നിരോധോ നിബ്ബാനം. സേസമേതേസു തീസു വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

ചാഗാധിമുത്താനന്തി ദാനേ അധിമുത്താനം. അധിചിത്തന്തി വിപസ്സനാപാദകസമാധി. വിപസ്സകാനന്തി ഭങ്ഗാനുപസ്സനതോ പട്ഠായ തീഹി അനുപസ്സനാഹി സങ്ഖാരേ വിപസ്സന്താനം. അരിയപുഗ്ഗലാനന്തി അട്ഠന്നം. ദുതിയാദീനി തീണി ഏകത്താനി ആനാപാനസ്സതിവസേന സേസകമ്മട്ഠാനവസേന ച യുജ്ജന്തി. ചതൂഹി ഠാനേഹീതി ചതൂഹി കാരണേഹി. സമാധിവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലാനം വസേന ‘‘ഏകത്തഗതം ചിത്തം പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്ദഞ്ചേവ ഹോതി ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹിതഞ്ച ഞാണേന ച സമ്പഹംസിത’’ന്തി ഉദ്ദേസപദാനി. ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ കോ ആദീ’’തിആദീനി തേസം ഉദ്ദേസപദാനം വിത്ഥാരേതുകമ്യതാപുച്ഛാപുബ്ബങ്ഗമാനി നിദ്ദേസപദാനി. തത്ഥ പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്ദന്തി പടിപദാ ഏവ നീവരണമലവിസോധനതോ വിസുദ്ധി, തം പടിപദാവിസുദ്ധിം പക്ഖന്ദം പവിട്ഠം. ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹിതന്തി തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ ബ്രൂഹിതം വഡ്ഢിതം. ഞാണേന ച സമ്പഹംസിതന്തി പരിയോദാപകേന ഞാണേന സമ്പഹംസിതം പരിയോദാപിതം വിസോധിതം. പടിപദാവിസുദ്ധി നാമ സസമ്ഭാരികോ ഉപചാരോ, ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ നാമ അപ്പനാ, സമ്പഹംസനാ നാമ പച്ചവേക്ഖണാതി ഏവമേകേ വണ്ണയന്തി. യസ്മാ പന ‘‘ഏകത്തഗതം ചിത്തം പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്ദഞ്ചേവ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം, തസ്മാ അന്തോഅപ്പനായമേവ ആഗമനവസേന പടിപദാവിസുദ്ധി, തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചവസേന ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ, ധമ്മാനം അനതിവത്തനാദിഭാവസാധനേന പരിയോദാപകസ്സ ഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേന സമ്പഹംസനാ വേദിതബ്ബാ. കഥം? യസ്മിഞ്ഹി വാരേ അപ്പനാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം യോ നീവരണസങ്ഖാതോ കിലേസഗണോ തസ്സ ഝാനസ്സ പരിപന്ഥോ, തതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, വിസുദ്ധത്താ ആവരണവിരഹിതം ഹുത്വാ മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി. മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം നാമ സമപ്പവത്തോ അപ്പനാസമാധിയേവ. തദനന്തരം പന പുരിമചിത്തം ഏകസന്തതിപരിണാമനയേന തഥത്തം ഉപഗച്ഛമാനം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി നാമ. ഏവം പടിപന്നത്താ തഥത്തുപഗമനേന തത്ഥ പക്ഖന്ദതി നാമ. ഏവം താവ പുരിമചിത്തേ വിജ്ജമാനാകാരനിപ്ഫാദികാ പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ ആഗമനവസേന പടിപദാവിസുദ്ധി വേദിതബ്ബാ. ഏവം വിസുദ്ധസ്സ പന തസ്സ പുന വിസോധേതബ്ബാഭാവതോ വിസോധനേ ബ്യാപാരം അകരോന്തോ വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. സമഥഭാവൂപഗമനേന സമഥപടിപന്നസ്സ പുന സമാദാനേ ബ്യാപാരം അകരോന്തോ സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. സമഥപടിപന്നഭാവതോ ഏവ ചസ്സ കിലേസസംസഗ്ഗം പഹായ ഏകത്തേന ഉപട്ഠിതസ്സ പുന ഏകത്തുപട്ഠാനേ ബ്യാപാരം അകരോന്തോ ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. ഏവം തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചവസേന ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ വേദിതബ്ബാ.

യേ പനേതേ ഏവം ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹിതേ തത്ഥ ജാതാ സമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതാ യുഗനദ്ധധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിവത്തമാനാ ഹുത്വാ പവത്താ, യാനി ച സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി നാനാകിലേസേഹി വിമുത്തത്താ വിമുത്തിരസേന ഏകരസാനി ഹുത്വാ പവത്താനി, യം ചേസ തദുപഗം തേസം അനതിവത്തനഏകരസഭാവാനം അനുച്ഛവികം വീരിയം വാഹയതി, യാ ചസ്സ തസ്മിം ഖണേ പവത്താ ആസേവനാ, സബ്ബേപി തേ ആകാരാ യസ്മാ ഞാണേന സംകിലേസവോദാനേസു തം തം ആദീനവഞ്ച ആനിസംസഞ്ച ദിസ്വാ തഥാ തഥാ സമ്പഹംസിതത്താ വിസോധിതത്താ പരിയോദാപിതത്താ നിപ്ഫന്നാ, തസ്മാ ധമ്മാനം അനതിവത്തനാദിഭാവസാധനേന പരിയോദാപകസ്സ ഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേന സമ്പഹംസനാ വേദിതബ്ബാതി വുത്തം. തത്ഥ യസ്മാ ഉപേക്ഖാവസേന ഞാണം പാകടം ഹോതി, യഥാഹ – ‘‘തഥാപഗ്ഗഹിതം ചിത്തം സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖതി, ഉപേക്ഖാവസേന പഞ്ഞാവസേന പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി. ഉപേക്ഖാവസേന നാനത്തകിലേസേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി, വിമോക്ഖവസേന പഞ്ഞാവസേന പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി. വിമുത്തത്താ തേ ധമ്മാ ഏകരസാ ഹോന്തി, ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൦൧). തസ്മാ ഞാണകിച്ചഭൂതാ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനന്തി വുത്താ.

ഏവം തിവത്തഗതന്തിആദീനി തസ്സേവ ചിത്തസ്സ ഥോമനവചനാനി. തത്ഥ ഏവം തിവത്തഗതന്തി ഏവം യഥാവുത്തേന വിധിനാ പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്ദനഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാഞാണസമ്പഹംസനാവസേന തിവിധഭാവം ഗതം. വിതക്കസമ്പന്നന്തി കിലേസക്ഖോഭവിരഹിതത്താ വിതക്കേന സുന്ദരഭാവം പന്നം ഗതം. ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നന്തി തസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ നിരന്തരപ്പവത്തിസങ്ഖാതേന അധിട്ഠാനേന സമ്പന്നം അനൂനം. യഥാ അധിട്ഠാനവസിയം അധിട്ഠാനന്തി ഝാനപ്പവത്തി, തഥാ ഇധാപി ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനന്തി ചിത്തേകഗ്ഗതാപി യുജ്ജതി. തേന ഹി ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ ചിത്തം അധിട്ഠാതി, ന ഏത്ഥ വിക്ഖിപതീതി. ‘‘സമാധിസമ്പന്ന’’ന്തി വിസും വുത്തത്താ പന വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം. അഥ വാ സമാധിസ്സേവ ഝാനസങ്ഗഹിതത്താ ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നന്തി ഝാനങ്ഗപഞ്ചകവസേന വുത്തം. സമാധിസമ്പന്നന്തി ഇന്ദ്രിയസങ്ഗഹിതത്താ ഇന്ദ്രിയപഞ്ചകവസേന, ദുതിയജ്ഝാനാദീസു പന അലബ്ഭമാനാനി പദാനി പഹായ ലബ്ഭമാനകവസേന പീതിസമ്പന്നന്തിആദി വുത്തം.

അനിച്ചാനുപസ്സനാദീസു അട്ഠാരസസു മഹാവിപസ്സനാസു വിതക്കാദയോ പരിപുണ്ണായേവ താസം കാമാവചരത്താ. ഏതാസു ച അപ്പനായ അഭാവതോ പടിപദാവിസുദ്ധിആദയോ ഖണികസമാധിവസേന യോജേതബ്ബാ. ചതൂസു മഗ്ഗേസു പഠമജ്ഝാനികവസേന വിതക്കാദീനം ലബ്ഭനതോ ലബ്ഭമാനകവസേനേവ വിതക്കാദയോ പരിപുണ്ണാ വുത്താ. ദുതിയജ്ഝാനികാദീസു ഹി മഗ്ഗേസു വിതക്കാദയോ ഝാനേസു വിയ പരിഹായന്തീതി. ഏത്താവതാ തേരസ വോദാനഞാണാനി വിത്ഥാരതോ നിദ്ദിട്ഠാനി ഹോന്തി. കഥം? ഏകട്ഠാനേ സമാദഹനേന തത്ഥേവ അധിമുച്ചനേന കോസജ്ജപ്പജഹനേന ഉദ്ധച്ചപ്പജഹനേന രാഗപ്പജഹനേന ബ്യാപാദപ്പജഹനേന സമ്പയുത്താനി ഛ ഞാണാനി, ചതൂഹി ഏകത്തേഹി സമ്പയുത്താനി ചത്താരി ഞാണാനി, പടിപദാവിസുദ്ധിഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാസമ്പഹംസനാഹി സമ്പയുത്താനി തീണി ഞാണാനീതി ഏവം തേരസ ഞാണാനി നിദ്ദിട്ഠാനി.

൧൫൯. ഏവം സന്തേപി ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനാവസേന തേസം നിപ്ഫത്തിം ദസ്സേതുകാമോ താനി ഞാണാനി അനിഗമേത്വാവ നിമിത്തം അസ്സാസപസ്സാസാതിആദിനാ നയേന ചോദനാപുബ്ബങ്ഗമം ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനാവിധിം ദസ്സേത്വാ അന്തേ താനി ഞാണാനി നിഗമേത്വാ ദസ്സേസി. തത്ഥ നിമിത്തം വുത്തമേവ. അനാരമ്മണാമേകചിത്തസ്സാതി അനാരമ്മണാ ഏകചിത്തസ്സ. മ-കാരോ പനേത്ഥ പദസന്ധികരോ. അനാരമ്മണമേകചിത്തസ്സാതിപി പാഠോ, ഏകസ്സ ചിത്തസ്സ ആരമ്മണം ന ഭവന്തീതി അത്ഥോ. തയോ ധമ്മേതി നിമിത്താദയോ തയോ ധമ്മേ. ഭാവനാതി ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനാ. കഥന്തി പഠമം വുത്തായ ചോദനാഗാഥായ അനന്തരം വുത്തായ പരിഹാരഗാഥായ അത്ഥം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. ന ചിമേതി ന ച ഇമേ. ന ചമേതിപി പാഠോ, സോയേവ പദച്ഛേദോ. കഥം ന ച അവിദിതാ ഹോന്തി, കഥം ന ച ചിത്തം വിക്ഖേപം ഗച്ഛതീതി ഏവം കഥം സദ്ദോ സേസേഹി പഞ്ചഹി യോജേതബ്ബോ. പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതീതി ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനാരമ്ഭകം വീരിയം സന്ദിസ്സതി. വീരിയഞ്ഹി പദഹന്തി തേനാതി പധാനന്തി വുച്ചതി. പയോഗഞ്ച സാധേതീതി നീവരണവിക്ഖമ്ഭകം ഝാനഞ്ച യോഗീ നിപ്ഫാദേതി. ഝാനഞ്ഹി നീവരണവിക്ഖമ്ഭനായ പയുഞ്ജീയതീതി പയോഗോതി വുത്തം. വിസേസമധിഗച്ഛതീതി സംയോജനപ്പഹാനകരം മഗ്ഗഞ്ച പടിലഭതി. മഗ്ഗോ ഹി സമഥവിപസ്സനാനം ആനിസംസത്താ വിസേസോതി വുത്തോ. വിസേസസ്സ ച പമുഖഭൂതത്താ ച-കാരേന സമുച്ചയോ ന കതോ.

ഇദാനി തം പുച്ഛിതമത്ഥം ഉപമായ സാധേന്തോ സേയ്യഥാപി രുക്ഖോതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യഥാ നാമ കകചേന ഫാലനത്ഥം വാസിയാ തച്ഛിത്വാ രുക്ഖോ ഫാലനകാലേ നിച്ചലഭാവത്ഥം സമേ ഭൂമിപദേസേ പയോഗക്ഖമം കത്വാ ഠപിതോ. കകചേനാതി ഹത്ഥകകചേന. ആഗതേതി രുക്ഖം ഫുസിത്വാ അത്തനോ സമീപഭാഗം ആഗതേ. ഗതേതി രുക്ഖം ഫുസിത്വാ പരഭാഗം ഗതേ. വാ-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. ന അവിദിതാ ഹോന്തീതി രുക്ഖേ കകചദന്തേഹി ഫുട്ഠം പുരിസേന പേക്ഖമാനം ഠാനം അപ്പത്വാ തേസം ആഗമനഗമനാഭാവതോ സബ്ബേപി കകചദന്താ വിദിതാവ ഹോന്തി. പധാനന്തി രുക്ഖച്ഛേദനവീരിയം. പയോഗന്തി രുക്ഖച്ഛേദനകിരിയം. ‘‘വിസേസമധിഗച്ഛതീ’’തി വചനം ഉപമായ നത്ഥി. ഉപനിബന്ധനാ നിമിത്തന്തി ഉപനിബന്ധനായ സതിയാ നിമിത്തഭൂതം കാരണഭൂതം നാസികഗ്ഗം വാ മുഖനിമിത്തം വാ. ഉപനിബന്ധതി ഏതായ ആരമ്മണേ ചിത്തന്തി ഉപനിബന്ധനാ നാമ സതി. നാസികഗ്ഗേ വാതി ദീഘനാസികോ നാസികഗ്ഗേ. മുഖനിമിത്തേ വാതി രസ്സനാസികോ ഉത്തരോട്ഠേ. ഉത്തരോട്ഠോ ഹി മുഖേ സതിയാ നിമിത്തന്തി മുഖനിമിത്തന്തി വുത്തോ. ആഗതേതി ഫുട്ഠട്ഠാനതോ അബ്ഭന്തരം ആഗതേ. ഗതേതി ഫുട്ഠട്ഠാനതോ ബഹിദ്ധാ ഗതേ. ന അവിദിതാ ഹോന്തീതി ഫുസനട്ഠാനം അപ്പത്വാ അസ്സാസപസ്സാസാനം ആഗമനഗമനാഭാവതോ സബ്ബേപി തേ വിദിതാ ഏവ ഹോന്തി. കമ്മനിയം ഹോതീതി യേന വീരിയേന കായോപി ചിത്തമ്പി കമ്മനിയം ഭാവനാകമ്മക്ഖമം ഭാവനാകമ്മയോഗ്ഗം ഹോതി. ഇദം വീരിയം പധാനം നാമാതി ഫലേന കാരണം വുത്തം ഹോതി. ഉപക്കിലേസാ പഹീയന്തീതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന നീവരണാനി പഹീയന്തി. വിതക്കാ വൂപസമ്മന്തീതി നാനാരമ്മണചാരിനോ അനവട്ഠിതാ വിതക്കാ ഉപസമം ഗച്ഛന്തി. യേന ഝാനേന ഉപക്കിലേസാ പഹീയന്തി, വിതക്കാ വൂപസമ്മന്തി. അയം പയോഗോതി പയോഗമപേക്ഖിത്വാ പുല്ലിങ്ഗനിദ്ദേസോ കതോ. സഞ്ഞോജനാ പഹീയന്തീതി തംതംമഗ്ഗവജ്ഝാ സഞ്ഞോജനാ സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന പഹീയന്തി. അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തീതി പഹീനാനം പുന അനുപ്പത്തിധമ്മകത്താ വിഗതോ ഉപ്പാദന്തോ വാ വയന്തോ വാ ഏതേസന്തി ബ്യന്താ, പുബ്ബേ അബ്യന്താ ബ്യന്താ ഹോന്തീതി ബ്യന്തീഹോന്തി, വിനസ്സന്തീതി അത്ഥോ. സഞ്ഞോജനപ്പഹാനം അനുസയപ്പഹാനേന ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാതി ദസ്സനത്ഥം അനുസയപ്പഹാനമാഹ. യേന മഗ്ഗേന സഞ്ഞോജനാ പഹീയന്തി അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി, അയം വിസേസോതി അത്ഥോ. ചതുത്ഥചതുക്കേ അരിയമഗ്ഗസ്സാപി നിദ്ദിട്ഠത്താ ഇധ അരിയമഗ്ഗോ വുത്തോ. ഏകചിത്തസ്സ ആരമ്മണദ്വയാഭാവസ്സ അവുത്തേപി സിദ്ധത്താ തം അവിസ്സജ്ജേത്വാവ ഏവം ഇമേ തയോ ധമ്മാ ഏകചിത്തസ്സ ആരമ്മണാ ന ഹോന്തീതി നിഗമനം കതം.

൧൬൦. ഇദാനി തം ഭാവനാസിദ്ധിസാധകം യോഗാവചരം ഥുനന്തോ ആനാപാനസ്സതി യസ്സാതി ഗാഥം വത്വാ തസ്സാ നിദ്ദേസമാഹ. തത്ഥ ആനാപാനസ്സതിയോ യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാ, തഥാ പരിപുണ്ണാ സുഭാവിതാ അനുപുബ്ബം പരിചിതാ യസ്സ അത്ഥി സംവിജ്ജന്തി. സോ ഇമം ലോകം പഭാസേതി. കിം വിയ? അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാ യഥാ അബ്ഭാദീഹി മുത്തോ ചന്ദിമാ ഇമം ഓകാസലോകം പഭാസേതി, തഥാ സോ യോഗാവചരോ ഇമം ഖന്ധാദിലോകം പഭാസേതീതി ഗാഥായ സമ്ബന്ധോ. ‘‘അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാ’’തി ച പദസ്സ നിദ്ദേസേ മഹികാദീനമ്പി വുത്തത്താ ഏത്ഥ ആദിസദ്ദലോപോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. ഗാഥാനിദ്ദേസേ നോ പസ്സാസോ നോ അസ്സാസോതി സോ സോയേവ അത്ഥോ പടിസേധേന വിസേസേത്വാ വുത്തോ. ഉപട്ഠാനം സതീതി അസമ്മുസ്സനതായ തമേവ അസ്സാസം ഉപഗന്ത്വാ ഠാനം സതി നാമാതി അത്ഥോ. തഥാ പസ്സാസം. ഏത്താവതാ ആനാപാനേസു സതി ആനാപാനസ്സതീതി അത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി.

ഇദാനി സതിവസേനേവ ‘‘യസ്സാ’’തി വുത്തം പുഗ്ഗലം നിദ്ദിസിതുകാമോ യോ അസ്സസതി, തസ്സുപട്ഠാതി. യോ പസ്സസതി, തസ്സുപട്ഠാതീതി വുത്തം. യോ അസ്സസതി, തസ്സ സതി അസ്സാസം ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതി. യോ പസ്സസതി, തസ്സ സതി പസ്സാസം ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. പരിപുണ്ണാതി ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗപരമ്പരായ അരഹത്തമഗ്ഗപ്പത്തിയാ പരിപുണ്ണാ. തേയേവ ഹി ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗധമ്മേ സന്ധായ പരിഗ്ഗഹട്ഠേനാതിആദിമാഹ. തേ ഹി ധമ്മാ ഇമിനാ യോഗിനാ പരിഗ്ഗയ്ഹമാനത്താ പരിഗ്ഗഹാ, തേന പരിഗ്ഗഹട്ഠേന പരിപുണ്ണാ. തത്ഥ സബ്ബേസം ചിത്തചേതസികാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപരിവാരത്താ പരിവാരട്ഠേന പരിപുണ്ണാ. ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന പരിപൂരട്ഠേന പരിപുണ്ണാ. ചതസ്സോ ഭാവനാതിആദീനി സുഭാവിതാതി വുത്തപദസ്സ അത്ഥവസേന വുത്താനി. ചതസ്സോ ഭാവനാ ഹേട്ഠാ വുത്തായേവ. യാനീകതാതി യുത്തയാനസദിസാ കതാ. വത്ഥുകതാതി പതിട്ഠട്ഠേന വത്ഥുസദിസാ കതാ. അനുട്ഠിതാതി പച്ചുപട്ഠിതാ. പരിചിതാതി സമന്തതോ ചിതാ ഉപചിതാ. സുസമാരദ്ധാതി സുട്ഠു സമാരദ്ധാ സുകതാ. യത്ഥ യത്ഥ ആകങ്ഖതീതി യേസു യേസു ഝാനേസു യാസു യാസു വിപസ്സനാസു സചേ ഇച്ഛതി. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു തേസു ഝാനേസു താസു താസു വിപസ്സനാസു. വസിപ്പത്തോതി വസീഭാവം ബഹുഭാവം പത്തോ. ബലപ്പത്തോതി സമഥവിപസ്സനാബലപ്പത്തോ. വേസാരജ്ജപ്പത്തോതി വിസാരദഭാവം പടുഭാവം പത്തോ. തേ ധമ്മാതി സമഥവിപസ്സനാ ധമ്മാ. ആവജ്ജനപടിബദ്ധാതി ആവജ്ജനായത്താ, ആവജ്ജിതമത്തേയേവ തസ്സ സന്താനേന, ഞാണേന വാ സമ്പയോഗം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. ആകങ്ഖപടിബദ്ധാതി രുചിആയത്താ, രോചിതമത്തേയേവ വുത്തനയേന സമ്പയോഗം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. മനസികാരോ പനേത്ഥ ആവജ്ജനായ ചിത്തുപ്പാദോ. ആകങ്ഖനായ വേവചനവസേന അത്ഥവിവരണത്ഥം വുത്തോ. തേന വുച്ചതി യാനീകതാതി ഏവം കതത്തായേവ തേ യുത്തയാനസദിസാ കതാ ഹോന്തീതി വുത്തം ഹോതി.

