൨. വേദനാത്തികവണ്ണനാ

൧. വേദനാത്തികേ തിസ്സോ വേദനാ രൂപം നിബ്ബാനന്തി ഇമേ ധമ്മാ ന ലബ്ഭന്തി, തസ്മാ ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാതിആദി വുത്തം. പടിസന്ധിക്ഖണേ സുഖായ വേദനായാതി സഹേതുകപടിസന്ധിവസേന വുത്തം. ദുക്ഖവേദനാ പടിസന്ധിയം ന ലബ്ഭതീതി ദുതിയവാരേ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം ന കതം. തതിയവാരേ പടിസന്ധിക്ഖണേതി സഹേതുകപടിസന്ധിവസേന വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഇതോ പരേസു ച പച്ചയേസു യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതി. സബ്ബത്ഥ തയോ തയോ വാരാ വുത്താ. തേന വുത്തം ഹേതുയാ തീണി…പേ… അവിഗതേ തീണീതി.

൬. പച്ചയസംസന്ദനേ പന സഹേതുകായ വിപാകദുക്ഖവേദനായ അഭാവതോ ഹേതുമൂലകനയേ വിപാകേ ദ്വേതി വുത്തം. അധിപതിആദീഹി സദ്ധിം സംസന്ദനേസുപി വിപാകേ ദ്വേയേവ. കസ്മാ? വിപാകേ ദുക്ഖവേദനായ അധിപതിഝാനമഗ്ഗാനം അഭാവതോ. യേഹി ച സദ്ധിം സംസന്ദനേ വിപാകേ ദ്വേ വാരാ ലബ്ഭന്തി, വിപാകേന സദ്ധിം സംസന്ദനേ തേസുപി ദ്വേയേവ.

൧൦. പച്ചനീയേ നപുരേജാതേ ആരുപ്പേ ച പടിസന്ധിയഞ്ച ദുക്ഖവേദനായ അഭാവതോ ദ്വേ വാരാ ആഗതാ. നവിപ്പയുത്തേപി ആരുപ്പേ ദുക്ഖാഭാവതോ ദ്വേയേവ. സബ്ബഅരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകാ പന സഹജാതാദയോ പച്ചയാ ഇമസ്മിം പച്ചനീയവാരേ പരിഹായന്തി. കസ്മാ? വേദനാസമ്പയുത്തസ്സ ധമ്മസ്സ വേദനാസമ്പയുത്തം പടിച്ച സഹജാതാദീഹി വിനാ അനുപ്പത്തിതോ പച്ഛാജാതപച്ചയഞ്ച വിനാവ ഉപ്പത്തിതോ.

൧൭. പച്ചയസംസന്ദനേ പന നപുരേജാതേ ഏകന്തി ആരുപ്പേ പടിസന്ധിയഞ്ച അഹേതുകാദുക്ഖമസുഖവേദനാസമ്പയുത്തം സന്ധായ വുത്തം. നകമ്മേ ദ്വേതി അഹേതുകകിരിയസമ്പയുത്തചേതനാവസേന വുത്തം. സുഖായ ഹി അദുക്ഖമസുഖായ ച വേദനായ സമ്പയുത്തേ ധമ്മേ പടിച്ച താഹി വേദനാഹി സമ്പയുത്താ അഹേതുകകിരിയചേതനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. നഹേതുപച്ചയാ നവിപാകേപി ഏസേവ നയോ. നവിപ്പയുത്തേ ഏകന്തി ആരുപ്പേ ആവജ്ജനവസേന വുത്തം. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബസംസന്ദനേസു ഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

൨൫-൩൭. അനുലോമപച്ചനീയേ പച്ചനീയേ ലദ്ധപച്ചയാ ഏവ പച്ചനീയതോ തിട്ഠന്തി. പച്ചനീയാനുലോമേ സബ്ബാ രൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകാ സഹജാതാദയോ അനുലോമതോവ തിട്ഠന്തി, ന പച്ചനീയതോ. അഹേതുകസ്സ പന ചിത്തുപ്പാദസ്സ അധിപതി നത്ഥീതി അധിപതിപച്ചയോ അനുലോമതോ ന തിട്ഠതി. പടിച്ചവാരാദീസു പന പച്ഛാജാതോ അനുലോമതോ ന ലബ്ഭതിയേവാതി പരിഹീനോ. യേ ചേത്ഥ അനുലോമതോ ലബ്ഭന്തി, തേ പച്ചനീയതോ ലബ്ഭമാനേഹി സദ്ധിം പരിവത്തേത്വാപി യോജിതായേവ. തേസു തീണി ദ്വേ ഏകന്തി തയോവ വാരപരിച്ഛേദാ, തേ സബ്ബത്ഥ യഥാനുരൂപം സല്ലക്ഖേതബ്ബാ. യോ ചായം പടിച്ചവാരേ വുത്തോ, സഹജാതവാരാദീസുപി അയമേവ വണ്ണനാനയോ.

