൧. കുസലത്തികവണ്ണനാ

൧. പടിച്ചവാരവണ്ണനാ

൧. പച്ചയാനുലോമം

(൧.) വിഭങ്ഗവാരോ

൫൩. ഇദാനി യാ ഏതാ പണ്ണത്തിവാരേ കുസലത്തികം നിസ്സായ ഹേതുപച്ചയാദിവസേന ഏകൂനപഞ്ഞാസം ആദിം കത്വാ നയമത്തം ദസ്സേന്തേന അപരിമാണാ പുച്ഛാ ദസ്സിതാ. തത്ഥ കുസലാകുസലാദീനം സഹുപ്പത്തിയാ അഭാവതോ യാ പുച്ഛാ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തി ഏവം വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തി. താ പഹായ യാ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തി, തായേവ വിസ്സജ്ജേതും അയം കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാതിആദിനാ നയേന പടിച്ചവാരസ്സ നിദ്ദേസവാരോ ആരദ്ധോ.

തത്ഥ സിയാ – സചേ ഇമാ ഹേതുപച്ചയാദിവസേന ഏകൂനപഞ്ഞാസം പുച്ഛാ സബ്ബസോ വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തി, അഥ കസ്മാ ദസ്സിതാ? നനു യാ ലഭന്തി, തായേവ ദസ്സേതബ്ബാതി? ആമ, ദസ്സേതബ്ബാ സിയും. തഥാ ദസ്സിയമാനാ പന സബ്ബേസു തികദുകപട്ഠാനാദീസു ഏകേകസ്മിം തികേ, ദുകേ, ദുകതികേ, തികദുകേ, തികതികേ, ദുകദുകേ ച സങ്ഖേപം അകത്വാ ദസ്സേതബ്ബായേവ ഭവേയ്യും. കസ്മാ? യസ്മാ യാ കുസലത്തികേ ലഭന്തി, ന തായേവ വേദനാത്തികാദീസു. ധമ്മാനുലോമപച്ചനീയേ ച തികപട്ഠാനേ വിതക്കത്തികപീതിത്തികാനം വിസ്സജ്ജനേ സബ്ബാപേതാ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തി, തസ്മാ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന ഏകേകസ്മിം തികേ യത്തകാഹി പുച്ഛാഹി ഭവിതബ്ബം സബ്ബാ കുസലത്തികേ ദസ്സിതാ. ഏവം ദസ്സിതാസു ഹി യാ തത്ഥ വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തി, താ പഹായ യാ ലഭന്തി, താ വുച്ചമാനാ സക്കാ സുഖേന വിജാനിതുന്തി സുഖേന വിജാനനത്ഥം സബ്ബാപി കുസലത്തികേ ദസ്സിതാ. യാ പനേത്ഥ വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തി, താ പഹായ യാ ലഭന്തി, തായേവ വിസ്സജ്ജിതാതി വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ കുസലം ധമ്മം പടിച്ചാതി ചതുഭൂമകകുസലധമ്മേസു വേദനാക്ഖന്ധാദിഭേദം ഏകം ധമ്മം പടിച്ച പടിഗന്ത്വാ സഹുപ്പത്തിസങ്ഖാതേന സദിസഭാവേന പത്വാ, തേന സദ്ധിം ഏകതോ ഉപ്പത്തിഭാവം ഉപഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. കുസലോ ധമ്മോതി ചതുഭൂമകകുസലധമ്മേസുയേവ സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദിഭേദോ ഏകോ ധമ്മോ. ഉപ്പജ്ജതീതി ഉപ്പാദതോ യാവ നിരോധഗമനാ ഉദ്ധം പജ്ജതി, നിബ്ബത്തതീതിപി അത്ഥോ. അത്താനം ലഭതി, ഉപ്പാദാദയോ തയോപി ഖണേ പാപുണാതീതി വുത്തം ഹോതി. ഹേതുപച്ചയാതി കുസലഹേതുനാ ഹേതുപച്ചയഭാവം സാധേന്തേന.

ഏവം ‘‘ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി പുച്ഛായ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വിസ്സജ്ജനം വത്വാ ഇദാനി യം ധമ്മം പടിച്ച യോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി, തം ധമ്മം ഖന്ധവസേന ദസ്സേതും കുസലം ഏകം ഖന്ധന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏകന്തി വേദനാദീസു ചതൂസു യംകിഞ്ചി ഏകം. തയോ ഖന്ധാതി യോ യോ പച്ചയഭാവേന ഗഹിതോ, തം തം ഠപേത്വാ അവസേസാ തയോ ഖന്ധാ. തയോ ഖന്ധേതി വേദനാദീസു യോ ഏകോ ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഗഹിതോ, തം ഠപേത്വാ സേസേ തയോ. ദ്വേ ഖന്ധേതി വേദനാസഞ്ഞാദുകാദീസു ഛസു ദുകേസു യേകേചി ദ്വേ ഖന്ധേ പടിച്ച. ദ്വേ ഖന്ധാതി യേ യേ പച്ചയഭാവേന ഗഹിതാ, തേ തേ ഠപേത്വാ അവസേസാ ദ്വേ ഖന്ധാ കുസലഹേതുനാ ഹേതുപച്ചയഭാവം സാധേന്തേന ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ.

യസ്മാ പന ഏകോ ഖന്ധോ ഏകസ്സേവ ദ്വിന്നംയേവ വാ, ദ്വേ വാ പന ഏകസ്സേവ പച്ചയോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച ഏകോ ഖന്ധോ, ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ, ദ്വേ ഖന്ധേ പടിച്ച ഏകോ ഖന്ധോ’’തി ന വുത്തം. കുസലം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീതിആദീസുപി വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപന്തി ഇദം പടിച്ചത്ഥസ്സ സഹജാതത്ഥത്താ യം കുസലേന സഹജാതഞ്ചേവ ഹേതുപച്ചയഞ്ച ലഭതി, തം ദസ്സേതും വുത്തം. പരതോപി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു അയമേവ നയോ.

വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകതന്തി ഏത്ഥ ഹേതുപച്ചയാഭാവതോ അഹേതുകം, രൂപേന സദ്ധിം അനുപ്പത്തിതോ ആരുപ്പവിപാകഞ്ച ന ഗഹേതബ്ബം. പടിസന്ധിക്ഖണേതി കടത്താരൂപസങ്ഖാതസ്സ അബ്യാകതസ്സ അബ്യാകതം പടിച്ച ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. വിപാകാബ്യാകതന്തി തസ്മിം ഖണേ വിജ്ജമാനാബ്യാകതവസേന വുത്തം. ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥു, വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാതി ഇദം കടത്താരൂപഗ്ഗഹണേന വത്ഥുമ്ഹി ഗഹിതേപി വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാനം ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

ഏകം മഹാഭൂതന്തിആദി രൂപാബ്യാകതം പടിച്ച രൂപാബ്യാകതസ്സ ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഏകം ഖന്ധന്തിആദീസു വുത്തനയേനേവ പനേത്ഥ അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം രൂപാബ്യാകതമ്ഹി ഭൂതേ പടിച്ച ഭൂതാനം ഉപ്പത്തിം വത്വാ ഇദാനി ഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപാനം ഉപ്പത്തിം ദസ്സേതും മഹാഭൂതേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനന്തിആദി വുത്തം. ഏവം സന്തേ ഉപാദാരൂപന്തി ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബം, ഇതരദ്വയം കസ്മാ വുത്തന്തി? മഹാഭൂതേപി പടിച്ച ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം. യഞ്ഹി ഹേട്ഠാ ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപം കടത്താ ച രൂപ’’ന്തി ദസ്സിതം, തം ന കേവലം ഖന്ധേയേവ ച പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി, മഹാഭൂതേപി പന പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതീതി ദസ്സനത്ഥമിദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ചിത്തസമുട്ഠാനം പവത്തേയേവ, കടത്താരൂപം പടിസന്ധിയമ്പി. ഉപാദാരൂപന്തി തസ്സേവ ഉഭയസ്സ വിസേസനം.

കുസലേ ഖന്ധേ ച മഹാഭൂതേ ച പടിച്ചാതി ഏത്ഥ ചിത്തസമുട്ഠാനാവ മഹാഭൂതാ ഗഹിതാ. ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപന്തി ഏത്ഥ പന ഭൂതരൂപമ്പി ഉപാദാരൂപമ്പി ഗഹിതം. ‘‘ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച തയോ മഹാഭൂതാ’’തിആദിനാ നയേന ഹി ഭൂതരൂപമ്പി ഖന്ധേ ച മഹാഭൂതേ ച പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി. മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപന്തി വുത്തനയേന ഉപാദാരൂപമ്പി. അകുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ചാതി പഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം ഹേതുപച്ചയേ നവ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജിതാ. ഏതായേവ ഹി ഏത്ഥ ലബ്ഭന്തി, സേസാ ചത്താലീസ മോഘപുച്ഛാതി ന വിസ്സജ്ജിതാ. ഇമിനാ ഉപായേന ആരമ്മണപച്ചയാദീസുപി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ തത്ഥ പന വിചാരേതബ്ബയുത്തകമേവ വിചാരയിസ്സാമ.

൫൪. ആരമ്മണപച്ചയേ താവ രൂപസ്സ ആരമ്മണപച്ചയവസേന അനുപ്പത്തിതോ താസു നവസു രൂപമിസ്സകാ പഹായ തിസ്സോവ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജിതാ. തേനേവ ച കാരണേന ‘‘വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി വത്വാ ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥൂ’’തി ന വുത്തം. ന ഹി തം ആരമ്മണപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജതി.

൫൫. അധിപതിപച്ചയേ വിപാകാബ്യാകതന്തി ലോകുത്തരമേവ സന്ധായ വുത്തം. തേനേവേത്ഥ ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ’’തി ന ഗഹിതം. സേസം ഹേതുപച്ചയസദിസമേവ.

൫൬. അനന്തരസമന്തരേസുപി രൂപം ന ലബ്ഭതീതി ആരമ്മണപച്ചയേ വിയ തിസ്സോവ പുച്ഛാ.

൫൭. സഹജാതപച്ചയേ പടിസന്ധിക്ഖണേതി പഞ്ചവോകാരേ പടിസന്ധിവസേന വുത്തം. ഹേട്ഠാ പന പച്ചയവിഭങ്ഗേ ‘‘ഓക്കന്തിക്ഖണേ’’തി ആഗതം തമ്പി ഇമിനാ സദ്ധിം അത്ഥതോ ഏകം, ബ്യഞ്ജനമത്തമേവ ഹേത്ഥ നാനന്തി. അപിച ‘‘തിണ്ണം സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൮) വചനതോ ഓക്കന്തീതി പഞ്ചവോകാരപടിസന്ധിയാവേതം നാമം. പടിസന്ധീതി സബ്ബഭവസാധാരണം. ഇധ പന ‘‘കടത്താ ച രൂപ’’ന്തിആദിവചനതോ പഞ്ചവോകാരപടിസന്ധിയേവ അധിപ്പേതാ. സാ ഹി രൂപസ്സപി അരൂപസ്സപി പച്ചയഭാവഞ്ചേവ പച്ചയുപ്പന്നഭാവഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ പരിപുണ്ണവിസ്സജ്ജനാ ഹോതീതി ഗഹിതാ. ബാഹിരം ഏകം മഹാഭൂതന്തി അനിന്ദ്രിയബദ്ധേസു പഥവീപാസാണാദീസു മഹാഭൂതം സന്ധായ വുത്തം. പച്ചയവിഭങ്ഗവാരസ്മിഞ്ഹി ചത്താരോ മഹാഭൂതാതി അജ്ഝത്തികഞ്ച ബാഹിരഞ്ച ഏകതോ കത്വാ ഗഹിതം. സങ്ഖേപദേസനാ ഹി സാ. അയം പന വിത്ഥാരദേസനാ, തസ്മാ സബ്ബം വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ബാഹിരം ഏകം മഹാഭൂത’’ന്തിആദിമാഹ. അസഞ്ഞസത്താനം ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ചാതി ദ്വിസന്തതിസമുട്ഠാനഭൂതവസേന വുത്തം. മഹാഭൂതേ പടിച്ച കടത്താരൂപന്തി ഇദം പന കമ്മസമുട്ഠാനവസേനേവ വുത്തം. ഉപാദാരൂപന്തി ഉതുസമുട്ഠാനവസേനേവ.

൫൮. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേ ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥു, വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാതി ചതുന്നമ്പി ഖന്ധാനം ഏകതോ വത്ഥുനാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതം ദസ്സേതും വുത്തം.

൫൯. നിസ്സയപച്ചയേ യസ്മാ പടിച്ചത്ഥോ നാമ സഹജാതത്ഥോ, തസ്മാ യാ ഹേട്ഠാ പച്ചയവിഭങ്ഗവാരേ ചക്ഖായതനാദീനം നിസ്സയപച്ചയതാ ദസ്സിതാ, ന സാ ഗഹിതാ. ചക്ഖായതനാദീനി ഹി പുരേജാതാനി ഹുത്വാ പച്ചയാ ഹോന്തി, ഇധ സഹജാതമേവ ലബ്ഭതി. തേനേവ വുത്തം – ‘‘നിസ്സയപച്ചയോ സഹജാതപച്ചയസദിസോ’’തി.

൬൦. ഉപനിസ്സയപച്ചയേ രൂപസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയാഭാവാ തീണേവ വിസ്സജ്ജനാനി ലബ്ഭന്തി, തേന വുത്തം ‘‘ആരമ്മണപച്ചയസദിസ’’ന്തി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ന സബ്ബേ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ആരമ്മണൂപനിസ്സയം ലഭന്തി, യേ പന ലഭന്തി, തേസം വസേനേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൬൧. പുരേജാതപച്ചയേ വത്ഥും പുരേജാതപച്ചയാതി വത്ഥും പടിച്ച വത്ഥുനാ പുരേജാതപച്ചയതം സാധേന്തേന ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. വിപാകാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധന്തി ഏത്ഥ യം വിപാകാബ്യാകതസ്സ വത്ഥു ഓക്കന്തിക്ഖണേ സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി, തം പുരേജാതപച്ചയഭാജനിയത്താ ഇധ ന ഗഹേതബ്ബം. യേപി കുസലാദയോ ആരുപ്പേ പുരേജാതപച്ചയം ന ലഭന്തി, തേപി പുരേജാതപച്ചയഭാജനിയതോയേവ ഇധ ന ഗഹേതബ്ബാ. ആരമ്മണം പന നിയമതോ പുരേജാതപച്ചയഭാവം ന ലഭതി. രൂപായതനാദീനി ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനംയേവ പുരേജാതപച്ചയതം സാധേന്തി, മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ അതീതാനാഗതാനിപി ആരമ്മണം ഹോന്തിയേവ. തസ്മാ ഇധ ന ഗഹിതം. ഖന്ധവസേന ഹി അയം ദേസനാ, ന വിഞ്ഞാണധാതുവസേന. ‘‘വിപാകാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധ’’ന്തി ദേസനായ ച സബ്ബാപി വിഞ്ഞാണധാതുയോ ഗഹിതാ, ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദയോ ഏവാതി.