യസ്മിം യസ്മിം വത്ഥുസ്മിന്തി സോളസസു വത്ഥൂസു ഏകേകസ്മിം. സ്വാധിട്ഠിതന്തി സുപ്പതിട്ഠിതം. സൂപട്ഠിതാതി സുട്ഠു ഉപട്ഠിതാ. സമ്പയുത്തചിത്തസതീനം സഹേവ സകസകകിച്ചകരണതോ അനുലോമപടിലോമവസേന യോജേത്വാ തേ ദ്വേ ധമ്മാ ദസ്സിതാ. തേന വുച്ചതി വത്ഥുകതാതി ഏവം ഭൂതത്തായേവ കതപതിട്ഠാ ഹോന്തീതി വുത്തം ഹോതി. യേന യേന ചിത്തം അഭിനീഹരതീതി പുബ്ബപ്പവത്തിതോ അപനേത്വാ യത്ഥ യത്ഥ ഭാവനാവിസേസേ ചിത്തം ഉപനേതി. തേന തേന സതി അനുപരിവത്തതീതി തസ്മിം തസ്മിംയേവ ഭാവനാവിസേസേ സതി അനുകൂലാ ഹുത്വാ പുബ്ബപ്പവത്തിതോ നിവത്തിത്വാ പവത്തതി. ‘‘യേന, തേനാ’’തി ചേത്ഥ ‘‘യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീ’’തിആദീസു (ഖു. പാ. ൫.൧; സു. നി. മങ്ഗലസുത്ത) വിയ ഭുമ്മത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേന വുച്ചതി അനുട്ഠിതാതി ഏവം കരണതോയേവ തം തം ഭാവനം അനുഗന്ത്വാ ഠിതാ ഹോന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ആനാപാനസ്സതിയാ സതിപധാനത്താ വത്ഥുകതാനുട്ഠിതപദേസു സതിയാ സഹ യോജനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ.

യസ്മാ പന പരിപുണ്ണായേവ പരിചിതാ ഹോന്തി വഡ്ഢിതാ ലദ്ധാസേവനാ, തസ്മാ ‘‘പരിപുണ്ണാ’’തിപദേ വുത്താ തയോ അത്ഥാ ‘‘പരിചിതാ’’തിപദേപി വുത്താ, ചതുത്ഥോ വിസേസത്ഥോപി വുത്തോ. തത്ഥ സതിയാ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോതി സമ്പയുത്തായ, പുബ്ബഭാഗായ വാ സതിയാ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ യോഗീ. ജിനാതി പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേതി സമുച്ഛേദവസേന ലാമകേ കിലേസേ ജിനാതി അഭിഭവതി. അയഞ്ച പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ധമ്മദേസനാ. ധമ്മേസു ഹി ജിനന്തേസു തംധമ്മസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോപി ജിനാതി നാമ. തേ ച ധമ്മാ സതിം അവിഹായ അത്തനോ പവത്തിക്ഖണേ ജിനിതുമാരദ്ധാ ജിതാതി വുച്ചന്തി യഥാ ‘‘ഭുഞ്ജിതുമാരദ്ധോ ഭുത്തോ’’തി വുച്ചതി. ലക്ഖണം പനേത്ഥ സദ്ദസത്ഥതോ വേദിതബ്ബം. ഏവം സന്തേപി ‘‘പരിജിതാ’’തി വത്തബ്ബേ ജ-കാരസ്സ ച-കാരം കത്വാ ‘‘പരിചിതാ’’തി വുത്തം, യഥാ സമ്മാ ഗദോ അസ്സാതി സുഗതോതി അത്ഥവികപ്പേ ദ-കാരസ്സ ത-കാരോ നിരുത്തിലക്ഖണേന കതോ, ഏവമിധാപി വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ പരിചിതാതി പദം കത്തുസാധനം, പുരിമാനി തീണി കമ്മസാധനാനി.

ചത്താരോ സുസമാരദ്ധാതി ചത്താരോ സുസമാരദ്ധത്ഥാതി വുത്തം ഹോതി, അത്ഥസദ്ദസ്സ ലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. സുസമാരദ്ധാതി പദസ്സ അത്ഥാപി ഹി ഇധ സുസമാരദ്ധാതി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ, സുസമാരദ്ധധമ്മാ വാ. ചതുരത്ഥഭേദതോ ചത്താരോതി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ, ന ധമ്മഭേദതോ. യസ്മാ പന സുഭാവിതായേവ സുസമാരദ്ധാ ഹോന്തി, ന അഞ്ഞേ, തസ്മാ തയോ ഭാവനത്ഥാ ഇധാപി വുത്താ. ആസേവനത്ഥോപി തീസു വുത്തേസു വുത്തോയേവ ഹോതി, തസ്മാ തം അവത്വാ തപ്പച്ചനീകാനം സുസമൂഹതത്ഥോ വുത്തോ. പച്ചനീകസമുഗ്ഘാതേന ഹി ആരദ്ധപരിയോസാനം പഞ്ഞായതി, തേന സുസമാരദ്ധസ്സ സിഖാപ്പത്തോ അത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി. തത്ഥ തപ്പച്ചനീകാനന്തി തേസം ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗാനം പടിപക്ഖഭൂതാനം. കിലേസാനന്തി കാമച്ഛന്ദാദീനം നിച്ചസഞ്ഞാദിസമ്പയുത്താനം സക്കായദിട്ഠാദീനഞ്ച. സുസമൂഹതത്താതി വിക്ഖമ്ഭനതദങ്ഗസമുച്ഛേദവസേന സുട്ഠു സമൂഹതത്താ നാസിതത്താ. പോത്ഥകേസു പന ‘‘സുസമുഗ്ഘാതത്താ’’തി ലിഖന്തി, തം ന സുന്ദരം.

൧൬൧. പുന തസ്സേവ പദസ്സ അഞ്ഞമ്പി അത്ഥവികപ്പം ദസ്സേന്തോ സുസമന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥ ജാതാതി തസ്മിം സിഖാപ്പത്തഭാവനാവിസേസേ ജാതാ. അനവജ്ജാതി കിലേസാനം ആരമ്മണഭാവാനുപഗമനേന കിലേസദോസവിരഹിതാ. കുസലാതി ജാതിവസേന കുസലാ. ബോധിപക്ഖിയാതി ബുജ്ഝനട്ഠേന ബോധീതി ലദ്ധനാമസ്സ അരിയസ്സ പക്ഖേ ഭവത്താ ബോധിപക്ഖിയാ. പക്ഖേ ഭവത്താതി ഹി ഉപകാരഭാവേ ഠിതത്താ. തേ ച ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി (മ. നി. ൩.൩൫; ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨൨; മി. പ. ൫.൪.൧) സത്തതിംസ ധമ്മാ. ഇദം സമന്തി ഇദം മഗ്ഗക്ഖണേ ധമ്മജാതം സമുച്ഛേദവസേന കിലേസേ സമേതി വിനാസേതീതി സമം നാമ. നിരോധോ നിബ്ബാനന്തി ദുക്ഖനിരോധത്താ നിരോധോ, വാനസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ അഭാവാ നിബ്ബാനം. ഇദം സുസമന്തി ഇദം നിബ്ബാനം സബ്ബസങ്ഖതവിസമാപഗതത്താ സുട്ഠു സമന്തി സുസമം നാമ. ഞാതന്തി ബോധിപക്ഖിയസങ്ഖാതം സമം അസമ്മോഹതോ ഞാണേന ഞാതം, നിബ്ബാനസങ്ഖാതം സുസമം ആരമ്മണതോ ഞാണേന ഞാതം. തദേവ ദ്വയം തേനേവ ചക്ഖുനാ വിയ ദിട്ഠം. വിദിതന്തി തദേവ ദ്വയം സന്താനേ ഉപ്പാദനേന ആരമ്മണകരണേന ച പടിലദ്ധം. ഞാതം വിയ പഞ്ഞായ സച്ഛികതം ഫസ്സിതഞ്ച. ‘‘അസല്ലീനം അസമ്മുട്ഠാ അസാരദ്ധോ ഏകഗ്ഗ’’ന്തി പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ പദസ്സ അത്ഥപ്പകാസനം. തത്ഥ ആരദ്ധന്തി പട്ഠപിതം. അസല്ലീനന്തി അസങ്കുചിതം. ഉപട്ഠിതാതി ഉപഗന്ത്വാ ഠിതാ. അസമ്മുട്ഠാതി അവിനട്ഠാ. പസ്സദ്ധോതി നിബ്ബുതോ. അസാരദ്ധോതി നിദ്ദരഥോ. സമാഹിതന്തി സമം ഠപിതം. ഏകഗ്ഗന്തി അവിക്ഖിത്തം.

‘‘ചത്താരോ സുസമാരദ്ധാ’’തിആദി സകലസ്സ സുസമാരദ്ധവചനസ്സ മൂലത്ഥോ. ‘‘അത്ഥി സമ’’ന്തിആദി പന സുസമവചനസ്സ, ‘‘ഞാത’’ന്തിആദി ആരദ്ധവചനസ്സ വികപ്പത്ഥാ. തത്ഥായം പദത്ഥസംസന്ദനാ – ‘‘സമാ ച സുസമാ ച സമസുസമാ’’തി വത്തബ്ബേ ഏകദേസസരൂപേകസേസം കത്വാ ‘‘സുസമാ’’ ഇച്ചേവ വുത്താ യഥാ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച നാമരൂപഞ്ച നാമരൂപന്തി. ‘‘ഇദം സമം, ഇദം സുസമ’’ന്തി പന അനഞ്ഞാപേക്ഖം കത്വാ നപുംസകവചനം കതം. യസ്മാ പന ഞാതമ്പി ദിട്ഠന്തി വുച്ചതി, ദിട്ഠഞ്ച ആരദ്ധഞ്ച അത്ഥതോ ഏകം. വിദിതസച്ഛികതഫസ്സിതാനി പന ഞാതവേവചനാനി, തസ്മാ ഞാതന്തി ആരദ്ധത്ഥോയേവ വുത്തോ ഹോതി.

ആരദ്ധം ഹോതി വീരിയം അസല്ലീനന്തി അയം പന ആരദ്ധവചനസ്സ ഉജുകത്ഥോയേവ. ഉപട്ഠിതാ സതീതിആദീനി പന സമ്പയുത്തവീരിയസ്സ ഉപകാരകധമ്മദസ്സനത്ഥം വുത്താനി, ന ആരദ്ധവചനസ്സ അത്ഥദസ്സനത്ഥം. പുരിമേന അത്ഥേന സുട്ഠു സമാരദ്ധാതി സുസമാരദ്ധാ ച, ഇമിനാ അത്ഥേന സുസമാ ആരദ്ധാതി സുസമാരദ്ധാ ച ഏകസേസേ കതേ ‘‘സുസമാരദ്ധാ’’തി വുച്ചന്തി. ഇമമത്ഥം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘തേന വുച്ചതി സുസമാരദ്ധാ’’തി വുത്തം.

അനുപുബ്ബന്തി യഥാനുക്കമേനാതി അത്ഥോ, പുബ്ബം പുബ്ബം അനൂതി വുത്തം ഹോതി. ദീഘം അസ്സാസവസേനാതി ദീഘന്തി വുത്തഅസ്സാസവസേന. പുരിമാ പുരിമാതി പുരിമാ പുരിമാ സതി. ഏതേന പുബ്ബന്തിപദസ്സ അത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി. പച്ഛിമാ പച്ഛിമാതി സതിയേവ. ഏതേന അനൂതിപദസ്സ അത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി. ഉഭയേന പുബ്ബഞ്ച അനു ച പരിചിതാതി അത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി. ഉപരി സോളസ വത്ഥൂനി വിത്ഥാരേത്വാ വചനതോ ഇധ സങ്ഖിപിത്വാ ‘‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ’’തി അന്തിമമേവ ദസ്സിതം. യസ്മാ സിഖാപ്പത്തഭാവനസ്സ സബ്ബാപി ആനാപാനസ്സതിയോ പുനപ്പുനം യഥാരുചി പവത്തനതോ അനുപരിചിതാപി ഹോന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിചിതാ ചേവ ഹോന്തി അനുപരിചിതാ ചാ’’തി.

യഥത്ഥാതി യഥാസഭാവത്ഥാ. അത്തദമഥത്ഥോതി അരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണേ അത്തനോ നിബ്ബിസേവനത്ഥോ. സമഥത്ഥോതി സീതിഭാവത്ഥോ. പരിനിബ്ബാപനത്ഥോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന. അഭിഞ്ഞത്ഥോതി സബ്ബധമ്മവസേന. പരിഞ്ഞത്ഥാദയോ മഗ്ഗഞാണകിച്ചവസേന. സച്ചാഭിസമയത്ഥോ ചതുന്നം സച്ചാനം ഏകപടിവേധദസ്സനവസേന. നിരോധേ പതിട്ഠാപകത്ഥോ ആരമ്മണകരണവസേന.

ബുദ്ധോതിപദസ്സ അഭാവേപി ബുദ്ധേനാതിപദേ യോ സോ ബുദ്ധോ, തം നിദ്ദിസിതുകാമേന ബുദ്ധോതി വുത്തം. സയമ്ഭൂതി ഉപദേസം വിനാ സയമേവ ഭൂതോ. അനാചരിയകോതി സയമ്ഭൂപദസ്സ അത്ഥവിവരണം. യോ ഹി ആചരിയം വിനാ സച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, സോ സയമ്ഭൂ നാമ ഹോതി. പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസൂതിആദി അനാചരിയകഭാവസ്സ അത്ഥപ്പകാസനം. അനനുസ്സുതേസൂതി ആചരിയം അനനുസ്സുതേസു. സാമന്തി സയമേവ. അഭിസമ്ബുജ്ഝീതി ഭുസം സമ്മാ പടിവിജ്ഝി. തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണീതി തേസു ച സച്ചേസു സബ്ബഞ്ഞുഭാവം പാപുണി. യഥാ സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്താ സബ്ബഞ്ഞുനോ ഹോന്തി, തഥാ സച്ചാനം പടിവിദ്ധത്താ ഏവം വുത്തം. സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോതിപി പാഠോ. ബലേസു ച വസീഭാവന്തി ദസസു ച തഥാഗതബലേസു ഇസ്സരഭാവം പാപുണി. യോ സോ ഏവം ഭൂതോ, സോ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ സബ്ബേസു ധമ്മേസു അപ്പടിഹതഞാണനിമിത്താനുത്തരവിമോക്ഖാധിഗമപരിഭാവിതം ഖന്ധസന്താനം ഉപാദായ പണ്ണത്തികോ, സബ്ബഞ്ഞുതപദട്ഠാനം വാ സച്ചാഭിസമ്ബോധിമുപാദായ പണ്ണത്തികോ സത്തവിസേസോ ബുദ്ധോ. ഏത്താവതാ അത്ഥതോ ബുദ്ധവിഭാവനാ കതാ ഹോതി.

൧൬൨. ഇദാനി ബ്യഞ്ജനതോ വിഭാവേന്തോ ബുദ്ധോതി കേനട്ഠേന ബുദ്ധോതിആദിമാഹ. തത്ഥ യഥാ ലോകേ അവഗന്താ അവഗതോതി വുച്ചതി, ഏവം ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനീതി ബുദ്ധോ. യഥാ പണ്ണസോസാ വാതാ പണ്ണസുസാതി വുച്ചന്തി, ഏവം ബോധേതാ പജായാതി ബുദ്ധോ. സബ്ബഞ്ഞുതായ ബുദ്ധോതി സബ്ബധമ്മബുജ്ഝനസമത്ഥായ ബുദ്ധിയാ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. സബ്ബദസ്സാവിതായ ബുദ്ധോതി സബ്ബധമ്മാനം ഞാണചക്ഖുനാ ദിട്ഠത്താ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. അനഞ്ഞനേയ്യതായ ബുദ്ധോതി അഞ്ഞേന അബോധനീയതോ സയമേവ ബുദ്ധത്താ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. വിസവിതായ ബുദ്ധോതി നാനാഗുണവിസവനതോ പദുമമിവ വികസനട്ഠേന ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. ഖീണാസവസങ്ഖാതേന ബുദ്ധോതിആദീഹി ഛഹി പരിയായേഹി ചിത്തസങ്കോചകരധമ്മപ്പഹാനേന നിദ്ദക്ഖയവിബുദ്ധോ പുരിസോ വിയ സബ്ബകിലേസനിദ്ദക്ഖയവിബുദ്ധത്താ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. സങ്ഖാ സങ്ഖാതന്തി അത്ഥതോ ഏകത്താ സങ്ഖാതേനാതി വചനസ്സ കോട്ഠാസേനാതി അത്ഥോ. തണ്ഹാലേപദിട്ഠിലേപാഭാവേന നിരുപലേപസങ്ഖാതേന. സവാസനാനം സബ്ബകിലേസാനം പഹീനത്താ ഏകന്തവചനേന വിസേസേത്വാ ഏകന്തവീതരാഗോതിആദി വുത്തം. ഏകന്തനിക്കിലേസോതി രാഗദോസമോഹാവസേസേഹി സബ്ബകിലേസേഹി നിക്കിലേസോ. ഏകായനമഗ്ഗം ഗതോതി ബുദ്ധോതി ഗമനത്ഥാനം ധാതൂനം ബുജ്ഝനത്ഥത്താ ബുജ്ഝനത്ഥാപി ധാതുയോ ഗമനത്ഥാ ഹോന്തി, തസ്മാ ഏകായനമഗ്ഗം ഗതത്താ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. ഏകായനമഗ്ഗോതി ചേത്ഥ –

‘‘മഗ്ഗോ പന്ഥോ പഥോ പജ്ജോ, അഞ്ജസം വടുമായനം;

നാവാ ഉത്തരസേതു ച, കുല്ലോ ച ഭിസി സങ്കമോ’’തി . (ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൧) –

മഗ്ഗസ്സ ബഹൂസു നാമേസു അയനനാമേന വുത്തോ. തസ്മാ ഏകമഗ്ഗഭൂതോ മഗ്ഗോ, ന ദ്വേധാപഥഭൂതോതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഏകേന അയിതബ്ബോ മഗ്ഗോതി ഏകായനമഗ്ഗോ. ഏകേനാതി ഗണസങ്ഗണികം പഹായ പവിവേകേന ചിത്തേന. അയിതബ്ബോതി പടിപജ്ജിതബ്ബോ. അയന്തി വാ ഏതേനാതി അയനോ, സംസാരതോ നിബ്ബാനം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. ഏകേസം അയനോ ഏകായനോ. ഏകേതി സേട്ഠാ, സബ്ബസത്തസേട്ഠാ ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, തസ്മാ ഏകായനമഗ്ഗോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം അയനഭൂതോ മഗ്ഗോതി വുത്തം ഹോതി. അയതീതി വാ അയനോ, ഗച്ഛതി പവത്തതീതി അത്ഥോ. ഏകസ്മിം അയനോ മഗ്ഗോതി ഏകായനമഗ്ഗോ, ഏകസ്മിംയേവ ബുദ്ധസാസനേ പവത്തമാനോ മഗ്ഗോ, ന അഞ്ഞത്ഥാതി വുത്തം ഹോതി. അപി ച ഏകം അയതീതി ഏകായനോ, പുബ്ബഭാഗേ നാനാമുഖഭാവനാനയപ്പവത്തോപി അപരഭാഗേ ഏകം നിബ്ബാനമേവ ഗച്ഛതീതി വുത്തം ഹോതി, തസ്മാ ഏകായനമഗ്ഗോതി ഏകനിബ്ബാനഗമനമഗ്ഗോതി അത്ഥോ. ഏകോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ബുദ്ധോതി ന പരേഹി ബുദ്ധത്താ ബുദ്ധോ, കിം പന സയമേവ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ ബുദ്ധോതി വുത്തം ഹോതി. അബുദ്ധിവിഹതത്താ ബുദ്ധിപടിലാഭാ ബുദ്ധോതി ബുദ്ധി ബുദ്ധം ബോധോതി പരിയായവചനമേതം. തത്ഥ യഥാ നീലരത്തഗുണയോഗാ നീലോ പടോ രത്തോ പടോതി വുച്ചതി, ഏവം ബുദ്ധഗുണയോഗാ ബുദ്ധോതി ഞാപേതും വുത്തം.

