അഭിധമ്മപിടകേ

കഥാവത്ഥു-അട്ഠകഥാ

നിസിന്നോ ദേവലോകസ്മിം, ദേവസങ്ഘപുരക്ഖതോ;

സദേവകസ്സ ലോകസ്സ, സത്ഥാ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ.

സബ്ബപഞ്ഞത്തികുസലോ, പഞ്ഞത്തിപരിദീപനം;

വത്വാ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിം, ലോകേ ഉത്തമപുഗ്ഗലോ.

യം പുഗ്ഗലകഥാദീനം, കഥാനം വത്ഥുഭാവതോ;

കഥാവത്ഥുപ്പകരണം, സങ്ഖേപേന അദേസയീ.

മാതികാഠപനേനേവ, ഠപിതസ്സ സുരാലയേ;

തസ്സ മോഗ്ഗലിപുത്തേന, വിഭത്തസ്സ മഹീതലേ.

ഇദാനി യസ്മാ സമ്പത്തോ, അത്ഥസംവണ്ണനാക്കമോ;

തസ്മാ നം വണ്ണയിസ്സാമി, തം സുണാഥ സമാഹിതാതി.

നിദാനകഥാ

യമകപാടിഹീരാവസാനസ്മിഞ്ഹി ഭഗവാ തിദസപുരേ പാരിച്ഛത്തകമൂലേ പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ മാതരം കായസക്ഖിം കത്വാ ദേവപരിസായ അഭിധമ്മകഥം കഥേന്തോ ധമ്മസങ്ഗണീവിഭങ്ഗധാതുകഥാപുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപ്പകരണാനി ദേസയിത്വാ കഥാവത്ഥുദേസനായ വാരേ സമ്പത്തേ ‘‘അനാഗതേ മമ സാവകോ മഹാപഞ്ഞോ മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരോ നാമ ഉപ്പന്നം സാസനമലം സോധേത്വാ തതിയസങ്ഗീതിം കരോന്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മജ്ഝേ നിസിന്നോ സകവാദേ പഞ്ച സുത്തസതാനി പരവാദേ പഞ്ചാതി സുത്തസഹസ്സം സമോധാനേത്വാ ഇമം പകരണം ഭാജേസ്സതീ’’തി തസ്സോകാസം കരോന്തോ യാ ചേസാ പുഗ്ഗലവാദേ താവ ചതൂസു പഞ്ഹേസു ദ്വിന്നം പഞ്ചകാനം വസേന അട്ഠമുഖാ വാദയുത്തി, തം ആദിം കത്വാ സബ്ബകഥാമഗ്ഗേസു അസമ്പുണ്ണഭാണവാരമത്തായ തന്തിയാ മാതികം ഠപേസി. അഥാവസേസം അഭിധമ്മകഥം വിത്ഥാരനയേനേവ കഥേത്വാ വുത്ഥവസ്സോ സുവണ്ണരജതസോപാനമജ്ഝേ മണിമയേന സോപാനേന ദേവലോകതോ സങ്കസ്സനഗരേ ഓരുയ്ഹ സത്തഹിതം സമ്പാദേന്തോ യാവതായുകം ഠത്വാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി.

അഥസ്സ മഹാകസ്സപപ്പമുഖോ വസീഗണോ അജാതസത്തുരാജാനം സഹായം ഗഹേത്വാ ധമ്മവിനയസരീരം സങ്ഗഹം ആരോപേസി. തതോ വസ്സസതസ്സ അച്ചയേന വജ്ജിപുത്തകാ ഭിക്ഖൂ ദസ വത്ഥൂനി ദീപയിംസു. താനി സുത്വാ കാകണ്ഡകസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ യസത്ഥേരോ സുസുനാഗപുത്തം കാലാസോകം നാമ രാജാനം സഹായം ഗഹേത്വാ ദ്വാദസന്നം ഭിക്ഖുസതസഹസ്സാനം അന്തരേ സത്തഥേരസതാനി ഉച്ചിനിത്വാ താനി ദസവത്ഥൂനി മദ്ദിത്വാ ധമ്മവിനയസരീരം സങ്ഗഹം ആരോപേസി.

തേഹി പന ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി നിഗ്ഗഹിതാ ദസസഹസ്സാ വജ്ജിപുത്തകാ ഭിക്ഖൂ പക്ഖം പരിയേസമാനാ അത്തനോ അനുരൂപം ദുബ്ബലപക്ഖം ലഭിത്വാ വിസും മഹാസങ്ഘികാചരിയകുലം നാമ അകംസു. തതോ ഭിജ്ജിത്വാ അപരാനി ദ്വേ ആചരിയകുലാനി ജാതാനി – ഗോകുലികാ ച ഏകബ്യോഹാരികാ ച. ഗോകുലികനികായതോ ഭിജ്ജിത്വാ അപരാനി ദ്വേ ആചരിയകുലാനി ജാതാനി – പണ്ണത്തിവാദാ ച ബാഹുലിയാ ച. ബഹുസ്സുതികാതിപി തേസംയേവ നാമം. തേസംയേവ അന്തരേ ചേതിയവാദാ നാമ അപരേ ആചരിയവാദാ ഉപ്പന്നാ. ഏവം മഹാസങ്ഘികാചരിയകുലതോ ദുതിയേ വസ്സസതേ പഞ്ചാചരിയകുലാനി ഉപ്പന്നാനി. താനി മഹാസങ്ഘികേഹി സദ്ധിം ഛ ഹോന്തി.

തസ്മിംയേവ ദുതിയേ വസ്സസതേ ഥേരവാദതോ ഭിജ്ജിത്വാ ദ്വേ ആചരിയവാദാ ഉപ്പന്നാ – മഹിസാസകാ ച വജ്ജിപുത്തകാ ച. തത്ഥ വജ്ജിപുത്തകവാദതോ ഭിജ്ജിത്വാ അപരേ ചത്താരോ ആചരിയവാദാ ഉപ്പന്നാ – ധമ്മുത്തരിയാ, ഭദ്രയാനികാ, ഛന്നാഗാരികാ, സമിതിയാതി. പുന തസ്മിംയേവ ദുതിയേ വസ്സസതേ മഹിസാസകവാദതോ ഭിജ്ജിത്വാ സബ്ബത്ഥിവാദാ ധമ്മഗുത്തികാതി ദ്വേ ആചരിയവാദാ ഉപ്പന്നാ. പുന സബ്ബത്ഥിവാദകുലതോ ഭിജ്ജിത്വാ കസ്സപികാ നാമ ജാതാ. കസ്സപികേസു ഭിന്നേസു അപരേ സങ്കന്തികാ നാമ ജാതാ. സങ്കന്തികേസു ഭിന്നേസു സുത്തവാദാ നാമ ജാതാതി ഥേരവാദതോ ഭിജ്ജിത്വാ ഇമേ ഏകാദസ ആചരിയവാദാ ഉപ്പന്നാ. തേ ഥേരവാദേഹി സദ്ധിം ദ്വാദസ ഹോന്തി. ഇതി ഇമേ ച ദ്വാദസ, മഹാസങ്ഘികാനഞ്ച ഛ ആചരിയവാദാതി സബ്ബേവ അട്ഠാരസ ആചരിയവാദാ ദുതിയേ വസ്സസതേ ഉപ്പന്നാ. അട്ഠാരസ നികായാതിപി, അട്ഠാരസാചരിയകുലാനീതിപി ഏതേസംയേവ നാമം. ഏതേസു പന സത്തരസ വാദാ ഭിന്നകാ, ഥേരവാദോ അസമ്ഭിന്നകോതി വേദിതബ്ബോ. വുത്തമ്പി ചേതം ദീപവംസേ –

‘‘നിക്കഡ്ഢിതാ പാപഭിക്ഖൂ, ഥേരേഹി വജ്ജിപുത്തകാ;

അഞ്ഞം പക്ഖം ലഭിത്വാന, അധമ്മവാദീ ബഹൂ ജനാ.

‘‘ദസസഹസ്സാ സമാഗന്ത്വാ, അകംസു ധമ്മസങ്ഗഹം;

തസ്മായം ധമ്മസങ്ഗീതി, മഹാസങ്ഗീതി വുച്ചതി.

‘‘മഹാസങ്ഗീതികാ ഭിക്ഖൂ, വിലോമം അകംസു സാസനേ;

ഭിന്ദിത്വാ മൂലസങ്ഗഹം, അഞ്ഞം അകംസു സങ്ഗഹം.

‘‘അഞ്ഞത്ര സങ്ഗഹിതാ സുത്തം, അഞ്ഞത്ര അകരിംസു തേ;

അത്ഥം ധമ്മഞ്ച ഭിന്ദിംസു, വിനയേ നികായേസു ച പഞ്ചസു.

‘‘പരിയായദേസിതഞ്ചാപി, അഥോ നിപ്പരിയായദേസിതം;

നീതത്ഥഞ്ചേവ നേയ്യത്ഥം, അജാനിത്വാന ഭിക്ഖവോ.

