൧൫-൧൬. ഭവവിഭവദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൪൮. ഭവവിഭവദിട്ഠീനം യഥാവുത്തദിട്ഠിതോ വിസും അഭിനിവേസാഭാവതോ വിസും നിദ്ദേസം അകത്വാ യഥാവുത്തദിട്ഠീനംയേവ വസേന ‘‘ഓലീയനം അതിധാവന’’ന്തി ഏകേകം ആകാരം നിദ്ദിസിതും പുച്ഛം അകത്വാ ച ഓലീയനാഭിനിവേസോ ഭവദിട്ഠി, അതിധാവനാഭിനിവേസോ വിഭവദിട്ഠീതി ആഹ. തത്ഥ ‘‘ഭവനിരോധായ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതീ’’തി (ഇതിവു. ൪൯) വുത്തഓലീയനാഭിനിവേസോ, സസ്സതസഞ്ഞായ നിബ്ബാനതോ സങ്കോചനാഭിനിവേസോതി അത്ഥോ. ‘‘ഭവേനേവ ഖോ പനേകേ അട്ടീയമാനാ ഹരായമാനാ ജിഗുച്ഛമാനാ വിഭവം അഭിനന്ദന്തീ’’തി വുത്തഅതിധാവനാഭിനിവേസോ, ഉച്ഛേദസഞ്ഞായ നിരോധഗാമിനിപടിപദാതിക്കമനാഭിനിവേസോതി അത്ഥോ.

ഇദാനി താവ ഭവവിഭവദിട്ഠിയോ സബ്ബദിട്ഠീസു യോജേത്വാ ദസ്സേതും അസ്സാദദിട്ഠിയാതിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ അസ്സാദദിട്ഠികാ സസ്സതം വാ ഉച്ഛേദം വാ നിസ്സായ ‘‘നത്ഥി കാമേസു ദോസോ’’തി ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ പഞ്ചതിംസാകാരാപി അസ്സാദദിട്ഠിയോ സിയാ ഭവദിട്ഠിയോ, സിയാ വിഭവദിട്ഠിയോതി വുത്താ. തത്ഥ യസ്മാ ഏകേകാപി ദിട്ഠിയോ സസ്സതഗ്ഗാഹവസേന ഭവദിട്ഠിയോ ഭവേയ്യും, ഉച്ഛേദഗ്ഗാഹവസേന വിഭവദിട്ഠിയോ ഭവേയ്യുന്തി അത്ഥോ. അത്താനുദിട്ഠിയാ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി പഞ്ചസു രൂപാദിതോ അത്തനോ അനഞ്ഞത്താ തേസു ഉച്ഛിന്നേസു അത്താ ഉച്ഛിന്നോതി ഗഹണതോ പഞ്ച വിഭവദിട്ഠിയോതി വുത്തം. സേസേസു പഞ്ചദസസു ഠാനേസു രൂപാദിതോ അത്തനോ അഞ്ഞത്താ തേസു ഉച്ഛിന്നേസുപി ‘‘അത്താ സസ്സതോതി ഗഹണതോ പന്നരസ ഭവദിട്ഠിയോതി വുത്തം.

മിച്ഛാദിട്ഠിയാ ‘‘സബ്ബാവ താ വിഭവദിട്ഠിയോ’’തി ഉച്ഛേദവസേന പവത്തത്താ അന്തവാനന്തവാദിട്ഠീസു പരിത്താരമ്മണഅപ്പമാണാരമ്മണഝാനലാഭിനോ ദിബ്ബചക്ഖുനാ രൂപധാതുയാ ചവിത്വാ സത്തേ അഞ്ഞത്ഥ ഉപപന്നേ പസ്സിത്വാ ഭവദിട്ഠിം അപസ്സിത്വാ വിഭവദിട്ഠിം ഗണ്ഹന്തി. തസ്മാ തത്ഥ സിയാ ഭവദിട്ഠിയോ, സിയാവിഭവദിട്ഠിയോതി വുത്തം. ഹോതി ച ന ച ഹോതീതി ഏത്ഥ ഹോതി ചാതി ഭവദിട്ഠി, ന ച ഹോതീതി വിഭവദിട്ഠി. നേവ ഹോതി ന ന ഹോതീതി ഏത്ഥ നേവ ഹോതീതി വിഭവദിട്ഠി, ന ന ഹോതീതി ഭവദിട്ഠി. തസ്മാ തത്ഥ ‘‘സിയാ’’തി വുത്തം.

പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിയാ ഏകച്ചസസ്സതികാ സസ്സതഞ്ച പഞ്ഞപേന്തി, അസസ്സതഞ്ച പഞ്ഞപേന്തി. തസ്മാ സാ ഭവദിട്ഠി ച വിഭവദിട്ഠി ച ഹോതി. ചത്താരോ അന്താനന്തികാ അന്താനന്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി. തസ്മാ സാ അത്താനുദിട്ഠിസദിസാ ഭവദിട്ഠി ച വിഭവദിട്ഠി ച. ചത്താരോ അമരാവിക്ഖേപികാ ഭവദിട്ഠിം വാ വിഭവദിട്ഠിം വാ നിസ്സായ വാചാവിക്ഖേപം ആപജ്ജന്തി, അവസേസാ പന ഭവദിട്ഠിയോവ. തസ്മാ തേ തേ സന്ധായ ‘‘സിയാ’’തി വുത്തം. അപരന്താനുദിട്ഠിയാ സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ വിഭവദിട്ഠിയോ, അവസേസാ ഭവദിട്ഠിയോ. തസ്മാ തേ തേ സന്ധായ ‘‘സിയാ’’തി വുത്തം. സഞ്ഞോജനികദിട്ഠിയാ സബ്ബദിട്ഠീനം വസേന ‘‘സിയാ’’തി വുത്തം. അഹന്തി മാനവിനിബന്ധായ ദിട്ഠിയാ ചക്ഖാദീനം അഹന്തി ഗഹിതത്താ തേസം വിനാസേ അത്താ വിനട്ഠോ ഹോതീതി സബ്ബാവ താ വിഭവദിട്ഠിയോതി വുത്തം. അത്താനുദിട്ഠിയോ വിയ മമന്തി മാനവിനിബന്ധായ ദിട്ഠിയാ ചക്ഖാദിതോ അത്തനോ അഞ്ഞത്താ തേസം വിനാസേപി അത്താ ന വിനസ്സതീതി സബ്ബാവ താ ഭവദിട്ഠിയോതി വുത്തം. ലോകവാദപടിസംയുത്തായ ദിട്ഠിയാ ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൧൪൭) നയേന വുത്തത്താ ഭവവിഭവദിട്ഠി പാകടായേവ. ഏത്താവതാ അസ്സാദദിട്ഠാദികാ വിഭവദിട്ഠിപരിയോസാനാ സോളസ ദിട്ഠിയോ തീണിസതഞ്ച ദിട്ഠാഭിനിവേസാ നിദ്ദിട്ഠാ ഹോന്തി. അത്താനുദിട്ഠി ച സക്കായദിട്ഠി ച അത്തവാദപടിസഞ്ഞുത്താ ദിട്ഠി ച അത്ഥതോ ഏകാ പരിയായേന തിവിധാ വുത്താ. സഞ്ഞോജനികാ പന ദിട്ഠി അവത്ഥാഭേദേന സബ്ബാപി ദിട്ഠിയോ ഹോന്തി.

ഇദാനി സബ്ബാവ താ ദിട്ഠിയോ അസ്സാദദിട്ഠിയോതിആദി അഞ്ഞേന പരിയായേന യഥായോഗം ദിട്ഠിസംസന്ദനാ. തത്ഥ സബ്ബാവ താ ദിട്ഠിയോതി യഥാവുത്താ അനവസേസാ ദിട്ഠിയോ. ദിട്ഠിരാഗരത്തത്താ തണ്ഹാസ്സാദനിസ്സിതത്താ ച അസ്സാദദിട്ഠിയോ, അത്തസിനേഹാനുഗതത്താ അത്താനുദിട്ഠിയോ, വിപരീതദസ്സനത്താ മിച്ഛാദിട്ഠിയോ, ഖന്ധവത്ഥുകത്താ സക്കായദിട്ഠിയോ, ഏകേകസ്സ അന്തസ്സ ഗഹിതത്താ അന്തഗ്ഗാഹികാ ദിട്ഠിയോ, അനത്ഥസംയോജനികത്താ സഞ്ഞോജനികാ ദിട്ഠിയോ, അത്തവാദേന യുത്തത്താ അത്തവാദപടിസംയുത്താ ദിട്ഠിയോതി ഇമാ സത്ത ദിട്ഠിയോ സബ്ബദിട്ഠിസങ്ഗാഹികാ, സേസാ പന നവ ദിട്ഠിയോ ന സബ്ബദിട്ഠിസങ്ഗാഹികാ.