തതോ പരം ബുദ്ധോതി നേതം നാമന്തിആദി ‘‘അത്ഥമനുഗതാ അയം പഞ്ഞത്തീ’’തി ഞാപനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ മിത്താ സഹായാ. അമച്ചാ ഭച്ചാ. ഞാതീ പിതുപക്ഖികാ. സാലോഹിതാ മാതുപക്ഖികാ. സമണാ പബ്ബജ്ജൂപഗതാ. ബ്രാഹ്മണാ ഭോവാദിനോ, സമിതപാപബാഹിതപാപാ വാ. ദേവതാ സക്കാദയോ ബ്രഹ്മാനോ ച. വിമോക്ഖന്തികന്തി വിമോക്ഖോ അരഹത്തമഗ്ഗോ, വിമോക്ഖസ്സ അന്തോ അരഹത്തഫലം, തസ്മിം വിമോക്ഖന്തേ ഭവം വിമോക്ഖന്തികം നാമ. സബ്ബഞ്ഞുഭാവോ ഹി അരഹത്തമഗ്ഗേന സിജ്ഝതി, അരഹത്തഫലോദയേ സിദ്ധോ ഹോതി, തസ്മാ സബ്ബഞ്ഞുഭാവോ വിമോക്ഖന്തേ ഭവോ ഹോതി. തം നേമിത്തികമ്പി നാമം വിമോക്ഖന്തേ ഭവം നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘വിമോക്ഖന്തികമേതം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താന’’ന്തി. ബോധിയാ മൂലേ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പടിലാഭാതി മഹാബോധിരുക്ഖമൂലേ യഥാവുത്തക്ഖണേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പടിലാഭേന സഹ. സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തീതി അരഹത്തഫലസച്ഛികിരിയായ, സബ്ബധമ്മസച്ഛികിരിയായ വാ ജാതാ പഞ്ഞത്തി. യദിദം ബുദ്ധോതി യാ അയം ബുദ്ധോതി പഞ്ഞത്തി, അയം ബ്യഞ്ജനതോ ബുദ്ധവിഭാവനാ.

‘‘യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാ’’തിഗാഥാപാദസ്സ പന ഇമിനാ പദഭാജനീയേ വുത്തത്ഥേന അയം സംസന്ദനാ – ആനാപാനസ്സതിയോ ച യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാ, യേന പകാരേന ദേസിതാ. യഥാസദ്ദേന സങ്ഗഹിതാ ദസ യഥത്ഥാ ച യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാ, യേന പകാരേന ദേസിതാതി പകാരത്ഥസ്സ ച യഥാസദ്ദസ്സ, സഭാവത്ഥസ്സ ച യഥാസദ്ദസ്സ സരൂപേകസേസവസേന ഏകസേസം കത്വാ ‘‘യഥാ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. പദഭാജനീയേ പനസ്സ യഥത്ഥേസു ഏകേകസ്സ യോജനാവസേന ‘‘ദേസിതോ’’തി ഏകവചനം കതം.

‘‘സോതി ഗഹട്ഠോ വാ ഹോതി പബ്ബജിതോ വാ’’തി വുത്തത്താ ആദിപദേപി യസ്സ ഗഹട്ഠസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാതി വുത്തമേവ ഹോതി. ലോകത്ഥോ വുത്തോയേവ. പഭാസേതീതി അത്തനോ ഞാണസ്സ പാകടം കരോതീതി അത്ഥോ. അഭിസമ്ബുദ്ധത്താതി സാവകപാരമിഞാണേനപി പടിവിദ്ധഭാവേന. ഓഭാസേതീതി കാമാവചരഭൂതം ലോകം. ഭാസേതീതി രൂപാവചരഭൂതം ലോകം. പഭാസേതീതി അരൂപാവചരഭൂതം ലോകം.

അരിയഞാണന്തി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം. മഹികാ മുത്തോതി മഹികായ മുത്തോ. മഹികാതി നീഹാരോ വുച്ചതി. മഹിയാ മുത്തോതിപി പാഠോ. ധൂമരജാ മുത്തോതി ധൂമതോ ച രജതോ ച മുത്തോ. രാഹുഗഹണാ വിപ്പമുത്തോതി രാഹുനോ ചന്ദസ്സ ആസന്നുപക്കിലേസത്താ ദ്വീഹി ഉപസഗ്ഗേഹി വിസേസേത്വാ വുത്തം. ഭാസതേ ഇതി സഓഭാസട്ഠേന. തപതേ ഇതി സതേജട്ഠേന. വിരോചതേ ഇതി രുചിരട്ഠേന. ഏവമേവന്തി ഏവം ഏവം. യസ്മാ പന ചന്ദോപി സയം ഭാസന്തോ തപന്തോ വിരോചന്തോ ഇമം ഓകാസലോകം ഓഭാസേതി, ഭിക്ഖു ച പഞ്ഞായ ഭാസന്തോ തപന്തോ വിരോചന്തോ ഇമം ഖന്ധാദിലോകം പഞ്ഞായ ഓഭാസേതി, തസ്മാ ഉഭയത്രാപി ‘‘ഭാസേതീ’’തി അവത്വാ ‘‘ഭാസതേ’’ ഇച്ചേവ വുത്തം. ഏവഞ്ഹി വുത്തേ ഹേതുഅത്ഥോപി വുത്തോ ഹോതി. അതിവിസദതരാഭസൂരിയോപമം അഗ്ഗഹേത്വാ കസ്മാ ചന്ദോപമാ ഗഹിതാതി ചേ? സബ്ബകിലേസപരിളാഹവൂപസമേന സന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തഗുണയുത്തചന്ദോപമാ അനുച്ഛവികാതി ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബം. ഏവം ആനാപാനസ്സതിഭാവനാസിദ്ധിസാധകം യോഗാവചരം ഥുനിത്വാ ഇമാനി തേരസ വോദാനേ ഞാണാനീതി താനി ഞാണാനി നിഗമേത്വാ ദസ്സേതീതി.

വോദാനഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സതോകാരിഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൬൩. സതോകാരിഞാണനിദ്ദേസേ മാതികായം ഇധ ഭിക്ഖൂതി ഇമസ്മിം സാസനേ ഭിക്ഖു. അയഞ്ഹി ഏത്ഥ ഇധ-സദ്ദോ സബ്ബപ്പകാരആനാപാനസ്സതിസമാധിനിബ്ബത്തകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സന്നിസ്സയഭൂതസാസനപരിദീപനോ, അഞ്ഞസാസനസ്സ തഥാഭാവപടിസേധനോ ച. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ…പേ… സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഭി അഞ്ഞേഹീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൯; അ. നി. ൪.൨൪൧).

അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാതി ഇദമസ്സ ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഭാവനാനുരൂപസേനാസനപരിഗ്ഗഹപരിദീപനം. ഇമസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ ദീഘരത്തം രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു അനുവിസടം ചിത്തം ആനാപാനസ്സതിസമാധിആരമ്മണം അഭിരുഹിതും ന ഇച്ഛതി, കൂടഗോണയുത്തരഥോ വിയ ഉപ്പഥമേവ ധാവതി. തസ്മാ സേയ്യഥാപി നാമ ഗോപോ കൂടധേനുയാ സബ്ബം ഖീരം പിവിത്വാ വഡ്ഢിതം കൂടവച്ഛം ദമേതുകാമോ ധേനുതോ അപനേത്വാ ഏകമന്തേ മഹന്തം ഥമ്ഭം നിഖണിത്വാ തത്ഥ യോത്തേന ബന്ധേയ്യ, അഥസ്സ സോ വച്ഛോ ഇതോ ചിതോ ച വിപ്ഫന്ദിത്വാ പലായിതും അസക്കോന്തോ തമേവ ഥമ്ഭം ഉപനിസീദേയ്യ വാ ഉപനിപജ്ജേയ്യ വാ, ഏവമേവ ഇമിനാപി ഭിക്ഖുനാ ദീഘരത്തം രൂപാരമ്മണാദിരസപാനവഡ്ഢിതം ദുട്ഠചിത്തം ദമേതുകാമേന രൂപാദിആരമ്മണതോ അപനേത്വാ അരഞ്ഞം വാ രുക്ഖമൂലം വാ സുഞ്ഞാഗാരം വാ പവേസേത്വാ തത്ഥ അസ്സാസപസ്സാസഥമ്ഭേ സതിയോത്തേന ബന്ധിതബ്ബം. ഏവമസ്സ തം ചിത്തം ഇതോ ചിതോ ച വിപ്ഫന്ദിത്വാപി പുബ്ബേ ആചിണ്ണാരമ്മണം അലഭമാനം സതിയോത്തം ഛിന്ദിത്വാ പലായിതും അസക്കോന്തം തമേവാരമ്മണം ഉപചാരപ്പനാവസേന ഉപനിസീദതി ചേവ ഉപനിപജ്ജതി ച. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘യഥാ ഥമ്ഭേ നിബന്ധേയ്യ, വച്ഛം ദമം നരോ ഇധ;

ബന്ധേയ്യേവം സകം ചിത്തം, സതിയാരമ്മണേ ദള്ഹ’’ന്തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൧൭; പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൬൫; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൪; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൭) –

ഏവമസ്സ തം സേനാസനം ഭാവനാനുരൂപം ഹോതി. അഥ വാ യസ്മാ ഇദം കമ്മട്ഠാനപ്പഭേദേ മുദ്ധഭൂതം സബ്ബബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകാനം വിസേസാധിഗമദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരപദട്ഠാനം ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനം ഇത്ഥിപുരിസഹത്ഥിഅസ്സാദിസദ്ദസമാകുലം ഗാമന്തം അപരിച്ചജിത്വാ ന സുകരം ഭാവേതും സദ്ദകണ്ടകത്താ ഝാനസ്സ. അഗാമകേ പന അരഞ്ഞേ സുകരം യോഗാവചരേന ഇദം കമ്മട്ഠാനം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ആനാപാനചതുക്കജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തദേവ പാദകം കത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം പാപുണിതും. തസ്മാ തസ്സ അനുരൂപം സേനാസനം ഉപദിസന്തോ ഭഗവാ ‘‘അരഞ്ഞഗതോ വാ’’തിആദിമാഹ, തഥേവ ഥേരോ.

വത്ഥുവിജ്ജാചരിയോ വിയ ഹി ഭഗവാ, സോ യഥാ വത്ഥുവിജ്ജാചരിയോ നഗരഭൂമിം പസ്സിത്വാ സുട്ഠു ഉപപരിക്ഖിത്വാ ‘‘ഏത്ഥ നഗരം മാപേഥാ’’തി ഉപദിസതി, സോത്ഥിനാ ച നഗരേ നിട്ഠിതേ രാജകുലതോ മഹാസക്കാരം ലഭതി, ഏവമേവം യോഗാവചരസ്സ അനുരൂപം സേനാസനം ഉപപരിക്ഖിത്വാ ‘‘ഏത്ഥ കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഉപദിസതി, തതോ തത്ഥ കമ്മട്ഠാനമനുയുത്തേന യോഗിനാ കമേന അരഹത്തേ പത്തേ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത സോ ഭഗവാ’’തി മഹന്തം സക്കാരം ലഭതി. അയം പന ഭിക്ഖു ‘‘ദീപിസദിസോ’’തി വുച്ചതി. യഥാ ഹി മഹാദീപിരാജാ അരഞ്ഞേ തിണഗഹനം വാ വനഗഹനം വാ പബ്ബതഗഹനം വാ നിസ്സായ നിലീയിത്വാ വനമഹിംസഗോകണ്ണസൂകരാദയോ മിഗേ ഗണ്ഹാതി, ഏവമേവം അയം അരഞ്ഞാദീസു കമ്മട്ഠാനമനുയുഞ്ജന്തോ ഭിക്ഖു യഥാക്കമേന സോതാപത്തിസകദാഗാമിഅനാഗാമിഅരഹത്തമഗ്ഗേ ചേവ അരിയഫലാനി ച ഗണ്ഹാതീതി വേദിതബ്ബോ. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘യഥാപി ദീപികോ നാമ, നിലീയിത്വാ ഗണ്ഹതേ മിഗേ;

തഥേവായം ബുദ്ധപുത്തോ, യുത്തയോഗോ വിപസ്സകോ;

അരഞ്ഞം പവിസിത്വാന, ഗണ്ഹാതി ഫലമുത്തമ’’ന്തി. (മി. പ. ൬.൧.൫);

തേനസ്സ പരക്കമജവയോഗ്ഗഭൂമിം അരഞ്ഞസേനാസനം ദസ്സേന്തോ ‘‘അരഞ്ഞഗതോ വാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ അരഞ്ഞഗതോതി ഉപരി വുത്തലക്ഖണം യംകിഞ്ചി പവിവേകസുഖം അരഞ്ഞം ഗതോ. രുക്ഖമൂലഗതോതി രുക്ഖസമീപം ഗതോ. സുഞ്ഞാഗാരഗതോതി സുഞ്ഞം വിവിത്തോകാസം ഗതോ. ഏത്ഥ ച ഠപേത്വാ അരഞ്ഞഞ്ച രുക്ഖമൂലഞ്ച അവസേസസത്തവിധസേനാസനം ഗതോപി ‘‘സുഞ്ഞാഗാരഗതോ’’തി വത്തും വട്ടതി. നവവിധഞ്ഹി സേനാസനം. യഥാഹ – ‘‘സോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജ’’ന്തി (വിഭ. ൫൦൮). ഏവമസ്സ ഉതുത്തയാനുകൂലം ധാതുചരിയാനുകൂലഞ്ച ആനാപാനസ്സതിഭാവനാനുരൂപം സേനാസനം ഉപദിസിത്വാ അലീനാനുദ്ധച്ചപക്ഖികം സന്തമിരിയാപഥം ഉപദിസന്തോ നിസീദതീതി ആഹ. അഥസ്സ നിസജ്ജായ ദള്ഹഭാവം അസ്സാസപസ്സാസാനം പവത്തനസമത്ഥതം ആരമ്മണപരിഗ്ഗഹൂപായഞ്ച ദസ്സേന്തോ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാതിആദിമാഹ. തത്ഥ പല്ലങ്കന്തി സമന്തതോ ഊരുബദ്ധാസനം. ആഭുജിത്വാതി ബന്ധിത്വാ. ഉജും കായം പണിധായാതി ഉപരിമസരീരം ഉജുകം ഠപേത്വാ അട്ഠാരസ പിട്ഠികണ്ടകേ കോടിയാ കോടിം പടിപാദേത്വാ. ഏവഞ്ഹി നിസിന്നസ്സ ധമ്മമംസന്ഹാരൂനി ന പണമന്തി. അഥസ്സ യാ തേസം പണമനപച്ചയാ ഖണേ ഖണേ വേദനാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, താ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. താസു അനുപ്പജ്ജമാനാസു ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, കമ്മട്ഠാനം ന പരിപതതി, വുദ്ധിം ഫാതിം ഉപഗച്ഛതി.

പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാതി കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖം സതിം ഠപയിത്വാ. സോ സതോവ അസ്സസതി സതോ പസ്സസതീതി സോ ഭിക്ഖു ഏവം നിസീദിത്വാ ഏവഞ്ച സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ തം സതിം അവിജഹന്തോ സതോ ഏവ അസ്സസതി സതോ പസ്സസതി, സതോകാരീ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി.

ഇദാനി യേഹി പകാരേഹി സതോകാരീ ഹോതി, തേ പകാരേ ദസ്സേതും ദീഘം വാ അസ്സസന്തോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദീഘം വാ അസ്സസന്തോതി ദീഘം വാ അസ്സാസം പവത്തയന്തോ. തഥാ രസ്സം. യാ പന നേസം ദീഘരസ്സതാ, സാ കാലവസേന വേദിതബ്ബാ. കദാചി ഹി മനുസ്സാ ഹത്ഥിഅഹിആദയോ വിയ കാലവസേന ദീഘം അസ്സസന്തി ച പസ്സസന്തി ച, കദാചി സുനഖസസാദയോ വിയ രസ്സം. അഞ്ഞഥാ ഹി ചുണ്ണവിചുണ്ണാ അസ്സാസപസ്സാസാ ദീഘരസ്സാ നാമ ന ഹോന്തി. തസ്മാ തേ ദീഘം കാലം പവിസന്താ ച നിക്ഖമന്താ ച ദീഘാ, രസ്സം കാലം പവിസന്താ ച നിക്ഖമന്താ ച രസ്സാതി വേദിതബ്ബാ. തത്രായം ഭിക്ഖു ഉപരി വുത്തേഹി നവഹാകാരേഹി ദീഘം അസ്സസന്തോ ച പസ്സസന്തോ ച ദീഘം അസ്സസാമി, പസ്സസാമീതി പജാനാതി, തഥാ രസ്സം.

ഏവം പജാനതോ ച –

‘‘ദീഘോ രസ്സോ ച അസ്സാസോ, പസ്സാസോപി ച താദിസോ;

ചത്താരോ വണ്ണാ വത്തന്തി, നാസികഗ്ഗേവ ഭിക്ഖുനോ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൧൯; പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൬൫);

നവന്നഞ്ചസ്സ ആകാരാനം ഏകേനാകാരേന കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ സമ്പജ്ജതീതി വേദിതബ്ബാ. സബ്ബകായപടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി. സബ്ബകായപടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീതി സകലസ്സ അസ്സാസകായസ്സാദിമജ്ഝപരിയോസാനം വിദിതം കരോന്തോ പാകടം കരോന്തോ അസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി. സകലസ്സ പസ്സാസകായസ്സാദിമജ്ഝപരിയോസാനം വിദിതം കരോന്തോ പാകടം കരോന്തോ പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി. ഏവം വിദിതം കരോന്തോ പാകടം കരോന്തോ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേന അസ്സസതി ചേവ പസ്സസതി ച. തസ്മാ ‘‘അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീ’’തി വുച്ചതി. ഏകസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ ചുണ്ണവിചുണ്ണവിസടേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൧൯; പാരാ. ൨.൧൬൫) അസ്സാസകായേ, പസ്സാസകായേ വാ ആദി പാകടോ ഹോതി, ന മജ്ഝപരിയോസാനം. സോ ആദിമേവ പരിഗ്ഗഹേതും സക്കോതി, മജ്ഝപരിയോസാനേ കിലമതി. ഏകസ്സ മജ്ഝം പാകടം ഹോതി, ന ആദിപരിയോസാനം. സോ മജ്ഝമേവ പരിഗ്ഗഹേതും സക്കോതി, ആദിപരിയോസാനേ കിലമതി. ഏകസ്സ പരിയോസാനം പാകടം ഹോതി, ന ആദിമജ്ഝം. സോ പരിയോസാനംയേവ പരിഗ്ഗഹേതും സക്കോതി, ആദിമജ്ഝേ കിലമതി. ഏകസ്സ സബ്ബം പാകടം ഹോതി, സോ സബ്ബമ്പി പരിഗ്ഗഹേതും സക്കോതി, ന കത്ഥചി കിലമതി. താദിസേന ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘സബ്ബകായപടിസംവേദീ’’തിആദി.

തത്ഥ സിക്ഖതീതി ഏവം ഘടതി വായമതി. യോ വാ തഥാഭൂതസ്സ സംവരോ, അയമേത്ഥ അധിസീലസിക്ഖാ. യോ തഥാഭൂതസ്സ സമാധി, അയം അധിചിത്തസിക്ഖാ. യാ തഥാഭൂതസ്സ പഞ്ഞാ, അയം അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാതി ഇമാ തിസ്സോ സിക്ഖായോ തസ്മിം ആരമ്മണേ തായ സതിയാ തേന മനസികാരേന സിക്ഖതി ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ യസ്മാ പുരിമനയേന കേവലം അസ്സസിതബ്ബം പസ്സസിതബ്ബമേവ ച, ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി കാതബ്ബം, ഇതോ പട്ഠായ പന ഞാണുപ്പാദനാദീസു യോഗോ കരണീയോ. തസ്മാ തത്ഥ ‘‘അസ്സസാമീതി പജാനാതി പസ്സസാമീതി പജാനാതി’’ച്ചേവ വത്തമാനകാലവസേന പാളിം വത്വാ ഇതോ പട്ഠായ കത്തബ്ബസ്സ ഞാണുപ്പാദനാദിനോ ആ-കാരസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘സബ്ബകായപടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’’തിആദിനാ നയേന അനാഗതകാലവസേന പാളി ആരോപിതാതി വേദിതബ്ബാ.

പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം…പേ… സിക്ഖതീതി ഓളാരികം അസ്സാസപസ്സാസസങ്ഖാതം കായസങ്ഖാരം പസ്സമ്ഭേന്തോ പടിപ്പസ്സമ്ഭേന്തോ നിരോധേന്തോ വൂപസമേന്തോ അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി.

തത്രേവം ഓളാരികസുഖുമതാ ച പസ്സദ്ധി ച വേദിതബ്ബാ – ഇമസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ പുബ്ബേ അപരിഗ്ഗഹിതകാലേ കായോ ച ചിത്തഞ്ച സദരഥാ ഹോന്തി ഓളാരികാ. കായചിത്താനം ഓളാരികത്തേ അവൂപസന്തേ അസ്സാസപസ്സാസാപി ഓളാരികാ ഹോന്തി, ബലവതരാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി, നാസികാ നപ്പഹോതി, മുഖേന അസ്സസന്തോപി പസ്സസന്തോപി തിട്ഠതി. യദാ പനസ്സ കായോപി ചിത്തമ്പി പരിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി, തദാ തേ സന്താ ഹോന്തി വൂപസന്താ. തേസു വൂപസന്തേസു അസ്സാസപസ്സാസാ സുഖുമാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി, ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, നത്ഥീ’’തി വിചേതബ്ബാകാരപ്പത്താ ഹോന്തി. സേയ്യഥാപി പുരിസസ്സ ധാവിത്വാ പബ്ബതാ വാ ഓരോഹിത്വാ മഹാഭാരം വാ സീസതോ ഓരോപേത്വാ ഠിതസ്സ ഓളാരികാ അസ്സാസപസ്സാസാ ഹോന്തി, നാസികാ നപ്പഹോതി, മുഖേന അസ്സസന്തോപി പസ്സസന്തോപി തിട്ഠതി. യദാ പനേസ തം പരിസ്സമം വിനോദേത്വാ ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച അല്ലസാടകം ഹദയേ കത്വാ സീതായ ഛായായ നിപന്നോ ഹോതി, അഥസ്സ തേ അസ്സാസപസ്സാസാ സുഖുമാ ഹോന്തി ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, നത്ഥീ’’തി വിചേതബ്ബാകാരപ്പത്താ, ഏവമേവം ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപരിഗ്ഗഹിതകാലേതി വിത്ഥാരേതബ്ബം. തഥാ ഹിസ്സ പുബ്ബേ അപരിഗ്ഗഹിതകാലേ ‘‘ഓളാരികോളാരികേ കായസങ്ഖാരേ പസ്സമ്ഭേമീ’’തി ആഭോഗസമന്നാഹാരമനസികാരോ നത്ഥി, പരിഗ്ഗഹിതകാലേ പന അത്ഥി. തേനസ്സ അപരിഗ്ഗഹിതകാലതോ പരിഗ്ഗഹിതകാലേ കായസങ്ഖാരോ സുഖുമോ ഹോതി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘സാരദ്ധേ കായേ ചിത്തേ ച, അധിമത്തം പവത്തതി;

അസാരദ്ധമ്ഹി കായമ്ഹി, സുഖുമം സമ്പവത്തതീ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൨൦; പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൬൫);

പരിഗ്ഗഹേപി ഓളാരികോ, പഠമജ്ഝാനൂപചാരേ സുഖുമോ. തസ്മിമ്പി ഓളാരികോ, പഠമജ്ഝാനേ സുഖുമോ. പഠമജ്ഝാനേ ച ദുതിയജ്ഝാനൂപചാരേ ച ഓളാരികോ, ദുതിയജ്ഝാനേ സുഖുമോ. ദുതിയജ്ഝാനേ ച തതിയജ്ഝാനൂപചാരേ ച ഓളാരികോ, തതിയജ്ഝാനേ സുഖുമോ. തതിയജ്ഝാനേ ച ചതുത്ഥജ്ഝാനൂപചാരേ ച ഓളാരികോ, ചതുത്ഥജ്ഝാനേ അതിസുഖുമോ അപ്പവത്തിമേവ പാപുണാതി. ഇദം താവ ദീഘഭാണകസംയുത്തഭാണകാനം മതം.

മജ്ഝിമഭാണകാ പന ‘‘പഠമജ്ഝാനേ ഓളാരികോ, ദുതിയജ്ഝാനൂപചാരേ സുഖുമോ’’തി ഏവം ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമജ്ഝാനതോ ഉപരൂപരിജ്ഝാനൂപചാരേപി സുഖുമതരം ഇച്ഛന്തി. സബ്ബേസംയേവ പന മതേന അപരിഗ്ഗഹിതകാലേ പവത്തകായസങ്ഖാരോ പരിഗ്ഗഹിതകാലേ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, പരിഗ്ഗഹിതകാലേ പവത്തകായസങ്ഖാരോ പഠമജ്ഝാനൂപചാരേ…പേ… ചതുത്ഥജ്ഝാനൂപചാരേ പവത്തകായസങ്ഖാരോ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. അയം താവ സമഥേ നയോ.

വിപസ്സനായം പന അപരിഗ്ഗഹിതകാലേ പവത്തകായസങ്ഖാരോ ഓളാരികോ, മഹാഭൂതപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോ. സോപി ഓളാരികോ, ഉപാദാരൂപപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോ. സോപി ഓളാരികോ, സകലരൂപപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോ. സോപി ഓളാരികോ, അരൂപപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോ. സോപി ഓളാരികോ, രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോ. സോപി ഓളാരികോ, പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോ. സോപി ഓളാരികോ, സപ്പച്ചയനാമരൂപദസ്സനേ സുഖുമോ. സോപി ഓളാരികോ, ലക്ഖണാരമ്മണിക വിപസ്സനായ സുഖുമോ. സോപി ദുബ്ബലവിപസ്സനായ ഓളാരികോ, ബലവവിപസ്സനായ സുഖുമോ. തത്ഥ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ പച്ഛിമേന പച്ഛിമേന പടിപ്പസ്സദ്ധി വേദിതബ്ബാ. ഏവമേത്ഥ ഓളാരികസുഖുമതാ പടിപ്പസ്സദ്ധി ച വേദിതബ്ബാ. അയം താവേത്ഥ കായാനുപസ്സനാവസേന വുത്തസ്സ പഠമചതുക്കസ്സ അനുപുബ്ബപദവണ്ണനാ.

യസ്മാ പനേത്ഥ ഇദമേവ ചതുക്കം ആദികമ്മികസ്സ കമ്മട്ഠാനവസേന വുത്തം, ഇതരാനി പന തീണി ചതുക്കാനി ഏത്ഥ പത്തജ്ഝാനസ്സ വേദനാചിത്തധമ്മാനുപസ്സനാവസേന, തസ്മാ ഇമം കമ്മട്ഠാനം ഭാവേത്വാ ആനാപാനചതുക്കജ്ഝാനപദട്ഠാനായ വിപസ്സനായ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിതുകാമേന ആദികമ്മികേന കുലപുത്തേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തനയേന സീലപരിസോധനാദീനി സബ്ബകിച്ചാനി കത്വാ സത്തങ്ഗസമന്നാഗതസ്സ ആചരിയസ്സ സന്തികേ പഞ്ചസന്ധികം കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം. തത്രിമേ പഞ്ച സന്ധയോ ഉഗ്ഗഹോ പരിപുച്ഛാ ഉപട്ഠാനം അപ്പനാ ലക്ഖണന്തി. തത്ഥ ഉഗ്ഗഹോ നാമ കമ്മട്ഠാനസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനം. പരിപുച്ഛാ നാമ കമ്മട്ഠാനസ്സ പരിപുച്ഛനം. ഉപട്ഠാനം നാമ കമ്മട്ഠാനസ്സ ഉപട്ഠാനം. അപ്പനാ നാമ കമ്മട്ഠാനസ്സ അപ്പനാ. ലക്ഖണം നാമ കമ്മട്ഠാനസ്സ ലക്ഖണം, ‘‘ഏവം ലക്ഖണമിദം കമ്മട്ഠാന’’ന്തി കമ്മട്ഠാനസഭാവൂപധാരണന്തി വുത്തം ഹോതി.

ഏവം പഞ്ചസന്ധികം കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ അത്തനാപി ന കിലമതി, ആചരിയമ്പി ന വിഹേസേതി. തസ്മാ ഥോകം ഉദ്ദിസാപേത്വാ ബഹും കാലം സജ്ഝായിത്വാ ഏവം പഞ്ചസന്ധികം കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ആചരിയസ്സ സന്തികേ വാ അഞ്ഞത്ഥ വാ അട്ഠാരസ ദോസയുത്തേ വിഹാരേ വജ്ജേത്വാ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതേ സേനാസനേ വസന്തേന ഉപച്ഛിന്നഖുദ്ദകപലിബോധേന കതഭത്തകിച്ചേന ഭത്തസമ്മദം പടിവിനോദേത്വാ സുഖനിസിന്നേന രതനത്തയഗുണാനുസ്സരണേന ചിത്തം സമ്പഹംസേത്വാ ആചരിയുഗ്ഗഹതോ ഏകപദമ്പി അപരിഹാപേന്തേന ഇദം ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനം മനസി കാതബ്ബം. തത്രായം മനസികാരവിധി –

‘‘ഗണനാ അനുബന്ധനാ, ഫുസനാ ഠപനാ സല്ലക്ഖണാ;

വിവട്ടനാ പാരിസുദ്ധി, തേസഞ്ച പടിപസ്സനാ’’തി.

തത്ഥ ഗണനാതി ഗണനായേവ. അനുബന്ധനാതി അനുഗമനാ. ഫുസനാതി ഫുട്ഠട്ഠാനം. ഠപനാതി അപ്പനാ. സല്ലക്ഖണാതി വിപസ്സനാ. വിവട്ടനാതി മഗ്ഗോ. പാരിസുദ്ധീതി ഫലം. തേസഞ്ച പടിപസ്സനാതി പച്ചവേക്ഖണാ. തത്ഥ ഇമിനാ ആദികമ്മികേന കുലപുത്തേന പഠമം ഗണനായ ഇദം കമ്മട്ഠാനം മനസി കാതബ്ബം. ഗണേന്തേന പന പഞ്ചന്നം ഹേട്ഠാ ന ഠപേതബ്ബം, ദസന്നം ഉപരി ന നേതബ്ബം, അന്തരാ ഖണ്ഡം ന ദസ്സേതബ്ബം. പഞ്ചന്നം ഹേട്ഠാ ഠപേന്തസ്സ ഹി സമ്ബാധേ ഓകാസേ ചിത്തുപ്പാദോ വിപ്ഫന്ദതി സമ്ബാധേ വജേ സന്നിരുദ്ധഗോഗണോ വിയ. ദസന്നം ഉപരി നേന്തസ്സ ഗണനനിസ്സിതോവ ചിത്തുപ്പാദോ ഹോതി. അന്തരാ ഖണ്ഡം ദസ്സേന്തസ്സ ‘‘സിഖാപ്പത്തം നു ഖോ മേ കമ്മട്ഠാനം, നോ’’തി ചിത്തം വികമ്പതി, തസ്മാ ഏതേ ദോസേ വജ്ജേത്വാ ഗണേതബ്ബം.

ഗണേന്തേന ച പഠമം ദന്ധഗണനായ ധഞ്ഞമാപകഗണനായ ഗണേതബ്ബം. ധഞ്ഞമാപകോ ഹി നാളിം പൂരേത്വാ ‘‘ഏക’’ന്തി വത്വാ ഓകിരതി, പുന പൂരേന്തോ കിഞ്ചി കചവരം ദിസ്വാ ഛഡ്ഡേന്തോ ‘‘ഏകം ഏക’’ന്തി വദതി. ഏസേവ നയോ ദ്വേ ദ്വേതിആദീസു. ഏവമേവം ഇമിനാപി അസ്സാസപസ്സാസേസു യോ ഉപട്ഠാതി, തം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകം ഏക’’ന്തിആദിം കത്വാ യാവ ‘‘ദസ ദസാ’’തി പവത്തമാനം പവത്തമാനം ഉപലക്ഖേത്വാവ ഗണേതബ്ബം. തസ്സ ഏവം ഗണയതോ നിക്ഖമന്താ ച പവിസന്താ ച അസ്സാസപസ്സാസാ പാകടാ ഹോന്തി.

അഥാനേന തം ദന്ധഗണനം ധഞ്ഞമാപകഗണനം പഹായ സീഘഗണനായ ഗോപാലകഗണനായ ഗണേതബ്ബം. ഛേകോ ഹി ഗോപാലകോ സക്ഖരാദയോ ഉച്ഛങ്ഗേന ഗഹേത്വാ രജ്ജുദണ്ഡഹത്ഥോ പാതോവ വജം ഗന്ത്വാ ഗാവോ പിട്ഠിയം പഹരിത്വാ പലിഘത്ഥമ്ഭമത്ഥകേ നിസിന്നോ ദ്വാരം പത്തം പത്തംയേവ ഗാവം ‘‘ഏകോ ദ്വേ’’തി സക്ഖരം ഖിപിത്വാ ഖിപിത്വാ ഗണേതി. തിയാമരത്തിം സമ്ബാധേ ഓകാസേ ദുക്ഖം വുത്ഥഗോഗണോ നിക്ഖമന്തോ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപനിഘംസന്തോ വേഗേന വേഗേന പുഞ്ജപുഞ്ജോ ഹുത്വാ നിക്ഖമതി. സോ വേഗേന വേഗേന ‘‘തീണി ചത്താരി പഞ്ച ദസാ’’തി ഗണേതിയേവ, ഏവമസ്സാപി പുരിമനയേന ഗണയതോ അസ്സാസപസ്സാസാ പാകടാ ഹുത്വാ സീഘം സീഘം പുനപ്പുനം സഞ്ചരന്തി. തതോ തേന ‘‘പുനപ്പുനം സഞ്ചരന്തീ’’തി ഞത്വാ അന്തോ ച ബഹി ച അഗ്ഗഹേത്വാ ദ്വാരപ്പത്തം ദ്വാരപ്പത്തംയേവ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകോ ദ്വേ തീണി ചത്താരി പഞ്ച, ഏകോ ദ്വേ തീണി ചത്താരി പഞ്ച ഛ, ഏകോ ദ്വേ തീണി ചത്താരി പഞ്ച ഛ സത്ത…പേ… അട്ഠ നവ ദസാ’’തി സീഘം സീഘം ഗണേതബ്ബമേവ. ഗണനാപടിബദ്ധേ ഹി കമ്മട്ഠാനേ ഗണനബലേനേവ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി അരിത്തുപത്ഥമ്ഭനവസേന ചണ്ഡസോതേ നാവാഠപനമിവ.

തസ്സേവം സീഘം സീഘം ഗണയതോ കമ്മട്ഠാനം നിരന്തരം പവത്തം വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. അഥ ‘‘നിരന്തരം പവത്തതീ’’തി ഞത്വാ അന്തോ ച ബഹി ച വാതം അപരിഗ്ഗഹേത്വാ പുരിമനയേനേവ വേഗേന വേഗേന ഗണേതബ്ബം. അന്തോപവിസനവാതേന ഹി സദ്ധിം ചിത്തം പവേസയതോ അബ്ഭന്തരം വാതബ്ഭാഹതം മേദപൂരിതം വിയ ഹോതി. ബഹിനിക്ഖമനവാതേന സദ്ധിം ചിത്തം നീഹരതോ ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണേ ചിത്തം വിക്ഖിപതി. ഫുട്ഠഫുട്ഠോകാസേ പന സതിം ഠപേത്വാ ഭാവേന്തസ്സേവ ഭാവനാ സമ്പജ്ജതി. തേന വുത്തം – ‘‘അന്തോ ച ബഹി ച വാതം അപരിഗ്ഗഹേത്വാ പുരിമനയേനേവ വേഗേന വേഗേന ഗണേതബ്ബ’’ന്തി.

കീവചിരം പനേതം ഗണേതബ്ബന്തി? യാവ വിനാ ഗണനായ അസ്സാസപസ്സാസാരമ്മണേ സതി സന്തിട്ഠതി. ബഹി വിസടവിതക്കവിച്ഛേദം കത്വാ അസ്സാസപസ്സാസാരമ്മണേ സതി സണ്ഠാപനത്ഥംയേവ ഹി ഗണനാതി.

ഏവം ഗണനായ മനസി കത്വാ അനുബന്ധനായ മനസി കാതബ്ബം. അനുബന്ധനാ നാമ ഗണനം പടിസംഹരിത്വാ സതിയാ നിരന്തരം അസ്സാസപസ്സാസാനം അനുഗമനം. തഞ്ച ഖോ ന ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനുഗമനവസേന. ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനി തസ്സാനുഗമനേ ആദീനവാ ച ഹേട്ഠാ വുത്തായേവ.

തസ്മാ അനുബന്ധനായ മനസികരോന്തേന ന ആദിമജ്ഝപരിയോസാനവസേന മനസി കാതബ്ബം, അപിച ഖോ ഫുസനാവസേന ച ഠപനാവസേന ച മനസി കാതബ്ബം. ഗണനാനുബന്ധനാവസേന വിയ ഹി ഫുസനാഠപനാവസേന വിസും മനസികാരോ നത്ഥി, ഫുട്ഠഫുട്ഠട്ഠാനേയേവ പന ഗണേന്തോ ഗണനായ ച ഫുസനായ ച മനസി കരോതി, തത്ഥേവ ഗണനം പടിസംഹരിത്വാ തേ സതിയാ അനുബന്ധന്തോ, അപ്പനാവസേന ച ചിത്തം ഠപേന്തോ ‘‘അനുബന്ധനായ ച ഫുസനായ ച ഠപനായ ച മനസി കരോതീ’’തി വുച്ചതി. സ്വായമത്ഥോ അട്ഠകഥാസു വുത്തപങ്ഗുളദോവാരികോപമാഹി ഇധേവ പാളിയം വുത്തകകചൂപമായ ച വേദിതബ്ബോ.

തത്രായം പങ്ഗുളോപമാ – സേയ്യഥാപി പങ്ഗുളോ ദോലായ കീളതം മാതാപുത്താനം ദോലം ഖിപിത്വാ തത്ഥേവ ദോലാഥമ്ഭമൂലേ നിസിന്നോ കമേന ആഗച്ഛന്തസ്സ ച ഗച്ഛന്തസ്സ ച ദോലാഫലകസ്സ ഉഭോ കോടിയോ മജ്ഝഞ്ച പസ്സതി, ന ച ഉഭോകോടിമജ്ഝാനം ദസ്സനത്ഥം ബ്യാവടോ ഹോതി, ഏവമേവ ഭിക്ഖു സതിവസേന ഉപനിബന്ധനത്ഥമ്ഭമൂലേ ഠത്വാ അസ്സാസപസ്സാസദോലം ഖിപിത്വാ തത്ഥേവ നിമിത്തേ സതിയാ നിസീദന്തോ കമേന ആഗച്ഛന്താനഞ്ച ഗച്ഛന്താനഞ്ച ഫുട്ഠട്ഠാനേ അസ്സാസപസ്സാസാനം ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം സതിയാ അനുഗച്ഛന്തോ തത്ഥേവ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൨൫) ചിത്തം ഠപേത്വാ പസ്സതി, ന ച തേസം ദസ്സനത്ഥം ബ്യാവടോ ഹോതി. അയം പങ്ഗുളോപമാ.

അയം പന ദോവാരികോപമാ – സേയ്യഥാപി ദോവാരികോ നഗരസ്സ അന്തോ ച ബഹി ച പുരിസേ ‘‘കോ ത്വം, കുതോ വാ ആഗതോ, കുഹിം വാ ഗച്ഛസി, കിം വാ തേ ഹത്ഥേ’’തി ന വീമംസതി. ന ഹി തസ്സ തേ ഭാരാ, ദ്വാരപ്പത്തം ദ്വാരപ്പത്തംയേവ പന വീമംസതി, ഏവമേവ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അന്തോപവിട്ഠവാതാ ച ബഹിനിക്ഖന്തവാതാ ച ന ഭാരാ ഹോന്തി, ദ്വാരപ്പത്താ ദ്വാരപ്പത്തായേവ ഭാരാതി അയം ദോവാരികോപമാ.

കകചൂപമാ പന ‘‘നിമിത്തം അസ്സാസപസ്സാസാ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൧൫൯) നയേന ഇധ വുത്തായേവ. ഇധ പനസ്സ ആഗതാഗതവസേന അമനസികാരമത്തമേവ പയോജനന്തി വേദിതബ്ബം.