‘‘അഞ്ഞം സന്ധായ ഭണിതം, അഞ്ഞം അത്ഥം ഠപയിംസു തേ;

ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ തേ ഭിക്ഖൂ, ബഹും അത്ഥം വിനാസയും.

‘‘ഛഡ്ഡേത്വാന ഏകദേസം, സുത്തം വിനയഗമ്ഭീരം;

പതിരൂപം സുത്തം വിനയം, തഞ്ച അഞ്ഞം കരിംസു തേ.

‘‘പരിവാരം അത്ഥുദ്ധാരം, അഭിധമ്മം ഛപ്പകരണം;

പടിസമ്ഭിദഞ്ച നിദ്ദേസം, ഏകദേസഞ്ച ജാതകം.

‘‘ഏത്തകം വിസ്സജ്ജിത്വാന, അഞ്ഞാനി അകരിംസു തേ;

നാമം ലിങ്ഗം പരിക്ഖാരം, ആകപ്പകരണാനി ച.

‘‘പകതിഭാവം ജഹിത്വാ, തഞ്ച അഞ്ഞം അകംസു തേ;

പുബ്ബങ്ഗമാ ഭിന്നവാദാ, മഹാസങ്ഗീതികാരകാ.

‘‘തേസഞ്ച അനുകാരേന, ഭിന്നവാദാ ബഹൂ അഹു;

തതോ അപരകാലമ്ഹി, തസ്മിം ഭേദോ അജായഥ.

‘‘ഗോകുലികാ ഏകബ്യോഹാരി, ദ്വിധാ ഭിജ്ജിത്ഥ ഭിക്ഖവോ;

ഗോകുലികാനം ദ്വേ ഭേദാ, അപരകാലമ്ഹി ജായഥ.

‘‘ബഹുസ്സുതികാ ച പഞ്ഞത്തി, ദ്വിധാ ഭിജ്ജിത്ഥ ഭിക്ഖവോ;

ചേതിയാ ച പുനവാദീ, മഹാസങ്ഗീതിഭേദകാ.

‘‘പഞ്ചവാദാ ഇമേ സബ്ബേ, മഹാസങ്ഗീതിമൂലകാ;

അത്ഥം ധമ്മഞ്ച ഭിന്ദിംസു, ഏകദേസഞ്ച സങ്ഗഹം.

‘‘ഗന്ഥഞ്ച ഏകദേസഞ്ഹി, ഛഡ്ഡേത്വാ അഞ്ഞം അകംസു തേ;

നാമം ലിങ്ഗം പരിക്ഖാരം, ആകപ്പകരണാനി ച.

‘‘പകതിഭാവം ജഹിത്വാ, തഞ്ച അഞ്ഞം അകംസു തേ;

വിസുദ്ധത്ഥേരവാദമ്ഹി, പുന ഭേദോ അജായഥ.

‘‘മഹിസാസകാ വജ്ജിപുത്തകാ, ദ്വിധാ ഭിജ്ജിത്ഥ ഭിക്ഖവോ;

വജ്ജിപുത്തകവാദമ്ഹി, ചതുധാ ഭേദോ അജായഥ.

‘‘ധമ്മുത്തരികാ ഭദ്ദയാനികാ, ഛന്നാഗാരികാ ച സമിതി;

മഹിസാസകാനം ദ്വേ ഭേദാ, അപരകാലമ്ഹി അജായഥ.

‘‘സബ്ബത്ഥിവാദാ ധമ്മഗുത്താ, ദ്വിധാ ഭിജ്ജിത്ഥ ഭിക്ഖവോ;

സബ്ബത്ഥിവാദാനം കസ്സപികാ, സങ്കന്തികസ്സപികേന ച.

‘‘സങ്കന്തികാനം സുത്തവാദീ, അനുപുബ്ബേന ഭിജ്ജഥ;

ഇമേ ഏകാദസ വാദാ, സമ്ഭിന്നാ ഥേരവാദതോ.

‘‘അത്ഥം ധമ്മഞ്ച ഭിന്ദിംസു, ഏകദേസഞ്ച സങ്ഗഹം;

ഗന്ഥഞ്ച ഏകദേസഞ്ഹി, ഛഡ്ഡേത്വാ അഞ്ഞം അകംസു തേ.

‘‘നാമം ലിങ്ഗം പരിക്ഖാരം, ആകപ്പകരണാനി ച;

പകതിഭാവം ജഹിത്വാ, തഞ്ച അഞ്ഞം അകംസു തേ.

‘‘സത്തരസ ഭിന്നവാദാ, ഏകവാദോ അഭിന്നകോ;

സബ്ബേവട്ഠാരസ ഹോന്തി, ഭിന്നവാദേന തേ സഹ.

‘‘നിഗ്രോധോവ മഹാരുക്ഖോ, ഥേര വാദാനമുത്തമോ;

അനൂനം അനധികഞ്ച, കേവലം ജിനസാസനം.

‘‘സന്തകാ വിയ രുക്ഖമ്ഹി, നിബ്ബത്താ വാദസേസകാ;

പഠമേ വസ്സസതേ നത്ഥി, ദുതിയേ വസ്സസതന്തരേ;

ഭിന്നാ സത്തരസ വാദാ, ഉപ്പന്നാ ജിനസാസനേ’’തി.

അപരാപരം പന ഹേമവതികാ, രാജഗിരികാ, സിദ്ധത്ഥികാ, പുബ്ബസേലിയാ, അപരസേലിയാ, വാജിരിയാതി അഞ്ഞേപി ഛ ആചരിയവാദാ ഉപ്പന്നാ. തേ ഇധ അനധിപ്പേതാ. പുരിമകാനം പന അട്ഠാരസന്നം ആചരിയവാദാനം വസേന പവത്തമാനേ സാസനേ പടിലദ്ധസദ്ധോ അസോകോ ധമ്മരാജാ ദിവസേ ദിവസേ ബുദ്ധപൂജായ സതസഹസ്സം, ധമ്മപൂജായ സതസഹസ്സം, സങ്ഘപൂജായ സതസഹസ്സം, അത്തനോ ആചരിയസ്സ നിഗ്രോധത്ഥേരസ്സ സതസഹസ്സം, ചതൂസു ദ്വാരേസു ഭേസജ്ജത്ഥായ സതസഹസ്സന്തി പഞ്ചസതസഹസ്സാനി പരിച്ചജന്തോ സാസനേ ഉളാരം ലാഭസക്കാരം പവത്തേസി.

തിത്ഥിയാ ഹതലാഭസക്കാരാ അന്തമസോ ഘാസച്ഛാദനമത്തമ്പി അലഭന്താ ലാഭസക്കാരം പത്ഥയമാനാ ഭിക്ഖൂസു പബ്ബജിത്വാ സകാനി സകാനി ദിട്ഠിഗതാനി – ‘‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസന’’ന്തി ദീപേന്തി. പബ്ബജ്ജം അലഭമാനാപി സയമേവ കേസേ ഛിന്ദിത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ വിഹാരേസു വിചരന്താ ഉപോസഥകമ്മാദികരണകാലേ സങ്ഘമജ്ഝം പവിസന്തി. തേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന ധമ്മേന വിനയേന സത്ഥുസാസനേന നിഗ്ഗയ്ഹമാനാപി ധമ്മവിനയാനുലോമായ പടിപത്തിയാ അസണ്ഠഹന്താ അനേകരൂപം സാസനസ്സ അബ്ബുദഞ്ച മലഞ്ച കണ്ടകഞ്ച സമുട്ഠാപേന്തി. കേചി അഗ്ഗിം പരിചരന്തി, കേചി പഞ്ചാതപേ തപന്തി, കേചി ആദിച്ചം അനുപരിവത്തന്തി, കേചി ‘‘ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച വോഭിന്ദിസ്സാമാ’’തി തഥാ തഥാ പഗ്ഗണ്ഹിംസു. തദാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ന തേഹി സദ്ധിം ഉപോസഥം വാ പവാരണം വാ അകാസി. അസോകാരാമേ സത്ത വസ്സാനി ഉപോസഥോ ഉപച്ഛിജ്ജി.