ഇദാനി വിത്ഥാരതോ വുത്താ സബ്ബാവ താ ദിട്ഠിയോ ദ്വീസുയേവ ദിട്ഠീസു സങ്ഖിപിത്വാ സത്താനം ദിട്ഠിദ്വയനിസ്സയം ദസ്സേന്തോ ഭവഞ്ച ദിട്ഠിന്തിഗാഥമാഹ. സബ്ബാപി ഹി താ ദിട്ഠിയോ ഭവദിട്ഠീ വാ ഹോന്തി വിഭവദിട്ഠീ വാ. ഭവഞ്ച ദിട്ഠിം വിഭവഞ്ച ദിട്ഠിന്തി ഏത്ഥ പന ച-സദ്ദോ ദിട്ഠിമേവ സമുച്ചിനോതി, ന നിസ്സയം. ന ഹി ഏകോ ഭവവിഭവദിട്ഠിദ്വയം നിസ്സയതി. യഥാഹ – ‘‘ഇതി ഭവദിട്ഠിസന്നിസ്സിതാ വാ സത്താ ഹോന്തി വിഭവദിട്ഠിസന്നിസ്സിതാ വാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൧൩). തക്കികാതി തക്കേന വദന്തീതി തക്കികാ. തേ ഹി ദിട്ഠിഗതികാ സഭാവപടിവേധപഞ്ഞായ അഭാവാ കേവലം തക്കേന വത്തന്തി. യേപി ച ഝാനലാഭിനോ അഭിഞ്ഞാലാഭിനോ വാ ദിട്ഠിം ഗണ്ഹന്തി, തേപി തക്കേത്വാ ഗഹണതോ തക്കികാ ഏവ. നിസ്സിതാസേതി നിസ്സിതാതി അത്ഥോ. ഏകമേവ പദം, ‘‘സേ’’തി നിപാതമത്തം വാ. തേസം നിരോധമ്ഹി ന ഹത്ഥി ഞാണന്തി ദിട്ഠിനിസ്സയസ്സ കാരണവചനമേതം. സക്കായദിട്ഠിനിരോധേ നിബ്ബാനേ യസ്മാ തേസം ഞാണം നത്ഥി, തസ്മാ ഏതം ദിട്ഠിദ്വയം നിസ്സിതാതി അത്ഥോ. ‘‘ന ഹി അത്ഥി ഞാണ’’ന്തി ഏത്ഥ ഹി-കാരോ കാരണോപദേസേ നിപാതോ. യത്ഥായം ലോകോ വിപരീതസഞ്ഞീതി യത്ഥ സുഖേ നിരോധമ്ഹി അയം സദേവകോ ലോകോ ‘‘ദുക്ഖ’’മിതി വിപരീതസഞ്ഞീ ഹോതി, തസ്മിം നിരോധമ്ഹി ന ഹത്ഥി ഞാണന്തി സമ്ബന്ധോ. ദുക്ഖമിതി വിപരീതസഞ്ഞിതായ ഇദം സുത്തം –

‘‘രൂപാ സദ്ദാ രസാ ഗന്ധാ, ഫസ്സാ ധമ്മാ ച കേവലാ;

ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ ച, യാവതത്ഥീതി വുച്ചതി.

‘‘സദേവകസ്സ ലോകസ്സ, ഏതേ വോ സുഖസമ്മതാ;

യത്ഥ ചേതേ നിരുജ്ഝന്തി, തം നേസം ദുക്ഖസമ്മതം.

‘‘സുഖന്തി ദിട്ഠമരിയേഹി, സക്കായസ്സുപരോധനം;

പച്ചനീകമിദം ഹോതി, സബ്ബലോകേന പസ്സതം.

‘‘യം പരേ സുഖതോ ആഹു, തദരിയാ ആഹു ദുക്ഖതോ;

യം പരേ ദുക്ഖതോ ആഹു, തദരിയാ സുഖതോ വിദൂ.