പച്ഛാജാതോ കുസലാകുസലാനം പച്ചയോ ന ഹോതി, അബ്യാകതസ്സപി ഉപത്ഥമ്ഭകോവ ന ജനകോ, തസ്മാ ‘‘ഉപ്പജ്ജതി പച്ഛാജാതപച്ചയാ’’തി ഏവം വത്തബ്ബോ ഏകധമ്മോപി നത്ഥീതി പച്ഛാജാതപച്ചയവസേന വിസ്സജ്ജനം ന കതം.

൬൨. ആസേവനപച്ചയേ കാമം സബ്ബാ കിരിയാ ആസേവനപച്ചയം ന ലഭന്തി, ലബ്ഭമാനവസേന പന ‘‘കിരിയാബ്യാകത’’ന്തി വുത്തം. തസ്മാ ജവനകിരിയാവേത്ഥ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൬൩. കമ്മപച്ചയേ കുസലാകുസലേസു ഏകക്ഖണികോ കമ്മപച്ചയോ വേദിതബ്ബോ, തഥാ കിരിയാബ്യാകതേ. വിപാകാബ്യാകതേ പന നാനാക്ഖണികോപി, തഥാ പടിസന്ധിക്ഖണേ മഹാഭൂതാനം. ചിത്തസമുട്ഠാനാനം പന ഏകക്ഖണികോ. കടത്താരൂപാനം നാനാക്ഖണികോവ തഥാ അസഞ്ഞസത്തരൂപാനം. കടത്താരൂപം പനേത്ഥ ജീവിതിന്ദ്രിയം. സേസം ന ഏകന്തതോ കമ്മസമുട്ഠാനത്താ ഉപാദാരൂപന്തി വുത്തം. ഏവം സന്തേപി ഇധ കമ്മസമുട്ഠാനമേവ അധിപ്പേതം.

൬൪. വിപാകപച്ചയേ കുസലാകുസലം കിരിയഞ്ച ന ലബ്ഭതീതി അബ്യാകതവസേനേവ വിസ്സജ്ജനം കതം. ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി വിപാകചിത്തസമുട്ഠാനമേവ. കടത്താരൂപന്തി യഥാലാഭവസേന ഇന്ദ്രിയരൂപഞ്ച വത്ഥുരൂപഞ്ച. ഉപാദാരൂപന്തി തദവസേസം തസ്മിം സമയേ വിജ്ജമാനകം ഉപാദാരൂപം.

൬൫. ആഹാരപച്ചയേ സബ്ബേസമ്പി കുസലാദീനം ഖന്ധാനം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച അരൂപാഹാരവസേന ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ, തഥാ പടിസന്ധിക്ഖണേ മഹാഭൂതാനം. ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി ഭവങ്ഗാദിചിത്തസമുട്ഠാനം. ആഹാരസമുട്ഠാനന്തി കബളീകാരാഹാരസമുട്ഠാനം. ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി കുസലാകുസലചിത്തസമുട്ഠാനമേവ. പച്ചയവിഭങ്ഗവാരേ ആഹാരപടിപാടിയാ പഠമം കബളീകാരോ ആഹാരോ ദസ്സിതോ, ഇധ പന കുസലം ധമ്മന്തി പുച്ഛാവസേന പഠമം അരൂപാഹാരാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൬൬. ഇന്ദ്രിയപച്ചയേ പച്ചയവിഭങ്ഗേ ഇന്ദ്രിയപടിപാടിയാ പഠമം ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനി ദസ്സിതാനി, ഇധ പന കുസലാദിപുച്ഛാവസേന പഠമം അരൂപിന്ദ്രിയാനം പച്ചയതാ ദസ്സിതാ. തത്ഥ കുസലാദീസു യഥാലാഭവസേന അരൂപിന്ദ്രിയാ ഗഹേതബ്ബാ. അസഞ്ഞസത്താനം ഭൂതരൂപേസുപി ജീവിതിന്ദ്രിയന്തി.

൬൭. ഝാനമഗ്ഗപച്ചയേസു ഹേതുപച്ചയസദിസമേവ വിസ്സജ്ജനം, തേനേവേത്ഥ ‘‘ഹേതുപച്ചയസദിസ’’ന്തി വുത്തം.

൬൮. സമ്പയുത്തപച്ചയേ വിസ്സജ്ജനം ആരമ്മണപച്ചയഗതികം, തേനേവേത്ഥ ‘‘ആരമ്മണപച്ചയസദിസ’’ന്തി വുത്തം.

൬൯. വിപ്പയുത്തപച്ചയേ വത്ഥും വിപ്പയുത്തപച്ചയാതി വത്ഥും പടിച്ച വിപ്പയുത്തപച്ചയാ, വത്ഥുനാ വിപ്പയുത്തപച്ചയതം സാധേന്തേന ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. ഖന്ധേ വിപ്പയുത്തപച്ചയാതി ഖന്ധേ പടിച്ച വിപ്പയുത്തപച്ചയാ, ഖന്ധേഹി വിപ്പയുത്തപച്ചയതം സാധേന്തേഹി ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഖന്ധാ വത്ഥും വിപ്പയുത്തപച്ചയാതി വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ വിപ്പയുത്തപച്ചയാ. വത്ഥുനാ വിപ്പയുത്തപച്ചയതം സാധേന്തേന ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം ഖന്ധേ വിപ്പയുത്തപച്ചയാതി ഖന്ധേ പടിച്ച വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം ഖന്ധേഹി വിപ്പയുത്തപച്ചയതം സാധേന്തേഹി ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. സേസവിസ്സജ്ജനേസുപി വത്ഥും വിപ്പയുത്തപച്ചയാതിആദീസുപി വുത്തനയേനേവത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വിപാകാബ്യാകതേ ചേത്ഥ വത്ഥുഗ്ഗഹണേന ചക്ഖാദീനി സങ്ഗഹിതബ്ബാനി. ഏകം മഹാഭൂതന്തിആദി രൂപാബ്യാകതസ്സ പച്ചയഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം. ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി അബ്യാകതചിത്തസമുട്ഠാനമ്പി കുസലാകുസലചിത്തസമുട്ഠാനമ്പി.

൭൦. അത്ഥിപച്ചയേ സബ്ബം സഹജാതപച്ചയഗതികം. തേനേവേത്ഥ ‘‘സഹജാതപച്ചയസദിസ’’ന്തി വുത്തം.

൭൧-൭൨. നത്ഥിവിഗതാ ആരമ്മണപച്ചയഗതികാ, അവിഗതം സഹജാതഗതികം. തേനേവേത്ഥ ‘‘ആരമ്മണപച്ചയസദിസം, സഹജാതപച്ചയസദിസ’’ന്തി വുത്തം. ഇമേ തേവീസതി പച്ചയാതി സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സിതാനം വസേനേതം വുത്തം. വിത്ഥാരേതബ്ബാതി യാ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തി, താസം വസേന വിത്ഥാരേതബ്ബാ. അയം ഹേതുപച്ചയം ആദിം കത്വാ ഏകമൂലകേ പച്ചയാനുലോമേ പടിച്ചവാരസ്സ കുസലത്തികവിസ്സജ്ജനേ അത്ഥവണ്ണനാ.

(൨.) സങ്ഖ്യാവാരോ

൭൩. ഇദാനി യേ ഏത്ഥ ഹേതുപച്ചയാദീസു ഏകേകസ്മിം പച്ചയേ വിസ്സജ്ജനവാരാ ലദ്ധാ, തേ ഗണനവസേന ദസ്സേതും ഹേതുയാ നവാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഹേതുയാ നവാതി ഹേതുപച്ചയേ നവ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവാരാ ഹോന്തി. സേയ്യഥിദം – കുസലേന കുസലം, കുസലേന അബ്യാകതം, കുസലേന കുസലാബ്യാകതം; അകുസലേന അകുസലം, അകുസലേന അബ്യാകതം, അകുസലേന അകുസലാബ്യാകതം, അബ്യാകതേന അബ്യാകതം, കുസലാബ്യാകതേന അബ്യാകതം, അകുസലാബ്യാകതേന അബ്യാകതന്തി.

ആരമ്മണേ തീണീതി കുസലേന കുസലം, അകുസലേന അകുസലം, അബ്യാകതേന അബ്യാകതം. അധിപതിയാ നവാതി ഹേതുയാ വുത്തസദിസാവ. ദ്വാദസസു ഹി പച്ചയേസു നവ നവാതി വുത്തം. സബ്ബേസുപി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനി ഹേതുപച്ചയസദിസാനേവ. വിഭങ്ഗേ പന അത്ഥി വിസേസോ. ദസസു പച്ചയേസു തീണി തീണീതി വുത്തം. സബ്ബേസുപി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനി ആരമ്മണസദിസാനേവ. വിഭങ്ഗേ പന അത്ഥി വിസേസോ. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയസ്മിഞ്ഹി അബ്യാകതപദസ്സ വിസ്സജ്ജനേ രൂപമ്പി ലബ്ഭതി, തഥാ പുരേജാതപച്ചയേ. ആസേവനപച്ചയേ വിപാകാനി ചേവ വീഥിചിത്താനി ച ന ലബ്ഭന്തി. വിപാകേ ഏകന്തി അബ്യാകതമേവ. ഏവമേത്ഥ സങ്ഖേപതോ നവ തീണി ഏകന്തി, തിവിധോവ വാരപരിച്ഛേദോ. വിത്ഥാരതോ ദ്വാദസ നവകാ, ദസ തികാ, ഏകം ഏകകന്തി സബ്ബേസുപി തേവീസതിയാ പച്ചയേസു ഏകൂനചത്താലീസാധികം വാരസതം ഹോതി, ഏകൂനചത്താലീസാധികഞ്ച പുച്ഛാസതം. ഏകൂനചത്താലീസാധികം പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനസതന്തിപി തസ്സേവ നാമം.

൭൪. ഏവം ഹേതുപച്ചയാദികേ ഏകമൂലകേ ഗണനം ദസ്സേത്വാ ഇതോ പരേസു ദുമൂലകാദീസു വിത്ഥാരദേസനം സങ്ഖിപിത്വാ ഏകമൂലകേ ദസ്സിതായ ദേസനായ ലബ്ഭമാനഗണനഞ്ഞേവ ആദായ വാരപരിച്ഛേദം ദസ്സേതും ദുമൂലകേ താവ ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണേ തീണീതിആദിമാഹ. തത്രിദം ലക്ഖണം – ബഹുഗണനോപി പച്ചയോ അബഹുഗണനേന സദ്ധിം യുത്തോ തേന സമാനഗണനോവ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണേ തീണീ’’തി. ഹേതുആരമ്മണദുകേ ആരമ്മണേ വുത്താനി തീണേവ വിസ്സജ്ജനാനി ലബ്ഭന്തീതി അത്ഥോ. സമാനഗണനോ പന സമാനഗണനേന സദ്ധിം യുത്തോ അപരിഹീനഗണനോവ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഹേതുപച്ചയാ അധിപതിയാ നവാ’’തി. ഹേതാധിപതിദുകേ നവേവ വിസ്സജ്ജനാനി ലബ്ഭന്തീതി അത്ഥോ. വിപാകേ ഏകന്തി ഹേതുവിപാകദുകേ വിപാകേ വുത്തം ഏകമേവ വിസ്സജ്ജനം ലബ്ഭതീതി ഏവം താവ ദുമൂലകേ വാരപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ.

൭൫. തിമൂലകാദീസുപി ഇദമേവ ലക്ഖണം. തേനേവാഹ – ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ അധിപതിയാ തീണീതി. ഹേതാരമ്മണാധിപതി തികേ ആരമ്മണേ വുത്താനി തീണേവ വിസ്സജ്ജനാനി ലബ്ഭന്തീതി അത്ഥോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ നയോ നേതബ്ബോ.

൭൬-൭൯. ദ്വാദസമൂലകേ പന വിപാകപച്ചയോ ന ലബ്ഭതി, തസ്മാ ആസേവനപച്ചയാ കമ്മേ തീണീതി വത്വാ വിപാകം അപരാമസിത്വാ ആഹാരേ തീണീതി വുത്തം. തേരസമൂലകാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തേ പന സങ്ഖിപിത്വാ തേവീസതിമൂലകോവേത്ഥ ദസ്സിതോ. സോ ദുവിധോ ഹോതി – സാസേവനോ വാ സവിപാകോ വാ. തത്ഥ പഠമം സാസേവനോ ദസ്സിതോ, സോ തീണേവ വിസ്സജ്ജനാനി ലഭതി. തേന വുത്തം ‘‘ആസേവനപച്ചയാ അവിഗതേ തീണീ’’തി. സവിപാകോ പന ആസേവനം ന ലഭതി, തസ്മാ തം പഹായ വിപാകവസേന ഗണനായ ദസ്സനത്ഥം അനന്തരായേവ ‘‘ഹേതുപച്ചയാ…പേ… വിപാകപച്ചയാ ആഹാരേ ഏക’’ന്തി ഏകം നയം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ തേവീസതിമൂലകോവ ദസ്സിതോ. ഏതേസു പന ദ്വീസു തേവീസതിമൂലകേസു കിഞ്ചാപി ഏകസ്മിം വിപാകപച്ചയോ നത്ഥി, ഏകസ്മിം ആസേവനപച്ചയോ, പച്ഛാജാതപച്ചയോ പന ഉഭയത്ഥാപി. രുള്ഹീസദ്ദേന പനേതേ തേവീസതിമൂലകാത്വേവ വേദിതബ്ബാ. തേസു സാസേവനേ ആസേവനസ്സ വസേന സബ്ബത്ഥ തീണേവ വിസ്സജ്ജനാനി, സവിപാകേ വിപാകപച്ചയസ്സ വസേന ഏകമേവാതി അയം ഹേതുപച്ചയം ആദിം കത്വാ ഏകമൂലകാദീസു ഗണനാ.

യം പനേതം ഹേതുമൂലകാനന്തരം ‘‘ആരമ്മണേ ഠിതേന സബ്ബത്ഥ തീണേവ പഞ്ഹാ’’തി വുത്തം, തം ആരമ്മണപച്ചയം ആദിം കത്വാ ഏകമൂലകേപി ദുമൂലകാദീസുപി സബ്ബത്ഥ ആരമ്മണപദേ ചേവ ആരമ്മണേന സദ്ധിം സേസപച്ചയയോജനാസു ച യത്ഥ നവഹി ഭവിതബ്ബം, തത്ഥ തയോവ പഞ്ഹാ ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. വിപാകപദേ പന വിപാകപദേന സദ്ധിം സേസപച്ചയയോജനാസു ച ഏകോവ പഞ്ഹോ ഹോതീതി. ഇതി യം ഹേട്ഠാ അവോചുമ്ഹ ‘‘ബഹുഗണനോപി പച്ചയോ അബഹുഗണനേന സദ്ധിം യുത്തോ തേന സമാനഗണനോ ഹോതീ’’തി, തം സുവുത്തമേവ.