രാജാ ‘‘ആണായ കാരേസ്സാമീ’’തി വായമന്തോപി കാരേതും നാസക്ഖി, അഞ്ഞദത്ഥു ദുഗ്ഗഹിതഗാഹിനാ ബാലേന അമച്ചേന അനേകേസു ഭിക്ഖൂസു ജീവിതാ വോരോപിതേസു വിപ്പടിസാരീ അഹോസി. സോ തഞ്ച വിപ്പടിസാരം തഞ്ച സാസനേ ഉപ്പന്നം അബ്ബുദം വൂപസമേതുകാമോ ‘‘കോ നു ഖോ ഇമസ്മിം അത്ഥേ പടിബലോ’’തി സങ്ഘം പുച്ഛിത്വാ ‘‘മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരോ, മഹാരാജാ’’തി സുത്വാ സങ്ഘസ്സ വചനേന അഹോഗങ്ഗാപബ്ബതതോ ഥേരം പക്കോസാപേത്വാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയദസ്സനേന ഥേരസ്സ ആനുഭാവേ നിബ്ബിചികിച്ഛോ അത്തനോ കുക്കുച്ചം പുച്ഛിത്വാ വിപ്പടിസാരം വൂപസമേസി. ഥേരോപി തം രാജുയ്യാനേയേവ വസന്തോ സത്ത ദിവസാനി സമയം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസി. സോ ഉഗ്ഗഹിതസമയോ സത്തമേ ദിവസേ അസോകാരാമേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ സാണിപാകാരം പരിക്ഖിപാപേത്വാ സാണിപാകാരന്തരേ നിസിന്നോ ഏകലദ്ധികേ ഏകലദ്ധികേ ഭിക്ഖൂ ഏകതോ ഏകതോ കാരേത്വാ ഏകമേകം ഭിക്ഖുസമൂഹം പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, കിംവാദീ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി? തതോ സസ്സതവാദിനോ – ‘‘സസ്സതവാദീ’’തി ആഹംസു. ഏകച്ചസസ്സതികാ, അന്താനന്തികാ, അമരാവിക്ഖേപികാ, അധിച്ചസമുപ്പന്നികാ, സഞ്ഞീവാദാ, അസഞ്ഞീവാദാ, നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ, ഉച്ഛേദവാദാ, ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാ – ‘‘ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദീ’’തി ആഹംസു. രാജാ പഠമമേവ സമയസ്സ ഉഗ്ഗഹിതത്താ നയിമേ ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ഇമേതി ഞത്വാ തേസം സേതകാനി വത്ഥാനി ദത്വാ ഉപ്പബ്ബാജേസി. തേ സബ്ബേപി സട്ഠിസഹസ്സാ അഹേസും.

അഥഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛി – ‘‘കിംവാദീ, ഭന്തേ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി? ‘‘വിഭജ്ജവാദീ, മഹാരാജാ’’തി. ഏവം വുത്തേ രാജാ ഥേരം പുച്ഛി – ‘‘വിഭജ്ജവാദീ, ഭന്തേ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. തതോ രാജാ ‘സുദ്ധം ദാനി, ഭന്തേ, സാസനം, കരോതു ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഉപോസഥ’ന്തി ആരക്ഖം ദത്വാ നഗരം പാവിസി. സമഗ്ഗോ സങ്ഘോ സന്നിപതിത്വാ ഉപോസഥം അകാസി. തസ്മിം സന്നിപാതേ സട്ഠിഭിക്ഖുസതസഹസ്സാനി അഹേസും. തസ്മിം സമാഗമേ മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരോ യാനി ച തദാ ഉപ്പന്നാനി വത്ഥൂനി, യാനി ച ആയതിം ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി, സബ്ബേസമ്പി തേസം പടിബാഹനത്ഥം സത്ഥാരാ ദിന്നനയവസേനേവ തഥാഗതേന ഠപിതമാതികം വിഭജന്തോ സകവാദേ പഞ്ച സുത്തസതാനി പരവാദേ പഞ്ചാതി സുത്തസഹസ്സം ആഹരിത്വാ ഇമം പരപ്പവാദമഥനം ആയതിലക്ഖണം കഥാവത്ഥുപ്പകരണം അഭാസി.

തതോ സട്ഠിസതസഹസ്സസങ്ഖ്യേസു ഭിക്ഖൂ ഉച്ചിനിത്വാ തിപിടകപരിയത്തിധരാനം പഭിന്നപടിസമ്ഭിദാനം ഭിക്ഖൂനം സഹസ്സമേകം ഗഹേത്വാ യഥാ മഹാകസ്സപത്ഥേരോ ച യസത്ഥേരോ ച ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച സങ്ഗായിംസു; ഏവമേവ സങ്ഗായന്തോ സാസനമലം വിസോധേത്വാ തതിയസങ്ഗീതിം അകാസി. തത്ഥ അഭിധമ്മം സങ്ഗായന്തോ ഇമം യഥാഭാസിതം പകരണം സങ്ഗഹം ആരോപേസി. തേന വുത്തം –

‘‘യം പുഗ്ഗലകഥാദീനം, കഥാനം വത്ഥുഭാവതോ;

കഥാവത്ഥുപ്പകരണം, സങ്ഖേപേന അദേസയീ.

‘‘മാതികാഠപനേനേവ, ഠപിതസ്സ സുരാലയേ;

തസ്സ മോഗ്ഗലിപുത്തേന, വിഭത്തസ്സ മഹീതലേ.

‘‘ഇദാനി യസ്മാ സമ്പത്തോ, അത്ഥസംവണ്ണനാക്കമോ;

തസ്മാ നം വണ്ണയിസ്സാമി, തം സുണാഥ സമാഹിതാ’’തി.

നിദാനകഥാ നിട്ഠിതാ.

മഹാവഗ്ഗോ

൧. പുഗ്ഗലകഥാ

൧. സുദ്ധസച്ചികട്ഠോ

൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧. തത്ഥ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി അയം പുച്ഛാ. ആമന്താതി അയം പടിജാനനാ. കസ്സ പനായം പുച്ഛാ, കസ്സ പടിജാനനാതി? അസുകസ്സാതി ന വത്തബ്ബാ. ഭഗവതാ ഹി ഇമസ്മിം പകരണേ നാനപ്പകാരാനം ലദ്ധീനം വിസോധനത്ഥം തന്തിവസേന മാതികാ ഠപിതാ. സാ ഥേരേന സത്ഥാരാ ദിന്നനയേ ഠത്വാ തന്തിവസേന വിഭത്താ. ന ഹി ഥേരോ യത്തകാ ഏത്ഥ വാദമഗ്ഗാ ദസ്സിതാ, തത്തകേഹി വാദീഹി സദ്ധിം വാദേന വിഗ്ഗാഹികകഥം കഥേസി. ഏവം സന്തേപി പന താസം താസം കഥാനം അത്ഥസ്സ സുഖാവധാരണത്ഥം സകവാദീപുച്ഛാ, പരവാദീപുച്ഛാ, സകവാദീപടിഞ്ഞാ, പരവാദീപടിഞ്ഞാതി ഏവം വിഭാഗം ദസ്സേത്വാവ അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമ.

പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി ഹി അയം സകവാദീപുച്ഛാ. തായ ‘‘യേ അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി ഏവംലദ്ധികാ പുഗ്ഗലവാദിനോ, തേ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബാ’’തി ദീപേതി. കേ പന പുഗ്ഗലവാദിനോതി? സാസനേ വജ്ജിപുത്തകാ ചേവ സമിതിയാ ച ബഹിദ്ധാ ച ബഹൂ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ. തത്ഥ പുഗ്ഗലോതി അത്താ, സത്തോ ജീവോ. ഉപലബ്ഭതീതി പഞ്ഞായ ഉപഗന്ത്വാ ലബ്ഭതി, ഞായതീതി അത്ഥോ. സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി ഏത്ഥ സച്ചികട്ഠോതി മായാമരീചിആദയോ വിയ അഭൂതാകാരേന അഗ്ഗഹേതബ്ബോ ഭൂതട്ഠോ. പരമത്ഥോതി അനുസ്സവാദിവസേന അഗ്ഗഹേതബ്ബോ ഉത്തമത്ഥോ. ഉഭയേനാപി യോ പരതോ ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന, രൂപഞ്ച ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദിനാ ഖന്ധായതനധാതുഇന്ദ്രിയവസേന സത്തപഞ്ഞാസവിധോ ധമ്മപ്പഭേദോ ദസ്സിതോ. യഥാ സോ ഭൂതേന സഭാവട്ഠേന ഉപലബ്ഭതി, ഏവം തവ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പുച്ഛതി. പരവാദീ ആമന്താതി പടിജാനാതി. പടിജാനനഞ്ഹി കത്ഥചി ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി ആഗച്ഛതി, കത്ഥചി ‘‘ആമോ’’തി പടിജാനനം ആഗച്ഛതി. ഇധ പന ‘‘ആമന്താ’’തി ആഗതം. തത്രായം അധിപ്പായോ – സോ ഹി യം തം പരതോ വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തി സുത്തം ആഗതം, തം ഗഹേത്വാ യസ്മാ പന ഭഗവാ സച്ചവാദീ ന വിസംവാദനപുരേക്ഖാരോ വാചം ഭാസതി, നാപി അനുസ്സവാദിവസേന ധമ്മം ദേസേതി, സദേവകം പന ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി, തസ്മാ യോ തേന വുത്തോ ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തി, സോ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനേവ അത്ഥീതി ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിജാനാതി.

