അനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനാ

൫൫൦. അനുലോമപച്ചനീയേ ‘‘ഹേതുയാ സത്ത, ആരമ്മണേ നവാ’’തി ഏവം അനുലോമേ ‘‘നഹേതുയാ പന്നരസ, നാരമ്മണേ പന്നരസാ’’തി ഏവം പച്ചനീയേ ച ലദ്ധഗണനേസു പച്ചയേസു യോ പച്ചയോ അനുലോമതോ ഠിതോ, തസ്സ അനുലോമേ ലദ്ധവാരേഹി സദ്ധിം യേ പച്ചനീയതോ ഠിതസ്സ പച്ചനീയേ ലദ്ധവാരേസു സദിസവാരാ, തേസം വസേന ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. അനുലോമസ്മിഞ്ഹി ഹേതുപച്ചയേ ‘‘ഹേതുയാ സത്താ’’തി സത്ത വാരാ ലദ്ധാ, പച്ചനീയേ നാരമ്മണപച്ചയേ ‘‘നാരമ്മണേ പന്നരസാ’’തി പന്നരസ ലദ്ധാ. തേസു യേ ഹേതുയാ സത്ത വുത്താ, തേഹി സദ്ധിം നാരമ്മണേ വുത്തേസു പന്നരസസു ‘‘കുസലോ കുസലസ്സ, അബ്യാകതസ്സ, കുസലാബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ അകുസലസ്സ, അബ്യാകതസ്സ, അകുസലാബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി ഇമേ സത്ത സദിസാ. തേ സന്ധായ ഹേതുപച്ചയാ നആരമ്മണേ സത്താതി വുത്തം. നഅധിപതിയാ സത്താതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

നസഹജാതസ്സ പന ഹേതുപച്ചയസ്സ അഭാവാ നസഹജാതേ ഏകോപി ന ലബ്ഭതി, തസ്മാ തേന സദ്ധിം യോജനാ ന കതാ. നഅഞ്ഞമഞ്ഞേ കുസലാദയോ തയോ രൂപാബ്യാകതസ്സ ലബ്ഭന്തി, തേ സന്ധായ തീണീതി വുത്തം. തഥാ നസമ്പയുത്തേ. നവിപ്പയുത്തേ പന കുസലം കുസലസ്സ, അകുസലം അകുസലസ്സ, അബ്യാകതം അബ്യാകതസ്സാതി അരൂപധമ്മവസേന തീണി വേദിതബ്ബാനി. നനിസ്സയനോഅത്ഥിനോഅവിഗതാ നസഹജാതോ വിയ ന ലബ്ഭന്തിയേവാതി തേഹിപി സദ്ധിം യോജനാ ന കതാ. ഏവമേത്ഥ സത്ത തീണീതി ദ്വേയേവ ഗണനപരിച്ഛേദാ, തേസം വസേന ഊനതരഗണനേന സദ്ധിം അതിരേകഗണനസ്സപി ഗണനം പരിഹാപേത്വാ പച്ചയഘടനേസു ഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

൫൫൧. തത്ഥ ഹേതുസഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതന്തി നാരമ്മണേ സത്താതി കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ, സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേന പച്ചയോ, നാരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ. കുസലാ ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ, സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേന പച്ചയോ, നാരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോതി ഇമിനാ നയേന സത്ത വാരാ ഉദ്ധരിതബ്ബാ. നാധിപതിയാ സത്താതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ദുതിയേ ഘടനേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പവിട്ഠത്താ ഠപേത്വാ നസമ്പയുത്തം സേസേസു തീണീതി വുത്തം. നസമ്പയുത്തേ പന അഞ്ഞമഞ്ഞവിപ്പയുത്തം പടിസന്ധിനാമരൂപം സന്ധായ ഏകന്തി വുത്തം. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ചേത്ഥ അനുലോമഘടനേ പവിട്ഠത്താ പച്ചനീയതോ ന ലബ്ഭതി, തസ്മാ ‘‘നഅഞ്ഞമഞ്ഞേ’’തി ന വുത്തം. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സേസഘടനേസുപി പവിട്ഠപച്ചയാ പച്ചനീയതോ ന ലബ്ഭന്തീതി ന വുത്താ. തതിയഘടനേ സമ്പയുത്തസ്സ പവിട്ഠത്താ സബ്ബത്ഥ തീണിയേവ. ചതുത്ഥഘടനേ വിപ്പയുത്തസ്സ പവിട്ഠത്താ തീണി കുസലാദീനി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ. പഞ്ചമേ വിപാകസ്സ പവിട്ഠത്താ സബ്ബത്ഥ ഏകം അബ്യാകതേന അബ്യാകതം. ഇതോ പരേസുപി വിപാകസമ്പയുത്തേസു ഏസേവ നയോ.