൩൮. പഞ്ഹാവാരേ പന സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനന്തി തേന സദ്ധിം സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം തേഹിയേവ വാ ഹേതൂഹി സുഖവേദനാദീഹി വാ.

൩൯. വിപ്പടിസാരിസ്സാതി ദാനാദീസു താവ ‘‘കസ്മാ മയാ ഇദം കതം, ദുട്ഠു മേ കതം, അകതം സേയ്യോ സിയാ’’തി ഏവം വിപ്പടിസാരിസ്സ. ഝാനപരിഹാനിയം പന ‘‘പരിഹീനം മേ ഝാനം, മഹാജാനിയോ വതമ്ഹീ’’തി ഏവം വിപ്പടിസാരിസ്സ. മോഹോ ഉപ്പജ്ജതീതി ദോസസമ്പയുത്തമോഹോ. തഥാ മോഹം അരബ്ഭാതി ദോസസമ്പയുത്തമോഹമേവ.

൪൫. സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം ഭവങ്ഗം അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തസ്സ ഭവങ്ഗസ്സാതി തദാരമ്മണസങ്ഖാതം പിട്ഠിഭവങ്ഗം മൂലഭവങ്ഗസ്സ. വുട്ഠാനസ്സാതി തദാരമ്മണസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ വാ. ഉഭയമ്പി ഹേതം കുസലാകുസലജവനതോ വുട്ഠിതത്താ വുട്ഠാനന്തി വുച്ചതി. കിരിയം വുട്ഠാനസ്സാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഫലം വുട്ഠാനസ്സാതി ഫലചിത്തം ഭവങ്ഗസ്സ. ഭവങ്ഗേന ഹി ഫലതോ വുട്ഠിതോ നാമ ഹോതി. പരതോ ‘‘വുട്ഠാന’’ന്തി ആഗതട്ഠാനേസുപി ഏസേവ നയോ.

൪൬. ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ഖന്ധാതി ദോമനസ്സസമ്പയുത്താ അകുസലാ ഖന്ധാ. അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തസ്സ വുട്ഠാനസ്സാതി തദാരമ്മണസങ്ഖാതസ്സ ആഗന്തുകഭവങ്ഗസ്സ വാ ഉപേക്ഖാസമ്പയുത്തമൂലഭവങ്ഗസ്സ വാ. സചേ പന സോമനസ്സസഹഗതം മൂലഭവങ്ഗം ഹോതി, തദാരമ്മണസ്സ ച ഉപ്പത്തികാരണം ന ഹോതി, ജവനസ്സ ആരമ്മണതോ അഞ്ഞസ്മിമ്പി ആരമ്മണേ അദുക്ഖമസുഖവേദനം അകുസലവിപാകം ഉപ്പജ്ജതേവ. തമ്പി ഹി ജവനതോ വുട്ഠിതത്താ വുട്ഠാനന്തി വുച്ചതി. സഹജാതപച്ചയാദിനിദ്ദേസാ ഉത്താനത്ഥായേവ. നഹേത്ഥ കിഞ്ചി അത്ഥി, യം ന സക്കാ സിയാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന വേദേതും, തസ്മാ സാധുകം ഉപലക്ഖേതബ്ബം.