അഥസ്സ താദിസസ്സ ലേസവചനസ്സ ഛലവാദസ്സ ഓകാസം അദദമാനോ സകവാദീ യോ സച്ചികട്ഠോതിആദിമാഹ. തത്രായം അധിപ്പായോ – യ്വായം പരതോ ‘‘സപ്പച്ചയോ അപ്പച്ചയോ, സങ്ഖതോ അസങ്ഖതോ, സസ്സതോ, അസസ്സതോ സനിമിത്തോ അനിമിത്തോ’’തി ഏവം പരിദീപിതോ രൂപാദിസത്തപഞ്ഞാസവിധോ ധമ്മപ്പഭേദോ ആഗതോ; ന സമ്മുതിസച്ചവസേന, നാപി അനുസ്സവാദിവസേന ഗഹേതബ്ബോ. അത്തനോ പന ഭൂതതായ ഏവ സച്ചികട്ഠോ, അത്തപച്ചക്ഖതായ ച പരമത്ഥോ. തം സന്ധായാഹ – ‘‘യോ സച്ചികട്ഠോ പരമത്ഥോ, തതോ സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി.

തതോതി കരണവചനമേതം, തസ്മാ തേന സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – രുപ്പനാദിഭേദേന വാ സപ്പച്ചയാദിഭേദേന വാ ആകാരേന യോ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥോ ഉപലബ്ഭതി, കിം തേ പുഗ്ഗലോപി തേനാകാരേന ഉപലബ്ഭതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേതി അവജാനനാ പരവാദിസ്സ. സോ ഹി തഥാരൂപം പുഗ്ഗലം അനിച്ഛന്തോ അവജാനാതി. തത്രായം പദച്ഛേദോ – ‘ന ഹി ഏവം വത്തബ്ബേ’തി, ന ഹി ഏവന്തിപി വട്ടതി. ദ്വിന്നമ്പി ഏവം ന വത്തബ്ബോതി അത്ഥോ.

ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹന്തി സകവാദിവചനം. യസ്മാ തേ പുരിമായ വത്തബ്ബപടിഞ്ഞായ പച്ഛിമാ നവത്തബ്ബപടിഞ്ഞാ, പച്ഛിമായ ച പുരിമാ ന സന്ധിയതി, തസ്മാപി നിഗ്ഗഹം പത്തോ. തം നിഗ്ഗഹം ദോസം അപരാധം സമ്പടിച്ഛാഹീതി അത്ഥോ. ഏവം നിഗ്ഗഹം ആജാനാപേത്വാ ഇദാനി തം ഠപനായ ചേവ അനുലോമപടിലോമതോ പാപനാരോപനാനഞ്ച വസേന പാകടം കരോന്തോ ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി യദി പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി, സചേ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി അത്ഥോ. അയം താവ പരവാദീപക്ഖസ്സ ഠപനതോ നിഗ്ഗഹപാപനാരോപനാനം ലക്ഖണഭൂതാ അനുലോമഠപനാ നാമ. തേന വത രേതിആദി അനുലോമപക്ഖേ നിഗ്ഗഹസ്സ പാപിതത്താ അനുലോമപാപനാ നാമ. തത്ഥ തേനാതി കാരണവചനം. വതാതി ഓകപ്പനവചനം. രേതി ആമന്തനവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തേന, രേ വത്തബ്ബേ വത, രേ ഹമ്ഭോ, ഭദ്രമുഖ, തേന കാരണേന വത്തബ്ബോയേവാതി. യം തത്ഥ വദേസീതിആദി അനുലോമപക്ഖേ നിഗ്ഗഹസ്സ ആരോപിതത്താ അനുലോമരോപനാ നാമ. യം തസ്സ പരിയോസാനേ മിച്ഛാതിപദം തസ്സ പുരതോ ഇദം തേ’തി ആഹരിതബ്ബം. ഇദം തേ മിച്ഛാതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. പരതോ ച പാളിയം ഏതം ആഗതമേവ.

നോ ചേ പന വത്തബ്ബേതിആദി ‘‘ന ഹേവം വത്തബ്ബേ’’തി പടിക്ഖിത്തപക്ഖസ്സ ഠപിതത്താ പടിലോമതോ നിഗ്ഗഹപാപനാരോപനാനം ലക്ഖണഭൂതാ പടിലോമഠപനാ നാമ. നോ ച വത രേതിആദി പടിലോമപക്ഖേ നിഗ്ഗഹസ്സ പാപിതത്താ പടിലോമപാപനാ നാമ. പുന യം തത്ഥ വദേസീതിആദി പടിലോമപക്ഖേ നിഗ്ഗഹസ്സ ആരോപിതത്താ പടിലോമരോപനാ നാമ. ഇധാപി പരിയോസാനേ മിച്ഛാതിപദസ്സ പുരതോ ഇദം തേതി ആഹരിതബ്ബമേവ. പരതോപി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ഏസേവ നയോ.

തത്രായം ആദിതോ പട്ഠായ സങ്ഖേപത്ഥോ – യദി പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന, തേന വത ഭോ സോ ഉപലബ്ഭതീതി വത്തബ്ബോ. യം പന തത്ഥ വദേസി ‘‘വത്തബ്ബോ ഖോ പുരിമപഞ്ഹേ ‘സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന ഉപലബ്ഭതീ’തി, നോ ച വത്തബ്ബോ ദുതിയപഞ്ഹേ ‘തതോ സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’’തി, ഇദം തേ മിച്ഛാതി ഏവം താവ അനുലോമതോ ഠപനാപാപനാരോപനാ ഹോന്തി. അഥ ന വത്തബ്ബോ ദുതിയപഞ്ഹേ ‘‘തതോ സോ ഉപലബ്ഭതീ’’തി, പുരിമപഞ്ഹേപി ന വത്തബ്ബോവ. യം പനേത്ഥ വദേസി ‘‘വത്തബ്ബോ ഖോ പുരിമപഞ്ഹേ ‘സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന ഉപലബ്ഭതീ’തി, നോ ച വത്തബ്ബോ ദുതിയപഞ്ഹേ ‘തതോ സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’’തി, ഇദം തേ മിച്ഛാതി ഏവം പടിലോമതോ ഠപനാപാപനാരോപനാ ഹോന്തി. ഏവമേതം നിഗ്ഗഹസ്സ ച അനുലോമപടിലോമതോ ചതുന്നം പാപനാരോപനാനഞ്ച വുത്തത്താ ഉപലബ്ഭതീതിആദികം അനുലോമപഞ്ചകം നാമ. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി അനുലോമതോ പാപനാരോപനാഹി ഏകോ, പടിലോമതോ പാപനാരോപനാഹി ഏകോതി ദ്വേ നിഗ്ഗഹാ കതാ. ‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’ന്തി ഏതസ്സേവ പനേത്ഥ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പഠമം വാദം നിസ്സായ പഠമസ്സ നിഗ്ഗഹസ്സ ദ്വീഹാകാരേഹി ആരോപിതത്താ ഏകോവായം നിഗ്ഗഹോതി പഠമോ നിഗ്ഗഹോ.

൨. ഇദാനി പച്ചനീകനയോ ഹോതി. തത്ഥ പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ. സോ ഹി ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തി ഗഹിതത്താ ‘‘നുപലബ്ഭതീ’’തി അസമ്പടിച്ഛന്തോ ഏവം പുച്ഛതി. സകവാദീ യഥാ രൂപാദിധമ്മാ ഉപലബ്ഭന്തി, ഏവം അനുപലബ്ഭനീയതോ ആമന്താതി പടിജാനാതി. പുന ഇതരോ അത്തനാ അധിപ്പേതം സച്ചികട്ഠംയേവ സന്ധായ യോ സച്ചികട്ഠോതിആദിമാഹ. സമ്മുതിസച്ചപരമത്ഥസച്ചാനി വാ ഏകതോ കത്വാപി ഏവമാഹ. സകവാദീ ‘പുഗ്ഗലോ’തി ഉപാദാപഞ്ഞത്തിസബ്ഭാവതോപി ദ്വിന്നം സച്ചാനം ഏകതോ കത്വാ പുച്ഛിതത്താപി ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതി.