൫൫൨. ഹേതുസഹജാതനിസ്സയഇന്ദ്രിയമഗ്ഗഅത്ഥിഅവിഗതന്തി നാരമ്മണേ ചത്താരീതി കുസലോ കുസലസ്സ, അബ്യാകതസ്സ, കുസലാബ്യാകതസ്സ; അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സാതി ഇമേസം വസേന വേദിതബ്ബാനി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. നഅഞ്ഞമഞ്ഞേ ദ്വേതി കുസലോ അബ്യാകതസ്സ, തഥാ അബ്യാകതോ. പരതോപി ദ്വീസു ഏസേവ നയോ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബഘടനേസു ലബ്ഭമാനവസേന ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. സബ്ബാനിപി ചേതാനി ഇമസ്മിം അനുലോമപച്ചനീയേ സഹജാതവസേന ചേവ പകിണ്ണകവസേന ച പന്നരസാധികാനി ചത്താരി ഘടനസതാനി വുത്താനി. തേസു തസ്മിം തസ്മിം ഘടനേ യേ അനുലോമതോ ഠിതാ പച്ചയാ, തേസം ഏകോപി പച്ചനീയതോ ന ലബ്ഭതി. ഹേതുമൂലകേ ചേത്ഥ പഠമേ ഘടനേ അനുലോമതോ പഞ്ചന്നം പച്ചയാനം ഠിതത്താ പച്ചനീയതോ ഏകൂനവീസതി പച്ചയാ ആഗതാ. ഏവം സേസേസുപി അനുലോമതോ ഠിതാവസേസാ പച്ചനീയതോ ആഗതാ. അനുലോമതോ ചേത്ഥ ബഹൂസുപി ഠിതേസു പച്ചനീയതോ ഏകേകോവ ആഗതോതി വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച ഹേതുമൂലകേ, ഏവം ആരമ്മണാദിമൂലകേസുപി സബ്ബമേതം വിധാനം യഥാനുരൂപതോ വേദിതബ്ബന്തി.

അനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനാ.

പച്ചനീയാനുലോമവണ്ണനാ

൬൩൧. പച്ചനീയാനുലോമേപി ‘‘ഹേതുയാ സത്ത, ആരമ്മണേ നവാ’’തി ഏവം അനുലോമേ ‘‘നഹേതുയാ പന്നരസ, നാരമ്മണേ പന്നരസാ’’തി ഏവം പച്ചനീയേ ച ലദ്ധഗണനേസു പച്ചയേസു യോ പച്ചനീയതോ ഠിതോ, തസ്സ പച്ചനീയതോ ലദ്ധവാരേസു യേ അനുലോമതോ ഠിതസ്സ അനുലോമതോ ലദ്ധവാരേഹി സദിസാ വാരാ, തേസം വസേന ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. പച്ചനീയസ്മിഞ്ഹി നഹേതുപച്ചയേ ‘‘നഹേതുയാ പന്നരസാ’’തി പന്നരസ വാരാ ലദ്ധാ, അനുലോമേ ആരമ്മണപച്ചയേ ‘‘ആരമ്മണേ നവാ’’തി നവ വാരാ ലദ്ധാ. തത്ഥ യേ നഹേതുയാ പന്നരസ വുത്താ, തേസു യേ വാരാ ആരമ്മണേ വുത്തേഹി നവഹി സദിസാ, തേസം വസേന ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ യേ ആരമ്മണേ നവ വുത്താ, തേ നഹേതുയാ വുത്തേസു പന്നരസസു കുസലോ ‘‘കുസലാകുസലാബ്യാകതാനം, അകുസലോ അകുസലകുസലാബ്യാകതാനം, അബ്യാകതോ അബ്യാകതകുസലാകുസലാന’’ന്തി ഇമേഹി നവഹി സദിസാ, തേ സന്ധായ നഹേതുയാ ആരമ്മണേ നവാതി വുത്തം. അധിപതിയാ ദസാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ആരമ്മണാദീനഞ്ഹി അനുലോമഗണനായ യേ വാരാ വുത്താ നഹേതുപച്ചയേന സദ്ധിം സംസന്ദനേപി തേ സബ്ബേ ലബ്ഭന്തീതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ നഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ തം പച്ചവേക്ഖതി, പുബ്ബേ സുചിണ്ണാനി പച്ചവേക്ഖതീ’’തി ഇമിനാ ഉപായേന തേസം പാളി ഉദ്ധരിതബ്ബാ.