ഇദം കമ്മട്ഠാനം മനസികരോതോ കസ്സചി ന ചിരേനേവ നിമിത്തഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി, അവസേസഝാനങ്ഗപടിമണ്ഡിതാ അപ്പനാസങ്ഖാതാ ഠപനാ ച സമ്പജ്ജതി. കസ്സചി പന ഗണനാവസേനേവ മനസികാരകാലതോ പഭുതി യഥാ സാരദ്ധകായസ്സ മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാ നിസീദതോ മഞ്ചപീഠം ഓനമതി വികൂജതി, പച്ചത്ഥരണം വലിം ഗണ്ഹാതി, അസാരദ്ധകായസ്സ പന നിസീദതോ നേവ മഞ്ചപീഠം ഓനമതി ന വികൂജതി, ന പച്ചത്ഥരണം വലിം ഗണ്ഹാതി, തൂലപിചുപൂരിതം വിയ മഞ്ചപീഠം ഹോതി. കസ്മാ? യസ്മാ അസാരദ്ധോ കായോ ലഹുകോ ഹോതി, ഏവമേവം ഗണനാവസേന മനസികാരകാലതോ പഭുതി അനുക്കമതോ ഓളാരികഅസ്സാസപസ്സാസനിരോധവസേന കായദരഥേ വൂപസന്തേ കായോപി ചിത്തമ്പി ലഹുകം ഹോതി, സരീരം ആകാസേ ലങ്ഘനാകാരപ്പത്തം വിയ ഹോതി.

തസ്സ ഓളാരികേ അസ്സാസപസ്സാസേ നിരുദ്ധേ സുഖുമഅസ്സാസപസ്സാസനിമിത്താരമ്മണം ചിത്തം പവത്തതി. തസ്മിമ്പി നിരുദ്ധേ അപരാപരം തതോ സുഖുമതരം സുഖുമതരം അസ്സാസപസ്സാസനിമിത്താരമ്മണം പവത്തതിയേവ. സ്വായമത്ഥോ ഉപരി വുത്തകംസഥാലോപമായ വേദിതബ്ബോ.

യഥാ ഹി അഞ്ഞാനി കമ്മട്ഠാനാനി ഉപരൂപരി വിഭൂതാനി ഹോന്തി, ന തഥാ ഇദം. ഇദം പന ഉപരൂപരി ഭാവേന്തസ്സ സുഖുമത്തം ഗച്ഛതി, ഉപട്ഠാനമ്പി ന ഉപഗച്ഛതി. ഏവം അനുപട്ഠഹന്തേ പന തസ്മിം തേന ഭിക്ഖുനാ ‘‘ആചരിയം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘നട്ഠം ദാനി മേ കമ്മട്ഠാന’’ന്തി വാ ഉട്ഠായാസനാ ന ഗന്തബ്ബം. ഇരിയാപഥം വികോപേത്വാ ഗച്ഛതോ ഹി കമ്മട്ഠാനം നവനവമേവ ഹോതി. തസ്മാ യഥാനിസിന്നേനേവ ദേസതോ ആഹരിതബ്ബം.

തത്രായം ആഹരണൂപായോ – തേന ഭിക്ഖുനാ കമ്മട്ഠാനസ്സ അനുപട്ഠാനഭാവം ഞത്വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖിതബ്ബം ‘‘ഇമേ അസ്സാസപസ്സാസാ നാമ കത്ഥ അത്ഥി, കത്ഥ നത്ഥി. കസ്സ വാ അത്ഥി, കസ്സ വാ നത്ഥീ’’തി. അഥേവം പടിസഞ്ചിക്ഖതോ ‘‘ഇമേ അന്തോമാതുകുച്ഛിയം നത്ഥി, ഉദകേ നിമുഗ്ഗാനം നത്ഥി, തഥാ അസഞ്ഞീഭൂതാനം മതാനം ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപന്നാനം രൂപാരൂപഭവസമങ്ഗീനം നിരോധസമാപന്നാന’’ന്തി ഞത്വാ ഏവം അത്തനാവ അത്താ പടിചോദേതബ്ബോ ‘‘നനു, ത്വം പണ്ഡിത, നേവ മാതുകുച്ഛിഗതോ, ന ഉദകേ നിമുഗ്ഗോ, ന അസഞ്ഞീഭൂതോ, ന മതോ, ന ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപന്നോ, ന രൂപാരൂപഭവസമങ്ഗീ, ന നിരോധസമാപന്നോ. അത്ഥിയേവ തേ അസ്സാസപസ്സാസാ, മന്ദപഞ്ഞതായ പന പരിഗ്ഗഹേതും ന സക്കോസീ’’തി. അഥാനേന പകതിഫുട്ഠവസേന ചിത്തം ഠപേത്വാ മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ. ഇമേ ഹി ദീഘനാസികസ്സ നാസാപുടം ഘട്ടേന്താ പവത്തന്തി, രസ്സനാസികസ്സ ഉത്തരോട്ഠം. തസ്മാനേന ഇമം നാമ ഠാനം ഘട്ടേന്തീതി നിമിത്തം ഠപേതബ്ബം. ഇമമേവ ഹി അത്ഥവസം പടിച്ച വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, മുട്ഠസ്സതിസ്സ അസമ്പജാനസ്സ ആനാപാനസ്സതിഭാവനം വദാമീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൪൯; സം. നി. ൫.൯൯൨). കിഞ്ചാപി ഹി യംകിഞ്ചി കമ്മട്ഠാനം സതസ്സ സമ്പജാനസ്സേവ സമ്പജ്ജതി, ഇതോ അഞ്ഞം പന മനസികരോന്തസ്സ പാകടം ഹോതി. ഇദം പന ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനം ഗരുകം ഗരുകഭാവനം ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധപുത്താനം മഹാപുരിസാനംയേവ മനസികാരഭൂമിഭൂതം, ന ചേവ ഇത്തരം, ന ച ഇത്തരസത്തസമാസേവിതം. യഥാ യഥാ മനസി കരീയതി, തഥാ തഥാ സന്തഞ്ചേവ ഹോതി സുഖുമഞ്ച. തസ്മാ ഏത്ഥ ബലവതീ സതി ച പഞ്ഞാ ച ഇച്ഛിതബ്ബാ.

യഥാ ഹി മട്ഠസാടകസ്സ തുന്നകരണകാലേ സൂചിപി സുഖുമാ ഇച്ഛിതബ്ബാ, സൂചിപാസവേധനമ്പി തതോ സുഖുമതരം, ഏവമേവം മട്ഠസാടകസദിസസ്സ ഇമസ്സ കമ്മട്ഠാനസ്സ ഭാവനാകാലേ സൂചിപടിഭാഗാ സതിപി സൂചിപാസവേധനപടിഭാഗാ തംസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാപി ബലവതീ ഇച്ഛിതബ്ബാ. താഹി ച പന സതിപഞ്ഞാഹി സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ ന തേ അസ്സാസപസ്സാസാ അഞ്ഞത്ര പകതിഫുട്ഠോകാസാ പരിയേസിതബ്ബാ.

യഥാ ഹി കസ്സകോ ഖേത്തം കസിത്വാ ബലീബദ്ദേ മുഞ്ചിത്വാ ഗോചരമുഖേ കത്വാ ഛായായ നിസിന്നോ വിസ്സമേയ്യ, അഥസ്സ തേ ബലീബദ്ദാ വേഗേന അടവിം പവിസേയ്യും. യോ ഹോതി ഛേകോ കസ്സകോ, സോ പുന തേ ഗഹേത്വാ യോജേതുകാമോ ന തേസം അനുപദം ഗന്ത്വാ അടവിം ആഹിണ്ഡതി. അഥ ഖോ രസ്മിഞ്ച പതോദഞ്ച ഗഹേത്വാ ഉജുകമേവ തേസം നിപാതനതിത്ഥം ഗന്ത്വാ നിസീദതി വാ നിപജ്ജതി വാ. അഥ തേ ഗോണേ ദിവസഭാഗം ചരിത്വാ നിപാതനതിത്ഥം ഓതരിത്വാ ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച പച്ചുത്തരിത്വാ ഠിതേ ദിസ്വാ രസ്മിയാ ബന്ധിത്വാ പതോദേന വിജ്ഝന്തോ ആനേത്വാ യോജേത്വാ പുന കമ്മം കരോതി. ഏവമേവം തേന ഭിക്ഖുനാ ന തേ അസ്സാസപസ്സാസാ അഞ്ഞത്ര പകതിഫുട്ഠോകാസാ പരിയേസിതബ്ബാ. സതിരസ്മിം പന പഞ്ഞാപതോദഞ്ച ഗഹേത്വാ പകതിഫുട്ഠോകാസേ ചിത്തം ഠപേത്വാ മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ. ഏവം ഹിസ്സ മനസികരോതോ ന ചിരസ്സേവ തേ ഉപട്ഠഹന്തി നിപാതനതിത്ഥേ വിയ ഗോണാ. തതോ തേന സതിരസ്മിയാ ബന്ധിത്വാ തസ്മിംയേവ ഠാനേ യോജേത്വാ പഞ്ഞാപതോദേന വിജ്ഝന്തേന പുനപ്പുനം കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജിതബ്ബം. തസ്സേവമനുയുഞ്ജതോ ന ചിരസ്സേവ നിമിത്തം ഉപട്ഠാതി. തം പനേതം ന സബ്ബേസം ഏകസദിസം ഹോതി, അപിച ഖോ കസ്സചി സുഖസമ്ഫസ്സം ഉപ്പാദയമാനോ തൂലപിചു വിയ കപ്പാസപിചു വിയ വാതധാരാ വിയ ച ഉപട്ഠാതീതി ഏകച്ചേ ആഹു.

അയം പന അട്ഠകഥാസു വിനിച്ഛയോ – ഇദഞ്ഹി കസ്സചി താരകരൂപം വിയ മണിഗുളികാ വിയ മുത്താഗുളികാ വിയ ച, കസ്സചി ഖരസമ്ഫസ്സം ഹുത്വാ കപ്പാസട്ഠി വിയ ദാരുസാരസൂചി വിയ ച, കസ്സചി ദീഘപാമങ്ഗസുത്തം വിയ കുസുമദാമം വിയ ധൂമസിഖാ വിയ ച, കസ്സചി വിത്ഥതം മക്കടകസുത്തം വിയ വലാഹകപടലം വിയ പദുമപുപ്ഫം വിയ രഥചക്കം വിയ ചന്ദമണ്ഡലം വിയ സൂരിയമണ്ഡലം വിയ ച ഉപട്ഠാതി, തഞ്ച പനേതം യഥാ സമ്ബഹുലേസു ഭിക്ഖൂസു സുത്തന്തം സജ്ഝായിത്വാ നിസിന്നേസു ഏകേന ഭിക്ഖുനാ ‘‘തുമ്ഹാകം കീദിസം ഹുത്വാ ഇദം സുത്തം ഉപട്ഠാതീ’’തി വുത്തേ ഏകോ ‘‘മയ്ഹം മഹതീ പബ്ബതേയ്യാ നദീ വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീ’’തി ആഹ. അപരോ ‘‘മയ്ഹം ഏകാ വനരാജി വിയ’’. അഞ്ഞോ ‘‘മയ്ഹം ഏകോ സീതച്ഛായോ സാഖാസമ്പന്നോ ഫലഭാരഭരിതോ രുക്ഖോ വിയാ’’തി. തേസഞ്ഹി തം ഏകമേവ സുത്തം സഞ്ഞാനാനതായ നാനതോ ഉപട്ഠാതി. ഏവം ഏകമേവ കമ്മട്ഠാനം സഞ്ഞാനാനതായ നാനതോ ഉപട്ഠാതി. സഞ്ഞജഞ്ഹി ഏതം സഞ്ഞാനിദാനം സഞ്ഞാപഭവം, തസ്മാ സഞ്ഞാനാനതായ നാനതോ ഉപട്ഠാതീതി വേദിതബ്ബം.

ഏവം ഉപട്ഠിതേ പന നിമിത്തേ തേന ഭിക്ഖുനാ ആചരിയസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവരൂപം നാമ ഉപട്ഠാതീ’’തി. ആചരിയേന പന ‘‘നിമിത്തമിദം, ആവുസോ, കമ്മട്ഠാനം പുനപ്പുനം മനസി കരോഹി സപ്പുരിസാ’’തി വത്തബ്ബോ. അഥാനേന നിമിത്തേയേവ ചിത്തം ഠപേതബ്ബം. ഏവമസ്സായം ഇതോ പഭുതി ഠപനാവസേന ഭാവനാ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘നിമിത്തേ ഠപയം ചിത്തം, നാനാകാരം വിഭാവയം;

ധീരോ അസ്സാസപസ്സാസേ, സകം ചിത്തം നിബന്ധതീ’’തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൬൫; വിസുദ്ധി. ൧.൨൩൨);

തസ്സേവം നിമിത്തുപട്ഠാനതോ പഭുതി നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭിതാനേവ ഹോന്തി, കിലേസാ സന്നിസിന്നാവ, ചിത്തം ഉപചാരസമാധിനാ സമാഹിതമേവ. അഥാനേന തം നിമിത്തം നേവ വണ്ണതോ മനസി കാതബ്ബം, ന ലക്ഖണതോ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം, അപിച ഖോ ഖത്തിയമഹേസിയാ ചക്കവത്തിഗബ്ഭോ വിയ കസ്സകേന സാലിയവഗബ്ഭോ വിയ ച ആവാസാദീനി സത്ത അസപ്പായാനി വജ്ജേത്വാ താനേവ സത്ത സപ്പായാനി സേവന്തേന സാധുകം രക്ഖിതബ്ബം, അഥ നം ഏവം രക്ഖിത്വാ പുനപ്പുനം മനസികാരവസേന വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം ഗമയിത്വാ ദസവിധം അപ്പനാകോസല്ലം സമ്പാദേതബ്ബം, വീരിയസമതാ യോജേതബ്ബാ. തസ്സേവം ഘടേന്തസ്സ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താനുക്കമേന തസ്മിം നിമിത്തേ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനാനി നിബ്ബത്തന്തി. ഏവം നിബ്ബത്തചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനോ പനേത്ഥ ഭിക്ഖു സല്ലക്ഖണാവിവട്ടനാവസേന കമ്മട്ഠാനം വഡ്ഢേത്വാ പാരിസുദ്ധിം പത്തുകാമോ തദേവ ഝാനം പഞ്ചഹാകാരേഹി വസിപ്പത്തം പഗുണം കത്വാ നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേതി. കഥം? സോ ഹി സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ അസ്സാസപസ്സാസാനം സമുദയോ കരജകായോ ച ചിത്തഞ്ചാതി പസ്സതി. യഥാ ഹി കമ്മാരഗഗ്ഗരിയാ ധമമാനായ ഭസ്തഞ്ച പുരിസസ്സ ച തജ്ജം വായാമം പടിച്ച വാതോ സഞ്ചരതി, ഏവമേവം കായഞ്ച ചിത്തഞ്ച പടിച്ച അസ്സാസപസ്സാസാതി. തതോ അസ്സാസപസ്സാസേ ച കായഞ്ച രൂപന്തി, ചിത്തഞ്ച തംസമ്പയുത്തേ ച ധമ്മേ അരൂപന്തി വവത്ഥപേതി.

ഏവം നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ തസ്സ പച്ചയം പരിയേസതി, പരിയേസന്തോ ച തം ദിസ്വാ തീസുപി അദ്ധാസു നാമരൂപസ്സ പവത്തിം ആരബ്ഭ കങ്ഖം വിതരതി, വിതിണ്ണകങ്ഖോ കലാപസമ്മസനവസേന ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ പുബ്ബഭാഗേ ഉപ്പന്നേ ഓഭാസാദയോ ദസ വിപസ്സനുപക്കിലേസേ പഹായ ഉപക്കിലേസവിമുത്തം ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാഞാണം ‘‘മഗ്ഗോ’’തി വവത്ഥപേത്വാ ഉദയം പഹായ ഭങ്ഗാനുപസ്സനം പത്വാ നിരന്തരം ഭങ്ഗാനുപസ്സനേന ഭയതോ ഉപട്ഠിതേസു സബ്ബസങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദന്തോ വിരജ്ജന്തോ വിമുച്ചന്തോ യഥാക്കമേന ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗേ പാപുണിത്വാ അരഹത്തഫലേ പതിട്ഠായ ഏകൂനവീസതിഭേദസ്സ പച്ചവേക്ഖണാഞാണസ്സ പരിയന്തം പത്തോ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ ഹോതി. ഏത്താവതാ ചസ്സ ഗണനം ആദിം കത്വാ വിപസ്സനാപരിയോസാനാ ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനാ സമത്താ ഹോതീതി. അയം സബ്ബാകാരതോ പഠമചതുക്കവണ്ണനാ.

ഇതരേസു പന തീസു ചതുക്കേസു യസ്മാ വിസും കമ്മട്ഠാനഭാവനാനയോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അനുപദവണ്ണനാനയേനേവ തേസം ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പീതിപടിസംവേദീതി പീതിം പടിസംവിദിതം കരോന്തോ പാകടം കരോന്തോ അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി. തത്ഥ ദ്വീഹാകാരേഹി പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി ആരമ്മണതോ ച അസമ്മോഹതോ ച.

കഥം ആരമ്മണതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി? സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേ സമാപജ്ജതി, തസ്സ സമാപത്തിക്ഖണേ ഝാനപടിലാഭേന ആരമ്മണതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി ആരമ്മണസ്സ പടിസംവിദിതത്താ.

കഥം അസമ്മോഹതോ? സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേ സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഝാനസമ്പയുത്തം പീതിം ഖയതോ വയതോ സമ്മസതി, തസ്സ വിപസ്സനാക്ഖണേ ലക്ഖണപടിവേധേന അസമ്മോഹതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി. ഏതേനേവ നയേന അവസേസപദാനിപി അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാനി. ഇദം പനേത്ഥ വിസേസമത്തം – തിണ്ണം ഝാനാനം വസേന സുഖപടിസംവിദിതാ ഹോതി. ചതുന്നമ്പി ഝാനാനം വസേന ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവിദിതാ വേദിതബ്ബാ. ചിത്തസങ്ഖാരോതി വേദനാസഞ്ഞാക്ഖന്ധാ. പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരന്തി ഓളാരികം ഓളാരികം ചിത്തസങ്ഖാരം പസ്സമ്ഭേന്തോ, നിരോധേന്തോതി അത്ഥോ. സോ വിത്ഥാരതോ കായസങ്ഖാരേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. അപിചേത്ഥ പീതിപദേ പീതിസീസേന വേദനാ വുത്താ, സുഖപദേ സരൂപേനേവ വേദനാ. ദ്വീസു ചിത്തസങ്ഖാരപദേസു ‘‘സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ, ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപടിബദ്ധാ ചിത്തസങ്ഖാരാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൭൪; മ. നി. ൧.൪൬൩) വചനതോ സഞ്ഞാസമ്പയുത്താ വേദനാതി ഏവം വേദനാനുപസ്സനാനയേന ഇദം ചതുക്കം ഭാസിതന്തി വേദിതബ്ബം.

തതിയചതുക്കേപി ചതുന്നം ഝാനാനം വസേന ചിത്തപടിസംവിദിതാ വേദിതബ്ബാ. അഭിപ്പമോദയം ചിത്തന്തി ചിത്തം മോദേന്തോ പമോദേന്തോ ഹാസേന്തോ പഹാസേന്തോ അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി. തത്ഥ ദ്വീഹാകാരേഹി അഭിപ്പമോദോ ഹോതി സമാധിവസേന ച വിപസ്സനാവസേന ച.

കഥം സമാധിവസേന? സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേ സമാപജ്ജതി, സോ സമാപത്തിക്ഖണേ സമ്പയുത്തായ പീതിയാ ചിത്തം ആമോദേതി പമോദേതി. കഥം വിപസ്സനാവസേന? സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേ സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഝാനസമ്പയുത്തം പീതിം ഖയതോ വയതോ സമ്മസതി. ഏവം വിപസ്സനാക്ഖണേ ഝാനസമ്പയുത്തം പീതിം ആരമ്മണം കത്വാ ചിത്തം ആമോദേതി പമോദേതി. ഏവം പടിപന്നോ ‘‘അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീ’’തി വുച്ചതി.

സമാദഹം ചിത്തന്തി പഠമജ്ഝാനാദിവസേന ആരമ്മണേ ചിത്തം സമം ആദഹന്തോ സമം ഠപേന്തോ, താനി വാ പന ഝാനാനി സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഝാനസമ്പയുത്തം ചിത്തം ഖയതോ വയതോ സമ്മസതോ വിപസ്സനാക്ഖണേ ലക്ഖണപടിവേധേന ഉപ്പജ്ജതി ഖണികചിത്തേകഗ്ഗതാ, ഏവം ഉപ്പന്നായ ഖണികചിത്തേകഗ്ഗതായ വസേനപി ആരമ്മണേ ചിത്തം സമം ആദഹന്തോ സമം ഠപേന്തോ ‘‘സമാദഹം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീ’’തി വുച്ചതി.