൮൦-൮൫. ഇദാനി യേ ആരമ്മണാദീനം പച്ചയാനം വസേന ഏകമൂലകാദയോ ദസ്സേതബ്ബാ, തേസു ഏകമൂലകോ താവ ഹേതുഏകമൂലകേനേവ സദിസോതി ഏകസ്മിമ്പി പച്ചയേ ന ദസ്സിതോ. ആരമ്മണപച്ചയവസേന പന ദുമൂലകേ ഗണനം ദസ്സേതും ആരമ്മണപച്ചയാ ഹേതുയാ തീണി, അധിപതിയാ തീണി…പേ… അവിഗതേ തീണീതി വുത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘ആരമ്മണപച്ചയാ അധിപതിയാ തീണി…പേ… അവിഗതേ തീണീ’’തി വത്തബ്ബേ യേ ഹേതുപച്ചയാദയോ പച്ചയാ ബഹുഗണനാ, തേസം ഊനതരഗണനേഹി ച സമാനഗണനേഹി ച സദ്ധിം സംസന്ദനേ യാ ഗണനാ ലബ്ഭതി, തം ദസ്സേതും ആരമ്മണപച്ചയസ്സ പുരിമഭാഗേ ഠിതമ്പി ഹേതുപച്ചയം പച്ഛിമഭാഗേവ ഠപേത്വാ ‘‘ആരമ്മണപച്ചയാ ഹേതുയാ തീണീ’’തി വുത്തം. തേനേതം ആവി കരോതി – ആരമ്മണപച്ചയോ യേന യേന ബഹുതരഗണനേന വാ സമാനഗണനേന വാ പച്ചയേന സദ്ധിം ദുകതികാദിഭേദം ഗച്ഛതി, സബ്ബത്ഥ തീണേവ പഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനാനി വേദിതബ്ബാനി. വിപാകപച്ചയേന പന സദ്ധിം സംസന്ദനേ ഏകമേവ ലബ്ഭതി, തം വിപാകപച്ചയാദികായ ഗണനായ ആവി ഭവിസ്സതീതി ഇധ ന ദസ്സിതം. യാ ചേസാ ദുമൂലകേ ഗണനാ ദസ്സിതാ, തിമൂലകാദീസുപി ഏസാവ ഗണനാതി ആരമ്മണപച്ചയവസേന തിമൂലകാദയോ ന വിത്ഥാരിതാ.

ഇദാനി അധിപതിപച്ചയാദിവസേന ദുമൂലകാദീസു ഗണനം ദസ്സേതും അധിപതിപച്ചയാ ഹേതുയാ നവാതിആദി വുത്തം. തത്ഥാപി വുത്തനയേനേവ പച്ചയസന്നിവേസോ വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച അധിപതിപച്ചയാ ഹേതുയാ നവ, ഏവം സേസേസുപി ഹേതുനാ സമാനഗണനാസു നവേവ. ഇതി യോ യോ പച്ചയോ ആദിമ്ഹി തിട്ഠതി, തേന തേന സദ്ധിം സമാനഗണനാനം സംസന്ദനേ ആദിമ്ഹി ഠിതസ്സ വസേന ഗണനാ ഹോതി. തേന പന സദ്ധിം ഊനതരഗണനാനം സംസന്ദനേ ഊനതരഗണനാനംയേവ വസേന ഗണനാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച ആരമ്മണപച്ചയവസേന ഏവം അധിപതിപച്ചയവസേനാപി തതോ പരേസം അനന്തരാദീനം വസേനാപി തിമൂലകാദയോ ന വിത്ഥാരിതാ. തസ്മാ ദുമൂലകേ ദസ്സിതഗണനാവസേനേവ സബ്ബത്ഥ സാധേതബ്ബാ. തേനേവ വുത്തം ‘‘ഏകേകം പച്ചയം മൂലകം കാതുന സജ്ഝായമഗ്ഗേന ഗണേതബ്ബാ’’തി.

പച്ചയാനുലോമവണ്ണനാ.

പടിച്ചവാരോ

പച്ചയപച്ചനീയവണ്ണനാ

൮൬-൮൭. പച്ചയപച്ചനീയം പന യസ്മാ കുസലപദേ ന ലബ്ഭതി കുസലധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന വിനാ അനുപ്പത്തിതോ, തസ്മാ അകുസലം ധമ്മം പടിച്ചാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ നഹേതുപച്ചയാതി ഹേതുപച്ചയപടിക്ഖേപോ ഹേതുപച്ചയം വിനാ അഞ്ഞേന പച്ചയേന ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. വിചികിച്ഛാസഹഗതോ ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ മോഹോതി അയഞ്ഹി സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച സയം ഹേതുപച്ചയോ ഹോതി, അഞ്ഞസ്സ പന സമ്പയുത്തഹേതുനോ അഭാവാ ന ഹേതുപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതീതി ഠപേത്വാ ഹേതുപച്ചയം സേസേഹി അത്തനോ അനുരൂപപച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപച്ചയപടിക്ഖേപേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അഹേതുകം വിപാകാബ്യാകതന്തി ഇദം രൂപസമുട്ഠാപകവസേനേവ വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപേസു ഏസേവ നയോ.

൮൮. നഅധിപതിപച്ചയേ കാമം അധിപതിപി അത്തനാ സദ്ധിം ദുതിയസ്സ അധിപതിനോ അഭാവാ നഅധിപതിപച്ചയം ലഭതി, യഥാ പന വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹഗതോ മോഹോ അഹേതുകോ, ന തഥാ അധിപതയോ ഏവ നിരാധിപതി. ഛന്ദാദീസു പന അഞ്ഞതരം അധിപതിം അകത്വാ കുസലാദീനം ഉപ്പത്തികാലേ സബ്ബേപി കുസലാദയോ നിരാധിപതിനോ. തസ്മാ മോഹം വിയ വിസും അധിപതിമത്തമേവ അനുദ്ധരിത്വാ സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന ഏസാ ‘‘ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ’’തിആദികാ ദേസനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ.

൮൯. നാനന്തരനസമനന്തരേസു നാരമ്മണേ വിയ രൂപമേവ പച്ചയുപ്പന്നം. തേന വുത്തം ‘‘നാരമ്മണപച്ചയസദിസ’’ന്തി. സഹജാതപച്ചയോ പരിഹീനോ. യഥാ ചേസ, തഥാ നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയാപി. കിം കാരണാ? ഏതേഹി വിനാ കസ്സചി അനുപ്പത്തിതോ. സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേപി ഹി പച്ചക്ഖായ ഏകോപി രൂപാരൂപധമ്മോ നുപ്പജ്ജതി, തസ്മാ തേ പരിഹീനാ.

൯൦. നഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയവിഭങ്ഗേ പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതേ ഖന്ധേ പടിച്ച കടത്താരൂപന്തി ഹദയവത്ഥുവജ്ജം വേദിതബ്ബം.

൯൧. നഉപനിസ്സയപച്ചയവിഭങ്ഗേ രൂപമേവ പച്ചയുപ്പന്നം, തഞ്ഹി ഉപനിസ്സയം ന ലഭതി. അരൂപം പന കിഞ്ചാപി ആരമ്മണൂപനിസ്സയപകതൂപനിസ്സയേ ന ലഭേയ്യ, അനന്തരൂപനിസ്സയമുത്തകം പന നത്ഥി. തേന വുത്തം ‘‘നാരമ്മണപച്ചയസദിസ’’ന്തി.

൯൨. നപുരേജാതേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപന്തി പഞ്ചവോകാരവസേന വുത്തം.

൯൩. നപച്ഛാജാതപച്ചയാതി ഏത്ഥ സഹജാതപുരേജാതപച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. തസ്മാ സഹജാതപച്ചയസദിസാ ഏത്ഥ പാളി, സാ നഅധിപതിപച്ചയേ വിത്ഥാരിതാതി ഇധ സങ്ഖിത്താ. നാസേവനപച്ചയേ കുസലാകുസലാ പഠമജവനവസേന വേദിതബ്ബാ, തഥാ കിരിയാബ്യാകതം. പാളി പന ഇധാപി നഅധിപതിപച്ചയേ വിത്ഥാരിതവസേന വേദിതബ്ബാ. തേനേവാഹ – ‘‘നപച്ഛാജാതപച്ചയമ്പി നാസേവനപച്ചയമ്പി നാധിപതിപച്ചയസദിസ’’ന്തി.

൯൪-൯൭. നകമ്മപച്ചയേ വിപാകചേതനാ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയം ലഭതീതി ന ഗഹിതാ. നാഹാരപച്ചയേ ഏകച്ചം രൂപമേവ പച്ചയുപ്പന്നം, തഥാ നഇന്ദ്രിയപച്ചയേ.

൯൮. നഝാനപച്ചയേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണധമ്മാ ചേവ ഏകച്ചഞ്ച രൂപം പച്ചയുപ്പന്നം. പഞ്ചവിഞ്ഞാണസ്മിഞ്ഹി വേദനാ ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച ദുബ്ബലത്താ ഉപനിജ്ഝാനലക്ഖണം ന പാപുണന്തീതി ഝാനപച്ചയേ ന ഗഹിതാ.

൯൯-൧൦൨. നമഗ്ഗപച്ചയേ അഹേതുകവിപാകകിരിയഞ്ചേവ ഏകച്ചഞ്ച രൂപം പച്ചയുപ്പന്നം. നസമ്പയുത്തനോനത്ഥിനോവിഗതേസു രൂപമേവ പച്ചയുപ്പന്നം. തേന വുത്തം ‘‘നാരമ്മണപച്ചയസദിസ’’ന്തി.

൧൦൩. നഹേതുയാ ദ്വേതി ഏകമൂലകഗണനായ യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതി.

൧൦൪. ദുമൂലകേ നഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണേ ഏകന്തി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ബഹുഗണനേന സദ്ധിം ഊനതരഗണനസ്സ സംസന്ദനേ ഊനതരഗണനവസേന നഹേതുയാ വിയ ദ്വീഹി ഭവിതബ്ബം. നാരമ്മണവസേന പന അരൂപധമ്മാനം പരിഹീനത്താ അബ്യാകതം പടിച്ച രൂപാബ്യാകതസ്സ ഉപ്പത്തിം സന്ധായ ‘‘ഏക’’ന്തി വുത്തം. സബ്ബേസു ഏകകേസുപി ഏസേവ നയോ. ദ്വേതി വുത്തട്ഠാനേ പന നഹേതുയാ ലദ്ധവസേന വാരദ്വയം വേദിതബ്ബം.

൧൦൫-൧൦൬. തിമൂലകാദീസു പന സബ്ബേസു നാരമ്മണപച്ചയസ്സ അപരിഹീനത്താ ഏകമേവ വിസ്സജ്ജനന്തി അയം പച്ചനീയേ നഹേതുപച്ചയം ആദിം കത്വാ ഏകമൂലകാദീസു ഗണനാ.

൧൦൭-൧൩൦. നാരമ്മണപച്ചയാദയോ പന ഏകമൂലകേ താവ പുരിമേന സദിസത്താ ഇധാപി ന ദസ്സിതായേവ. നാരമ്മണപച്ചയവസേന ദുമൂലകേ നാരമ്മണപച്ചയാ, നഹേതുയാ ഏകന്തി നഹേതുദുമൂലകേ വുത്തമേവ. നാധിപതിയാ പഞ്ചാതി നാരമ്മണപച്ചയേ ലദ്ധവസേന വേദിതബ്ബാതി ഏവം സബ്ബസംസന്ദനേസു ഊനതരഗണനസ്സേവ പച്ചയസ്സ വസേന ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. യത്ഥ യത്ഥ ച നാരമ്മണപച്ചയോ പവിസതി, തത്ഥ തത്ഥ രൂപമേവ പച്ചയുപ്പന്നം. നാനന്തരനസമനന്തരനഅഞ്ഞമഞ്ഞനഉപനിസ്സയനാഹാരനഇന്ദ്രിയനസമ്പയുത്തനോനത്ഥിനോവിഗതപച്ചയാനം പവിട്ഠട്ഠാനേപി ഏസേവ നയോ. നാഹാരനഇന്ദ്രിയനഝാനനമഗ്ഗപച്ചയാ സബ്ബത്ഥ സദിസവിസ്സജ്ജനാ. നസഹജാതാദിചതുക്കം ഇധാപി പരിഹീനമേവാതി ഇദമേത്ഥ ലക്ഖണം. ഇമിനാ പന ലക്ഖണേന സബ്ബേസു ദുമൂലകാദീസു ‘‘അയം പച്ചയോ മൂലം, അയമേത്ഥ ദുമൂലകോ, അയം തിമൂലകോ, അയം സബ്ബമൂലകോ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ ഊനതരഗണനസ്സ പച്ചയസ്സ വസേന ഗണനാ വേദിതബ്ബാതി.

പച്ചയപച്ചനീയവണ്ണനാ.

പച്ചയാനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനാ

൧൩൧-൧൮൯. ഇദാനി അനുലോമപച്ചനീയേ ഗണനം ദസ്സേതും ഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണേ പഞ്ചാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഹേതാധിപതിമഗ്ഗപച്ചയേസു അനുലോമതോ ഠിതേസു സഹജാതാദയോ ചത്താരോ സബ്ബട്ഠാനികപച്ചയാ, ആഹാരിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗപച്ചയാ ചത്താരോതി ഇമേ അട്ഠ പച്ചനീയതോ ന ലബ്ഭന്തി. ഹേതുപച്ചയാദിവസേന ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോ ധമ്മോ ഇമേ അട്ഠ പച്ചയേ അലഭന്തോ നാമ നത്ഥി. ആരമ്മണഅനന്തരസമനന്തരഉപനിസ്സയസമ്പയുത്തനത്ഥിവിഗതപച്ചയേസു പന അനുലോമതോ ഠിതേസു അരൂപട്ഠാനികാ പച്ചനീകതോ ന ലബ്ഭന്തി. ന ഹി ആരമ്മണപച്ചയാദീഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ അനന്തരസമനന്തരപച്ചയാദയോ ന ലഭന്തി. സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയകമ്മാഹാരിന്ദ്രിയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേസു പന അനുലോമതോ ഠിതേസു ചത്താരോ സബ്ബട്ഠാനികായേവ, പച്ചനീകതോ ന ലബ്ഭന്തി. ഏതേസഞ്ഹി പച്ചയാനം വസേന ഉപ്പജ്ജമാനോ സബ്ബട്ഠാനികേ അലഭന്തോ നാമ നത്ഥി. പച്ഛാജാതപച്ചയസ്സ അനുലോമതോ ഠാനം നാമ നത്ഥി. ഏവം സേസേസു അനുലോമതോ ഠിതേസു യേ ച ലബ്ഭന്തി, യേ ച ന ലബ്ഭന്തി, തേ സല്ലക്ഖേത്വാ സബ്ബേസുപി ദുമൂലകാദീസു നയേസു തേസം തേസം പച്ചയാനം സംസന്ദനേ ഊനതരഗണനാനംയേവ വസേന ഗണനാ വേദിതബ്ബാതി.