നഹേതുപച്ചയാ അധിപതിയാ ദസാതി ഏത്ഥ ഠപേത്വാ വീമംസാധിപതിം സേസാധിപതിവസേന അനുലോമവിഭങ്ഗേ ആഗതവാരാ ഉദ്ധരിതബ്ബാ. ഏവമേത്ഥ നവ ദസസത്തതീണിതേരസഏകന്തി ഛ ഗണനപരിച്ഛേദാ, തേസം വസേന ഊനതരഗണനേന സദ്ധിം അതിരേകഗണനസ്സാപി ഗണനം പരിഹാപേത്വാ നഹേതുമൂലകാദീനം നയാനം തിമൂലകാദീസു സബ്ബസംസന്ദനേസു ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. ഇദം താവ സാധാരണലക്ഖണം. ന പനേതം സബ്ബസംസന്ദനേസു ഗച്ഛതി, യേഹി പന പച്ചയേഹി സദ്ധിം യേസം പച്ചയാനം സംസന്ദനേ യേ വാരാ വിരുജ്ഝന്തി, തേ അപനേത്വാ അവസേസാനം വസേനപേത്ഥ ഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

നഹേതുപച്ചയാ നആരമ്മണപച്ചയാ അധിപതിയാ സത്താതി ഏത്ഥ ഹി കുസലോ അകുസലസ്സ; അബ്യാകതോ കുസലസ്സ, അകുസലസ്സാതി ഇമേ ആരമ്മണാധിപതിവസേന ലബ്ഭമാനാ തയോ വാരാ വിരുജ്ഝന്തി. കസ്മാ? നആരമ്മണപച്ചയാതി വുത്തത്താ. തസ്മാ തേ അപനേത്വാ സഹജാതാധിപതിനയേനേവേത്ഥ ‘‘കുസലോ കുസലസ്സ, അബ്യാകതസ്സ, കുസലാബ്യാകതസ്സ; അകുസലോ അകുസലസ്സ, അബ്യാകതസ്സ, അകുസലാബ്യാകതസ്സ; അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി സത്ത വാരാ വേദിതബ്ബാ. തേപി നഹേതുപച്ചയാതി വചനതോ ഠപേത്വാ വീമംസാധിപതിം സേസാധിപതീനം വസേന. ഏവം സബ്ബത്ഥ ഊനതരഗണനപച്ചയവസേന അവിരുജ്ഝമാനഗണനവസേന ച ഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