ഇദാനി കിഞ്ചാപി തേന പഠമം പരമത്ഥസച്ചവസേന നുപലബ്ഭനീയതാ സമ്പടിച്ഛിതാ, പച്ഛാ സമ്മുതിസച്ചവസേന വോമിസ്സകവസേന വാ പടിക്ഖിത്താ. പരവാദീ പന ‘നുപലബ്ഭതീ’തി വചനസാമഞ്ഞമത്തം ഛലവാദം നിസ്സായ യം തയാ പഠമം പടിഞ്ഞാതം, തം പച്ഛാ പടിക്ഖിത്തന്തി ഭണ്ഡനസ്സ പടിഭണ്ഡനം വിയ അത്തനോ കതസ്സ നിഗ്ഗഹകമ്മസ്സ പടികമ്മം കരോന്തോ ആജാനാഹി പടികമ്മന്തി ആഹ. ഇദാനി യഥാസ്സ അനുലോമപഞ്ചകേ സകവാദിനാ വാദട്ഠപനം കത്വാ അനുലോമപടിലോമതോ പാപനാരോപനാഹി നിഗ്ഗഹോ പാകടോ കതോ, ഏവം പടികമ്മം പാകടം കരോന്തോ ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോതിആദിമാഹ. തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥതോ വേദിതബ്ബം. യസ്മാ പനേത്ഥ ഠപനാ നാമ പരവാദീപക്ഖസ്സ ഠപനതോ ‘‘അയം തവ ദോസോ’’തി ദസ്സേതും ഠപനമത്തമേവ ഹോതി, ന നിഗ്ഗഹസ്സ വാ പടികമ്മസ്സ വാ പാകടഭാവകരണം, പാപനാരോപനാഹി പനസ്സ പാകടകരണം ഹോതി. തസ്മാ ഇദം അനുലോമപടിലോമതോ പാപനാരോപനാനം വസേന ചതൂഹാകാരേഹി. പടികമ്മസ്സ കതത്താ പടികമ്മചതുക്കം നാമാതി ഏകം ചതുക്കം വേദിതബ്ബം.

൩. ഏവം പടികമ്മം കത്വാ ഇദാനി യ്വാസ്സ അനുലോമപഞ്ചകേ സകവാദിനാ നിഗ്ഗഹോ കതോ, തസ്സ തമേവ ഛലവാദം നിസ്സായ ദുക്കടഭാവം ദസ്സേന്തോ ത്വഞ്ചേ പന മഞ്ഞസീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ത്വം ചേ പന മഞ്ഞസീതി യദി ത്വം മഞ്ഞസി. വത്തബ്ബേ ഖോതി ഇദം പച്ചനീകേ ആമന്താതി പടിഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം. നോ ച വത്തബ്ബേതി ഇദം പന ന ഹേവാതി അവജാനനം സന്ധായ വുത്തം. തേന തവ തത്ഥാതി തേന കാരണേന ത്വംയേവ തസ്മിം നുപലബ്ഭതീതി പക്ഖേ – ‘‘ഹേവം പടിജാനന്തന്തി ആമന്താ’’തി ഏവം പടിജാനന്തോ. ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബേതി പുന ന ഹേവാതി അവജാനന്തോ ഏവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ. അഥ തം നിഗ്ഗണ്ഹാമാതി അഥേവം നിഗ്ഗഹാരഹം തം നിഗ്ഗണ്ഹാമ. സുനിഗ്ഗഹിതോ ച ഹോസീതി സകേന മതേന നിഗ്ഗഹിതത്താ സുനിഗ്ഗഹിതോ ച ഭവസി.

ഏവമസ്സ നിഗ്ഗഹേതബ്ബഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തം നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഹഞ്ചീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഠപനാപാപനാരോപനാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. പരിയോസാനേ പന ഇദം തേ മിച്ഛാതി ഇദം തവ വചനം മിച്ഛാ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇദം ഛലവാദേന ചതൂഹി ആകാരേഹി നിഗ്ഗഹസ്സ കതത്താ നിഗ്ഗഹചതുക്കം നാമ.

൪. ഏവം നിഗ്ഗഹം കത്വാപി ഇദാനി ‘‘യദി അയം മയാ തവ മതേന കതോ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ, യോ മമ തയാ ഹേട്ഠാ അനുലോമപഞ്ചകേ കതോ നിഗ്ഗഹോ, സോപി ദുന്നിഗ്ഗഹോ’’തി ദസ്സേന്തോ ഏസേ ചേ ദുന്നിഗ്ഗഹിതേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏസേ ചേ ദുന്നിഗ്ഗഹിതേതി ഏസോ ചേ തവ വാദോ മയാ ദുന്നിഗ്ഗഹിതോ. അഥ വാ ഏസോ ചേ തവ മയാ കതോ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ. ഹേവമേവം തത്ഥ ദക്ഖാതി തത്ഥാപി തയാ മമ ഹേട്ഠാ കതേ നിഗ്ഗഹേ ഏവമേവം പസ്സ. ഇദാനി യ്വാസ്സ ഹേട്ഠാ സകവാദിനാ നിഗ്ഗഹോ കതോ, തം ‘‘വത്തബ്ബേ ഖോ’’തിആദിവചനേന ദസ്സേത്വാ പുന തം നിഗ്ഗഹം അനിഗ്ഗഹഭാവം ഉപനേന്തോ നോ ച മയം തയാതിആദിമാഹ. തത്ഥ നോ ച മയം തയാ തത്ഥ ഹേതായ പടിഞ്ഞായാതിആദീസു അയമത്ഥോ – യസ്മാ സോ തയാ മമ കതോ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ, തസ്മാ മയം തയാ തത്ഥ അനുലോമപഞ്ചകേ ആമന്താതി ഏതായ പടിഞ്ഞായ ഏവം പടിജാനന്താ പുന ന ഹേവാതി പടിക്ഖേപേ കതേപി ‘‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’’ന്തി ഏവം ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബോയേവ. ഏവം അനിഗ്ഗഹേതബ്ബമ്പി മം നിഗ്ഗണ്ഹാസി, ഈദിസേന പന നിഗ്ഗഹേന ദുന്നിഗ്ഗഹിതാ മയം ഹോമ.

ഇദാനി യം നിഗ്ഗഹം സന്ധായ ‘‘ദുന്നിഗ്ഗഹിതാ ച ഹോമാ’’തി അവോച, തം ദസ്സേതും ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ…പേ… ഇദം തേ മിച്ഛാതിആഹ. ഏവമിദം അനുലോമപടിലോമതോ ചതൂഹി പാപനാരോപനാഹി നിഗ്ഗഹസ്സ ഉപനീതത്താ ഉപനയനചതുക്കം നാമ ഹോതി.

൫. ഇദാനി ‘‘ന ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബേ’’തിആദികം നിഗ്ഗമനചതുക്കം നാമ ഹോതി. തത്ഥ ന ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബേതി യഥാഹം തയാ നിഗ്ഗഹിതോ, ന ഹി ഏവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ. ഏതസ്സ ഹി നിഗ്ഗഹസ്സ ദുന്നിഗ്ഗഹഭാവോ മയാ സാധിതോ. തേന ഹീതി തേന കാരണേന, യസ്മാ ഏസ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ, തസ്മാ യം മം നിഗ്ഗണ്ഹാസി ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ…പേ… ഇദം തേ മിച്ഛാതി, ഇദം നിഗ്ഗണ്ഹനം തവ മിച്ഛാതി അത്ഥോ. തേന ഹി യേ കതേ നിഗ്ഗഹേതി യേന കാരണേന ഇദം മിച്ഛാ, തേന കാരണേന യോ തയാ നിഗ്ഗഹോ കതോ, സോ ദുക്കടോ. യം മയാ പടികമ്മം കതം, തദേവ സുകതം. യാപി ചേസാ പടികമ്മചതുക്കാദിവസേന കഥാമഗ്ഗസമ്പടിപാദനാ കതാ, സാപി സുകതാ. ഏവമേതം പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതിആദികസ്സ അനുലോമപഞ്ചകസ്സ നുപലബ്ഭതീതിആദികാനം പടികമ്മനിഗ്ഗഹോപനയനനിഗ്ഗമനചതുക്കാനം വസേന അനുലോമപച്ചനീകപഞ്ചകം നാമ നിദ്ദിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാ സകവാദിനോ പുബ്ബപക്ഖേ സതി പരവാദിനോ വചനസാമഞ്ഞമത്തേന ഛലവാദേന ജയോ ഹോതി.

൨. പച്ചനീകാനുലോമവണ്ണനാ

൬. ഇദാനി യഥാ പരവാദിനോ പുബ്ബപക്ഖേ സതി സകവാദിനോ ധമ്മേനേവ തഥേന സുജയോ ഹോതി, തഥാ വാദുപ്പത്തിം ദസ്സേതും പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീതി പച്ചനീകാനുലോമപഞ്ചകം ആരദ്ധം. തത്ഥ പച്ചനീകേ പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, രൂപാദിഭേദം സച്ചികട്ഠപരമത്ഥം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. സുദ്ധസമ്മുതിസച്ചം വാ പരമത്ഥമിസ്സകം വാ സമ്മുതിസച്ചം സന്ധായ യോ സച്ചികട്ഠോതി പുന അനുയോഗോ പരവാദിസ്സ, സമ്മുതിവസേന നുപലബ്ഭതീതി നവത്തബ്ബത്താ മിസ്സകവസേന വാ അനുയോഗസ്സ സംകിണ്ണത്താ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സ. പടിഞ്ഞാതം പടിക്ഖിപതീതി വചനസാമഞ്ഞമത്തേന ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹന്തിആദിവചനം പരവാദിസ്സ. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീതി ദുതിയവാദം നിസ്സായ ദുതിയോ നിഗ്ഗഹോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. ഏവം തേന ഛലേന നിഗ്ഗഹോ ആരോപിതോ.