൬൨. ഇദാനി യസ്മിം യസ്മിം പച്ചയേ യേ യേ വാരാ ലദ്ധാ, സബ്ബേ തേ സങ്ഖിപിത്വാ ഗണനായ ദസ്സേതും ഹേതുയാ തീണീതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സബ്ബാനി തീണി സുദ്ധാനം തിണ്ണം പദാനം വസേന വേദിതബ്ബാനി. ആരമ്മണേ നവ ഏകമൂലകേകാവസാനാനി. അധിപതിയാ പഞ്ച സഹജാതാധിപതിവസേന അമിസ്സാനി തീണി, ആരമ്മണാധിപതിവസേന ച ‘‘സുഖായ സമ്പയുത്തോ സുഖായ സമ്പയുത്തസ്സ, അദുക്ഖമസുഖായ സമ്പയുത്തോ അദുക്ഖമസുഖായ സമ്പയുത്തസ്സാ’’തി ദ്വേ, താനി ന ഗണേതബ്ബാനി. സുഖായ പന സമ്പയുത്തോ അദുക്ഖമസുഖായ, അദുക്ഖമസുഖായ സമ്പയുത്തോ സുഖായാതി ഇമാനി ദ്വേ ഗണേതബ്ബാനീതി ഏവം പഞ്ച. അനന്തരസമനന്തരേസു സത്താതി സുഖാ ദ്വിന്നം, തഥാ ദുക്ഖാ, അദുക്ഖമസുഖാ തിണ്ണമ്പീതി ഏവം സത്ത. ഉപനിസ്സയേ നവാതി സുഖസമ്പയുത്തോ സുഖസമ്പയുത്തസ്സ തീഹിപി ഉപനിസ്സയേഹി, ദുക്ഖസമ്പയുത്തസ്സ പകതൂപനിസ്സയേനേവ, ഉപേക്ഖാസമ്പയുത്തസ്സ തീഹിപി, ദുക്ഖസമ്പയുത്തോ ദുക്ഖസമ്പയുത്തസ്സ അനന്തരപകതൂപനിസ്സയേഹി, സുഖസമ്പയുത്തസ്സ പകതൂപനിസ്സയേന, അദുക്ഖമസുഖസമ്പയുത്തസ്സ ദ്വിധാ, അദുക്ഖമസുഖസമ്പയുത്തോ അദുക്ഖമസുഖസമ്പയുത്തസ്സ തിധാപി, തഥാ സുഖസമ്പയുത്തസ്സ, ദുക്ഖസമ്പയുത്തസ്സ അനന്തരപകതൂപനിസ്സയേഹീതി ഏവം നവ. പച്ചയഭേദതോ പനേത്ഥ പകതൂപനിസ്സയാ നവ, അനന്തരൂപനിസ്സയാ സത്ത, ആരമ്മണൂപനിസ്സയാ ചത്താരോതി വീസതി ഉപനിസ്സയാ. പുരേജാതപച്ഛാജാതാ പനേത്ഥ ഛിജ്ജന്തി. ന ഹി പുരേജാതാ പച്ഛാജാതാ വാ അരൂപധമ്മാ അരൂപധമ്മാനം പച്ചയാ ഹോന്തി.

കമ്മേ അട്ഠാതി സുഖസമ്പയുത്തോ സുഖസമ്പയുത്തസ്സ ദ്വിധാപി, ദുക്ഖസമ്പയുത്തസ്സ നാനാക്ഖണികതോവ തഥാ ഇതരസ്സ. ദുക്ഖസമ്പയുത്തോ ദുക്ഖസമ്പയുത്തസ്സ ദ്വിധാപി, സുഖസമ്പയുത്തസ്സ നത്ഥി, ഇതരസ്സ നാനാക്ഖണികതോവ അദുക്ഖമസുഖസമ്പയുത്തോ അദുക്ഖമസുഖസമ്പയുത്തസ്സ ദ്വിധാപി, ഇതരേസം നാനാക്ഖണികതോതി ഏവം അട്ഠ. പച്ചയഭേദതോ പനേത്ഥ നാനാക്ഖണികാ അട്ഠ, സഹജാതാ തീണീതി ഏകാദസ കമ്മപച്ചയാ. യഥാ ച പുരേജാതപച്ഛാജാതാ, ഏവം വിപ്പയുത്തപച്ചയോപേത്ഥ ഛിജ്ജതി. അരൂപധമ്മാ ഹി അരൂപധമ്മാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ന ഹോന്തി. നത്ഥിവിഗതേസു സത്ത അനന്തരസദിസാവ. ഏവമേത്ഥ തീണി പഞ്ച സത്ത അട്ഠ നവാതി പഞ്ച ഗണനപരിച്ഛേദാ. തേസം വസേന പച്ചയസംസന്ദനേ ഊനതരഗണനേന സദ്ധിം സംസന്ദനേസു അതിരേകഞ്ച അലബ്ഭമാനഞ്ച അപനേത്വാ ഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