വിമോചയം ചിത്തന്തി പഠമജ്ഝാനേന നീവരണേഹി ചിത്തം മോചേന്തോ വിമോചേന്തോ, ദുതിയേന വിതക്കവിചാരേഹി, തതിയേന പീതിയാ, ചതുത്ഥേന സുഖദുക്ഖേഹി ചിത്തം മോചേന്തോ വിമോചേന്തോ, താനി വാ പന ഝാനാനി സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഝാനസമ്പയുത്തം ചിത്തം ഖയതോ വയതോ സമ്മസതി. സോ വിപസ്സനാക്ഖണേ അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞാതോ ചിത്തം മോചേന്തോ വിമോചേന്തോ, ദുക്ഖാനുപസ്സനായ സുഖസഞ്ഞാതോ, അനത്താനുപസ്സനായ അത്തസഞ്ഞാതോ, നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ നന്ദിതോ, വിരാഗാനുപസ്സനായ രാഗതോ, നിരോധാനുപസ്സനായ സമുദയതോ, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനായ ആദാനതോ ചിത്തം മോചേന്തോ വിമോചേന്തോ അസ്സസതി ചേവ പസ്സസതി ച. തേന വുച്ചതി – ‘‘വിമോചയം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീ’’തി. ഏവം ചിത്താനുപസ്സനാവസേന ഇദം ചതുക്കം ഭാസിതന്തി വേദിതബ്ബം.

ചതുത്ഥചതുക്കേ പന അനിച്ചാനുപസ്സീതി ഏത്ഥ താവ അനിച്ചം വേദിതബ്ബം, അനിച്ചതാ വേദിതബ്ബാ, അനിച്ചാനുപസ്സനാ വേദിതബ്ബാ, അനിച്ചാനുപസ്സീ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ അനിച്ചന്തി പഞ്ചക്ഖന്ധാ. കസ്മാ? ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തഭാവാ. അനിച്ചതാതി തേസംയേവ ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തം, ഹുത്വാ അഭാവോ വാ, നിബ്ബത്താനം തേനേവാകാരേന അട്ഠത്വാ ഖണഭങ്ഗേന ഭേദോതി അത്ഥോ. അനിച്ചാനുപസ്സനാതി തസ്സാ അനിച്ചതായ വസേന രൂപാദീസു ‘‘അനിച്ച’’ന്തി അനുപസ്സനാ. അനിച്ചാനുപസ്സീതി തായ അനുപസ്സനായ സമന്നാഗതോ. തസ്മാ ഏവംഭൂതോ അസ്സസന്തോ ച പസ്സസന്തോ ച ഇധ ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീ’’തി വേദിതബ്ബോ.

വിരാഗാനുപസ്സീതി ഏത്ഥ പന ദ്വേ വിരാഗാ ഖയവിരാഗോ ച അച്ചന്തവിരാഗോ ച. തത്ഥ ഖയവിരാഗോതി സങ്ഖാരാനം ഖണഭങ്ഗോ. അച്ചന്തവിരാഗോതി നിബ്ബാനം. വിരാഗാനുപസ്സനാതി തദുഭയദസ്സനവസേന പവത്താ വിപസ്സനാ ച മഗ്ഗോ ച. തായ ദുവിധായപി അനുപസ്സനായ സമന്നാഗതോ ഹുത്വാ അസ്സസന്തോ ച പസ്സസന്തോ ച ‘‘വിരാഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീ’’തി വേദിതബ്ബോ. നിരോധാനുപസ്സീപദേപി ഏസേവ നയോ.

പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീതി ഏത്ഥാപി ദ്വേ പടിനിസ്സഗ്ഗാ പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗോ ച പക്ഖന്ദനപടിനിസ്സഗ്ഗോ ച. പടിനിസ്സഗ്ഗോയേവ അനുപസ്സനാ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ, വിപസ്സനാമഗ്ഗാനമേതം അധിവചനം. വിപസ്സനാതി തദങ്ഗവസേന സദ്ധിം ഖന്ധാഭിസങ്ഖാരേഹി കിലേസേ പരിച്ചജതി, സങ്ഖതദോസദസ്സനേന ച തബ്ബിപരീതേ നിബ്ബാനേ തന്നിന്നതായ പക്ഖന്ദതീതി പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗോ ചേവ പക്ഖന്ദനപടിനിസ്സഗ്ഗോ ചാതി വുച്ചതി. മഗ്ഗോ സമുച്ഛേദവസേന സദ്ധിം ഖന്ധാഭിസങ്ഖാരേഹി കിലേസേ പരിച്ചജതി, ആരമ്മണകരണേന ച നിബ്ബാനേ പക്ഖന്ദതീതി പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗോ ചേവ പക്ഖന്ദനപടിനിസ്സഗ്ഗോ ചാതി വുച്ചതി. ഉഭയമ്പി പന പുരിമപുരിമഞാണാനം അനുഅനു പസ്സനതോ അനുപസ്സനാതി വുച്ചതി. തായ ദുവിധായപി പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനായ സമന്നാഗതോ ഹുത്വാ അസ്സസന്തോ ച പസ്സസന്തോ ച ‘‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീ’’തി വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സീ’’തി തരുണവിപസ്സനായ വസേന വുത്തം, ‘‘വിരാഗാനുപസ്സീ’’തി തതോ ബലവതരായ സങ്ഖാരേസു വിരജ്ജനസമത്ഥായ വിപസ്സനായ വസേന, ‘‘നിരോധാനുപസ്സീ’’തി തതോ ബലവതരായ കിലേസനിരോധനസമത്ഥായ വിപസ്സനായ വസേന, ‘‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ’’തി മഗ്ഗസ്സ ആസന്നഭൂതായ അതിതിക്ഖായ വിപസ്സനായ വസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യത്ഥ പന മഗ്ഗോപി ലബ്ഭതി, സോ അഭിന്നോയേവ. ഏവമിദം ചതുക്കം സുദ്ധവിപസ്സനാവസേന വുത്തം, പുരിമാനി പന തീണി സമഥവിപസ്സനാവസേനാതി.

ആനാപാനസ്സതിമാതികാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൬൪. ഇദാനി യഥാനിക്ഖിത്തം മാതികം പടിപാടിയാ ഭാജേത്വാ ദസ്സേതും ഇധാതി ഇമിസ്സാ ദിട്ഠിയാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഇമിസ്സാ ദിട്ഠിയാതിആദീഹി ദസഹി പദേഹി സിക്ഖത്തയസങ്ഖാതം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസാസനമേവ കഥിതം. തഞ്ഹി ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ദിട്ഠത്താ ദിട്ഠീതി വുച്ചതി, തസ്സേവ ഖമനവസേന ഖന്തി, രുച്ചനവസേന രുചി, ഗഹണവസേന ആദായോ, സഭാവട്ഠേന ധമ്മോ, സിക്ഖിതബ്ബട്ഠേന വിനയോ, തദുഭയേനപി ധമ്മവിനയോ, പവുത്തവസേന പാവചനം, സേട്ഠചരിയട്ഠേന ബ്രഹ്മചരിയം, അനുസിട്ഠിദാനവസേന സത്ഥുസാസനന്തി വുച്ചതി. തസ്മാ ‘‘ഇമിസ്സാ ദിട്ഠിയാ’’തിആദീസു ഇമിസ്സാ ബുദ്ധദിട്ഠിയാ, ഇമിസ്സാ ബുദ്ധഖന്തിയാ, ഇമിസ്സാ ബുദ്ധരുചിയാ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധആദായേ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധധമ്മേ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധവിനയേ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധധമ്മവിനയേ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധപാവചനേ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധബ്രഹ്മചരിയേ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധസത്ഥുസാസനേതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അപിചേതം സിക്ഖത്തയസങ്ഖാതം സകലം പാവചനം ഭഗവതാ ദിട്ഠത്താ സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയത്താ സമ്മാദിട്ഠിപുബ്ബങ്ഗമത്താ ച ദിട്ഠി. ഭഗവതോ ഖമനവസേന ഖന്തി. രുച്ചനവസേന രുചി. ഗഹണവസേന ആദായോ. അത്തനോ കാരകം അപായേ അപതമാനം ധാരേതീതി ധമ്മോ. സോവ സംകിലേസപക്ഖം വിനേതീതി വിനയോ. ധമ്മോ ച സോ വിനയോ ചാതി ധമ്മവിനയോ, കുസലധമ്മേഹി വാ അകുസലധമ്മാനം ഏസ വിനയോതി ധമ്മവിനയോ. തേനേവ വുത്തം – ‘‘യേ ച ഖോ ത്വം, ഗോതമി, ധമ്മേ ജാനേയ്യാസി ഇമേ ധമ്മാ വിരാഗായ സംവത്തന്തി, നോ സരാഗായ…പേ… ഏകംസേന, ഗോതമി, ധാരേയ്യാസി ഏസോ ധമ്മോ ഏസോ വിനയോ ഏതം സത്ഥുസാസന’’ന്തി (അ. നി. ൮.൫൩; ചൂളവ. ൪൦൬). ധമ്മേന വാ വിനയോ, ന ദണ്ഡാദീഹീതി ധമ്മവിനയോ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ദണ്ഡേനേകേ ദമയന്തി, അങ്കുസേഹി കസാഹി ച;

അദണ്ഡേന അസത്ഥേന, നാഗോ ദന്തോ മഹേസിനാ’’തി. (മ. നി. ൨.൩൫൨; ചൂളവ. ൩൪൨);

തഥാ ‘‘ധമ്മേന നയമാനാനം, കാ ഉസൂയാ വിജാനത’’ന്തി (മഹാവ. ൬൩). ധമ്മായ വാ വിനയോ ധമ്മവിനയോ. അനവജ്ജധമ്മത്ഥം ഹേസ വിനയോ, ന ഭവഭോഗാമിസത്ഥം. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘നയിദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി ജനകുഹനത്ഥ’’ന്തി (ഇതിവു. ൩൫; അ. നി. ൪.൨൫) വിത്ഥാരോ. പുണ്ണത്ഥേരോപി ആഹ – ‘‘അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥം ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൫൯). വിസുദ്ധം വാ നയതീതി വിനയോ, ധമ്മതോ വിനയോ ധമ്മവിനയോ. സംസാരധമ്മതോ ഹി സോകാദിധമ്മതോ വാ ഏസ വിസുദ്ധം നിബ്ബാനം നയതി, ധമ്മസ്സ വാ വിനയോ, ന തിത്ഥകരാനന്തി ധമ്മവിനയോ. ധമ്മഭൂതോ ഹി ഭഗവാ, തസ്സേവ ഏസ വിനയോ. യസ്മാ വാ ധമ്മാ ഏവ അഭിഞ്ഞേയ്യാ പരിഞ്ഞേയ്യാ പഹാതബ്ബാ ഭാവേതബ്ബാ സച്ഛികാതബ്ബാ ച, തസ്മാ ഏസ ധമ്മേസു വിനയോ, ന സത്തേസു ന ജീവേസു ചാതി ധമ്മവിനയോ. സാത്ഥസബ്യഞ്ജനതാദീഹി അഞ്ഞേസം വചനതോ പധാനം വചനന്തി പവചനം, പവചനമേവ പാവചനം. സബ്ബചരിയാഹി വിസിട്ഠചരിയഭാവേന ബ്രഹ്മചരിയം. ദേവമനുസ്സാനം സത്ഥുഭൂതസ്സ ഭഗവതോ സാസനന്തി സത്ഥുസാസനം, സത്ഥുഭൂതം വാ സാസനന്തിപി സത്ഥുസാസനം. ‘‘യോ വോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മോ ച വിനയോ ച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോ, സോ വോ മമച്ചയേന സത്ഥാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൬) ഹി ധമ്മവിനയോവ സത്ഥാതി വുത്തോ. ഏവമേതേസം പദാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ പന ഇമസ്മിംയേവ സാസനേ സബ്ബാകാരആനാപാനസ്സതിസമാധിനിബ്ബത്തകോ ഭിക്ഖു വിജ്ജതി, ന അഞ്ഞത്ര, തസ്മാ തത്ഥ തത്ഥ ‘‘ഇമിസ്സാ’’തി ച ‘‘ഇമസ്മി’’ന്തി ച അയം നിയമോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. അയം ‘‘ഇധാ’’തിമാതികായ നിദ്ദേസസ്സ അത്ഥോ.

പുഥുജ്ജനകല്യാണകോ വാതിആദിനാ ച ഭിക്ഖുസദ്ദസ്സ വചനത്ഥം അവത്വാ ഇധാധിപ്പേതഭിക്ഖുയേവ ദസ്സിതോ. തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ ച സോ കിലേസാനം അസമുച്ഛിന്നത്താ, കല്യാണോ ച സീലാദിപടിപത്തിയുത്തത്താതി പുഥുജ്ജനകല്യാണോ, പുഥുജ്ജനകല്യാണോവ പുഥുജ്ജനകല്യാണകോ. അധിസീലാദീനി സിക്ഖതീതി സേക്ഖോ. സോതാപന്നോ വാ സകദാഗാമീ വാ അനാഗാമീ വാ. അകുപ്പോ ചലയിതുമസക്കുണേയ്യോ അരഹത്തഫലധമ്മോ അസ്സാതി അകുപ്പധമ്മോ. സോപി ഹി ഇമം സമാധിം ഭാവേതി.

അരഞ്ഞനിദ്ദേസേ വിനയപരിയായേന താവ ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച അവസേസം അരഞ്ഞ’’ന്തി (പാരാ. ൯൨) ആഗതം. സുത്തന്തപരിയായേന ആരഞ്ഞകം ഭിക്ഖും സന്ധായ ‘‘ആരഞ്ഞകം നാമ സേനാസനം പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി (പാചി. ൫൭൩) ആഗതം. വിനയസുത്തന്താ പന ഉഭോപി പരിയായദേസനാ നാമ, അഭിധമ്മോ നിപ്പരിയായദേസനാതി അഭിധമ്മപരിയായേന (വിഭ. ൫൨൯) അരഞ്ഞം ദസ്സേതും നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാതി വുത്തം, ഇന്ദഖീലതോ ബഹി നിക്ഖമിത്വാതി അത്ഥോ. നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലന്തിപി പാഠോ, ഇന്ദഖീലം അതിക്കമിത്വാ ബഹീതി വുത്തം ഹോതി. ഇന്ദഖീലോതി ചേത്ഥ ഗാമസ്സ വാ നഗരസ്സ വാ ഉമ്മാരോ.

രുക്ഖമൂലനിദ്ദേസേ രുക്ഖമൂലസ്സ പാകടത്താ തം അവത്വാവ യത്ഥാതിആദിമാഹ. തത്ഥ യത്ഥാതി യസ്മിം രുക്ഖമൂലേ. ആസന്തി നിസീദന്തി ഏത്ഥാതി ആസനം. പഞ്ഞത്തന്തി ഠപിതം. മഞ്ചോ വാതിആദീനി ആസനസ്സ പഭേദവചനാനി. മഞ്ചോപി ഹി നിസജ്ജായപി ഓകാസത്താ ഇധ ആസനേസു വുത്തോ. സോ പന മസാരകബുന്ദികാബദ്ധകുളീരപാദകആഹച്ചപാദകാനം അഞ്ഞതരോ. പീഠം തേസം അഞ്ഞതരമേവ. ഭിസീതി ഉണ്ണാഭിസിചോളഭിസിവാകഭിസിതിണഭിസിപണ്ണഭിസീനം അഞ്ഞതരാ. തട്ടികാതി താലപണ്ണാദീഹി ചിനിത്വാ കതാ. ചമ്മഖണ്ഡോതി നിസജ്ജാരഹോ യോ കോചി ചമ്മഖണ്ഡോ. തിണസന്ഥരാദയോ തിണാദീനി ഗുമ്ബേത്വാ കതാ. തത്ഥാതി തസ്മിം രുക്ഖമൂലേ. ചങ്കമതി വാതിആദീഹി രുക്ഖമൂലസ്സ ചതുഇരിയാപഥപവത്തനയോഗ്യതാ കഥിതാ. ‘‘യത്ഥാ’’തിആദീഹി സബ്ബപദേഹി രുക്ഖമൂലസ്സ സന്ദച്ഛായതാ ജനവിവിത്തതാ ച വുത്താ ഹോതി. കേനചീതി കേനചി സമൂഹേന. തം സമൂഹം ഭിന്ദിത്വാ വിത്ഥാരേന്തോ ഗഹട്ഠേഹി വാ പബ്ബജിതേഹി വാതി ആഹ. അനാകിണ്ണന്തി അസംകിണ്ണം അസമ്ബാധം. യസ്സ സേനാസനസ്സ സമന്താ ഗാവുതമ്പി അഡ്ഢയോജനമ്പി പബ്ബതഗഹനം വനഗഹനം നദീഗഹനം ഹോതി, ന കോചി അവേലായ ഉപസങ്കമിതും സക്കോതി, ഇദം സന്തികേപി അനാകിണ്ണം നാമ. യം പന അഡ്ഢയോജനികം വാ യോജനികം വാ ഹോതി, ഇദം ദൂരതായ ഏവ അനാകിണ്ണം നാമ.

വിഹാരോതി അഡ്ഢയോഗാദിമുത്തകോ അവസേസാവാസോ. അഡ്ഢയോഗോതി സുപണ്ണവങ്കഗേഹം. പാസാദോതി ദ്വേ കണ്ണികാ ഗഹേത്വാ കതോ ദീഘപാസാദോ. ഹമ്മിയന്തി ഉപരിആകാസതലേ പതിട്ഠിതകൂടാഗാരപാസാദോയേവ. ഗുഹാതി ഇട്ഠകാഗുഹാ സിലാഗുഹാ ദാരുഗുഹാ പംസുഗുഹാതി ഏവഞ്ഹി ഖന്ധകട്ഠകഥായം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൯൪) വുത്തം. വിഭങ്ഗട്ഠകഥായം പന വിഹാരോതി സമന്താ പരിഹാരപഥം അന്തോയേവ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാനി ച ദസ്സേത്വാ കതസേനാസനം. ഗുഹാതി ഭൂമിഗുഹാ, യത്ഥ രത്തിന്ദിവം ദീപം ലദ്ധും വട്ടതി. പബ്ബതഗുഹാ വാ ഭൂമിഗുഹാ വാതി ഇദം ദ്വയം വിസേസേത്വാ വുത്തം. മാതികായ സബ്ബകാലസാധാരണലക്ഖണവസേന ‘‘നിസീദതീ’’തി വത്തമാനവചനം കതം, ഇധ പന നിസിന്നസ്സ ഭാവനാരമ്ഭസബ്ഭാവതോ നിസജ്ജാരമ്ഭപരിയോസാനദസ്സനത്ഥം നിസിന്നോതി നിട്ഠാനവചനം കതം. യസ്മാ പന ഉജും കായം പണിധായ നിസിന്നസ്സ കായോ ഉജുകോ ഹോതി, തസ്മാ ബ്യഞ്ജനേ ആദരം അകത്വാ അധിപ്പേതമ ഏവ ദസ്സേന്തോ ഉജുകോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഠിതോ സുപണിഹിതോതി ഉജുകം പണിഹിതത്താ ഉജുകോ ഹുത്വാ ഠിതോ, ന സയമേവാതി അത്ഥോ. പരിഗ്ഗഹട്ഠോതി പരിഗ്ഗഹിതട്ഠോ. കിം പരിഗ്ഗഹിതം? നിയ്യാനം. കിം നിയ്യാനം? ആനാപാനസ്സതിസമാധിയേവ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ നിയ്യാനം. തേനാഹനിയ്യാനട്ഠോതി മുഖസദ്ദസ്സ ജേട്ഠകത്ഥവസേന സംസാരതോ നിയ്യാനട്ഠോ വുത്തോ. ഉപട്ഠാനട്ഠോതി സഭാവട്ഠോയേവ. സബ്ബേഹി പനേതേഹി പദേഹി പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനം സതിം കത്വാതി അത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി. കേചി പന ‘‘പരിഗ്ഗഹട്ഠോതി സതിയാ പരിഗ്ഗഹട്ഠോ, നിയ്യാനട്ഠോതി അസ്സാസപസ്സാസാനം പവിസനനിക്ഖമനദ്വാരട്ഠോ’’തി വണ്ണയന്തി. പരിഗ്ഗഹിതഅസ്സാസപസ്സാസനിയ്യാനം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാതി വുത്തം ഹോതി.