‘‘പസ്സ ധമ്മം ദുരാജാനം, സമ്പമൂള്ഹേത്ഥവിദ്ദസു;

നിവുതാനം തമോ ഹോതി, അന്ധകാരോ അപസ്സതം.

‘‘സതഞ്ച വിവടം ഹോതി, ആലോകോ പസ്സതാമിവ;

സന്തികേ ന വിജാനന്തി, മഗാ ധമ്മസ്സകോവിദാ.

‘‘ഭവരാഗപരേതേഹി, ഭവസോതാനുസാരിഭി;

മാരധേയ്യാനുപന്നേഹി, നായം ധമ്മോ സുസമ്ബുധോ.

‘‘കോ നു അഞ്ഞത്ര അരിയേഭി, പദം സമ്ബുദ്ധുമരഹതി;

യം പദം സമ്മദഞ്ഞായ, പരിനിബ്ബന്തി അനാസവാ’’തി. (സു. നി. ൭൬൪-൭൭൧);

൧൪൯. ഇദാനി സബ്ബാസം ദിട്ഠീനം ദിട്ഠിദ്വയഭാവം ദിട്ഠിസമുഗ്ഘാതകഞ്ച സമ്മാദിട്ഠിം സുത്തതോ ദസ്സേതുകാമോ, ദ്വീഹി ഭിക്ഖവേതി സുത്തം ആഹരി. തത്ഥ ദേവാതി ബ്രഹ്മാനോപി വുച്ചന്തി. ഓലീയന്തീതി സങ്കുചന്തി. അതിധാവന്തീതി അതിക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്തി. ചക്ഖുമന്തോതി പഞ്ഞവന്തോ. ച-സദ്ദോ അതിരേകത്ഥോ. ഭവാരാമാതി ഭവോ ആരാമോ അഭിരമട്ഠാനം ഏതേസന്തി ഭവാരാമാ. ഭവരതാതി ഭവേ അഭിരതാ. ഭവസമ്മുദിതാതി ഭവേന സന്തുട്ഠാ. ദേസിയമാനേതി തഥാഗതേന വാ തഥാഗതസാവകേന വാ ദേസിയമാനേ. ന പക്ഖന്ദതീതി ധമ്മദേസനം വാ ഭവനിരോധം വാ ന പവിസതി. ന പസീദതീതി തത്ഥ പസാദം ന പാപുണാതി. ന സന്തിട്ഠതീതി തത്ഥ ന പതിട്ഠാതി. നാധിമുച്ചതീതി തത്ഥ ഘനഭാവം ന പാപുണാതി. ഏത്താവതാ സസ്സതദിട്ഠി വുത്താ.

അട്ടീയമാനാതി ദുക്ഖം പാപുണമാനാ. ഹരായമാനാതി ലജ്ജം പാപുണമാനാ. ജിഗുച്ഛമാനാതി ജിഗുച്ഛം പാപുണമാനാ. വിഭവം അഭിനന്ദന്തീതി ഉച്ഛേദം പടിച്ച തുസ്സന്തി, ഉച്ഛേദം പത്ഥയന്തീതി വാ അത്ഥോ. കിരാതി അനുസ്സവനത്ഥേ നിപാതോ. ഭോതി ആലപനമേതം. സന്തന്തി നിബ്ബുതം. പണീതന്തി ദുക്ഖാഭാവതോ പണീതം, പധാനഭാവം നീതന്തി വാ പണീതം. യാഥാവന്തി യഥാസഭാവം. ഏത്താവതാ ഉച്ഛേദദിട്ഠി വുത്താ.

ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. ഭൂതന്തി ഹേതുതോ സഞ്ജാതം ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതം ദുക്ഖം. ഭൂതതോ പസ്സതീതി ഇദം ഭൂതം ദുക്ഖന്തി പസ്സതി. നിബ്ബിദായാതി വിപസ്സനത്ഥായ. വിരാഗായാതി അരിയമഗ്ഗത്ഥായ. നിരോധായാതി നിബ്ബാനത്ഥായ. പടിപന്നോ ഹോതീതി തദനുരൂപം പടിപദം പടിപന്നോ ഹോതി. ഏവം പസ്സന്തീതി ഇമിനാ പകാരേന പുബ്ബഭാഗേ ലോകിയഞാണേന, പടിവേധകാലേ ലോകുത്തരഞാണേന പസ്സന്തി. ഏത്താവതാ സമ്മാദിട്ഠി വുത്താ.