൬൩-൬൪. ഹേതുയാ സദ്ധിം ആരമ്മണം ന ലബ്ഭതി, തഥാ അനന്തരാദയോ. അധിപതിയാ ദ്വേതി ദുക്ഖപദം ഠപേത്വാ സേസാനി ദ്വേ. ദുക്ഖസമ്പയുത്തോ ഹി ഹേതു അധിപതി നാമ നത്ഥി, തസ്മാ സോ ന ലബ്ഭതീതി അപനീതോ. സേസദ്വയേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ഹേതുമൂലകേ ദ്വേയേവ ഗണനപരിച്ഛേദാ, തേസം വസേന ഛ ഘടനാനി വുത്താനി. തേസു പഠമം അവിപാകഭൂതാനം ഞാണവിപ്പയുത്തനിരാധിപതിധമ്മാനം വസേന വുത്തം, ദുതിയം തേസഞ്ഞേവ വിപാകഭൂതാനം, തതിയചതുത്ഥാനി തേസഞ്ഞേവ ഞാണസമ്പയുത്താനം, പഞ്ചമം അവിപാകഭൂതസാധിപതിഅമോഹവസേന, ഛട്ഠം വിപാകഭൂതസാധിപതിഅമോഹവസേന. പഠമം വാ സബ്ബഹേതുവസേന, ദുതിയം സബ്ബവിപാകഹേതുവസേന, തതിയം സബ്ബാമോഹഹേതുവസേന, ചതുത്ഥം സബ്ബവിപാകാമോഹഹേതുവസേന. പഞ്ചമം സബ്ബസാധിപതിഅമോഹവസേന, ഛട്ഠം സബ്ബസാധിപതിവിപാകാമോഹവസേന.

൬൬. ആരമ്മണമൂലകേ അധിപതിയാ ചത്താരീതി ആരമ്മണാധിപതിവസേന സുഖം സുഖസ്സ, അദുക്ഖമസുഖസ്സ, അദുക്ഖമസുഖം അദുക്ഖമസുഖസ്സ, സുഖസ്സാതി ഏവം ചത്താരി. ഉപനിസ്സയേപി ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേന ചത്താരോ വുത്താ. ഘടനാനി പനേത്ഥ ഏകമേവ. അധിപതിമൂലകാദീസുപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ യം ലബ്ഭതി യഞ്ച ന ലബ്ഭതി, തം സബ്ബം സാധുകം സല്ലക്ഖേത്വാ സംസന്ദനഘടനഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

൮൩-൮൭. പച്ചനീയമ്ഹി കുസലത്തികേ വുത്തനയേനേവ അനുലോമതോ പച്ചയേ ഉദ്ധരിത്വാ തത്ഥ ലദ്ധാനം വാരാനം വസേന പച്ചനീയതോ ഗണനവസേന നഹേതുയാ നവാതി സബ്ബപച്ചയേസു നവ വാരാ ദസ്സിതാ. തേ ഏകമൂലകേകാവസാനാനം നവന്നം വിസ്സജ്ജനാനം വസേന ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തസ്സ ധമ്മസ്സ നഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ, സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തേന ചിത്തേന ദാനം ദത്വാ’’തിആദിനാ നയേന പാളിം ഉദ്ധരിത്വാ ദസ്സേതബ്ബാ. പച്ചയസംസന്ദനേ പനേത്ഥ നഹേതുപച്ചയാ…പേ… നഉപനിസ്സയേ അട്ഠാതി നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയവസേന വേദിതബ്ബാ. ദുബ്ബലകമ്മഞ്ഹി വിപാകസ്സ ന ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. കേവലം പന നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയേനേവ പച്ചയോ ഹോതി. സേസമേത്ഥ അനുലോമപച്ചനീയപച്ചനീയാനുലോമേസു ച തേസം തേസം പച്ചയാനം യോഗേ ലദ്ധവാരവസേന സക്കാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ഗണേതും, തസ്മാ ന വിത്ഥാരിതന്തി.

വേദനാത്തികവണ്ണനാ.