പച്ചയാനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനാ.

പച്ചയപച്ചനീയാനുലോമവണ്ണനാ

൧൯൦. ഇദാനി പച്ചനീയാനുലോമേ ഗണനം ദസ്സേതും നഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണേ ദ്വേതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഹേതുമ്ഹി പച്ചനീകതോ ഠിതേ ഠപേത്വാ അധിപതിം അവസേസാ അനുലോമതോ ലബ്ഭന്തി. പച്ഛാജാതോ പന അനുലോമതോ സബ്ബത്ഥേവ ന ലബ്ഭതി, യേ നവ പച്ചയാ ‘‘അരൂപാനഞ്ഞേവാ’’തി വുത്താ, തേസു പുരേജാതഞ്ച ആസേവനഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസേസു സത്തസു പച്ചനീകതോ ഠിതേസു സേസാ അരൂപട്ഠാനികാ അനുലോമതോ ന ലബ്ഭന്തി. യോ ഹി ആരമ്മണാദീഹി നുപ്പജ്ജതി, ന സോ അനന്തരാദയോ ലഭതി. പടിസന്ധിവിപാകോ പന പുരേജാതതോ, സബ്ബവിപാകോ ച സദ്ധിം കിരിയമനോധാതുയാ ആസേവനതോ അനുപ്പജ്ജമാനോപി അനന്തരാദയോ ലഭതി, തസ്മാ ‘‘പുരേജാതഞ്ച ആസേവനഞ്ച ഠപേത്വാ’’തി വുത്തം.

പുരേജാതപച്ഛാജാതആസേവനവിപാകവിപ്പയുത്തേസു പച്ചനീകതോ ഠിതേസു ഏകം ഠപേത്വാ അവസേസാ അനുലോമതോ ലബ്ഭന്തി. കമ്മപച്ചയേ പച്ചനീകതോ ഠിതേ ഠപേത്വാ വിപാകപച്ചയം അവസേസാ അനുലോമതോ ലബ്ഭന്തി. ആഹാരിന്ദ്രിയേസു പച്ചനീകതോ ഠിതേസു ഠപേത്വാ സബ്ബട്ഠാനികേ ചേവ അഞ്ഞമഞ്ഞകമ്മാഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയേ ച അവസേസാ അനുലോമതോ ന ലബ്ഭന്തി, ഇതരേ യുജ്ജമാനകവസേന ലബ്ഭന്തി. ഝാനപച്ചയേ പച്ചനീകതോ ഠിതേ. ഹേതാധിപതിആസേവനമഗ്ഗപച്ചയാ അനുലോമതോ ന ലബ്ഭന്തി. മഗ്ഗപച്ചയേ പച്ചനീകതോ ഠിതേ ഹേതാധിപതിപച്ചയാ അനുലോമതോ ന ലബ്ഭന്തി. വിപ്പയുത്തപച്ചയേ പച്ചനീകതോ ഠിതേ പുരേജാതപച്ചയം ഠപേത്വാ അവസേസാ അനുലോമതോ ലബ്ഭന്തി. ഏവം തേസു തേസു പച്ചയേസു പച്ചനീകതോ ഠിതേസു യേ യേ അനുലോമതോ ന ലബ്ഭന്തി, തേ തേ ഞത്വാ തേസം തേസം പച്ചയാനം സംസന്ദനേ ഊനതരഗണനാനം വസേന ഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

൧൯൧-൧൯൫. ദുമൂലകാദീസു ച നയേസു യം യം പച്ചയം ആദിം കത്വാ യേ യേ ദുകാദയോ ദസ്സിതാ, തേ തേ ലബ്ഭമാനാലബ്ഭമാനപച്ചയവസേന യഥാ യഥാ ദസ്സിതാ, തഥാ തഥാ സാധുകം സല്ലക്ഖേതബ്ബാ. തത്ഥ യം നഹേതുവസേന ദുമൂലകാദയോ നയേ ദസ്സേന്തേന നഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണപച്ചയാ…പേ… നാസേവനപച്ചയാതി വത്വാ ‘‘യാവ ആസേവനാ സബ്ബം സദിസ’’ന്തി വുത്തം. തസ്സ, ‘‘നഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ സഹജാതേ ഏക’’ന്തിആദീഹി സദിസതാ വേദിതബ്ബാ. യം പന ‘‘നകമ്മേ ഗണിതേ പഞ്ച ഗണ്ഹാതീ’’തി സീഹളഭാസായ ലിഖിതം, തസ്സത്ഥോ – നഹേതുപച്ചയം ആദിം കത്വാ നകമ്മപച്ചയാതി ഏവം നകമ്മപച്ചയേന ഘടിതേ സഹജാതേ ഏകന്തി ഏവം ദസ്സിതാ പഞ്ചേവ പച്ചയാ അനുലോമതോ ലബ്ഭന്തി, ന അഞ്ഞേതി. ഏവം അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ബ്യഞ്ജനം അനാദിയിത്വാ അധിപ്പേതത്ഥോയേവ ഗഹേതബ്ബോ. ഏവരൂപഞ്ഹി ബ്യഞ്ജനം അത്തനോ സഞ്ഞാനിബന്ധനത്ഥം പോരാണേഹി സകസകഭാസായ ലിഖിതം.

അപിച ഇമസ്മിം പച്ചനീയാനുലോമേ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേസുപി അത്ഥി ധമ്മോ കമ്മപച്ചയം ലഭതി, ന ഇന്ദ്രിയപച്ചയം. സോ അസഞ്ഞേസു ചേവ പഞ്ചവോകാരേ പവത്തേ ച രൂപജീവിതിന്ദ്രിയവസേന വേദിതബ്ബോ. അത്ഥി ധമ്മോ മഗ്ഗപച്ചയം ലഭതി, നഹേതുപച്ചയം. സോ വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹജാതമോഹവസേന വേദിതബ്ബോ. അത്ഥി ധമ്മോ ഝാനപച്ചയം ലഭതി, നമഗ്ഗപച്ചയം. സോ മനോധാതുഅഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുവസേന വേദിതബ്ബോ. യത്ഥ കടത്താരൂപാനി നാനാക്ഖണികകമ്മവസേനേവ കമ്മപച്ചയം ലഭന്തി, തത്ഥ രൂപധമ്മാ ഹേതാധിപതിവിപാകിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗപച്ചയേ ന ലഭന്തി, സബ്ബട്ഠാനികാ പച്ചനീയാ ന ഹോന്തി. അഹേതുകേ അധിപതിപച്ചയോ നത്ഥീതി ഇമേസമ്പി പകിണ്ണകാനം വസേനേത്ഥ ഗണനവാരോ അസമ്മോഹതോ വേദിതബ്ബോ.

തത്രായം നയോ – നഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണേ ദ്വേതി ഏത്ഥ താവ അഹേതുകമോഹോ ചേവ അഹേതുകവിപാകകിരിയാ ച പച്ചയുപ്പന്നം, തസ്മാ അകുസലേനാകുസലം, അബ്യാകതേന അബ്യാകതം സന്ധായേത്ഥ ദ്വേതി വുത്തം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ആസേവനേ പന വിപാകം ന ലബ്ഭതി, തഥാ കിരിയമനോധാതു. തസ്മാ കിരിയാഹേതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുവസേനേത്ഥ അബ്യാകതേന അബ്യാകതം വേദിതബ്ബം. വിപാകേ ഏകന്തി അബ്യാകതേന അബ്യാകതമേവ. മഗ്ഗേ ഏകന്തി അകുസലേന അകുസലമേവ.

൧൯൬-൧൯൭. നാരമ്മണമൂലകേ ഹേതുയാ പഞ്ചാതി രൂപമേവ സന്ധായ വുത്തം. തഞ്ഹി കുസലം അകുസലം അബ്യാകതം കുസലാബ്യാകതം അകുസലാബ്യാകതഞ്ചാതി പഞ്ച കോട്ഠാസേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി. സബ്ബപഞ്ചകേസു ഏസേവ നയോ. അഞ്ഞമഞ്ഞേ ഏകന്തി ഭൂതരൂപാനി ചേവ വത്ഥുഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. താനി ഹി നാരമ്മണപച്ചയാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തിമൂലകേപി ഏസേവ നയോ.

൧൯൮-൨൦൨. നാധിപതിമൂലകേ ഹേതുയാ നവാതി അനുലോമേ ഹേതുമ്ഹി വുത്താനേവ. തീണീതിആദീനിപി ഹേട്ഠാ അനുലോമേ വുത്തസദിസാനേവ. തിമൂലകേ ദ്വേതി ഹേട്ഠാ നഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണേ വുത്തസദിസാനേവ.

൨൦൩-൨൩൩. നപുരേജാതമൂലകേ ഹേതുയാ സത്താതി ഹേട്ഠാ ‘‘ആരുപ്പേ കുസലം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ചാ’’തിആദിനാ നയേന പുരേജാതേ ദസ്സിതാനേവ. സബ്ബസത്തകേസു ഏസേവ നയോ. നകമ്മമൂലകേ ഹേതുയാ തീണീതിആദീസു ചേതനാവ പച്ചയുപ്പന്നാ. തസ്മാ കുസലം അകുസലം അബ്യാകതഞ്ച പടിച്ച ഉപ്പത്തിം സന്ധായ തീണീതി വുത്തം. ഇമിനാ നയേന ‘‘ഏകം ദ്വേ തീണി പഞ്ച സത്ത നവാ’’തി ആഗതട്ഠാനേസു ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘ചത്താരി ഛ അട്ഠാ’’തി ഇമാ പന തിസ്സോ ഗണനാ നത്ഥേവാതി.

പച്ചയപച്ചനീയാനുലോമവണ്ണനാ.

നിട്ഠിതാ ച പടിച്ചവാരസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ.

൨. സഹജാതവാരവണ്ണനാ

൨൩൪-൨൪൨. സഹജാതവാരേ കുസലം ധമ്മം സഹജാതോതി കുസലം ധമ്മം പടിച്ച തേന സഹജാതോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ പടിച്ചവാരേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അവസാനേ പനസ്സ ‘‘പടിച്ചത്തം നാമ സഹജാതത്തം, സഹജാതത്തം നാമ പടിച്ചത്ത’’ന്തി ഇദം ഉഭിന്നമ്പി ഏതേസം വാരാനം അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അത്ഥതോ ഹി ഏതേ ദ്വേപി നിന്നാനാകരണാ. ഏവം സന്തേപി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അത്ഥനിയമനത്ഥം വുത്താ. ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ചാ’’തിആദീസു ഹി അസഹജാതമ്പി പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതീതി വുച്ചതി. സഹജാതമ്പി ച ഉപാദാരൂപം ഭൂതരൂപസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതി. ഇതി പടിച്ചവാരേന സഹജാതപച്ചയഭാവം, സഹജാതവാരേന ച പടിച്ചാതി വുത്തസ്സ സഹജാതഭാവം നിയമേതും ഉഭോപേതേ വുത്താ. അപിച തഥാ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയവസേന ദേസനാവിലാസേന നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാപ്പഭേദജാനനവസേന ചാപി ഏതേ ഉഭോപി വുത്താതി.

സഹജാതവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പച്ചയവാരവണ്ണനാ

൨൪൩. പച്ചയവാരേ കുസലം ധമ്മം പച്ചയാതി കുസലധമ്മേ പതിട്ഠിതോ ഹുത്വാ കുസലം ധമ്മം നിസ്സയട്ഠേന പച്ചയം കത്വാതി അത്ഥോ. കുസലം ഏകം ഖന്ധം പച്ചയാതി കുസലം ഏകം ഖന്ധം നിസ്സയപച്ചയം കത്വാ തയോ ഖന്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി ഹേതുപച്ചയാതി വുത്തം ഹോതി. ഇമിനാവുപായേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വത്ഥും പച്ചയാ വിപാകാബ്യാകതാ കിരിയാബ്യാകതാ ഖന്ധാതി ഇദം പഞ്ചവോകാരേ പവത്തിവസേന വുത്തം. പഞ്ചവോകാരേ പവത്തിയഞ്ഹി ഖന്ധാനം പുരേജാതം വത്ഥു നിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി. പടിച്ചട്ഠസ്സ പന സഹജാതട്ഠത്താ പടിച്ചവാരേ ഏസ നയോ ന ലബ്ഭതീതി പടിസന്ധിയം സഹജാതമേവ വത്ഥും സന്ധായ ‘‘വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി വുത്തം. കുസലം ഏകം ഖന്ധഞ്ച വത്ഥുഞ്ച പച്ചയാ തയോ ഖന്ധാതിആദീസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അബ്യാകതം ധമ്മം പച്ചയാ കുസലോ ച അബ്യാകതോ ചാതി കുസലാബ്യാകതാനം ഹേതുപച്ചയവസേന ഏകതോ ഉപ്പത്തിം സന്ധായ വുത്തം. കുസലുപ്പത്തിക്ഖണസ്മിഞ്ഹി വത്ഥും നിസ്സായ കുസലാ ഖന്ധാ, ചിത്തസമുട്ഠാനേ ച മഹാഭൂതേ നിസ്സായ ചിത്തസമുട്ഠാനം ഉപാദാരൂപം ഹേതുപച്ചയവസേന ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി പച്ചയഭൂതസ്സ അബ്യാകതസ്സ നാനത്തേപി പച്ചയുപ്പന്നാനം ഹേതുപച്ചയവസേന ഏകതോ ഉപ്പത്തിം സന്ധായേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ഏസേവ നയോ. ഏവം ഇമസ്മിം ഹേതുപച്ചയേ സഹജാതഞ്ച പുരേജാതഞ്ച നിസ്സയട്ഠേന പച്ചയം കത്വാ സത്തരസ പഞ്ഹാ വിസ്സജ്ജിതാ. തത്ഥ ഖന്ധാ ചേവ ഭൂതാ ച സഹജാതവസേന, വത്ഥു സഹജാതപുരേജാതവസേന ഗഹിതം. പടിച്ചവാരേ പന സഹജാതവസേന പച്ചയോ ലബ്ഭതി, തസ്മാ തത്ഥ നവേവ പഞ്ഹാ വിസ്സജ്ജിതാ. യേ പനേതേ ഏത്ഥ സത്തരസ പഞ്ഹാ വിസ്സജ്ജിതാ, തേസു ഏകാദികേ ഏകാവസാനേ വിസ്സജ്ജനേ കുസലാദീസു ഏകപച്ചയതോ ഏകോ പച്ചയുപ്പന്നോ. ഏകാദികേ ദുകാവസാനേ ഏകപച്ചയതോ നാനാപച്ചയുപ്പന്നോ. ദുകാദികേ ഏകാവസാനേ നാനാപച്ചയതോ ഏകോ പച്ചയുപ്പന്നോ. ദുകാദികേ ദുകാവസാനേ നാനാപച്ചയതോ നാനാപച്ചയുപ്പന്നോ.