ഇദാനി ദ്വീഹി ഗാഥാഹി തസ്സാ സമ്മാദിട്ഠിയാ ആനിസംസം ദസ്സേതി. തത്ഥ യോ ഭൂതം ഭൂതതോ ദിസ്വാതി ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാഭിസമയേന അഭിസമേത്വാതി അത്ഥോ. ഭൂതസ്സ ച അതിക്കമന്തി നിരോധം സച്ഛികിരിയാഭിസമയേന അഭിസമേത്വാതി അത്ഥോ. യഥാഭൂതേധിമുച്ചതീതി മഗ്ഗഭാവനാഭിസമയവസേന യഥാസഭാവേ നിരോധേ ‘‘ഏതം സന്തം, ഏതം പണീത’’ന്തി അധിമുച്ചതി. ഭവതണ്ഹാ പരിക്ഖയാതി സമുദയസ്സ പഹാനേനാതി അത്ഥോ. അസതിപി ചേത്ഥ സച്ചാനം നാനാഭിസമയത്തേ ‘‘ദിസ്വാ’’തി പുബ്ബകാലികവചനം സദ്ധിം പുബ്ബഭാഗപടിപദായ വോഹാരവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ന ഹി പുബ്ബം പസ്സിത്വാ പച്ഛാ അധിമുച്ചതി. ചതുസച്ചാഭിസമയോ സമാനകാലമേവ ഹോതി. സമാനകാലേപി വാ പുബ്ബകാലികാനി പദാനി ഭവന്തീതി ന ദോസോ. സ വേതി ഏകംസേന സോ അരഹം. ഭൂതപരിഞ്ഞാതോതി ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാതവാ. വീതതണ്ഹോതി വിഗതതണ്ഹോ. ഭവാഭവേതി ഖുദ്ദകേ ച മഹന്തേ ച ഭവേ. വുദ്ധിഅത്ഥേപി ഹി അ-കാരസ്സ സമ്ഭവതോ അഭവോതി മഹാഭവോ. സോ പന ഖുദ്ദകമഹന്തഭാവോ ഉപാദായുപാദായ വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ ഭവേതി സസ്സതേ. അഭവേതി ഉച്ഛേദേ. തദുഭയേപി ദിട്ഠിരാഗാഭാവേന വീതതണ്ഹോ. ഭൂതസ്സ വിഭവാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ സമുച്ഛേദാ. നാഗച്ഛതി പുനബ്ഭവന്തി അരഹതോ പരിനിബ്ബാനം വുത്തം.

൧൫൦. തയോ പുഗ്ഗലാതിആദി മിച്ഛാദിട്ഠികഗരഹണത്ഥം സമ്മാദിട്ഠികപസംസനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ വിരൂപഭാവം പന്നാ ഗതാ ദിട്ഠി ഏതേസന്തി വിപന്നദിട്ഠീ. സുന്ദരഭാവം പന്നാ ഗതാ ദിട്ഠി ഏതേസന്തി സമ്പന്നദിട്ഠീ. തിത്ഥിയോതി തിത്ഥം വുച്ചതി ദിട്ഠി, തം പടിപന്നത്താ തിത്ഥേ സാധു, തിത്ഥം യസ്സ അത്ഥീതി വാ തിത്ഥിയോ. ഇതോ ബഹിദ്ധാ പബ്ബജ്ജൂപഗതോ. തിത്ഥിയസാവകോതി തേസം ദിട്ഠാനുഗതിമാപന്നോ ഗഹട്ഠോ. യോ ച മിച്ഛാദിട്ഠികോതി തദുഭയഭാവം അനുപഗന്ത്വാ യായ കായചി ദിട്ഠിയാ മിച്ഛാദിട്ഠികോ.

തഥാഗതോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. പച്ചേകബുദ്ധോപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതോ. തഥാഗതസാവകോതി മഗ്ഗപ്പത്തോ ഫലപ്പത്തോ ച. യോ ച സമ്മാദിട്ഠികോതി തദുഭയവിനിമുത്തോ ലോകിയസമ്മാദിട്ഠിയാ സമ്മാദിട്ഠികോ.