൭-൧൦. ഇദാനി ധമ്മേന സമേന അത്തനോ വാദേ ജയം ദസ്സേതും അനുലോമനയേ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, അത്തനോ ലദ്ധിം നിസ്സായ പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. ലദ്ധിയാ ഓകാസം അദത്വാ പരമത്ഥവസേന പുന അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, പരമത്ഥവസേന പുഗ്ഗലസ്സ അഭാവതോ പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. തതോ പരം ധമ്മേന സമേന അത്തനോ ജയദസ്സനത്ഥം ആജാനാഹി പടികമ്മന്തിആദി സബ്ബം സകവാദീവചനമേവ ഹോതി. തത്ഥ സബ്ബേസം പടികമ്മനിഗ്ഗഹോപനയനനിഗ്ഗമനചതുക്കാനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവമിദം പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീതിആദികസ്സ പച്ചനീകപഞ്ചകസ്സ ഉപലബ്ഭതീതിആദീനം പടികമ്മനിഗ്ഗഹോപനയനനിഗ്ഗമനചതുക്കാനഞ്ച വസേന പച്ചനീകാനുലോമപഞ്ചകം നാമ നിദ്ദിട്ഠം ഹോതി. ഏവമേതാനി പഠമസച്ചികട്ഠേ ദ്വേ പഞ്ചകാനി നിദ്ദിട്ഠാനി. തത്ഥ പുരിമപഞ്ചകേ പരവാദിസ്സ സകവാദിനാ കതോ നിഗ്ഗഹോ സുനിഗ്ഗഹോ. സകവാദിസ്സ പന പരവാദിനാ ഛലവാദം നിസ്സായ പടികമ്മം കത്വാ അത്തനാ സാധിതോ ജയോ ദുജ്ജയോ. ദുതിയപഞ്ചകേ സകവാദിസ്സ പരവാദിനാ കതോ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ. പരവാദിസ്സ പന സകവാദിനാ ധമ്മവാദം നിസ്സായ പടികമ്മം കത്വാ അത്തനാ സാധിതോ ജയോ സുജയോതി പഠമസച്ചികട്ഠോ. തത്ഥേതം വുച്ചതി –

‘‘നിഗ്ഗഹോ പരവാദിസ്സ, സുദ്ധോ പഠമപഞ്ചകേ;

അസുദ്ധോ പന തസ്സേവ, പടികമ്മജയോ തഹിം.

‘‘നിഗ്ഗഹോ സകവാദിസ്സ, അസുദ്ധോ ദുതിയപഞ്ചകേ;

വിസുദ്ധോ പന തസ്സേവ, പടികമ്മജയോ തഹിം.

‘‘തസ്മാ ദ്വീസുപി ഠാനേസു, ജയോവ സകവാദിനോ;

ധമ്മേന ഹി ജയോ നാമ, അധമ്മേന കുതോ ജയോ.

‘‘സച്ചികട്ഠേ യഥാ ചേത്ഥ, പഞ്ചകദ്വയമണ്ഡിതേ;

ധമ്മാധമ്മവസേനേവ, വുത്തോ ജയപരാജയോ.

‘‘ഇതോ പരേസു സബ്ബേസു, സച്ചികട്ഠേസു പണ്ഡിതോ;

ഏവമേവ വിഭാവേയ്യ, ഉഭോ ജയപരാജയേ’’തി.

൨. ഓകാസസച്ചികട്ഠോ

൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧൧. ഏവം സുദ്ധികസച്ചികട്ഠം വിത്ഥാരേത്വാ ഇദാനി തമേവ അപരേഹി ഓകാസാദീഹി നയേഹി വിത്ഥാരേതും പുന പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. പുന സബ്ബത്ഥാതി സരീരം സന്ധായ അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, രൂപസ്മിം അത്താനം സമനുപസ്സനാദോസഞ്ച ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തി ആപജ്ജനദോസഞ്ച ദിസ്വാ പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. സേസമേത്ഥ അനുലോമപച്ചനീകപഞ്ചകേ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. പാഠോ പന സങ്ഖിത്തോ. തത്ഥ യസ്മാ സരീരം സന്ധായ ‘‘സബ്ബത്ഥ ന ഉപലബ്ഭതീ’’തി വുത്തേ സരീരതോ ബഹി ഉപലബ്ഭതീതി ആപജ്ജതി. തസ്മാ പച്ചനീകേ പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സ, പഠമം അനുജാനിത്വാ പച്ഛാ അവജാനാതീതി ഛലവാദസ്സ വസേന പടികമ്മം പരവാദിസ്സ. സേസം പാകടമേവ.

൩. കാലസച്ചികട്ഠോ

൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയനയേ സബ്ബദാതി പുരിമപച്ഛിമജാതികാലഞ്ച ധരമാനപരിനിബ്ബുതകാലഞ്ച സന്ധായ അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, സ്വേവ ഖത്തിയോ സോ ബ്രാഹ്മണോതിആദീനം ആപത്തിദോസഞ്ച ധരമാനപരിനിബ്ബുതാനം വിസേസാഭാവദോസഞ്ച ദിസ്വാ പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. സേസം പഠമനയേ വുത്തസദിസമേവ.

൪. അവയവസച്ചികട്ഠോ

൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧൩. തതിയനയേ സബ്ബേസൂതി ഖന്ധായതനാദീനി സന്ധായ അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, രൂപസ്മിം അത്താ, ചക്ഖുസ്മിം അത്താതിആദിദോസഭയേന പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. സേസം താദിസമേവാതി.

ഓകാസദിസച്ചികട്ഠാദി

൨. പച്ചനീകാനുലോമവണ്ണനാ

൧൪. ഏവമേതാനി തീണി അനുലോമപച്ചനീകപഞ്ചകേ അനുലോമമത്തവസേനേവ താവ പടിപാടിയാ ഭാജേത്വാ പുന പച്ചനീകാനുലോമപഞ്ചകേ പച്ചനീകമത്തവസേനേവ ഭാജേതും പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അനുലോമപഞ്ചകസ്സ പാളിയം സങ്ഖിപിത്വാ ആഗതേ പച്ചനീകേ വുത്തനയേനേവ പച്ചനീകസ്സ ച പാളിയം സങ്ഖിപിത്വാ ആഗതേ അനുലോമേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്താവതാ സുദ്ധികസ്സ ചേവ ഇമേസഞ്ച തിണ്ണന്തി ചതുന്നം സച്ചികട്ഠാനം ഏകേകസ്മിം സച്ചികട്ഠേ അനുലോമപച്ചനീകസ്സ പച്ചനീകാനുലോമസ്സ ചാതി ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം പച്ചനീകാനം വസേന അയം അട്ഠമുഖാ നാമ വാദയുത്തി നിദ്ദിട്ഠാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ. യാ ഏകേകസ്മിം മുഖേ ഏകേകസ്സ നിഗ്ഗഹസ്സ വസേന അട്ഠകനിഗ്ഗഹോതി പാളിയം ലിഖിയതി. തത്ഥേതം വുച്ചതി –

‘‘ഏവം ചതുബ്ബിധേ പഞ്ഹേ, പഞ്ചകദ്വയഭേദതോ;

ഏസാ അട്ഠമുഖാ നാമ, വാദയുത്തി പകാസിതാ.

‘‘അട്ഠേവ നിഗ്ഗഹാ തത്ഥ, ചത്താരോ തേസു ധമ്മികാ;

അധമ്മികാ ച ചത്താരോ, സബ്ബത്ഥ സകവാദിനോ;

ജയോ പരാജയോ ചേവ, സബ്ബത്ഥ പരവാദിനോ’’തി.