൨൪൮-൨൫൨. ആരമ്മണപച്ചയാദീസുപി ഇമിനാവുപായേന പഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനപ്പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. യം പനേതം ആരമ്മണപച്ചയേ വത്ഥും പച്ചയാ ഖന്ധാതി വുത്തം, തം പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകക്ഖന്ധേയേവ സന്ധായ വുത്തം. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി അബ്യാകതം നിസ്സായ ആരമ്മണപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജന്താനം പഭേദദസ്സനത്ഥം വുത്താനി. പുന വത്ഥും പച്ചയാതി പവത്തേ വിപാകകിരിയാബ്യാകതാനം ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഏവം ഇമസ്മിം ആരമ്മണപച്ചയേ സഹജാതഞ്ച പുരേജാതഞ്ച പച്ചയം കത്വാ സത്ത പഞ്ഹാ വിസ്സജ്ജിതാ. തത്ഥ ഖന്ധാ സഹജാതവസേന, വത്ഥു സഹജാതപുരേജാതവസേന, ചക്ഖായതനാദീനി പുരേജാതവസേനേവ ഗഹിതാനി. പടിച്ചവാരേ പന സഹജാതവസേനേവ പച്ചയോ ലബ്ഭതി. തസ്മാ തത്ഥ തയോവ പഞ്ഹാ വിസ്സജ്ജിതാ.

൨൫൩-൨൫൪. അധിപതിപച്ചയേ വിപാകാബ്യാകതം ലോകുത്തരമേവ വേദിതബ്ബം. അനന്തരസമനന്തരാ രൂപാഭാവേന ആരമ്മണസദിസാ. പരതോ ആസേവനനത്ഥിവിഗതേസുപി ഏസേവ നയോ.

൨൫൫. സഹജാതപച്ചയേ കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപന്തി ഉപാദാരൂപസങ്ഖാതം കടത്താരൂപം. ഇദം അസഞ്ഞസത്താനഞ്ഞേവ രൂപം സന്ധായ വുത്തം. ചക്ഖായതനാദീനി പഞ്ചവോകാരവസേന വുത്താനി.

൨൫൬-൨൫൭. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേ ച യഥാ ആരമ്മണപച്ചയാ ഏവന്തി വിസ്സജ്ജനസമതം സന്ധായ വുത്തം. പച്ചയുപ്പന്നേസു പന നാനത്തം അത്ഥി.

൨൫൮. ഉപനിസ്സയപച്ചയേ ആരമ്മണപച്ചയസദിസന്തി രൂപാഭാവതോപി വിസ്സജ്ജനസമതായപി വുത്തം.

൨൫൯-൨൬൦. വത്ഥും പുരേജാതപച്ചയാതിആദീനം പടിച്ചവാരേ വുത്തനയേനേവത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

൨൬൧-൨൬൬. കമ്മപച്ചയേ തീണീതി കുസലം പച്ചയാ കുസലോ അബ്യാകതോ കുസലാബ്യാകതോ ചാതി ഏവം തീണി വേദിതബ്ബാനി. അകുസലേപി ഏസേവ നയോ.

൨൬൭-൨൬൮. വിപ്പയുത്തപച്ചയേ ഖന്ധേ വിപ്പയുത്തപച്ചയാതി ഖന്ധേ നിസ്സായ വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. ഖന്ധാ വത്ഥും വിപ്പയുത്തപച്ചയാതി ഖന്ധാ വത്ഥും നിസ്സായ വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൨൬൯-൨൭൬. ഇദാനി യഥാലദ്ധാനി വിസ്സജ്ജനാനി ഗണനവസേന ദസ്സേതും ഹേതുയാ സത്തരസാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹേതുയാ സത്തരസാതി കുസലേന കുസലം, കുസലേന അബ്യാകതം, കുസലേന കുസലാബ്യാകതന്തി ഏവം കുസലവസേന ഏകാദികാനി ഏകാവസാനാനി ദ്വേ, ദുകാവസാനം ഏകന്തി തീണി വുത്താനി ഹോന്തി, തഥാ അകുസലവസേന. അബ്യാകതേന അബ്യാകതം, തേനേവ കുസലം, അകുസലം, കുസലാബ്യാകതം അകുസലാബ്യാകതഞ്ച; കുസലാബ്യാകതേഹി കുസലം, അബ്യാകതം, കുസലാബ്യാകതം; അകുസലാബ്യാകതേഹി അകുസലം, അബ്യാകതം, അകുസലാബ്യാകതന്തി ഏവം സത്തരസ വേദിതബ്ബാനി.

ആരമ്മണേ സത്താതി കുസലേന കുസലം; അകുസലേന അകുസലം, അബ്യാകതേന അബ്യാകതം, കുസലം, അകുസലം; കുസലാബ്യാകതേന കുസലം; അകുസലാബ്യാകതേന അകുസലന്തി ഏവം സത്ത.

വിപാകേ ഏകന്തി അബ്യാകതേന അബ്യാകതമേവ. ഏവമേത്ഥ സത്തരസ, സത്ത, ഏകന്തി തയോ വാരപരിച്ഛേദാ ഹോന്തി. തേസു ദ്വാദസ സത്തരസകാ, ദസ സത്തകാ, ഏകം ഏകകന്തി തേ സബ്ബേ സാധുകം സല്ലക്ഖേത്വാ പരതോ ദുകതികാദിവസേന പച്ചയസംസന്ദനേ ഊനതരഗണനസ്സ വസേന ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. സക്കാ ഹി ഇമായ ഗണനായ ദുകമൂലാദീസു വാരപരിച്ഛേദേ ജാനിതുന്തി പുന ‘‘കുസലം ധമ്മം പച്ചയാ കുസലോ ധമ്മോ’’തി അനാമസിത്വാ ഗണനവസേനേവ വാരപരിച്ഛേദം ദസ്സേതും ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണേ സത്താതിആദി ആരദ്ധം.

തത്ഥ കുസലം ധമ്മം പച്ചയാ കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ. കുസലം ഏകം ഖന്ധം പച്ചയാ തയോ ഖന്ധാതി ഇമിനാ നയേന ആരമ്മണേ ലദ്ധവിസ്സജ്ജനാനി വിത്ഥാരേതബ്ബാനി. അയം താവ അനുലോമേ നയോ.

൨൭൭-൨൮൫. പച്ചനീയേ പന കുസലം ന ലബ്ഭതീതി അകുസലം ധമ്മം പച്ചയാതി അകുസലമേവ ആദിം കത്വാ വിസ്സജ്ജനം ആരദ്ധം. തം യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതി. യഞ്ഹേത്ഥ വത്തബ്ബം സിയാ, തം പടിച്ചവാരസ്സ പച്ചനീയേ വുത്തമേവ.

൨൮൬-൨൮൭. യം പനേതം പച്ചനീയേ ലദ്ധവിസ്സജ്ജനപരിച്ഛേദം ഗണനതോ ദസ്സേതും നഹേതുയാ ചത്താരീതിആദി വുത്തം, തത്ഥ ചത്താരി, സത്തരസ, സത്ത, പഞ്ച, തീണി, ഏകന്തി ഛ പരിച്ഛേദാ. തേസം വസേന ദുകതികാദീസു പച്ചയസംസന്ദനേ ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. യോ ഹി പച്ചയോ സത്തരസ വിസ്സജ്ജനാനി ലഭതി, തേന സദ്ധിം സദിസസംസന്ദനേ സത്തരസ, ഊനതരസംസന്ദനേ സേസാ ഛപി പരിച്ഛേദാ ലബ്ഭന്തി. ഏവം സേസേസുപി അധികപരിച്ഛേദം ഠപേത്വാ സമസമാ ഊനതരാ ച ലബ്ഭന്തീതി.

ഏത്ഥ ച അധികതരാ ന ലബ്ഭന്തീതി അയമേത്ഥ നിയമോ. സമസമാ പന ഊനതരാ ച അത്ഥാ വിരോധേ സതി ലബ്ഭന്തി. തേനേത്ഥ ‘‘നഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണേ ഏക’’ന്തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ഹി നഹേതുയാ ചതുന്നം, നാരമ്മണേ പഞ്ചന്നം ആഗതത്താ നഹേതുവസേന ചത്താരീതി വത്തബ്ബം സിയാ, നാരമ്മണേന സദ്ധിം ഘടിതത്താ പന ആരമ്മണധമ്മോ വിരുജ്ഝതീതി അകുസലം ധമ്മം പച്ചയാ അകുസലോ ധമ്മോ, അബ്യാകതം ധമ്മം പച്ചയാ അകുസലോ, അകുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച ധമ്മം പച്ചയാ അകുസലോതി തീണി വിസ്സജ്ജനാനി പരിഹീനാനി. അബ്യാകതം ധമ്മം പച്ചയാ അബ്യാകതോതി രൂപവസേന ഏകമേവ വുത്തം. ഏവം സബ്ബത്ഥ വിരുദ്ധാവിരുദ്ധം ഞത്വാ ലബ്ഭമാനപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. അപിചേത്ഥ ഇദം നയമത്തദസ്സനം. നാധിപതിയാ ചത്താരീതി നഹേതുയാ ലദ്ധാനേവ. സേസചതുക്കേസുപി ഏസേവ നയോ.

നാനന്തരേ ഏകന്തി അഹേതുകചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ ചേവ സേസരൂപസ്സ ച വസേന അബ്യാകതേന അബ്യാകതം. ഏവം സബ്ബേസു ഏകകേസു യുജ്ജമാനകരൂപം ജാനിതബ്ബം. നപുരേജാതേ ദ്വേതി ഇധാപി നഹേതുവസേന ചത്താരീതി വത്തബ്ബം സിയാ, നപുരേജാതേന സദ്ധിം ഘടിതത്താ പന അബ്യാകതം ധമ്മം പച്ചയാ അകുസലോ, അകുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച ധമ്മം പച്ചയാ അകുസലോതി വത്ഥുപുരേജാതവസേന ദ്വേ വിസ്സജ്ജനാനി പരിഹീനാനി. ആരുപ്പേ പന അഹേതുകമോഹസ്സ അഹേതുകകിരിയസ്സ ച വസേന ദ്വേ വുത്താനി. നവിപ്പയുത്തേ ദ്വേതി ആരുപ്പേ അഹേതുകാകുസലകിരിയവസേന ദ്വേ. നോനത്ഥി നോവിഗതേസു ഏകന്തി സബ്ബസ്സ രൂപസ്സ വസേന അബ്യാകതേന അബ്യാകതം ദട്ഠബ്ബം. തികാദീസു അപുബ്ബം നത്ഥി.

൨൮൮. നാരമ്മണമൂലകേ പന നഅധിപതിയാ പഞ്ചാതി നാരമ്മണേ ലദ്ധാനേവ. നകമ്മേ ഏകന്തി ഏത്ഥ ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച കടത്താരൂപഞ്ച അഗ്ഗഹേത്വാ സേസരൂപവസേന അബ്യാകതേന അബ്യാകതം വേദിതബ്ബം.

൨൮൯-൨൯൬. നാധിപതിമൂലകേ നപുരേജാതേ സത്താതി നപുരേജാതേ ലദ്ധാനേവ. നപച്ഛാജാതേ സത്തരസാതി ഇമാനിപി തത്ഥ ലദ്ധാനി സത്തരസേവ. നാനന്തരനസമനന്തരനഅഞ്ഞമഞ്ഞനഉപനിസ്സയനസമ്പയുത്തനോനത്ഥിനോവിഗതമൂലകാനി നാരമ്മണമൂലകസദിസാനേവ. ഇമിനാവ നയമത്തദസ്സനേന സബ്ബത്ഥ ആഗതാനാഗതം ലബ്ഭമാനാലബ്ഭമാനഞ്ച വേദിതബ്ബന്തി.

പച്ചനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨൯൭-൩൨൮. ഇമിനായേവ പന ലക്ഖണേന അനുലോമം പുരതോ കത്വാ അനുലോമപച്ചനീയേ പച്ചനീയം പുരതോ കത്വാ പച്ചനീയാനുലോമേ ച ഗണനപരിച്ഛേദോ ആഗതാനാഗതം ലബ്ഭമാനാലബ്ഭമാനഞ്ച വേദിതബ്ബന്തി.

പച്ചയവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. നിസ്സയവാരവണ്ണനാ

൩൨൯-൩൩൭. നിസ്സയവാരേ കുസലം ധമ്മം നിസ്സായാതി കുസലം ധമ്മം പതിട്ഠട്ഠേന നിസ്സയം കത്വാതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ പച്ചയവാരേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അവസാനേ പനസ്സ ‘‘പച്ചയത്തം നാമ നിസ്സയത്തം, നിസ്സയത്തം നാമ പച്ചയത്ത’’ന്തി ഇദം ഉഭിന്നമ്പി ഏതേസം വാരാനം അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അത്ഥതോ ഹി ഏതേപി പടിച്ചസഹജാതാ വിയ നിന്നാനാകരണാ. ഏവം സന്തേപി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അത്ഥനിയമനത്ഥം വുത്താ. അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതിആദീസു ഹി അനിസ്സായ വത്തമാനം നാനാക്ഖണികമ്പി ‘‘പച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞമഞ്ഞം അല്ലീയിത്വാ ഠിതകട്ഠാദീസു ച ഏകം ഏകസ്സ നിസ്സയപച്ചയോ ന ഹോതി, തഥാ ഉപാദാരൂപം മഹാഭൂതസ്സ നിസ്സയപച്ചയോ ന ഹോതിയേവ. ഇതി പച്ചയവാരേന നിസ്സയപച്ചയഭാവം നിസ്സയവാരേന ച പച്ചയാതി വുത്തസ്സ സഹജാതപുരേജാതഭാവം നിയമേതും ഉഭോപേതേ വുത്താ. അപിച തഥാ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയവസേന ദേസനാവിലാസേന നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാപഭേദജാനനവസേന ചാപി ഏതേ ഉഭോപി വുത്താതി.

നിസ്സയവാരവണ്ണനാ.