൧൬൫. ബാത്തിംസായ ആകാരേഹീതി താസു താസു അവത്ഥാസു യഥാക്കമേന ലബ്ഭമാനാനം അനവസേസപരിയാദാനവസേന വുത്തം. ദീഘം അസ്സാസവസേനാതി മാതികായ ‘‘ദീഘ’’ന്തിവുത്തഅസ്സാസവസേന. ഏവം സേസേസു. ഏകഗ്ഗതന്തി ഏകഗ്ഗഭാവം. അവിക്ഖേപന്തി അവിക്ഖിപനം. ഏകഗ്ഗതാ ഏവ ഹി നാനാരമ്മണേസു ചിത്തസ്സ അവിക്ഖിപനതോ അവിക്ഖേപോതി വുച്ചതി. പജാനതോതി അസമ്മോഹവസേന പജാനന്തസ്സ, വിന്ദന്തസ്സാതി വാ അത്ഥോ. ‘‘അവിക്ഖേപോ മേ പടിലദ്ധോ’’തി ആരമ്മണകരണവസേന പജാനന്തസ്സ വാ. തായ സതിയാതി തായ ഉപട്ഠിതായ സതിയാ. തേന ഞാണേനാതി തേന അവിക്ഖേപജാനനഞാണേന. സതോ കാരീ ഹോതീതി ഏത്ഥ യസ്മാ ഞാണസമ്പയുത്താ ഏവ സതി സതീതി അധിപ്പേതാ, യഥാഹ – ‘‘സതിമാ ഹോതി പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതോ’’തി (വിഭ. ൪൬൭). തസ്മാ ‘‘സതോ’’തി വചനേനേവ ഞാണമ്പി ഗഹിതമേവ ഹോതി.

൧൬൬. അദ്ധാനസങ്ഖാതേതി ദീഘസങ്ഖാതേ കാലേ. ദീഘോ ഹി മഗ്ഗോ അദ്ധാനോതി വുച്ചതി. അയമ്പി കാലോ ദീഘത്താ അദ്ധാനോ വിയ അദ്ധാനോതി വുത്തോ. ‘‘അസ്സസതീ’’തി ച ‘‘പസ്സസതീ’’തി ച അസ്സാസഞ്ച പസ്സാസഞ്ച വിസും വിസും വത്വാപി ഭാവനായ നിരന്തരപ്പവത്തിദസ്സനത്ഥം ‘‘അസ്സസതിപി പസ്സസതിപീ’’തി പുന സമാസേത്വാ വുത്തം. ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഭാവനാഭിവുദ്ധിയാ ഭിയ്യോഭാവായ ഛന്ദോ ജായതി. സുഖുമതരന്തി പസ്സമ്ഭനസബ്ഭാവതോ വുത്തം. പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതീതി ഭാവനാപാരിപൂരിയാ പീതി ജായതി. അസ്സാസപസ്സാസാപി ചിത്തം വിവത്തതീതി അസ്സാസപസ്സാസേ നിസ്സായ പടിഭാഗനിമിത്തേ ഉപ്പജ്ജന്തേ പകതിഅസ്സാസപസ്സാസതോ ചിത്തം നിവത്തതി. ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതീതി തസ്മിം പടിഭാഗനിമിത്തേ ഉപചാരപ്പനാസമാധിപത്തിയാ പുന സമാധാനേ ബ്യാപാരാഭാവതോ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ സണ്ഠാതി നാമ. നവഹാകാരേഹീതി ഏത്ഥ ഭാവനാരമ്ഭതോ പഭുതി പുരേ ഛന്ദുപ്പാദാ ‘‘അസ്സസതിപി പസ്സസതിപീ’’തി വുത്താ തയോ ആകാരാ, ഛന്ദുപ്പാദതോ പഭുതി പുരേ പാമോജ്ജുപ്പാദാ തയോ, പാമോജ്ജുപ്പാദതോ പഭുതി തയോതി നവ ആകാരാ. കായോതി ചുണ്ണവിചുണ്ണാപി അസ്സാസപസ്സാസാ സമൂഹട്ഠേന കായോ. പകതിഅസ്സാസപകതിപസ്സാസേ നിസ്സായ ഉപ്പന്നനിമിത്തമ്പി അസ്സാസപസ്സാസാതി നാമം ലഭതി. ഉപട്ഠാനം സതീതി തം ആരമ്മണം ഉപേച്ച തിട്ഠതീതി സതി ഉപട്ഠാനം നാമ. അനുപസ്സനാ ഞാണന്തി സമഥവസേന നിമിത്തകായാനുപസ്സനാ, വിപസ്സനാവസേന നാമകായരൂപകായാനുപസ്സനാ ഞാണന്തി അത്ഥോ. കായോ ഉപട്ഠാനന്തി സോ കായോ ഉപേച്ച തിട്ഠതി ഏത്ഥ സതീതി ഉപട്ഠാനം നാമ. നോ സതീതി സോ കായോ സതി നാമ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. തായ സതിയാതി ഇദാനി വുത്തായ സതിയാ. തേന ഞാണേനാതി ഇദാനേവ വുത്തേന ഞാണേന. തം കായം അനുപസ്സതീതി സമഥവിപസ്സനാവസേന യഥാവുത്തം കായം അനുഗന്ത്വാ ഝാനസമ്പയുത്തഞാണേന വാ വിപസ്സനാഞാണേന വാ പസ്സതി.

മാതികായ കായാദീനം പദാനം അഭാവേപി ഇമസ്സ ചതുക്കസ്സ കായാനുപസ്സനാവസേന വുത്തത്താ ഇദാനി വത്തബ്ബം ‘‘കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ’’തി വചനം സന്ധായ കായപദനിദ്ദേസോ കതോ. കായേ കായാനുപസ്സനാതി ബഹുവിധേ കായേ തസ്സ തസ്സ കായസ്സ അനുപസ്സനാ. അഥ വാ കായേ കായാനുപസ്സനാ, ന അഞ്ഞധമ്മാനുപസ്സനാതി വുത്തം ഹോതി. അനിച്ചദുക്ഖാനത്താസുഭഭൂതേ കായേ ന നിച്ചസുഖത്തസുഭാനുപസ്സനാ, അഥ ഖോ അനിച്ചദുക്ഖാനത്താസുഭതോ കായസ്സേവ അനുപസ്സനാ. അഥ വാ കായേ അഹന്തി വാ മമന്തി വാ ഇത്ഥീതി വാ പുരിസോതി വാ ഗഹേതബ്ബസ്സ കസ്സചി അനനുപസ്സനതോ തസ്സേവ കായമത്തസ്സ അനുപസ്സനാതി വുത്തം ഹോതി. ഉപരി വേദനാസു വേദനാനുപസ്സനാതിആദീസു തീസുപി ഏസേവ നയോ. സതിയേവ ഉപട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം, കായാനുപസ്സനായ സമ്പയുത്തം സതിപട്ഠാനം കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം, തസ്സ ഭാവനാ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ.

൧൬൭. തം കായന്തി അനിദ്ദിട്ഠേപി നാമരൂപകായേ കായസദ്ദേന തസ്സാപി സങ്ഗഹിതത്താ നിദ്ദിട്ഠം വിയ കത്വാ വുത്തം. അനിച്ചാനുപസ്സനാദയോ ഹി നാമരൂപകായേ ഏവ ലബ്ഭന്തി, ന നിമിത്തകായേ. അനുപസ്സനാ ച ഭാവനാ ച വുത്തത്ഥാ ഏവ. ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസവസേനാതിആദി ആനാപാനസ്സതിഭാവനായ ആനിസംസം ദസ്സേതും വുത്തം. തസ്സാ ഹി സതിവേപുല്ലതാഞാണവേപുല്ലതാ ച ആനിസംസോ. തത്ഥ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോതി പടിലദ്ധജ്ഝാനസ്സ വിപസ്സനാകാലേ ചിത്തേകഗ്ഗതം സന്ധായ വുത്തം. വിദിതാ വേദനാതി സാമഞ്ഞതോ ഉദയദസ്സനേന വിദിതാ വേദനാ. വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തീതി ഖയതോ വയതോ സുഞ്ഞതോ വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി. വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തീതി സാമഞ്ഞതോ വയദസ്സനേന വിദിതാ വിനാസം ഗച്ഛന്തി, ഭിജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. സഞ്ഞാവിതക്കേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമേസു പന തീസു വുത്തേസു സേസാ രൂപധമ്മാപി വുത്താ ഹോന്തി. കസ്മാ പന ഇമേ തയോ ഏവ വുത്താതി ചേ? ദുപ്പരിഗ്ഗഹത്താ. വേദനാസു താവ സുഖദുക്ഖാ പാകടാ, ഉപേക്ഖാ പന സുഖുമാ ദുപ്പരിഗ്ഗഹാ, ന സുട്ഠു പാകടാ. സാപി ചസ്സ പാകടാ ഹോതി, സഞ്ഞാ ആകാരമത്തഗ്ഗാഹകത്താ ന യഥാസഭാവഗ്ഗാഹിനീ. സാ ച സഭാവസാമഞ്ഞലക്ഖണഗ്ഗാഹകേന വിപസ്സനാഞാണേന സമ്പയുത്താ അതി വിയ അപാകടാ. സാപി ചസ്സ പാകടാ ഹോതി, വിതക്കോ ഞാണപതിരൂപകത്താ ഞാണതോ വിസും കത്വാ ദുപ്പരിഗ്ഗഹോ. ഞാണപതിരൂപകോ ഹി വിതക്കോ. യഥാഹ – ‘‘യാ ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാദിട്ഠി യോ ച സമ്മാസങ്കപ്പോ, ഇമേ ധമ്മാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨). സോപി ചസ്സ വിതക്കോ പാകടോ ഹോതീതി ഏവം ദുപ്പരിഗ്ഗഹേസു വുത്തേസു സേസാ വുത്താവ ഹോന്തീതി. ഇമേസം പന പദാനം നിദ്ദേസേ കഥം വിദിതാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി പുച്ഛിത്വാ തം അവിസ്സജ്ജേത്വാവ വേദനുപ്പാദസ്സ വിദിതത്തേയേവ വിസ്സജ്ജിതേ വേദനായ വിദിതത്തം വിസ്സജ്ജിതം ഹോതീതി കഥം വേദനായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതീതിആദിമാഹ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അവിജ്ജാസമുദയാ അവിജ്ജാനിരോധാതിആദയോ ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാ ഏവ. ഇമിനാവ നയേന സഞ്ഞാവിതക്കാപി വേദിതബ്ബാ. വിതക്കവാരേ പന ‘‘ഫസ്സസമുദയാ ഫസ്സനിരോധാ’’തി അവത്വാ ഫസ്സട്ഠാനേ സഞ്ഞാസമുദയാ സഞ്ഞാനിരോധാതി വുത്തം. തം കസ്മാ ഇതി ചേ? സഞ്ഞാമൂലകത്താ വിതക്കസ്സ. ‘‘സഞ്ഞാനാനത്തം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സങ്കപ്പനാനത്ത’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൯) ഹി വുത്തം.

അനിച്ചതോ മനസികരോതോതിആദീസു ച ‘‘വേദനം അനിച്ചതോ മനസികരോതോ’’തിആദിനാ നയേന തസ്മിം തസ്മിം വാരേ സോ സോയേവ ധമ്മോ യോജേതബ്ബോ. യസ്മാ പന വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ വേദനാ വിപസ്സനാകിച്ചകരണേ അസമത്ഥത്താ വിപസ്സനായ അനുപകാരികാ, തസ്മായേവ ച ബോധിപക്ഖിയധമ്മേസു നാഗതാ. വിപസ്സനാസമ്പയുത്തായ പന സഞ്ഞായ കിച്ചമേവ അപരിബ്യത്തം, തസ്മാ സാ വിപസ്സനായ ഏകന്തമനുപകാരികാ ഏവ. വിതക്കം പന വിനാ വിപസ്സനാകിച്ചമേവ നത്ഥി. വിതക്കസഹായാ ഹി വിപസ്സനാ സകകിച്ചം കരോതി. യഥാഹ –

‘‘പഞ്ഞാ അത്തനോ ധമ്മതായ അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താതി ആരമ്മണം നിച്ഛേതും ന സക്കോതി, വിതക്കേ പന ആകോടേത്വാ ആകോടേത്വാ ദേന്തേ സക്കോതി. കഥം? യഥാ ഹി ഹേരഞ്ഞികോ കഹാപണം ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ സബ്ബഭാഗേസു ഓലോകേതുകാമോ സമാനോപി ന ചക്ഖുതലേനേവ പരിവത്തേതും സക്കോതി, അങ്ഗുലിപബ്ബേഹി പന പരിവത്തേത്വാ പരിവത്തേത്വാ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേതും സക്കോതി, ഏവമേവ ന പഞ്ഞാ അത്തനോ ധമ്മതായ അനിച്ചാദിവസേന ആരമ്മണം നിച്ഛേതും സക്കോതി, അഭിനിരോപനലക്ഖണേന പന ആഹനനപരിയാഹനനരസേന വിതക്കേന ആകോടേന്തേന വിയ പരിവത്തേന്തേന വിയ ച ആദായാദായ ദിന്നമേവ നിച്ഛേതും സക്കോതീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൫൬൮).

തസ്മാ വേദനാസഞ്ഞാനം വിപസ്സനായ അനുപകാരത്താ ലക്ഖണമത്തവസേനേവ ദസ്സേതും ‘‘വേദനായ സഞ്ഞായാ’’തി തത്ഥ തത്ഥ ഏകവചനേന നിദ്ദേസോ കതോ. യത്തകോ പന വിപസ്സനായ ഭേദോ, തത്തകോ ഏവ വിതക്കസ്സാതി ദസ്സേതും ‘‘വിതക്കാന’’ന്തി തത്ഥ തത്ഥ ബഹുവചനേന നിദ്ദേസോ കതോതി വത്തും യുജ്ജതി.

൧൬൮. പുന ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസവസേനാതിആദി ആനാപാനസ്സതിഭാവനായ സമ്പത്തിം ഭാവനാഫലഞ്ച ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ സമോധാനേതീതി ആരമ്മണം ഠപേതി, ആരമ്മണം പതിട്ഠാപേതീതി വാ അത്ഥോ. സമോദഹനബ്യാപാരാഭാവേപി ഭാവനാപാരിപൂരിയാ ഏവ സമോദഹതി നാമ. ഗോചരന്തി വിപസ്സനാക്ഖണേ സങ്ഖാരാരമ്മണം, മഗ്ഗക്ഖണേ ഫലക്ഖണേ ച നിബ്ബാനാരമ്മണം. സമത്ഥന്തി സമമേവ അത്ഥോ, സമസ്സ വാ അത്ഥോതി സമത്ഥോ. തം സമത്ഥം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. മഗ്ഗം സമോധാനേതീതി മഗ്ഗഫലക്ഖണേയേവ ഗോചരം നിബ്ബാനമേവ. അയം പുഗ്ഗലോതി ആനാപാനസ്സതിഭാവനം അനുയുത്തോ യോഗാവചരോവ. ഇമസ്മിം ആരമ്മണേതി ഏത്ഥ പന ‘‘കായേ’’തിപദേന സങ്ഗഹിതേ നാമരൂപകായസങ്ഖാതേ സങ്ഖതാരമ്മണേ തേനേവ കമേന മഗ്ഗേ നിബ്ബാനാരമ്മണേ ച. യം തസ്സാതിആദീഹി ആരമ്മണഗോചരസദ്ദാനം ഏകത്ഥതാ വുത്താ. തസ്സാതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. പജാനാതീതി പുഗ്ഗലോ പജാനനാ പഞ്ഞാതി പുഗ്ഗലോ പഞ്ഞായ പജാനാതീതി വുത്തം ഹോതി. ആരമ്മണസ്സ ഉപട്ഠാനന്തി വിപസ്സനാക്ഖണേ സങ്ഖാരാരമ്മണസ്സ, മഗ്ഗഫലക്ഖണേ നിബ്ബാനാരമ്മണസ്സ ഉപട്ഠാനം സതി. ഏത്ഥ ച കമ്മത്ഥേ സാമിവചനം യഥാ രഞ്ഞോ ഉപട്ഠാനന്തി. അവിക്ഖേപോതി സമാധി. അധിട്ഠാനന്തി യഥാവുത്തസങ്ഖാരാരമ്മണം നിബ്ബാനാരമ്മണഞ്ച. തഞ്ഹി അധിട്ഠാതി ഏത്ഥ ചിത്തന്തി അധിട്ഠാനം. വോദാനന്തി ഞാണം. തഞ്ഹി വോദായതി വിസുജ്ഝതി തേന ചിത്തന്തി വോദാനം. ലീനപക്ഖികോ സമാധി അലീനഭാവപ്പത്തിയാ സമഭൂതത്താ സമം, ഉദ്ധച്ചപക്ഖികം ഞാണം അനുദ്ധതഭാവപ്പത്തിയാ സമഭൂതത്താ സമം. തേന വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലക്ഖണേസു സമഥവിപസ്സനാനം യുഗനദ്ധതാ വുത്താ ഹോതി. സതി പന സബ്ബത്ഥികത്താ തദുഭയസമതായ ഉപകാരികാതി സമം, ആരമ്മണം സമതാധിട്ഠാനത്താ സമം. അനവജ്ജട്ഠോതി വിപസ്സനായ അനവജ്ജസഭാവോ. നിക്ലേസട്ഠോതി മഗ്ഗസ്സ നിക്കിലേസസഭാവോ. നിക്കിലേസട്ഠോതി വാ പാഠോ. വോദാനട്ഠോതി ഫലസ്സ പരിസുദ്ധസഭാവോ. പരമട്ഠോതി നിബ്ബാനസ്സ സബ്ബധമ്മുത്തമസഭാവോ. പടിവിജ്ഝതീതി തം തം സഭാവം അസമ്മോഹതോ പടിവിജ്ഝതി. ഏത്ഥ ച ‘‘ആരമ്മണസ്സ ഉപട്ഠാന’’ന്തിആദീഹി സമ്മാ പടിവേധോ വുത്തോ. ഏത്ഥേവ ച വോദാനട്ഠപടിവേധസ്സ വുത്തത്താ തേന ഏകലക്ഖണാ അനവജ്ജട്ഠനിക്കിലേസട്ഠപരമട്ഠാ ലക്ഖണഹാരവസേന വുത്തായേവ ഹോന്തി. യഥാഹ –

‘‘വുത്തമ്ഹി ഏകധമ്മേ, യേ ധമ്മാ ഏകലക്ഖണാ കേചി;

വുത്താ ഭവന്തി സബ്ബേ, സോ ഹാരോ ലക്ഖണോ നാമാ’’തി. (നേത്തി. ൪.൫ നിദ്ദേസവാര);

അനവജ്ജട്ഠോ നിക്കിലേസട്ഠോ ചേത്ഥ അവിക്ഖേപസങ്ഖാതസ്സ സമസ്സ അത്ഥോ പയോജനന്തി സമത്ഥോ, വോദാനട്ഠോ വിപസ്സനാമഗ്ഗവോദാനം സന്ധായ സമമേവ അത്ഥോതി സമത്ഥോ, ഫലവോദാനം സന്ധായ മഗ്ഗവോദാനസങ്ഖാതസ്സ സമസ്സ അത്ഥോതി സമത്ഥോ, പരമട്ഠോ പന സമമേവ അത്ഥോതി വാ നിബ്ബാനപയോജനത്താ സബ്ബസ്സ സമസ്സ അത്ഥോതി വാ സമത്ഥോ, തം വുത്തപ്പകാരം സമഞ്ച സമത്ഥഞ്ച ഏകദേസസരൂപേകസേസം കത്വാ സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീതി വുത്തം. ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗധമ്മാ വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലക്ഖണേപി ലബ്ഭന്തി, മഗ്ഗോ ച തിസ്സോ ച വിസുദ്ധിയോ മഗ്ഗഫലക്ഖണേയേവ, വിമോക്ഖോ ച വിജ്ജാ ച ഖയേ ഞാണഞ്ച മഗ്ഗക്ഖണേയേവ, വിമുത്തി ച അനുപ്പാദേ ഞാണഞ്ച ഫലക്ഖണേയേവ, സേസാ വിപസ്സനാക്ഖണേപീതി. ധമ്മവാരേ ഇമേ ധമ്മേ ഇമസ്മിം ആരമ്മണേ സമോധാനേതീതി നിബ്ബാനം ഠപേത്വാ സേസാ യഥായോഗം വേദിതബ്ബാ. ഇദം പന യേഭുയ്യവസേന വുത്തം. അവുത്തത്ഥാ പനേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്താ ഏവ. ഏകേകചതുക്കവസേനേത്ഥ നിയ്യാനേ ദസ്സിതേപി ചതുക്കന്തോഗധസ്സ ഏകേകസ്സാപി ഭാഗസ്സ നിയ്യാനസ്സ ഉപനിസ്സയത്താ ഏകേകഭാഗവസേന നിയ്യാനം ദസ്സിതം. ന ഹി ഏകേകം വിനാ നിയ്യാനം ഹോതീതി.