സച്ചികട്ഠവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സുദ്ധികസംസന്ദനവണ്ണനാ

൧൭-൨൭. ഇദാനി രൂപാദീഹി സദ്ധിം സച്ചികട്ഠസംസന്ദനം ഹോതി. തത്ഥ രൂപഞ്ചാതി യഥാ രൂപം പരമത്ഥതോ ഉപലബ്ഭതി, കിം തേ പുഗ്ഗലോപി തഥേവ ഉപലബ്ഭതീതി സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി വചനമത്തം ഗഹേത്വാ പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. യദി തേ രൂപം വിയ പരമത്ഥതോ പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, രൂപതോ വേദനാദീനം വിയ പുഗ്ഗലസ്സാപി അഞ്ഞത്തം ആപജ്ജതീതി അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, സമയസുത്തവിരോധം ദിസ്വാ പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. സേസം അത്ഥതോ പാകടമേവ. ധമ്മതോ പനേത്ഥ സത്തപഞ്ഞാസഭേദസ്സ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥസ്സ വസേന സകവാദീപക്ഖമൂലകേ അനുലോമപച്ചനീകേ സത്തപഞ്ഞാസ അനുലോമപഞ്ചകാനി ദസ്സിതാനി. പടികമ്മചതുക്കാദീനി സങ്ഖിത്താനി. പരവാദീപക്ഖമൂലകേപി പച്ചനീകാനുലോമേ സത്തപഞ്ഞാസ പടിലോമപഞ്ചകാനി ദസ്സിതാനി. പടികമ്മചതുക്കാദീനി സങ്ഖിത്താനി. തത്ഥ ‘‘വുത്തം ഭഗവതാ’’തി വചനമത്തേന പുഗ്ഗലസ്സ അത്ഥിതം രൂപസ്സ ച സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേന ഉപലബ്ഭനീയതം ദസ്സേത്വാ ഉഭിന്നം അഞ്ഞത്തം പടിജാനാപനത്ഥം വുത്തം ഭഗവതാതി അനുയോഗോ പരവാദിസ്സ, സമ്മുതിപരമത്ഥാനം ഏകത്തനാനത്തപഞ്ഹസ്സ ഠപനീയത്താ പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സ. സേസമിധാപി അത്ഥതോ പാകടമേവാതി.

സുദ്ധികസംസന്ദനവണ്ണനാ.

൬. ഓപമ്മസംസന്ദനവണ്ണനാ

൨൮-൩൬. ഇദാനി രൂപാദീഹേവ സദ്ധിം ഓപമ്മവസേന സച്ചികട്ഠസംസന്ദനം ഹോതി. തത്ഥ രൂപവേദനാനം ഉപലദ്ധിസാമഞ്ഞേന അഞ്ഞത്തപുച്ഛാ ച പുഗ്ഗലരൂപാനം ഉപലദ്ധിസാമഞ്ഞപുച്ഛാ ചാതി പുച്ഛാദ്വയമ്പി സകവാദിസ്സ, ഉഭോപി പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. പരവാദിനാ അനുഞ്ഞാതേന ഉപലദ്ധിസാമഞ്ഞേന രൂപവേദനാനം വിയ രൂപപുഗ്ഗലാനം അഞ്ഞത്താനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, പടിക്ഖേപോ ഇതരസ്സ. സേസമിധാപി അത്ഥതോ പാകടമേവ. ധമ്മതോ പനേത്ഥ രൂപമൂലകാദീനം ചക്കാനഞ്ച വസേന സകവാദീപക്ഖേ വീസാധികാനി നവ നിഗ്ഗഹപഞ്ചകസതാനി ദസ്സിതാനി. കഥം? ഖന്ധേസു താവ രൂപമൂലകേ ചക്കേ ചത്താരി, തഥാ വേദനാദിമൂലകേസൂതി വീസതി. ആയതനേസു ചക്ഖായതനമൂലകേ ചക്കേ ഏകാദസ, തഥാ സേസേസൂതി ദ്വത്തിംസസതം. ധാതൂസു ചക്ഖുധാതുമൂലകേ ചക്കേ സത്തരസ, തഥാ സേസേസൂതി ഛാധികാനി തീണി സതാനി. ഇന്ദ്രിയേസു ചക്ഖുന്ദ്രിയമൂലകേ ചക്കേ ഏകവീസതി, തഥാ സേസേസൂതി ദ്വാസട്ഠാധികാനി ചത്താരി സതാനി. ഏവം സബ്ബാനിപി വീസാധികാനി നവ നിഗ്ഗഹപഞ്ചകസതാനി ഹോന്തി.

൩൭-൪൫. പരവാദീപക്ഖേപി രൂപം ഉപലബ്ഭതീതി അനുലോമവസേനേവ രൂപവേദനാദീനം അഞ്ഞത്തപടിഞ്ഞം കാരേത്വാ പുന അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി സുത്തം നിസ്സായ ഛലവസേന പുഗ്ഗലസ്സ രൂപാദീഹി ഉപലദ്ധിസാമഞ്ഞം ആരോപേത്വാ അഞ്ഞത്താനുയോഗോ കതോ. സേസമിധാപി അത്ഥതോ ഉത്താനമേവ. ധമ്മതോപി സകവാദീപക്ഖേ വുത്തനയേന വീസാധികാനി നവ പടികമ്മപഞ്ചകസതാനി ദസ്സിതാനി.

രൂപാദീഹി സദ്ധിം ഓപമ്മവസേന സച്ചികട്ഠസംസന്ദനം.

൭. ചതുക്കനയസംസന്ദനവണ്ണനാ

൪൬-൫൨. ഇദാനി യം സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന ഉപലബ്ഭതി, തേന യസ്മാ രൂപാദീസു സത്തപഞ്ഞാസായ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേസു അഞ്ഞതരേന ഭവിതബ്ബം; രൂപാദിനിസ്സിതേന വാ, അഞ്ഞത്ര വാ രൂപാദീഹി, രൂപാദീനം വാ നിസ്സയേന, തസ്മാ ഇമിനാ ചതുക്കനയേന സച്ചികട്ഠസംസന്ദനം ആരദ്ധം. തത്ഥ രൂപം പുഗ്ഗലോതി അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, ഉച്ഛേദദിട്ഠിഭയേന ന ഹേവാതി പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ, നിഗ്ഗഹാരോപനം സകവാദിസ്സ. കിം പനേതം യുത്തം, നനു രൂപം വേദനാതി വുത്തമ്പി പടിക്ഖിപിതബ്ബമേവാതി? ആമ പടിക്ഖിപിതബ്ബം. തം പന രൂപതോ വേദനായ അഞ്ഞസഭാവസബ്ഭാവതോ, ന അഞ്ഞത്താഭാവതോ. അയഞ്ച രൂപാദീസു ഏകധമ്മതോപി പുഗ്ഗലസ്സ അഞ്ഞത്തം ന ഇച്ഛതി, തസ്മാ യുത്തം. അയഞ്ച അനുയോഗോ രൂപം പുഗ്ഗലോ…പേ… അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം പുഗ്ഗലോതി സകലം പരമത്ഥസച്ചം സന്ധായ ആരദ്ധോ. സകലം പന പച്ചത്തലക്ഖണവസേന ഏകതോ വത്തും ന സക്കാതി തന്തിവസേന അനുയോഗലക്ഖണമത്തമേതം ഠപിതം. തേന വിഞ്ഞൂ അത്ഥം വിഭാവേന്തി. വാദകാമേന പന ഇമം ലക്ഖണം ഗഹേത്വാ യഥാ യഥാ പരവാദിസ്സ ഓകാസോ ന ഹോതി, തഥാ തഥാ വത്തബ്ബം. ഇതി തന്തിവസേന അനുയോഗലക്ഖണസ്സ ഠപിതത്താപി യുത്തമേവ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബാനുയോഗേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അയം പന വിസേസോ – രൂപസ്മിം പുഗ്ഗലോതിആദീസു യഥാ ഏകം മഹാഭൂതം നിസ്സായ തയോ മഹാഭൂതാ, വത്ഥുരൂപം നിസ്സായ വിഞ്ഞാണം രൂപസ്മിന്തി വത്തും വട്ടതി, കിം തേ ഏവം രൂപസ്മിം പുഗ്ഗലോ? യഥാ ച സഭാഗവിനിബ്ഭോഗതോ വേദനാദയോ സബ്ബധമ്മാ, അരൂപാ വാ പന ചത്താരോ ഖന്ധാ, നിബ്ബാനമേവ വാ ‘‘അഞ്ഞത്ര രൂപാ’’തി വത്തും വട്ടതി, കിം തേ ഏവം പുഗ്ഗലോ? യഥാ ച ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം നിസ്സയവസേന ‘‘വേദനായ രൂപം…പേ… വിഞ്ഞാണസ്മിം രൂപ’’ന്തി വത്തും വട്ടതി, കിം തേ ഏവം പുഗ്ഗലോതി? സബ്ബാനുയോഗേസു പന ഉച്ഛേദദിട്ഠിഭയേന ചേവ സമയവിരോധേന ച പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. സേസമേത്ഥ അത്ഥതോ പാകടമേവ. ധമ്മതോ പനേത്ഥ സത്തപഞ്ഞാസായ സച്ചികട്ഠേസു ഏകേകസ്മിം ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ നിഗ്ഗഹവസേന അട്ഠവീസാധികാനി ദ്വേ പഞ്ചകസതാനി ദസ്സിതാനി. പരവാദീപക്ഖേപി പടികമ്മവസേന തത്തകാനേവ. യാ പനേത്ഥ അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി വുത്തേ സകവാദിസ്സ പടിഞ്ഞാ, സാ സുത്തേ ആഗതേന സമ്മുതിവസേന. യോ രൂപം പുഗ്ഗലോതിആദീസു പടിക്ഖേപോ, സോ സക്കായദിട്ഠിപഞ്ഹസ്സ ഠപനീയത്താ. പരവാദിസ്സ പടികമ്മം ഛലവസേനേവാതി.