൫. സംസട്ഠവാരവണ്ണനാ

൩൩൮-൩൪൬. സംസട്ഠവാരേ കുസലം ധമ്മം സംസട്ഠോതി കുസലം ധമ്മം ഏകുപ്പാദാദിലക്ഖണേന സമ്പയോഗട്ഠേന പച്ചയം കത്വാതി അത്ഥോ. കുസലം ഏകം ഖന്ധം സംസട്ഠോതി കുസലം ഏകം ഖന്ധം സമ്പയുത്തപച്ചയം കത്വാ തയോ ഖന്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി ഹേതുപച്ചയാതി വുത്തം ഹോതി. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം പന ഹേതുപച്ചയേ അരൂപധമ്മസ്സേവ സമ്പയോഗട്ഠേന പച്ചയം കത്വാ തയോ പഞ്ഹാ വിസ്സജ്ജിതാ. യഥാ ച ഹേതുപച്ചയേ, തഥാ ആരമ്മണപച്ചയാദീസുപി, കേവലം വിപാകപച്ചയേ ഏകമേവ വിസ്സജ്ജനം.

൩൪൭-൩൫൦. ഇദാനി യഥാലദ്ധാനി വിസ്സജ്ജനാനി ഗണനവസേന ദസ്സേതും ഹേതുയാ തീണീതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സബ്ബതികേസു കുസലേന കുസലം, അകുസലേന അകുസലം, അബ്യാകതേന അബ്യാകതന്തി അയമേവ നിയമോ. ഏകകേ പന അബ്യാകതേന അബ്യാകതമേവ ലബ്ഭതീതി ഏവമേത്ഥ ബാവീസതിയാ പച്ചയേസു തീണി, വിപാകേ ഏകന്തി ദ്വേ പരിച്ഛേദാ. പച്ഛാജാതേ അനുലോമം നത്ഥി. തസ്മാ തീണി ഏകന്തി ഇമേസഞ്ഞേവ വസേന ദുകതികാദീസു പച്ചയസംസന്ദനേ യത്ഥ വിപാകപച്ചയോ പവിസതി; തത്ഥ ഏകം, സേസേസു തീണീതി ഏവം ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. സേസമേത്ഥ അനുലോമേ ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩൫൧-൩൫൪. പച്ചനീയേ പന കുസലം ന ലബ്ഭതീതി അകുസലമേവ ആദിം കത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതം, തം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩൫൯. യം പനേത്ഥ പച്ചനീയേ വിസ്സജ്ജനപരിച്ഛേദം ഗണനതോ ദസ്സേതും നഹേതുയാ ദ്വേതിആദി വുത്തം, തത്ഥ ദ്വേ തീണി ഏകന്തി തയോ പരിച്ഛേദാ. തേസം വസേന ദുകതികാദീസു പച്ചയസംസന്ദനേ ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. ഇധാപി അധികതരഗണനാനം ഊനതരഗണനേന സദ്ധിം സംസന്ദനേ ഊനതരഗണനമേവ ലബ്ഭതി, സമഗണനേന സദ്ധിം സമഗണനം. യസ്മാ ചേത്ഥ അരൂപധമ്മായേവ പച്ചയുപ്പന്നാ, തസ്മാ നഹേതുനാധിപതിനപുരേജാതനപച്ഛാജാതനാസേവനനകമ്മനവിപാകനഝാനനമഗ്ഗനവിപ്പയുത്തവസേന ദസേവ പച്ചയാ പച്ചനീകതോ ദസ്സിതാ, സേസാ ചുദ്ദസ ന ലബ്ഭന്തി. യേപി ലബ്ഭന്തി, തേസുപി വിപാകേ പച്ചയുപ്പന്നേ നകമ്മനവിപാകാ ന ലബ്ഭന്തി.

൩൬൦-൩൬൮. നഹേതുപച്ചയാ നാധിപതിയാ ദ്വേതി നഹേതുയാ ലദ്ധം ദ്വയമേവ. സേസദ്വയേസുപി ഏസേവ നയോ. നകമ്മേ ഏകന്തി അഹേതുകകിരിയചേതനം പച്ചയുപ്പന്നം കത്വാ അബ്യാകതേന അബ്യാകതം. നവിപാകേ ദ്വേതി അഹേതുകമോഹകിരിയവസേന ദ്വേ. നഝാനേ ഏകന്തി അഹേതുകപഞ്ചവിഞ്ഞാണവസേന അബ്യാകതവിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം. നമഗ്ഗേ ഏകന്തി അഹേതുകവിപാകകിരിയവസേന അബ്യാകതവിസ്സജ്ജനം. ഇമിനാവുപായേന സബ്ബസംസന്ദനേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

൩൬൯-൩൮൩. അനുലോമപച്ചനീയേ ഹേട്ഠാ വുത്താ നഹേതുആദയോ ദസേവ പച്ചനീയതോ ലബ്ഭന്തി, ന സേസാ. യേപി ലബ്ഭന്തി, തേസു ഹേതുമ്ഹി അനുലോമതോ ഠിതേ ഝാനമഗ്ഗാ പച്ചനീയതോ ന ലബ്ഭന്തീതി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

൩൮൪-൩൯൧. പച്ചനീയാനുലോമേ നഹേതുപച്ചയുപ്പന്നേസു അഹേതുകമോഹോവ ഝാനമഗ്ഗപച്ചയം ലഭതി, സേസാ ന ലഭന്തി. നഝാനപച്ചയേ അട്ഠാഹേതുകചിത്താനിപി. നകമ്മപച്ചയാ നഹേതുപച്ചയാ നാധിപതിപച്ചയാ നപുരേജാതപച്ചയാ ആരമ്മണേ ഏകന്തി ആരുപ്പേ അഹേതുകകിരിയചേതനാവസേന അബ്യാകതേന അബ്യാകതം. ഇമിനാ ഉപായേന യം ലബ്ഭതി, യഞ്ച ന ലബ്ഭതി, തസ്സ വസേന സബ്ബത്ഥ ഗണനാ വേദിതബ്ബാതി.

സംസട്ഠവാരവണ്ണനാ.

൬. സമ്പയുത്തവാരവണ്ണനാ

൩൯൨-൪൦൦. സമ്പയുത്തവാരേ കുസലം ധമ്മം സമ്പയുത്തോതി കുസലം ധമ്മം സമ്പയുത്തപച്ചയം കത്വാതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ സംസട്ഠവാരേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അവസാനേ പനസ്സ ‘‘സംസട്ഠത്തം നാമ സമ്പയുത്തത്തം, സമ്പയുത്തത്തം നാമ സംസട്ഠത്ത’’ന്തി ഇദം ഉഭിന്നമ്പി ഏതേസം വാരാനം അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അത്ഥതോ ഹി ഏതേപി പടിച്ചസഹജാതാ വിയ പച്ചയനിസ്സയാ വിയ ച നിന്നാനാകരണാ. ഏവം സന്തേപി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അത്ഥനിയമനത്ഥം വുത്താ. ‘‘സംസട്ഠാ യോജിതാ ഹയാ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൭൦) ഹി അസമ്പയുത്തമ്പി സംസട്ഠന്തി വുച്ചതി. ‘‘യാ സാ വീമംസാ കോസജ്ജസഹഗതാ കോസജ്ജസമ്പയുത്താ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൮൩൨) അസംസട്ഠം വോകിണ്ണമ്പി സമ്പയുത്തന്തി. ഇതി സംസട്ഠവാരേന ഏകുപ്പാദലക്ഖണസ്സ സമ്പയുത്തസ്സ സംസട്ഠഭാവം സമ്പയുത്തവാരേന ച സംസട്ഠസ്സ ഏകുപ്പാദാദിലക്ഖണസ്സ സമ്പയുത്തഭാവം നിയമേതും ഉഭോപേതേ വുത്താ. അപിച തഥാ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയവസേന ദേസനാവിലാസേന നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാപഭേദജാനനവസേന ചാപി ഏതേ ഉഭോപി വുത്താതി.

സമ്പയുത്തവാരവണ്ണനാ.

ഏതേസു പന ഛസു വാരേസു അത്ഥി കോചി പച്ചയോ ഏകന്തം അനുലോമതോ ന തിട്ഠതി, പച്ചനീകതോവ തിട്ഠതി; അത്ഥി ഏകന്തം പച്ചനീകതോ ന തിട്ഠതി, അനുലോമതോവ തിട്ഠതി; അത്ഥി അനേകന്തം അനുലോമതോ ചേവ തിട്ഠതി, പച്ചനീകതോ ചാതി ഇദം പകിണ്ണകം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ പഠമോ പഞ്ഹോ പച്ഛാജാതസ്സ, ദുതിയോ മഹാചതുക്കസ്സ, തതിയോ യുജ്ജമാനകാനം സേസാനം വസേന വേദിതബ്ബോതി.

൭. പഞ്ഹാവാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൪൦൧-൪൦൩. പഞ്ഹാവാരേ ‘‘സിയാ കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ കുസലത്തികേ ഉദ്ധരിതബ്ബപുച്ഛാനം ലബ്ഭമാനവസേന വിസ്സജ്ജനം ദസ്സേതും കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതിആദി വുത്തം. കുസലോ ച നാമേസ സയം ഉപ്പജ്ജന്തോ ഠപേത്വാ പച്ഛാജാതഞ്ച വിപാകഞ്ച സേസേഹി ദ്വാവീസതിയാ പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജതി. കുസലസ്സ പച്ചയോ ഹോന്തോ ഠപേത്വാ പുരേജാതപച്ഛാജാതവിപാകവിപ്പയുത്തേ സേസേഹി വീസതിയാ പച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി. തസ്മാ യേഹി പച്ചയേഹി കുസലോ കുസലസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, തേ പച്ചയേ പടിപാടിയാ ദസ്സേതും ഹേതുപച്ചയേനാതിആദി ആരദ്ധം.

തത്ഥ യാ ഏസാ പച്ചയവിഭങ്ഗവാരേ വിയ ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാന’’ന്തി അകത്വാ ‘‘ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാന’’ന്തി ദേസനാ കതാ, തസ്സാ ഏവ കരണേ ഇദം പയോജനം – തത്ഥ ഹി സുഞ്ഞട്ഠം ദീപേതും ധമ്മാനന്തി വുത്തം. ഇധ പച്ചയതോ ഉപ്പജ്ജമാനാ ധമ്മാ രാസിതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ഏകേകതോതി രാസട്ഠം ദീപേതും ഖന്ധാനന്തി വുത്തം. പടിച്ചവാരാദീസു വാ ഖന്ധവസേന പച്ചയുപ്പന്നദേസനാ ആരുള്ഹാതി തേനേവാനുക്കമേന ഇധാപി ആരുള്ഹാതി. കസ്മാ പനേതേസു ഏവം ആരുള്ഹാതി? അസങ്കരതോ വിഭാഗദസ്സനത്ഥം. ‘‘ഏകം ധമ്മം പടിച്ച സേസാ ധമ്മാ’’തി ഹി ആദിനാ നയേന വുച്ചമാനേ അസുകധമ്മം നാമ നിസ്സായ അസുകധമ്മാതി ന സക്കാ അസങ്കരതോ പച്ചയേ പച്ചയുപ്പന്നേ ച ജാനിതും, ഏവം സന്തേ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസാ നിബ്ബിസേസാ സിയും. തസ്മാ അസങ്കരതോ വിഭാഗദസ്സനത്ഥം ഏവം ആരുള്ഹാതി വേദിതബ്ബാ. ചിത്തസമുട്ഠാനാനന്തി ഇദം യസ്സ അബ്യാകതസ്സ കുസലോ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി, തമേവ ദസ്സേതും വുത്തം. പച്ചയവിഭങ്ഗേ പന കുസലാദിവസേന വിഭാഗം അകത്വാ സാമഞ്ഞതോ സബ്ബേസം ഹേതൂനം വസേന ഉപ്പന്നരൂപദസ്സനത്ഥം ചിത്തസമുട്ഠാനാനന്തി അവത്വാ തംസമുട്ഠാനാനന്തി വുത്തം. തസ്മാ തത്ഥ അബ്യാകതഹേതുസമുട്ഠാനരൂപം, ഓക്കന്തിക്ഖണേ കടത്താരൂപമ്പി സങ്ഗഹം ഗതം. ഇമിനാ ഉപായേന സേസേസുപി ഏവരൂപേസു വിസ്സജ്ജനേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൪൦൪. ദാനം ദത്വാതി ദേയ്യധമ്മം ചജിത്വാ. യായ വാ ചേതനായ സോ ദിയ്യതി, സാ ചേതനാ ദാനം. ദത്വാതി തം ചേതനം പരിയോദാപേത്വാ വിസുദ്ധം കത്വാ. സീലം സമാദിയിത്വാതി പഞ്ചങ്ഗാദിവസേന നിച്ചസീലം ഗണ്ഹിത്വാ. ഇമിനാ സമാദാനവിരതിയേവ ദസ്സിതാ. സമ്പത്തവിരതിസമുച്ഛേദവിരതിയോ പന ലോകേ സീലന്തി അപാകടത്താ ന വുത്താ. കിഞ്ചാപി ന വുത്താ, ആരമ്മണപച്ചയാ പന ഹോന്തിയേവ. തത്ഥ സമുച്ഛേദവിരതി സേക്ഖാനംയേവ കുസലസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, ന ഇതരേസം. ഉപോസഥകമ്മം കത്വാതി ‘‘പാണം ന ഹനേ, ന ചാദിന്നമാദിയേ’’തി (അ. നി. ൩.൭൧) ഏവം വുത്തം ഉപോസഥദിവസേസു അട്ഠങ്ഗഉപോസഥകിരിയം കത്വാ. തം പച്ചവേക്ഖതീതി തം കുസലം സേക്ഖോപി പുഥുജ്ജനോപി പച്ചവേക്ഖതി, അരഹാപി പച്ചവേക്ഖതേവ. അരഹതോപി ഹി പുബ്ബേ കതം കുസലം കുസലമേവ, യേന പന ചിത്തേന പച്ചവേക്ഖതി, തം കിരിയചിത്തം നാമ ഹോതി. തസ്മാ ‘‘ഏതം കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സാ’’തി ഇമസ്മിം അധികാരേ ന ലബ്ഭതി. പുബ്ബേ സുചിണ്ണാനീതി ‘‘ദത്വാ സമാദിയിത്വാ കത്വാ’’തി ഹി ആസന്നേ കതാനി വുത്താനി, ഇമാനി ന ആസന്നേ കതാനീതി വേദിതബ്ബാനി. ദാനാദീഹി വാ സേസാനി കാമാവചരകുസലാനി ദസ്സേതും ഇദം വുത്തം. ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാതി ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ. അയമേവ വാ പാളി. സേക്ഖാ ഗോത്രഭുന്തി സോതാപന്നം സന്ധായ വുത്തം. സോ ഹി ഗോത്രഭും പച്ചവേക്ഖതി. വോദാനന്തി ഇദം പന സകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ സന്ധായ വുത്തം. തേസഞ്ഹി തം ചിത്തം വോദാനം നാമ ഹോതി. സേക്ഖാതി സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ. മഗ്ഗാ വുട്ഠഹിത്വാതി മഗ്ഗഫലഭവങ്ഗാതിക്കമവസേന അത്തനാ പടിലദ്ധാ മഗ്ഗാ വുട്ഠഹിത്വാ, സുദ്ധമഗ്ഗതോയേവ പന വുട്ഠായ പച്ചവേക്ഖണം നാമ നത്ഥി.