ഗാഥാസു കോധനോതി യോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി, സോ. ഉപനാഹീതി തമേവ കോധം വഡ്ഢേത്വാ ഉപനന്ധനസീലോ. പാപമക്ഖീതി ലാമകഭൂതമക്ഖവാ. മായാവീതി കതപാപപടിച്ഛാദനവാ. വസലോതി ഹീനജച്ചോ. വിസുദ്ധോതി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ വിസുദ്ധോ. സുദ്ധതം ഗതോതി മഗ്ഗഫലസങ്ഖാതം സുദ്ധഭാവം ഗതോ. മേധാവീതി പഞ്ഞവാ. ഇമായ ഗാഥായ ലോകുത്തരസമ്മാദിട്ഠിസമ്പന്നോ ഏവ ഥോമിതോ.

വിപന്നദിട്ഠിയോ സമ്പന്നദിട്ഠിയോതി പുഗ്ഗലവോഹാരം പഹായ ധമ്മമേവ ഗരഹന്തോ ഥോമേന്തോ ച ആഹ. ഏതം മമാതി തണ്ഹാമഞ്ഞനവസേന ദിട്ഠി. ഏസോഹമസ്മീതി മാനമഞ്ഞനമൂലികാ ദിട്ഠി. ഏസോ മേ അത്താതി ദിട്ഠിമഞ്ഞനമേവ.

ഏതം മമാതി കാ ദിട്ഠീതിആദീഹി തിസ്സന്നം വിപന്നദിട്ഠീനം വിഭാഗഞ്ച ഗണനഞ്ച കാലസങ്ഗഹഞ്ച പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതം. തത്ഥ കാ ദിട്ഠീതി അനേകാസു ദിട്ഠീസു കതമാ ദിട്ഠീതി അത്ഥോ. കതമന്താനുഗ്ഗഹിതാതി പുബ്ബന്താപരന്തസങ്ഖാതകാലദ്വയേ കതമേന കാലേന അനുഗ്ഗഹിതാ, അനുബദ്ധാതി അത്ഥോ. യസ്മാ ‘‘ഏതം മമാ’’തി പരാമസന്തോ ‘‘ഏതം മമ അഹോസി, ഏവം മമ അഹോസി, ഏത്തകം മമ അഹോസീ’’തി അതീതം വത്ഥും അപദിസിത്വാ പരാമസതി, തസ്മാ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠി ഹോതി. പുബ്ബന്താനുഗ്ഗഹിതാ ച താ ദിട്ഠിയോ ഹോന്തി. യസ്മാ ‘‘ഏസോഹമസ്മീ’’തി പരാമസന്തോ ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ഏസോസ്മി വിസുജ്ഝിസ്സാമീ’’തി അനാഗതഫലം ഉപാദായ പരാമസതി, തസ്മാ അപരന്താനുദിട്ഠി ഹോതി. അപരന്താനുഗ്ഗഹിതാ ച താ ദിട്ഠിയോ ഹോന്തി. യസ്മാ ‘‘ഏസോ മേ അത്താ’’തി പരാമസന്തോ അതീതാനാഗതം ഉപാദിന്നസന്തതിം ഉപാദായ ‘‘ഏസോ മേ അത്താ’’തി പരാമസതി, സക്കായദിട്ഠിവസേന ച പരാമസതി, തസ്മാ സക്കായദിട്ഠി ഹോതി. പുബ്ബന്താപരന്താനുഗ്ഗഹിതാ ച താ ദിട്ഠിയോ ഹോന്തി. യസ്മാ പന സക്കായദിട്ഠിപ്പമുഖായേവ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ഹോന്തി, സക്കായദിട്ഠിസമുഗ്ഘാതേനേവ ച ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ സക്കായദിട്ഠിപ്പമുഖേന ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനീതി വുത്താ, സക്കായദിട്ഠിപ്പമുഖേന സക്കായദിട്ഠിദ്വാരേന ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി ഹോന്തീതി അത്ഥോ. സക്കായദിട്ഠിപ്പമുഖാനീതി പാഠോ സുന്ദരതരോ. സക്കായദിട്ഠി പമുഖാ ആദി ഏതേസന്തി സക്കായദിട്ഠിപ്പമുഖാനി. കാനി താനി? ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി.