യേസു ച പച്ചയേസു പച്ചനീയതോ ഠിതേസു യേ അനുലോമതോ ന തിട്ഠന്തി, തേപി വേദിതബ്ബാ. സേയ്യഥിദം – അനന്തരേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ സമനന്തരാസേവനനത്ഥിവിഗതാ അനുലോമതോ ന തിട്ഠന്തി, സഹജാതേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ ഹേതുഅഞ്ഞമഞ്ഞവിപാകഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്താ അനുലോമതോ ന തിട്ഠന്തി, നിസ്സയേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ വത്ഥുപുരേജാതോ അനുലോമതോ ന തിട്ഠതി. ആഹാരേ വാ ഇന്ദ്രിയേ വാ പച്ചനീയതോ ഠിതേ ഹേതുഅഞ്ഞമഞ്ഞവിപാകഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്താ അനുലോമതോ ന തിട്ഠന്തി. ആരമ്മണേ പന പച്ചനീയതോ ഠിതേ അധിപതിഉപനിസ്സയാ അനുലോമതോ ന തിട്ഠന്തി, ആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയാ പന ന ലബ്ഭന്തി. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ യം ലബ്ഭതി, യഞ്ച ന ലബ്ഭതി, തം ജാനിത്വാ ലബ്ഭമാനവസേന വാരാ ഉദ്ധരിതബ്ബാ.

തത്ഥ സബ്ബേസുപി തിമൂലകാദീസു അനന്തരേ സത്താതിആദയോ ദുമൂലകേ ലദ്ധവാരായേവ സത്തമൂലകാദീസു പന നസഹജാതപച്ചയാ നിസ്സയേ തീണീതി പുരേജാതവസേന വത്ഥുനിസ്സയേ തീണി. കമ്മേ ദ്വേ നാനാക്ഖണികവസേനേവ. ആഹാരേ ഏകം കബളീകാരാഹാരവസേന. ഇന്ദ്രിയേ ഏകം രൂപിന്ദ്രിയവസേന. കമേന ഗന്ത്വാ വിപ്പയുത്തേ തീണീതി കുസലാദീനം അബ്യാകതന്താനി പച്ഛാജാതവസേന. അത്ഥിഅവിഗതേസു പഞ്ചാതി താനി ചേവ തീണി, കുസലാബ്യാകതാ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലാബ്യാകതാ അബ്യാകതസ്സാതി ഇമാനി ച ദ്വേ പച്ഛാജാതാഹാരിന്ദ്രിയവസേനാതി. പച്ഛാജാതപച്ചയസ്സ പച്ചനീകഭാവതോ പട്ഠായ പന അത്ഥിഅവിഗതേസു ഏകന്തി അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സ ആഹാരിന്ദ്രിയവസേന. നാഹാരേ ഗഹിതേ നഇന്ദ്രിയപച്ചയാതി ന ഗഹേതബ്ബം. തഥാ നഇന്ദ്രിയേ ഗഹിതേ നാഹാരപച്ചയാതി. കസ്മാ? ദ്വീസു ഏകതോ ഗഹിതേസു ഗണേതബ്ബവാരസ്സ അഭാവതോ. ഝാനമഗ്ഗാദീസുപി പച്ചനീകതോ ഠിതേസു ആഹാരതോ വാ ഇന്ദ്രിയതോ വാ ഏകം അനുലോമം അകത്വാവ അവസാനേ ഇന്ദ്രിയേ ഏകം, അത്ഥിയാ ഏകം, അവിഗതേ ഏകം, ആഹാരേ ഏകം, അത്ഥിയാ ഏകം, അവിഗതേ ഏകന്തി വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

നഹേതുമൂലകം.

൬൩൬. നാരമ്മണമൂലകാദീസു നഅഞ്ഞമഞ്ഞമൂലകേ നഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഹേതുയാ തീണീതി കുസലാദീനി ചിത്തസമുട്ഠാനാനം. അധിപതിയാ അട്ഠാതി അധിപതിയാ വുത്തേസു ദസസു ‘‘കുസലോ കുസലാബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ അകുസലാബ്യാകതസ്സാ’’തി ദ്വേ അപനേത്വാ സേസാനി അട്ഠ. സഹജാതേ പഞ്ചാതി ഹേതുയാ വുത്തേഹി തീഹി സദ്ധിം ‘‘കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച അബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ ച അബ്യാകതോ ച അബ്യാകതസ്സാ’’തി ഇമേ ദ്വേ. നിസ്സയേ സത്താതി തേഹി പഞ്ചഹി സദ്ധിം ‘‘അബ്യാകതോ കുസലസ്സ, അബ്യാകതോ അകുസലസ്സാ’’തി ഇമേ ദ്വേ വത്ഥുവസേന. കമ്മേ തീണീതി ഹേതുയാ വുത്താനേവ. സേസതികേസുപി ഏസേവ നയോ. അധിപതിയാ തീണീതി ഹേട്ഠാ വുത്താനേവ.