കുസലം അനിച്ചതോതി ഏത്ഥ വിപസ്സനൂപഗം തേഭൂമകകുസലമേവ വേദിതബ്ബം, വിപസ്സനാകുസലം പന കാമാവചരമേവ. ചേതോപരിയഞാണേനാതി രൂപാവചരകുസലം ദസ്സേതി. ആകാസാനഞ്ചായതനന്തിആദീഹി അരൂപാവചരകുസലാരമ്മണവസേന ഉപ്പജ്ജമാനം അരൂപാവചരകുസലമേവ. കുസലാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സാതിആദീഹി പുഗ്ഗലം അനാമസിത്വാ ധമ്മവസേന ദസ്സേതി. തേനേവേത്ഥ ഹേട്ഠാ ഗഹിതമ്പി ചേതോപരിയഞാണം പുന വുത്തം.

൪൦൫. അസ്സാദേതീതി സോമനസ്സസഹഗതലോഭസമ്പയുത്തചിത്തേഹി അനുഭവതി ചേവ രജ്ജതി ച. അഭിനന്ദതീതി സപ്പീതികതണ്ഹാവസേന നന്ദതി ഹട്ഠപഹട്ഠോ ഹോതി, ദിട്ഠാഭിനന്ദനായ വാ അഭിനന്ദതി. രാഗോ ഉപ്പജ്ജതീതി അസ്സാദേന്തസ്സ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി നാമ. ഇദം അട്ഠപി ലോഭസഹഗതാനി ഗഹേത്വാ വുത്തം. ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീതി അഭിനന്ദന്തസ്സ അത്താ അത്തനിയന്തിആദിവസേന ചതൂഹിപി ചിത്തേഹി സമ്പയുത്താ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി. അസന്നിട്ഠാനഗതസ്സ പനേത്ഥ വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി. വിക്ഖേപഗതസ്സ ഉദ്ധച്ചം, അകതം വത മേ കല്യാണന്തി വിപ്പടിസാരിനോ ദോമനസ്സം. തം ആരബ്ഭാതി താനി സുചിണ്ണാനി ആരമ്മണം കത്വാതി അത്ഥോ. ബഹുവചനസ്സ ഹേസ ഏകവചനാദേസോ, ജാതിവസേന വാ ഏകവചനമേവേതം.

൪൦൬. അരഹാ മഗ്ഗാ വുട്ഠഹിത്വാതി മഗ്ഗവീഥിയം ഫലാനന്തരസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ അതിക്കമവസേന വുട്ഠഹിത്വാ. പച്ചവേക്ഖണചിത്താനി പനസ്സ കിരിയാബ്യാകതാനി. ഏവം കിരിയാബ്യാകതസ്സ ആരമ്മണപച്ചയം ദസ്സേത്വാ പുന വിപാകാബ്യാകതസ്സ ദസ്സേതും സേക്ഖാ വാതിആദിമാഹ. കുസലേ നിരുദ്ധേതി വിപസ്സനാജവനവീഥിയാ പച്ഛിന്നായ. വിപാകോതി കാമാവചരവിപാകോ. തദാരമ്മണതാതി തദാരമ്മണതായ, തം കുസലസ്സ ജവനസ്സ ആരമ്മണഭൂതം വിപസ്സിതകുസലം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. ന കേവലഞ്ച തദാരമ്മണവസേനേവ, പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേനാപി. വിപാകോ ഹി കമ്മം ആരമ്മണം കത്വാ ഗഹിതപടിസന്ധികസ്സ കുസലാരമ്മണോ ഹോതിയേവ, സോ പന ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യത്താ ഇധ ന ദസ്സിതോ.

കുസലം അസ്സാദേതീതിആദി അകുസലജവനാവസാനേ കുസലാരമ്മണവിപാകം ദസ്സേതും വുത്തം. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനവിപാകസ്സാതി ഇദം ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യമ്പി സമാനം മഹഗ്ഗതവിപാകസ്സ തദാരമ്മണഭാവേന അനുപ്പത്തിതോ ലബ്ഭമാനകവസേന വുത്തം. കിരിയസ്സാതി അരഹത്തം പത്വാ അസമാപന്നപുബ്ബേ ആകാസാനഞ്ചായതനേ പടിലോമതോ വാ ഏകന്തരികവസേന വാ സമാപന്നകിരിയായ. ചേതോപരിയഞാണസ്സാതിആദീനി പരതോ ആവജ്ജനായ യോജേതബ്ബാനി. യാ ഏതേസം ആവജ്ജനാ, തസ്സാ കുസലാ ഖന്ധാ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ.

൪൦൭-൪൦൯. രാഗന്തി അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ രാഗം. അത്തനോ രാഗവസേന പനേത്ഥ വണ്ണനാ പാകടാ ഹോതി. അസ്സാദേതീതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. വിചികിച്ഛാദീസു പന തീസു അസ്സാദേതബ്ബതായ അഭാവേന ‘‘അസ്സാദേതീ’’തി ന വുത്തം. ദിട്ഠി പനേത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി, സാ അസ്സാദേതീതി പദസ്സ പരിഹീനത്താ ആഗതപടിപാടിയാ പഠമം ന വുത്താ. വിചികിച്ഛാദീസുയേവ തം തം സഭാഗം പഠമം വത്വാ തസ്സ തസ്സ അനന്തരാ വുത്താ. ഇമേസു ച പന രാഗാദീസു ‘‘കിം മേ പാപധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി അക്ഖന്തിവസേന വാ, ‘‘കതം പാപം കതം ലുദ്ധ’’ന്തി വിപ്പടിസാരാദിവസേന വാ ദോമനസ്സുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ.

൪൧൦. ചക്ഖും അനിച്ചതോതി വിപസ്സനാനുക്കമേന ഓളാരികായതനാനി വത്ഥുരൂപഞ്ചാതി ഏകാദസ രൂപാനി പാകടത്താ ഗഹിതാനി. പുന രൂപായതനാദീനി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ആരമ്മണത്താ ഗഹിതാനി. യസ്മാ പനേസാ വിഞ്ഞാണകായവസേന ദേസനാ, ന ധാതുവസേന, തസ്മാ മനോധാതു ന ഗഹിതാ. ഏവം സബ്ബത്ഥ ഗഹിതാഗഹിതം വേദിതബ്ബം.

൪൧൧. ഫലം പച്ചവേക്ഖന്തി നിബ്ബാനം പച്ചവേക്ഖന്തീതി പച്ചവേക്ഖണകുസലസ്സ ആരമ്മണദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

൪൧൩-൪൧൬. ആരമ്മണാധിപതിനിദ്ദേസേ സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം വസേന ചതുഭൂമകകുസലം ദസ്സിതം, തഥാ സഹജാതാധിപതിനിദ്ദേസേ. അരഹതോ ഉത്തമധമ്മം അധിഗതത്താ ലോകിയകുസലേസു ഗരുകാരോ നത്ഥീതി അഗ്ഗമഗ്ഗോവ ദസ്സിതോ.

൪൧൭. അനന്തരപച്ചയേ പുരിമാ പുരിമാതി ഏകഭൂമകാപി നാനാഭൂമകാപി കുസലാ ഏകതോ കത്വാ വുത്താ. അനുലോമം ഗോത്രഭുസ്സ, അനുലോമം വോദാനസ്സാതി നാനാരമ്മണവസേന. ഗോത്രഭു മഗ്ഗസ്സ, വോദാനം മഗ്ഗസ്സാതി നാനാഭൂമിവസേന. കുസലം വുട്ഠാനസ്സാതി ഏത്ഥ പന കുസലന്തി തേഭൂമകകുസലം. വുട്ഠാനന്തി തേഭൂമകവിപാകം. തേഹി കുസലജവനവീഥിതോ വുട്ഠഹന്തി, തസ്മാ വുട്ഠാനന്തി വുച്ചതി. തം ദുവിധം ഹോതി – തദാരമ്മണം ഭവങ്ഗഞ്ച. തത്ഥ കാമാവചരകുസലസ്സ ഉഭയമ്പി വുട്ഠാനം ഹോതി, മഹഗ്ഗതസ്സ ഭവങ്ഗമേവ. മഗ്ഗോ ഫലസ്സാതി ഇദം യസ്മാ ലോകുത്തരവിപാകം ജവനവീഥിപരിയാപന്നത്താ വുട്ഠാനം നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ വിസും വുത്തം. അനുലോമം സേക്ഖായാതി അസേക്ഖായ കുസലം അനന്തരം ന ഹോതി, തസ്മാ വിഭാഗം കരോതി. ഫലസമാപത്തിയാതി സോതാപത്തിഫലസകദാഗാമിഫലഅനാഗാമിഫലസമാപത്തിയാപി. ഫലസമാപത്തിയാതി അനാഗാമിഫലസമാപത്തിയാ. അകുസലേ ദുവിധമ്പി വുട്ഠാനം ലബ്ഭതി. വിപാകാബ്യാകതാ കിരിയാബ്യാകതാതി ഏത്ഥ വിപാകാബ്യാകതാ വിപാകാബ്യാകതാനംയേവ, കിരിയാബ്യാകതാ കിരിയാബ്യാകതാനംയേവ വേദിതബ്ബാ. ഭവങ്ഗം ആവജ്ജനായാതിആദി വോമിസ്സകവസേന വുത്തം. തത്ഥ കിരിയാതി കാമാവചരകിരിയാ. സാ ദുവിധസ്സാപി വുട്ഠാനസ്സ അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി, മഹഗ്ഗതാ ഭവങ്ഗസ്സേവ. ഇതി യേ ഹേട്ഠാ പച്ചയവിഭങ്ഗനിദ്ദേസേ ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കുസലാനം ധമ്മാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ആരഭിത്വാ കുസലം കുസലസ്സ, കുസലം അബ്യാകതസ്സ, അകുസലം അകുസലസ്സ, അകുസലം അബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതം അബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതം കുസലസ്സ, അബ്യാകതം അകുസലസ്സാതി സത്ത വാരാ ദസ്സിതാ; തേസം വസേന ഇധ സങ്ഖേപതോ അനന്തരപച്ചയോ വിഭത്തോ.

വിത്ഥാരതോ പനേത്ഥ –

ദസധാ സത്തരസധാ, സമസട്ഠിവിധേന ച;

ബഹുധാപി ച നിദ്ദേസം, സാധുകം ഉപലക്ഖയേ.

അയഞ്ഹി അനന്തരപച്ചയോ ന കേവലം സത്തധാവ നിദ്ദേസം ലഭതി, കുസലം പന കുസലസ്സ വിപാകസ്സ; അകുസലം അകുസലസ്സ വിപാകസ്സ; വിപാകം വിപാകസ്സ കിരിയസ്സ; കിരിയം കുസലസ്സ അകുസലസ്സ വിപാകസ്സ കിരിയസ്സാതി ഏവം ദസധാപി നിദ്ദേസം ലഭതി. ന കേവലം ദസധായേവ, കുസലം പന കുസലസ്സ കുസലവിപാകസ്സ അകുസലവിപാകസ്സ; അകുസലം അകുസലസ്സ അകുസലവിപാകസ്സ കുസലവിപാകസ്സ; കുസലവിപാകം കുസലവിപാകസ്സ അകുസലവിപാകസ്സ കിരിയസ്സ; അകുസലവിപാകം അകുസലവിപാകസ്സ കുസലവിപാകസ്സ കിരിയസ്സ; കിരിയം കിരിയസ്സ കുസലസ്സ അകുസലസ്സ കുസലവിപാകസ്സ അകുസലവിപാകസ്സാതി ഏവം സത്തരസധാ നിദ്ദേസം ലഭതി.

ന കേവലഞ്ച സത്തരസധാവ സമസട്ഠിവിധേനാപി നിദ്ദേസം ലഭതേവ. കഥം? കാമാവചരകുസലഞ്ഹി ഭൂമിഭേദേന ചതുബ്ബിധസ്സ കുസലസ്സ അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി, രൂപാവചരാരൂപാവചരം സകസകഭൂമികസ്സേവാതി കുസലം കുസലസ്സ ഛബ്ബിധേന അനന്തരപച്ചയോ. കാമാവചരകുസലം പന കാമാവചരകുസലവിപാകസ്സ അകുസലവിപാകസ്സ രൂപാവചരവിപാകസ്സ അരൂപാവചരവിപാകസ്സ ലോകുത്തരവിപാകസ്സ; രൂപാവചരകുസലം രൂപാവചരവിപാകസ്സ കാമാവചരകുസലവിപാകസ്സ; അരൂപാവചരകുസലം കാമാവചരകുസലവിപാകസ്സ രൂപാവചരഅരൂപാവചരലോകുത്തരവിപാകസ്സ; ലോകുത്തരകുസലം ലോകുത്തരവിപാകസ്സാതി കുസലം വിപാകസ്സ ദ്വാദസവിധേന അനന്തരപച്ചയോ. അകുസലം അകുസലസ്സ അകുസലവിപാകസ്സ തേഭൂമകകുസലവിപാകസ്സാതി പഞ്ചവിധേന അനന്തരപച്ചയോ.

കാമാവചരകുസലവിപാകം കാമാവചരകുസലവിപാകസ്സ അകുസലവിപാകസ്സ രൂപാവചരവിപാകസ്സ അരൂപാവചരവിപാകസ്സാതി കാമാവചരകുസലവിപാകം വിപാകസ്സ ചതുബ്ബിധേന അനന്തരപച്ചയോ. രൂപാവചരവിപാകം തേഭൂമകകുസലവിപാകസ്സാതി തിവിധേന അനന്തരപച്ചയോ. അരൂപാവചരവിപാകം അരൂപാവചരവിപാകസ്സ കാമാവചരകുസലവിപാകസ്സാതി ദുവിധേന അനന്തരപച്ചയോ. ലോകുത്തരവിപാകം ചതുഭൂമകകുസലവിപാകസ്സാതി ചതുബ്ബിധേന അനന്തരപച്ചയോ. ഏവം കുസലവിപാകം വിപാകസ്സ തേരസധാപി അനന്തരപച്ചയോ. അകുസലവിപാകം അകുസലവിപാകസ്സ കാമാവചരകുസലവിപാകസ്സാതി ദുവിധേന അനന്തരപച്ചയോ. ഏവം സബ്ബഥാപി വിപാകം വിപാകസ്സ പഞ്ചദസവിധേന അനന്തരപച്ചയോ. കാമാവചരകുസലവിപാകം പന കാമാവചരകിരിയസ്സ, തഥാ അകുസലവിപാകം, തഥാ രൂപാവചരവിപാകം, തഥാ അരൂപാവചരവിപാകഞ്ചാതി വിപാകം കിരിയസ്സ ച ചതുബ്ബിധേന അനന്തരപച്ചയോ.