‘‘കാ ദിട്ഠീ’’തി പുച്ഛായ വീസതിവത്ഥുകാ അത്താനുദിട്ഠി, വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠീതി വിസ്സജ്ജനം. ‘‘കതി ദിട്ഠിയോ’’തി പുച്ഛായ സക്കായദിട്ഠിപ്പമുഖാനി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനീതി വിസ്സജ്ജനം. സായേവ പന സക്കായദിട്ഠി ‘‘ഏസോ മേ അത്താ’’തി വചനസാമഞ്ഞേന അത്താനുദിട്ഠീതി വുത്താ. തസ്സാ വുത്തായ അത്തവാദപടിസഞ്ഞുത്താ ദിട്ഠിപി വുത്തായേവ ഹോതി.

൧൫൧. യേ കേചി, ഭിക്ഖവേതിആദിസുത്താഹരണം സമ്പന്നദിട്ഠിപുഗ്ഗലസമ്ബന്ധേന സമ്പന്നദിട്ഠിപുഗ്ഗലവിഭാഗദസ്സനത്ഥം കതം. തത്ഥ നിട്ഠം ഗതാതി മഗ്ഗഞാണവസേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാതി നിച്ഛയം ഗതാ, നിബ്ബേമതികാതി അത്ഥോ. നിട്ഠാഗതാതി പാഠോ സമാസപദം ഹോതി, അത്ഥോ പന സോയേവ. ദിട്ഠിസമ്പന്നാതി ദിട്ഠിയാ സുന്ദരഭാവം ഗതാ. ഇധ നിട്ഠാതി ഇമിസ്സാ കാമധാതുയാ പരിനിബ്ബാനം. ഇധ വിഹായ നിട്ഠാതി ഇമം കാമഭവം വിജഹിത്വാ സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മലോകേ പരിനിബ്ബാനം. സത്തക്ഖത്തുപരമസ്സാതി സത്തക്ഖത്തുംപരമാ സത്തവാരപരമാ ഭവൂപപത്തി അത്തഭാവഗ്ഗഹണം അസ്സ, തതോ പരം അട്ഠമം ഭവം നാദിയതീതി സത്തക്ഖത്തുപരമോ. തസ്സ സത്തക്ഖത്തുപരമസ്സ സോതാപന്നസ്സ. കോലംകോലസ്സാതി കുലതോ കുലം ഗച്ഛതീതി കോലംകോലോ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയതോ ഹി പട്ഠായ നീചേ കുലേ ഉപപത്തി നാമ നത്ഥി, മഹാഭോഗകുലേസുയേവ നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ. തസ്സ കോലംകോലസ്സ സോതാപന്നസ്സ. ഏകബീജിസ്സാതി ഖന്ധബീജം നാമ കഥിതം. യസ്സ ഹി സോതാപന്നസ്സ ഏകംയേവ ഖന്ധബീജം അത്ഥി, ഏകം അത്തഭാവഗ്ഗഹണം, സോ ഏകബീജീ നാമ. തസ്സ ഏകബീജിസ്സ സോതാപന്നസ്സ. ഭഗവതാ ഗഹിതനാമവസേനേവേതാനി ഏതേസം നാമാനി. ഏത്തകഞ്ഹി ഠാനം ഗതോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ നാമ ഹോതി, ഏത്തകം കോലംകോലോ, ഏത്തകം ഏകബീജീതി ഭഗവതാ ഏതേസം നാമം ഗഹിതം. ഭഗവാ ഹി ‘‘അയം ഏത്തകം ഠാനം ഗമിസ്സതി, അയം ഏത്തകം ഠാനം ഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ തേസം താനി താനി നാമാനി അഗ്ഗഹേസി. മുദുപഞ്ഞോ ഹി സോതാപന്നോ സത്ത ഭവേ നിബ്ബത്തേന്തോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ നാമ, മജ്ഝിമപഞ്ഞോ പരം ഛട്ഠം ഭവം നിബ്ബത്തേന്തോ കോലംകോലോ നാമ, തിക്ഖപഞ്ഞോ ഏകം ഭവം നിബ്ബത്തേന്തോ ഏകബീജീ നാമ. തം പനേതം തേസം മുദുമജ്ഝിമതിക്ഖപഞ്ഞതം പുബ്ബഹേതു നിയമേതി. ഇമേ തയോപി സോതാപന്നാ കാമഭവവസേന വുത്താ, രൂപാരൂപഭവേ പന ബഹുകാപി പടിസന്ധിയോ ഗണ്ഹന്തി. സകദാഗാമിസ്സാതി പടിസന്ധിവസേന സകിം കാമഭവം ആഗച്ഛതീതി സകദാഗാമീ. തസ്സ സകദാഗാമിസ്സ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അരഹാതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അരഹാ. അരഹന്തിപി പാഠോ. ഇധ നിട്ഠാതി കാമഭവം സംസരന്തേയേവ സന്ധായ വുത്തം. രൂപാരൂപഭവേ ഉപ്പന്നാ പന അരിയാ കാമഭവേ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായന്തി.