൬൪൪. നാഹാരമൂലകേ അഞ്ഞമഞ്ഞേ തീണീതി ഠപേത്വാ ആഹാരേ സേസചേതസികവസേന വേദിതബ്ബാനി. യഥാ ച ഹേട്ഠാ, തഥാ ഇധാപി നാഹാരനഇന്ദ്രിയേസു ഏകേകമേവ ഗഹിതം, ന ദ്വേ ഏകതോ.

൬൪൮. നസമ്പയുത്തപച്ചയാ ഹേതുയാ തീണീതി ഹേട്ഠാ നഅഞ്ഞമഞ്ഞേ വുത്താനേവ. അധിപതിയാ അട്ഠാതി വുത്താനേവ. നവിപ്പയുത്തമൂലകേ കമ്മേ പഞ്ചാതി കുസലാദിചേതനാ സഹജാതകുസലാദീനം, നാനാക്ഖണികാ കുസലാകുസലചേതനാ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപസ്സാതി ഏവം പഞ്ച. ആഹാരിന്ദ്രിയേസു തീണി സഹജാതസദിസാനി. ഝാനമഗ്ഗാദീസു തീണി ഹേതുസദിസാനി.

൬൫൦. നോഅത്ഥിമൂലകേ യസ്മാ ഹേതു നോഅത്ഥി നാമ ന ഹോതി, നിയമതോ അത്ഥിയേവ, തസ്മാ തം അഗ്ഗഹേത്വാ നാരമ്മണേ നവാതി വുത്തം. യഥാ ച ഹേതു, തഥാ അഞ്ഞേപി അത്ഥിപച്ചയലക്ഖണയുത്താ ഏത്ഥ അനുലോമതോ ന തിട്ഠന്തി. കമ്മേ ദ്വേതി ഇദം പന നാനാക്ഖണികകമ്മവസേന വുത്തം. പച്ചനീയതോ സബ്ബേ ലബ്ഭന്തി. യം പന അനുലോമതോ ലബ്ഭമാനമ്പി അഗ്ഗഹേത്വാ തതോ പുരേതരാ പച്ചയാ പച്ചനീയതോ ഗയ്ഹന്തി, സോ പച്ഛാ യോജനം ലഭതി. തേനേവേത്ഥ ‘‘നോഅത്ഥിപച്ചയാ നഹേതുപച്ചയാ…പേ… നോഅവിഗതപച്ചയാ കമ്മേ ദ്വേ’’തി വുത്തം. കസ്മാ പനേസ സകട്ഠാനേയേവ ന ഗഹിതോതി? യസ്മാ അവസേസേസുപി പച്ചനീയതോ ഠിതേസു ഏകോവ അനുലോമതോ ലബ്ഭതി. ഇദഞ്ഹി ഇമസ്മിം പച്ചയാനുലോമേ ലക്ഖണം – യോ സബ്ബേസു പച്ചനീയതോ ഠിതേസു ഏകോവ അനുലോമതോ ലബ്ഭതി, സോ പച്ഛാ വുച്ചതീതി. നോഅത്ഥിപച്ചയാ നോഹേതുപച്ചയാ…പേ… നോഅവിഗതപച്ചയാ ഉപനിസ്സയേ നവാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഇദം പന പകതൂപനിസ്സയവസേന വുത്തം. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ ലബ്ഭമാനം അലബ്ഭമാനം പുരേവുത്തം പച്ഛാവുത്തഞ്ച വേദിതബ്ബന്തി.

പഞ്ഹാവാരസ്സ പച്ചനീയാനുലോമവണ്ണനാ.

നിട്ഠിതാ ച കുസലത്തികപട്ഠാനസ്സ വണ്ണനാതി.