ചതുക്കനയസംസന്ദനം.

നിട്ഠിതാ ച സംസന്ദനകഥാ.

൮. ലക്ഖണയുത്തിവണ്ണനാ

൫൩. ഇദാനി ലക്ഖണയുത്തി നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ ഠപേത്വാ നിബ്ബാനം സേസോ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥോ പച്ചയപടിബദ്ധതായ സപ്പച്ചയോ, പച്ചയേഹി സമാഗമ്മ കതത്താ സങ്ഖതോ, ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝനതോ സദാ അഭാവതോ അസസ്സതോ, ഉപ്പത്തികാരണസങ്ഖാതസ്സ നിമിത്തസ്സ അത്ഥിതായ സനിമിത്തോ, നിബ്ബാനം വുത്തപ്പകാരാഭാവതോ അപ്പച്ചയം അസങ്ഖതം സസ്സതം അനിമിത്തന്തി ഇദം സച്ചികട്ഠസ്സ ലക്ഖണം. തസ്മാ യദി പുഗ്ഗലോപി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥോവ തസ്സാപി ഇമിനാ ലക്ഖണേന ഭവിതബ്ബന്തി സന്ധായ പുഗ്ഗലോ സപ്പച്ചയോതിആദയോ അട്ഠപി അനുയോഗാ സകവാദിസ്സ, പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹന്തിആദി പനേത്ഥ സങ്ഖിത്തം. ഏവമേതാനി സകവാദീപക്ഖേ അനുലോമപച്ചനീകേ അനുലോമമത്തവസേന അട്ഠ പഞ്ചകാനി വേദിതബ്ബാനി.

൫൪. പരവാദീപക്ഖേപി പച്ചനീകാനുലോമേ പച്ചനീകമത്തവസേന അട്ഠേവ. തത്ഥ യസ്മാ പരവാദിനാ സുത്തവസേന സമ്മുതിസച്ചം സാധിതം, സമ്മുതിയാ ച സപ്പച്ചയാദിഭാവോ നത്ഥി, തസ്മാ യാഥാവതോ ച പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സ. ഛലവസേന പന വത്തബ്ബം ‘‘ആജാനാഹി പടികമ്മ’’ന്തിആദി സബ്ബം ഇധാപി സങ്ഖിത്തമേവ.

ലക്ഖണയുത്തികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. വചനസോധനവണ്ണനാ

൫൫-൫൯. ഇദാനി വചനസോധനം ഹോതി. തത്ഥ യദേതം പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി വചനം, തം സോധേതും പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി, ഉപലബ്ഭതി പുഗ്ഗലോതി. പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തസ്സത്ഥോ – യദേതം പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പദദ്വയം, തം ഏകത്ഥം വാ ഭവേയ്യ നാനത്ഥം വാ. യദി താവ നാനത്ഥം, യഥാ അഞ്ഞം രൂപം, അഞ്ഞാ വേദനാ, ഏവം അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ, അഞ്ഞോ ഉപലബ്ഭതീതി ആപജ്ജതി. അഥേകത്ഥം, യഥാ യം ചിത്തം തം മനോ, ഏവം സ്വേവ പുഗ്ഗലോ, സോ ഉപലബ്ഭതീതി ആപജ്ജതി. തേന തം വദാമി ‘‘യദി തേ യോ പുഗ്ഗലോ, സോ ഉപലബ്ഭതി, ഏവം സന്തേ യോ യോ ഉപലബ്ഭതി, സോ സോ പുഗ്ഗലോതി ആപജ്ജതി, കിം സമ്പടിച്ഛസി ഏത’’ന്തി? തതോ പുഗ്ഗലവാദീ യസ്മാ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപലബ്ഭതം ഇച്ഛതി, ന ഉപലബ്ഭമാനാനമ്പി രൂപാദീനം പുഗ്ഗലഭാവം, തസ്മാ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി, ഉപലബ്ഭതി കേ ഹി ചി പുഗ്ഗലോ കേ ഹി ചി ന പുഗ്ഗലോതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – മമ പുഗ്ഗലോ അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി സത്ഥു വചനതോ ഉപലബ്ഭതി. യോ പന ഉപലബ്ഭതി, ന സോ സബ്ബോ പുഗ്ഗലോ, അഥ ഖോ കേ ഹി ചി പുഗ്ഗലോ കേ ഹി ചി ന പുഗ്ഗലോതി. തത്ഥ കോ-കാരത്ഥേ കേ-കാരോ, ഹി-കാരോ ച നിപാതമത്തോ. കോചി പുഗ്ഗലോ, കോചി ന പുഗ്ഗലോതി അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പുഗ്ഗലോപി ഹി രൂപാദീസുപി യോ കോചി ധമ്മോ ഉപലബ്ഭതിയേവ, തത്ഥ പുഗ്ഗലോവ പുഗ്ഗലോ. രൂപാദീസു പന കോചിപി ന പുഗ്ഗലോതി. തതോ തം സകവാദീ ആഹ – പുഗ്ഗലോ കേ ഹി ചി ഉപലബ്ഭതി കേ ഹി ചി ന ഉപലബ്ഭതീതി. തസ്സത്ഥോ – പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പദദ്വയസ്സ അത്ഥതോ ഏകത്തേ യദി ഉപലബ്ഭതീതി അനുഞ്ഞാതോ ധമ്മോ പുഗ്ഗലതോ അനഞ്ഞോപി കോചി പുഗ്ഗലോ കോചി ന പുഗ്ഗലോ, പുഗ്ഗലോപി തേ കോചി ഉപലബ്ഭതി, കോചി ന ഉപലബ്ഭതീതി ആപജ്ജതി, കിം സമ്പടിച്ഛസി ഏതന്തി? സോ പുഗ്ഗലസ്സ അനുപലദ്ധിം അനിച്ഛന്തോ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതി. ഇതോ പരം ‘‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’’ന്തിആദി സബ്ബം സങ്ഖിത്തം. വിത്ഥാരതോ പന വേദിതബ്ബം. പുഗ്ഗലോ സച്ചികട്ഠോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബാനി ഹേതാനി ഉപലബ്ഭതിവേവചനാനേവ, അപിച യസ്മാ ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതിസച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി അയം പുഗ്ഗലവാദിനോ പടിഞ്ഞാ, തസ്മാസ്സ യഥേവ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി ലദ്ധി, ഏവമേവം പുഗ്ഗലോ സച്ചികട്ഠോതിപി ആപജ്ജതി. യാ പനസ്സ പുഗ്ഗലോ അത്ഥീതി ലദ്ധി, തസ്സാ വിജ്ജമാനോതിവേവചനമേവ, തസ്മാ സബ്ബാനിപേതാനി വചനാനി സോധിതാനി.

൬൦. തത്ഥ യം അവസാനേ ‘‘പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, അത്ഥി ന സബ്ബോ പുഗ്ഗലോ’’തിആദി വുത്തം, തത്രായമധിപ്പായോ – യഞ്ഹേതം പരവാദിനാ ‘‘പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, അത്ഥി കേഹിചി പുഗ്ഗലോ, കേഹിചി ന പുഗ്ഗലോ’’തി വുത്തം, തം യസ്മാ അത്ഥതോ പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, അത്ഥി ന സബ്ബോ പുഗ്ഗലോതി ഏത്തകം ഹോതി, തസ്മാ നം സകവാദീ സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ ഇദാനി നം ഏവം അനുയുഞ്ജതി. തയാ ഹി ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തി വചനമത്തം നിസ്സായ ‘‘പുഗ്ഗലോ അത്ഥീ’’തി ലദ്ധി ഗഹിതാ, യഥാ ച ഭഗവതാ ഏതം വുത്തം, തഥാ ‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു, മോഘരാജാ, സദാ സതോ’’തിആദിനാ (സു. നി. ൧൧൨൫) നയേന ‘‘നത്ഥീ’’തിപി വുത്തം, തസ്മാ യഥേവ തേ ‘‘പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, അത്ഥി ന സബ്ബോ പുഗ്ഗലോ’’തി ലദ്ധി, തഥാ പുഗ്ഗലോ നത്ഥി, നത്ഥി ന സബ്ബോ പുഗ്ഗലോതിപി ആപജ്ജതി, കിം ഏതം സമ്പടിച്ഛസീതി? അഥ നം അസമ്പടിച്ഛന്തോ ന ഹേവാതി പടിക്ഖിപതി. സേസമേത്ഥ നിഗ്ഗഹാദിവിധാനം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

വചനസോധനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പഞ്ഞത്താനുയോഗവണ്ണനാ