അന്തരാപരിനിബ്ബായിസ്സാതി ആയുവേമജ്ഝസ്സ അന്തരായേവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായനതോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ. സോ പന ഉപ്പന്നസമനന്തരാ പരിനിബ്ബായീ, ആയുവേമജ്ഝം അപ്പത്വാ പരിനിബ്ബായീ, ആയുവേമജ്ഝം പത്വാ പരിനിബ്ബായീതി തിവിധോ ഹോതി. തസ്സ അന്തരാപരിനിബ്ബായിസ്സ അനാഗാമിനോ. ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായിസ്സാതി ആയുവേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ വാ കാലകിരിയം ഉപഗന്ത്വാ വാ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായന്തസ്സ അനാഗാമിനോ. അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സാതി അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന അധിമത്തപ്പയോഗം അകത്വാവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായനധമ്മസ്സ അനാഗാമിനോ. സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സാതി സസങ്ഖാരേന ദുക്ഖേന കസിരേന അധിമത്തപ്പയോഗം കത്വാവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായനധമ്മസ്സ അനാഗാമിനോ. ഉദ്ധംസോതസ്സ അകനിട്ഠഗാമിനോതി ഉദ്ധംവാഹിഭാവേന ഉദ്ധമസ്സ തണ്ഹാസോതം വട്ടസോതം വാതി ഉദ്ധംസോതോ, ഉദ്ധം വാ ഗന്ത്വാ പടിലഭിതബ്ബതോ ഉദ്ധമസ്സ മഗ്ഗസോതന്തി ഉദ്ധംസോതോ, അകനിട്ഠം ഗച്ഛതീതി അകനിട്ഠഗാമീ. തസ്സ ഉദ്ധംസോതസ്സ അകനിട്ഠഗാമിനോ അനാഗാമിസ്സ. അയം പന അനാഗാമീ ചതുപ്പഭേദോ – യോ അവിഹതോ പട്ഠായ ചത്താരോ ബ്രഹ്മലോകേ സോധേത്വാ അകനിട്ഠം ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ ഹേട്ഠാ തയോ ബ്രഹ്മലോകേ സോധേത്വാ സുദസ്സീബ്രഹ്മലോകേ ഠത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ഉദ്ധംസോതോ ന അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ ഇതോ അകനിട്ഠമേവ ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ന ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ ഹേട്ഠാ ചതൂസു ബ്രഹ്മലോകേസു തത്ഥ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായതി, അയം ന ഉദ്ധംസോതോ ന അകനിട്ഠഗാമീ നാമാതി. ഇമേ പഞ്ച അനാഗാമിനോ സുദ്ധാവാസം ഗഹേത്വാ വുത്താ. അനാഗാമിനോ പന രൂപരാഗാരൂപരാഗാനം അപ്പഹീനത്താ ആകങ്ഖമാനാ സേസരൂപാരൂപഭവേസുപി നിബ്ബത്തന്തി. സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്താ പന അഞ്ഞത്ഥ ന നിബ്ബത്തന്തി. അവേച്ചപ്പസന്നാതി അരിയമഗ്ഗവസേന ജാനിത്വാ ബുജ്ഝിത്വാ അചലപ്പസാദേന പസന്നാ. സോതാപന്നാതി അരിയമഗ്ഗസോതം ആപന്നാ. ഇമിനാ സബ്ബേപി അരിയഫലട്ഠാ പുഗ്ഗലാ ഗഹിതാതി.

ഭവവിഭവദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സദ്ധമ്മപ്പകാസിനിയാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗട്ഠകഥായ

ദിട്ഠികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.