ദീഘംഅസ്സാസപസ്സാസനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൬൯. രസ്സനിദ്ദേസേ ഇത്തരസങ്ഖാതേതി പരിത്തസങ്ഖാതേ കാലേ. സേസമേത്ഥ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

൧൭൦. സബ്ബകായപടിസംവേദിനിദ്ദേസേ അരൂപധമ്മേസു വേദനായ ഓളാരികത്താ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം പഠമം ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണസംവേദികാ വേദനാ വുത്താ, തതോ യം വേദേതി, തം സഞ്ജാനാതീതി ഏവം വേദനാവിസയസ്സ ആകാരഗ്ഗാഹികാ സഞ്ഞാ, തതോ സഞ്ഞാവസേന അഭിസങ്ഖാരികാ ചേതനാ, തതോ ‘‘ഫുട്ഠോ വേദേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതി, ഫുട്ഠോ ചേതേതീ’’തി (സം. നി. ൪.൯൩) വചനതോ ഫസ്സോ, തതോ സബ്ബേസം സാധാരണലക്ഖണോ മനസികാരോ, ചേതനാദീഹി സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ വുത്തോ. ഏവം തീസു ഖന്ധേസു വുത്തേസു തംനിസ്സയോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ വുത്തോവ ഹോതി. നാമഞ്ചാതി വുത്തപ്പകാരം നാമഞ്ച. നാമകായോ ചാതി ഇദം പന നാമേന നിബ്ബാനസ്സപി സങ്ഗഹിതത്താ ലോകുത്തരാനഞ്ച അവിപസ്സനുപഗത്താ തം അപനേതും വുത്തം. ‘‘കായോ’’തി ഹി വചനേന നിബ്ബാനം അപനീതം ഹോതി നിബ്ബാനസ്സ രാസിവിനിമുത്തത്താ. യേ ച വുച്ചന്തി ചിത്തസങ്ഖാരാതി ‘‘സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപടിബദ്ധാ ചിത്തസങ്ഖാരാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൭൪; മ. നി. ൧.൪൬൩) ഏവം വുച്ചമാനാപി ചിത്തസങ്ഖാരാ ഇധ നാമകായേനേവ സങ്ഗഹിതാതി വുത്തം ഹോതി. മഹാഭൂതാതി മഹന്തപാതുഭാവതോ മഹാഭൂതസാമഞ്ഞതോ മഹാപരിഹാരതോ മഹാവികാരതോ മഹന്തഭൂതത്താ ചാതി മഹാഭൂതാ. തേ പന – പഥവീ ആപോ തേജോ വായോതി ചത്താരോ. ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപന്തി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം, ചത്താരോ മഹാഭൂതേ ഉപാദായ നിസ്സായ അമുഞ്ചിത്വാ പവത്തരൂപന്തി അത്ഥോ. തം പന – ചക്ഖു സോതം ഘാനം ജിവ്ഹാ കായോ രൂപം സദ്ദോ ഗന്ധോ രസോ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പുരിസിന്ദ്രിയം ജീവിതിന്ദ്രിയം ഹദയവത്ഥു ഓജാ കായവിഞ്ഞത്തി വചീവിഞ്ഞത്തി ആകാസധാതു രൂപസ്സ ലഹുതാ മുദുതാ കമ്മഞ്ഞത്താ ഉപചയോ സന്തതി ജരതാ അനിച്ചതാതി ചതുവീസതിവിധം. അസ്സാസോ ച പസ്സാസോ ചാതി പാകതികോയേവ. അസ്സാസപസ്സാസേ നിസ്സായ ഉപ്പന്നം പടിഭാഗനിമിത്തമ്പി തദേവ നാമം ലഭതി പഥവീകസിണാദീനി വിയ. രൂപസരിക്ഖകത്താ രൂപന്തി ച നാമം ലഭതി ‘‘ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൨൦൪; ദീ. നി. ൩.൩൩൮) വിയ. നിമിത്തഞ്ച ഉപനിബന്ധനാതി സതിഉപനിബന്ധനായ നിമിത്തഭൂതം അസ്സാസപസ്സാസാനം ഫുസനട്ഠാനം. യേ ച വുച്ചന്തി കായസങ്ഖാരാതി ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ കായികാ ഏതേ ധമ്മാ കായപടിബദ്ധാ കായസങ്ഖാരാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൭൧; മ. നി. ൧.൪൬൩) ഏവം വുച്ചമാനാപി കായസങ്ഖാരാ ഇധ രൂപകായേനേവ സങ്ഗഹിതാതി വുത്തം ഹോതി.

തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തീതി ഝാനക്ഖണേ അസ്സാസപസ്സാസനിമിത്തകായാ വിപസ്സനാക്ഖണേ അവസേസരൂപാരൂപകായാ ആരമ്മണതോ പടിവിദിതാ ഹോന്തി, മഗ്ഗക്ഖണേ അസമ്മോഹതോ പടിവിദിതാ ഹോന്തി. അസ്സാസപസ്സാസവസേന പടിലദ്ധജ്ഝാനസ്സ യോഗിസ്സ ഉപ്പന്നവിപസ്സനാമഗ്ഗേപി സന്ധായ ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസവസേനാതിആദി വുത്തം.

ആവജ്ജതോ പജാനതോതിആദീനി സീലകഥായം വുത്തത്ഥാനി. തേ വുത്തപ്പകാരേ കായേ അന്തോകരിത്വാ ‘‘സബ്ബകായപടിസംവേദീ’’തി വുത്തം.

സബ്ബകായപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസാനം സംവരട്ഠേനാതിആദീസു ‘‘സബ്ബകായപടിസംവേദീ’’തിവുത്തഅസ്സാസപസ്സാസതോ ഉപ്പന്നജ്ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗേസു സംവരോയേവ സംവരട്ഠേന സീലവിസുദ്ധി. അവിക്ഖേപോയേവ അവിക്ഖേപട്ഠേന ചിത്തവിസുദ്ധി. പഞ്ഞായേവ ദസ്സനട്ഠേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധി. ഝാനവിപസ്സനാസു വിരതിഅഭാവേപി പാപാഭാവമത്തമേവ സംവരോ നാമാതി വേദിതബ്ബം.

൧൭൧. പസ്സമ്ഭയന്തിആദീനം നിദ്ദേസേ കായികാതി രൂപകായേ ഭവാ. കായപടിബദ്ധാതി കായം പടിബദ്ധാ കായം നിസ്സിതാ, കായേ സതി ഹോന്തി, അസതി ന ഹോന്തി, തസ്മായേവ തേ കായേന സങ്ഖരീയന്തീതി കായസങ്ഖാരാ. പസ്സമ്ഭേന്തോതി നിബ്ബാപേന്തോ സന്നിസീദാപേന്തോ. പസ്സമ്ഭനവചനേനേവ ഓളാരികാനം പസ്സമ്ഭനം സിദ്ധം. നിരോധേന്തോതി ഓളാരികാനം അനുപ്പാദനേന നിരോധേന്തോ. വൂപസമേന്തോതി ഓളാരികേയേവ ഏകസന്തതിപരിണാമനയേന സന്തഭാവം നയന്തോ. സിക്ഖതീതി അധികാരവസേന അസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീതി സമ്ബന്ധോ, തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖതീതി വാ അത്ഥോ.

ഇദാനി ഓളാരികപസ്സമ്ഭനം ദസ്സേതും യഥാരൂപേഹീതിആദിമാഹ. തത്ഥ യഥാരൂപേഹീതി യാദിസേഹി. ആനമനാതി പച്ഛതോ നമനാ. വിനമനാതി ഉഭയപസ്സതോ നമനാ. സന്നമനാതി സബ്ബതോപി നമന്തസ്സ സുട്ഠു നമനാ. പണമനാതി പുരതോ നമനാ. ഇഞ്ജനാതി കമ്പനാ. ഫന്ദനാതി ഈസകം ചലനാ. പകമ്പനാതി ഭുസം കമ്പനാ. യഥാരൂപേഹി കായസങ്ഖാരേഹി കായസ്സ ആനമനാ…പേ… പകമ്പനാ, തഥാരൂപം കായസങ്ഖാരം പസ്സമ്ഭയന്തി ച, യാ കായസ്സ ആനമനാ…പേ… പകമ്പനാ, തഞ്ച പസ്സമ്ഭയന്തി ച സമ്ബന്ധോ കാതബ്ബോ. കായസങ്ഖാരേസു ഹി പസ്സമ്ഭിതേസു കായസ്സ ആനമനാദയോ ച പസ്സമ്ഭിതായേവ ഹോന്തീതി. യഥാരൂപേഹി കായസങ്ഖാരേഹി കായസ്സ ന ആനമനാദികാ ഹോതി, തഥാരൂപം സന്തം സുഖുമമ്പി കായസങ്ഖാരം പസ്സമ്ഭയന്തി ച, യാ കായസ്സ ന ആനമനാദികാ, തഞ്ച സന്തം സുഖുമം പസ്സമ്ഭയന്തി ച സമ്ബന്ധതോ വേദിതബ്ബം. സന്തം സുഖുമന്തി ച ഭാവനപുംസകവചനമേതം. ഇതി കിരാതി ഏത്ഥ ഇതി ഏവമത്ഥേ, കിര യദിഅത്ഥേ. യദി ഏവം സുഖുമകേപി അസ്സാസപസ്സാസേ പസ്സമ്ഭയം അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീതി ചോദകേന ചോദനാ ആരദ്ധാ ഹോതി. അഥ വാ കിരാതി ചോദകവചനത്താ അസദ്ദഹനത്ഥേ അസഹനത്ഥേ പരോക്ഖത്ഥേ ച യുജ്ജതിയേവ, ഏവം സുഖുമാനമ്പി പസ്സമ്ഭനം സിക്ഖതീതി ന സദ്ദഹാമി ന സഹാമി അപച്ചക്ഖം മേതി വുത്തം ഹോതി.

ഏവം സന്തേതി ഏവം സുഖുമാനം പസ്സമ്ഭനേ സന്തേ. വാതൂപലദ്ധിയാ ച പഭാവനാ ന ഹോതീതി അസ്സാസപസ്സാസവാതസ്സ ഉപലദ്ധിയാ. ഉപലദ്ധീതി വിഞ്ഞാണം. അസ്സാസപസ്സാസവാതം ഉപലബ്ഭമാനസ്സ തദാരമ്മണസ്സ ഭാവനാവിഞ്ഞാണസ്സ പഭാവനാ ഉപ്പാദനാ ന ഹോതി, തസ്സ ആരമ്മണസ്സ ഭാവനാ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. അസ്സാസപസ്സാസാനഞ്ച പഭാവനാ ന ഹോതീതി ഭാവനായ സുഖുമകാനമ്പി അസ്സാസപസ്സാസാനം നിരോധനതോ തേസഞ്ച ഉപ്പാദനാ പവത്തനാ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ആനാപാനസ്സതിയാ ച പഭാവനാ ന ഹോതീതി അസ്സാസപസ്സാസാഭാവതോയേവ തദാരമ്മണായ ഭാവനാവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തായ സതിയാ ച പവത്തനാ ന ഹോതി. തസ്മായേവ തംസമ്പയുത്തസ്സ ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സ ച ഭാവനാ ന ഹോതി. ന ച നം തന്തി ഏത്ഥ ച നന്തി നിപാതമത്തം ‘‘ഭിക്ഖു ച ന’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൨൭൩) വിയ. തം വുത്തവിധിം സമാപത്തിം പണ്ഡിതാ ന സമാപജ്ജന്തിപി തതോ ന വുട്ഠഹന്തിപീതി സമ്ബന്ധോ. ചോദനാപക്ഖസ്സ പരിഹാരവചനേ ഇതി കിരാതി ഏവമേവ. ഏത്ഥ ഏവകാരത്ഥേ കിരസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവം സന്തേതി ഏവം പസ്സമ്ഭനേ സന്തേ ഏവ.

യഥാ കഥം വിയാതി യഥാ തം വുത്തവിധാനം ഹോതി, തഥാ തം കഥം വിയാതി ഉപമം പുച്ഛതി. ഇദാനി സേയ്യഥാപീതി തം ഉപമം ദസ്സേതി. കംസേതി കംസമയഭാജനേ. നിമിത്തന്തി തേസം സദ്ദാനം ആകാരം. ‘‘നിമിത്ത’’ന്തി ച സാമിഅത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, നിമിത്തസ്സാതി അത്ഥോ. സദ്ദനിമിത്തഞ്ച സദ്ദതോ അനഞ്ഞം. സുഗ്ഗഹിതത്താതി സുട്ഠു ഉഗ്ഗഹിതത്താ. സുഗഹിതത്താതിപി പാഠോ, സുട്ഠു ഗഹിതത്താതി അത്ഥോ. സുമനസികതത്താതി സുട്ഠു ആവജ്ജിതത്താ. സൂപധാരിതത്താതി സുട്ഠു ചിത്തേ ഠപിതത്താ. സുഖുമസദ്ദനിമിത്താരമ്മണതാപീതി തദാ സുഖുമാനമ്പി സദ്ദാനം നിരുദ്ധത്താ അനുഗ്ഗഹിതസദ്ദനിമിത്തസ്സ അനാരമ്മണമ്പി സുഖുമതരം സദ്ദനിമിത്തം ആരമ്മണം കത്വാ സുഖുമതരം സദ്ദനിമിത്താരമ്മണമ്പി ചിത്തം പവത്തതി, സുഖുമതരസദ്ദനിമിത്താരമ്മണഭാവതോപീതി വാ അത്ഥോ. ഇമിനാവ നയേന അപ്പനായമ്പി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പസ്സമ്ഭയന്തിആദീസു ‘‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാര’’ന്തി വുത്താ അസ്സാസപസ്സാസാ കായോതി വാ ‘‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാര’’ന്തി ഏത്ഥ അസ്സാസപസ്സാസാ കായോതി വാ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഭാവനാവിസുദ്ധിയാ കായസങ്ഖാരേ പസ്സമ്ഭമാനേപി ഓളാരികം കായസങ്ഖാരം പസ്സമ്ഭേമീതി യോഗിനോ ആഭോഗേ സതി തേനാദരേന അതിവിയ പസ്സമ്ഭതി. അനുപട്ഠഹന്തമ്പി സുഖുമം സുആനയം ഹോതി.

അട്ഠ അനുപസ്സനാഞാണാനീതി ‘‘ദീഘം രസ്സം സബ്ബകായപടിസംവേദീ പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാര’’ന്തി വുത്തേസു ചതൂസു വത്ഥൂസു അസ്സാസവസേന ചതസ്സോ, പസ്സാസവസേന ചതസ്സോതി അട്ഠ അനുപസ്സനാഞാണാനി. അട്ഠ ച ഉപട്ഠാനാനുസ്സതിയോതി ‘‘ദീഘം അസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതീ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൧൭൦) നയേന വുത്തേസു ചതൂസു വത്ഥൂസു അസ്സാസവസേന ചതസ്സോ, പസ്സാസവസേന ചതസ്സോതി അട്ഠ ച ഉപട്ഠാനാനുസ്സതിയോ. അട്ഠ ചുപട്ഠാനാനുസ്സതിയോതിപി പാഠോ. ചത്താരി സുത്തന്തികവത്ഥൂനീതി ഭഗവതാ ആനാപാനസ്സതിസുത്തന്തേ (മ. നി. ൩.൧൪൪ ആദയോ) വുത്തത്താ പഠമചതുക്കവസേന ചത്താരി സുത്തന്തികവത്ഥൂനീതി.

പഠമചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൭൨. ദുതിയചതുക്കസ്സ പീതിപടിസംവേദിനിദ്ദേസേ ഉപ്പജ്ജതി പീതി പാമോജ്ജന്തി ഏത്ഥ പീതീതി മൂലപദം. പാമോജ്ജന്തി തസ്സ അത്ഥപദം, പമുദിതഭാവോതി അത്ഥോ. യാ പീതി പാമോജ്ജന്തിആദീസു യാ ‘‘പീതീ’’തി ച ‘‘പാമോജ്ജ’’ന്തി ച ഏവമാദീനി നാമാനി ലഭതി, സാ പീതീതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ പീതീതി സഭാവപദം. പമുദിതസ്സ ഭാവോ പാമോജ്ജം. ആമോദനാകാരോ ആമോദനാ. പമോദനാകാരോ പമോദനാ. യഥാ വാ ഭേസജ്ജാനം വാ തേലാനം വാ ഉണ്ഹോദകസീതോദകാനം വാ ഏകതോകരണം മോദനാതി വുച്ചതി, ഏവമയമ്പി ധമ്മാനം ഏകതോകരണേന മോദനാ, ഉപസഗ്ഗവസേന പന പദം മണ്ഡേത്വാ ആമോദനാ പമോദനാതി വുത്തം. ഹാസേതീതി ഹാസോ, പഹാസേതീതി പഹാസോ, ഹട്ഠപഹട്ഠാകാരാനമേതം അധിവചനം. വിത്തീതി വിത്തം, ധനസ്സേതം നാമം. അയം പന സോമനസ്സപച്ചയത്താ വിത്തിസരിക്ഖതായ വിത്തി. യഥാ ഹി ധനിനോ ധനം പടിച്ച സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം പീതിമതോപി പീതിം പടിച്ച സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ ‘‘വിത്തീ’’തി വുത്താ. തുട്ഠിസഭാവസണ്ഠിതായ ഹി പീതിയാ ഏതം നാമം. പീതിമാ പന പുഗ്ഗലോ കായചിത്താനം ഉഗ്ഗതത്താ അബ്ഭുഗ്ഗതത്താ ‘‘ഉദഗ്ഗോ’’തി വുച്ചതി, ഉദഗ്ഗസ്സ ഭാഗോ ഓദഗ്യം. അത്തനോ മനതാ അത്തമനതാ. അനഭിരദ്ധസ്സ ഹി മനോ ദുക്ഖപദട്ഠാനത്താ ന അത്തനോ മനോ നാമ ഹോതി, അഭിരദ്ധസ്സ സുഖപദട്ഠാനത്താ അത്തനോ മനോ നാമ ഹോതി, ഇതി അത്തനോ മനതാ അത്തമനതാ, സകമനതാ സകമനസ്സ ഭാവോതി അത്ഥോ. സാ പന യസ്മാ ന അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി അത്തനോ മനതാ, ചിത്തസ്സേവ പനേസോ ഭാവോ ചേതസികോ ധമ്മോ, തസ്മാ അത്തമനതാ ചിത്തസ്സാതി വുത്താ. സേസമേത്ഥ ച ഉപരി ച ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന യോജേത്വാ വേദിതബ്ബം.

൧൭൩. സുഖപടിസംവേദിനിദ്ദേസേ ദ്വേ സുഖാനീതി സമഥവിപസ്സനാഭൂമിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. കായികഞ്ഹി സുഖം വിപസ്സനായ ഭൂമി, ചേതസികം സുഖം സമഥസ്സ ച വിപസ്സനായ ച ഭൂമി. കായികന്തി പസാദകായം വിനാ അനുപ്പത്തിതോ കായേ നിയുത്തന്തി കായികം. ചേതസികന്തി അവിപ്പയോഗവസേന ചേതസി നിയുത്തന്തി ചേതസികം. തത്ഥ കായികപദേന ചേതസികം സുഖം പടിക്ഖിപതി, സുഖപദേന കായികം ദുക്ഖം. തഥാ ചേതസികപദേന കായികം സുഖം പടിക്ഖിപതി, സുഖപദേന ചേതസികം ദുക്ഖം. സാതന്തി മധുരം സുമധുരം. സുഖന്തി സുഖമേവ, ന ദുക്ഖം. കായസമ്ഫസ്സജന്തി കായസമ്ഫസ്സേ ജാതം. സാതം സുഖം വേദയിതന്തി സാതം വേദയിതം, ന അസാതം വേദയിതം. സുഖം വേദയിതം, ന ദുക്ഖം വേദയിതം. പരതോ തീണി പദാനി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന വുത്താനി. സാതാ വേദനാ, ന അസാതാ. സുഖാ വേദനാ, ന ദുക്ഖാതി അയമേവ പനേത്ഥ അത്ഥോ.

ചേതസികസുഖനിദ്ദേസോ വുത്തപടിപക്ഖനയേന യോജേതബ്ബോ. തേ സുഖാതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ കതോ, താനി സുഖാനീതി വുത്തം ഹോതി. സേസമേത്ഥ ചതുക്കേ ഹേട്ഠാ പഠമചതുക്കേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ചത്താരി സുത്തന്തികവത്ഥൂനി ദുതിയചതുക്കവസേന വേദിതബ്ബാനീതി.

ദുതിയചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.