കാമാവചരകിരിയം തേഭൂമകകിരിയസ്സ, രൂപാവചരാരൂപാവചരകിരിയം രൂപാവചരാരൂപാവചരാനഞ്ഞേവാതി കിരിയം കിരിയസ്സ പഞ്ചവിധേന അനന്തരപച്ചയോ. കാമാവചരകിരിയം അകുസലവിപാകസ്സ ചേവ ചതുഭൂമകകുസലവിപാകസ്സ ച, രൂപാവചരകിരിയം കാമാവചരകുസലവിപാകരൂപാവചരവിപാകാനം അരൂപാവചരകിരിയം ചതുഭൂമകകുസലവിപാകസ്സാപീതി കിരിയം വിപാകസ്സ ഏകാദസവിധേന അനന്തരപച്ചയോ. കാമാവചരകിരിയം പന കാമാവചരകുസലസ്സ അകുസലസ്സാതി കുസലാകുസലാനം ദുവിധേന അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. ഏവം സമസട്ഠിവിധേനാപി നിദ്ദേസം ലഭതി.

ന കേവലഞ്ച സമസട്ഠിവിധേനേവ, ബഹുവിധേനാപി ലഭതേവ. കഥം? കാമാവചരപഠമമഹാകുസലചിത്തം താവ അത്തനോ, ചതുന്നഞ്ച രൂപാവചരകുസലാനം പാദകയോഗേന സോളസന്നം സോമനസ്സലോകുത്തരാനന്തി ഏകവീസതിയാ ച കുസലാനം, ജവനപരിയോസാനേ തദാരമ്മണഭവങ്ഗവസേന ഉപ്പജ്ജമാനാനം ഏകാദസന്നം കാമാവചരവിപാകാനം, ഭവങ്ഗവസേനേവ പവത്താനം രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകാനം, ഫലസമാപത്തിവസേന പവത്താനം ദ്വാദസന്നം ലോകുത്തരവിപാകാനന്തി ഏവം ഏകവീസതിയാ കുസലാനം; ദ്വത്തിംസായ വിപാകാനന്തി തേപഞ്ഞാസായ ചിത്താനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. തഥാ ദുതിയകുസലചിത്തം. തതിയചതുത്ഥാനി പന ഠപേത്വാ ഉപരിഭൂമകകുസലാനി ച ലോകുത്തരവിപാകാനി ച സേസഏകവീസതിചിത്താനം. പഞ്ചമഛട്ഠാനി അത്തനോ ച, നവന്നഞ്ച ഉപരിഭൂമകഉപേക്ഖാകുസലാനം, തേവീസതിയാ ച വിപാകാനന്തി തേത്തിംസായ. സത്തമഅട്ഠമാനി ഏകവീസതിയാവ.

പഞ്ച രൂപാവചരകുസലാനി അത്തനോ അത്തനോ പച്ഛിമാനം രൂപാവചരകുസലാനം, ചതുന്നമ്പി ഞാണസമ്പയുത്തമഹാവിപാകാനം, പഞ്ചന്നം രൂപാവചരവിപാകാനഞ്ചാതി ദസന്നം. ഏതേനേവ ച നയേന അരൂപാവചരകുസലേസു പഠമം അത്തനോ വിപാകേന സദ്ധിം ഏകാദസന്നം, ദുതിയം ദ്വാദസന്നം, തതിയം തേരസന്നം, ചതുത്ഥം ചുദ്ദസന്നം ഫലസമാപത്തിയാ ചാതി പന്നരസന്നം ലോകുത്തരകുസലം അത്തനോ അത്തനോ വിപാകസ്സേവ. അട്ഠസു ലോഭസഹഗതേസു ഏകേകം അകുസലം ഏകാദസന്നം കാമാവചരവിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം നവന്നം, മഹഗ്ഗതവിപാകാനം അത്തനോ അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി ഏകവീസതിയാ. ദ്വേ ദോമനസ്സസഹഗതാനി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനം ഛന്നം കാമാവചരവിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി സത്തന്നം. വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹഗതദ്വയം സോമനസ്സസഹഗതാഹേതുകവിപാകേന സദ്ധിം ഏകാദസന്നം കാമാവചരവിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം നവന്നം രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകാനം അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി ഏകവീസതിയാ.

കുസലവിപാകപഞ്ചവിഞ്ഞാണാ കുസലവിപാകമനോധാതുയാ, മനോധാതു ദ്വിന്നം വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം. താസു ദ്വീസു സോമനസ്സസഹഗതാ ദസന്നം വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം ഭവങ്ഗഭൂതാനം തദാരമ്മണകാലേ അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ വോട്ഠബ്ബനകിരിയസ്സ ചാതി ദ്വാദസന്നം. ഉപേക്ഖാസഹഗതാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു പന ആവജ്ജനമനോധാതുയാ ദ്വിട്ഠാനികായ ആവജ്ജനമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ദസന്നഞ്ച വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനന്തി ദ്വാദസന്നമേവ. തിഹേതുകമഹാവിപാകാ സോമനസ്സസഹഗതാഹേതുകവജ്ജാനം ദസന്നമ്പി കാമാവചരവിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകാനം ആവജ്ജനദ്വയസ്സ ചാതി ഏകവീസതിയാ, ദുഹേതുകവിപാകാ ഠപേത്വാ മഹഗ്ഗതവിപാകേ സേസാനം ദ്വാദസന്നം. പഞ്ച രൂപാവചരവിപാകാ തേഭൂമകകുസലവിപാകസഹേതുകപടിസന്ധിചിത്താനം സത്തരസന്നം ആവജ്ജനദ്വയസ്സ ചാതി ഏകൂനവീസതിയാ. അരൂപാവചരവിപാകേസു പഠമം കാമാവചരകുസലവിപാകതിഹേതുകപടിസന്ധിചിത്താനം, ചതുന്നം അരൂപാവചരവിപാകചിത്താനം ചതുന്നം മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സ ചാതി നവന്നം. ദുതിയം ഹേട്ഠിമവിപാകം വജ്ജേത്വാ അട്ഠന്നം, തതിയം ദ്വേ ഹേട്ഠിമാനി വജ്ജേത്വാ സത്തന്നം, ചതുത്ഥം തീണി ഹേട്ഠിമാനി വജ്ജേത്വാ ഛന്നം ചത്താരി ലോകുത്തരവിപാകാനി തിഹേതുകവിപാകാനം തേരസന്നം അത്തനോ അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി ചുദ്ദസന്നം.

അകുസലവിപാകപഞ്ചവിഞ്ഞാണാ അകുസലവിപാകമനോധാതുയാ, മനോധാതു അകുസലവിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ. സാ തദാരമ്മണകാലേ അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചുതികാലേ പടിസന്ധിവസേന ഭവങ്ഗവസേന ച പവത്താനം ഇതരേസമ്പി നവന്നം കാമാവചരവിപാകാനം ഉപേക്ഖാസഹഗതാനം ദ്വിന്നം പരിത്തകിരിയാനഞ്ചാതി ദ്വാദസന്നം. കിരിയമനോധാതു ദസന്നം വിഞ്ഞാണാനം ഹസിതുപ്പാദകിരിയാ പഞ്ചവോകാരേ ഭവങ്ഗവസേന പവത്താനം നവന്നം തിഹേതുകവിപാകാനം, തദാരമ്മണവസേന പവത്താനം പഞ്ചന്നം സോമനസ്സസഹഗതവിപാകാനം അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന തേരസന്നം. വോട്ഠബ്ബനകിരിയാ ഠപേത്വാ കിരിയമനോധാതും ദസന്നം കാമാവചരകിരിയാനം, കാമാവചരകുസലാകുസലാനം പഞ്ചവോകാരേ ഭവങ്ഗവസേന പവത്താനം പന്നരസന്നം വിപാകചിത്താനഞ്ചാതി പഞ്ചചത്താലീസായ.

കാമാവചരതിഹേതുകസോമനസ്സസഹഗതകിരിയദ്വയം ഭവങ്ഗവസേന പവത്താനം തേരസന്നം തിഹേതുകവിപാകാനം തദാരമ്മണവസേന പഞ്ചന്നം സോമനസ്സസഹഗതവിപാകാനം പരികമ്മവസേന പവത്തമാനാനം ചതുന്നം രൂപാവചരകിരിയാനം അരഹത്തഫലസമാപത്തിയാ അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ദ്വാവീസതിയാ ദുഹേതുകസോമനസ്സസഹഗതകിരിയദ്വയം യഥാവുത്താനം തേരസന്നം ഭവങ്ഗചിത്താനം പഞ്ചന്നം തദാരമ്മണാനം അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന സത്തരസന്നം. കാമാവചരതിഹേതുകഉപേക്ഖാസഹഗതകിരിയദ്വയം തേസംയേവ തേരസന്നം ഭവങ്ഗാനം, തദാരമ്മണവസേന പവത്താനം ഛന്നം ഉപേക്ഖാസഹഗതവിപാകാനം, പരികമ്മവസേന പവത്താനം ഏകിസ്സാ രൂപാവചരകിരിയായ ചതുന്നം അരൂപാവചരകിരിയാനം അരഹത്തഫലസമാപത്തിയാ അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ചതുവീസതിയാ. ദുഹേതുകഉപേക്ഖാസഹഗതകിരിയദ്വയം തേസംയേവ തേരസന്നം ഭവങ്ഗാനം ഛന്നം തദാരമ്മണാനം അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന അട്ഠാരസന്നം. രൂപാവചരകിരിയേസു ഏകേകം നവന്നം പഞ്ചവോകാരേ തിഹേതുകഭവങ്ഗാനം അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി ദസന്നം. അരൂപാവചരകിരിയേസു പഠമം പഞ്ചവോകാരേ നവന്നം ഭവങ്ഗാനം, ചതുവോകാരേ ഏകസ്സ അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി ഏകാദസന്നം. ദുതിയം ചതുവോകാരേ ദ്വേ ഭവങ്ഗാനി ലഭതി. തതിയം തീണി, ചതുത്ഥം ചത്താരി ഫലസമാപത്തിഞ്ചാതി തേസു ഏകേകം യഥാപടിപാടിയാ ഏകാദസന്നം ദ്വാദസന്നം തേരസന്നം പഞ്ചദസന്നഞ്ച അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. ഏവം ബഹുവിധേനാപി നിദ്ദേസം ലഭതി. തേന വുത്തം –

‘‘ദസധാ സത്തരസധാ, സമസട്ഠിവിധേന ച;

ബഹുധാപി ച നിദ്ദേസം, സാധുകം ഉപലക്ഖയേ’’തി.

സമനന്തരപച്ചയാദയോ ഉത്താനത്ഥായേവ.

൪൨൩. ഉപനിസ്സയേ സദ്ധം ഉപനിസ്സായാതി കമ്മകമ്മഫലഇധലോകപരലോകാദീസു സദ്ധം ഉപനിസ്സയം കത്വാ. യഥാ ഹി പുരിസോ ഹേട്ഠാപഥവിയം ഉദകം അത്ഥീതി സദ്ദഹിത്വാ പഥവിം ഖനതി, ഏവം സദ്ധോ കുലപുത്തോ ദാനാദീനം ഫലഞ്ച ആനിസംസഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ ദാനാദീനി പവത്തേതി. തസ്മാ ‘‘സദ്ധം ഉപനിസ്സായാ’’തി വുത്തം.

സീലം ഉപനിസ്സായാതിആദീസുപി ഇമേ സീലാദയോ ധമ്മേ ഉപനിസ്സയം കത്വാതി അത്ഥോ. സീലവാ ഹി സീലാനുഭാവേസു സീലാനിസംസേസു ച കുസലോ സീലം ഉപനിസ്സായ സീലവന്താനം ദാനം ദേതി, ഉപരൂപരി സീലം സമാദിയതി സുപരിസുദ്ധം അഖണ്ഡം, ചാതുദ്ദസീആദീസു പക്ഖദിവസേസു ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, സീലസമ്പദം നിസ്സായ ഝാനാദീനി ഉപ്പാദേതി. ബഹുസ്സുതോപി ദാനാദിപുഞ്ഞകിരിയായത്താ സബ്ബസമ്പത്തിയോ ദാനാദീനഞ്ച സങ്കിലേസവോദാനാദിഭേദം സുതമയായ പഞ്ഞായ പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതോ സുതം ഉപനിസ്സായ ദാനാദീനി പവത്തേതി. ചാഗവാപി ചാഗാധിമുത്തോ അത്തനോ ചാഗസമ്പദം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതി, സീലവന്തോ ഹുത്വാ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി സീലം സമാദിയതി, ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, തായ പടിപത്തിയാ പരിസുദ്ധചിത്തോ ഝാനാദീനി ഉപ്പാദേതി. പഞ്ഞവാപി ഇധലോകപരലോകഹിതഞ്ചേവ ലോകസമതിക്കമനുപായഞ്ച ഉപപരിക്ഖന്തോ ‘‘സക്കാ ഇമായ പടിപത്തിയാ ഇധലോകഹിതമ്പി പരലോകഹിതമ്പി ലോകസമതിക്കമനൂപായഞ്ച സമ്പാദേതു’’ന്തി പഞ്ഞം ഉപനിസ്സായ ദാനാദീനി പവത്തേതി. യസ്മാ പന ന കേവലം സദ്ധാദയോ ദാനാദീനംയേവ ഉപനിസ്സയാ, അത്തനോ അപരഭാഗേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം സദ്ധാദീനമ്പി ഉപനിസ്സയാ ഏവ, തസ്മാ സദ്ധാ സീലം സുതം ചാഗോ പഞ്ഞാ സദ്ധായ സീലസ്സ സുതസ്സ ചാഗസ്സ പഞ്ഞായാതി വുത്തം.

പരികമ്മന്തി അനന്തരം അഗ്ഗഹേത്വാ പുബ്ബഭാഗേ പരികമ്മം ഗഹേതബ്ബം. യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം ദിബ്ബചക്ഖുപരികമ്മമേവ, പരികമ്മം വിസും നത്ഥി. ദിബ്ബചക്ഖുസ്സേവ പരിഭണ്ഡഞാണാനി ഏതാനി, തസ്മിം ഇജ്ഝമാനേ ഇജ്ഝന്തി ഏവം സന്തേപി തദധിമുത്തതായ സഹിതം ദിബ്ബചക്ഖുപരികമ്മം തേസം പരികമ്മന്തി വേദിതബ്ബം. ന ഹി ഏതാനി സബ്ബേസം ദിബ്ബചക്ഖുകാനം സമഗതികാനി ഹോന്തി. തസ്മാ ഭവിതബ്ബമേത്ഥ പരികമ്മവിസേസേനാതി. ദിബ്ബചക്ഖു ദിബ്ബായ സോതധാതുയാതി ദൂരേ രൂപാനി ദിസ്വാ തേസം സദ്ദം സോതുകാമസ്സ ദിബ്ബചക്ഖു സോതധാതുവിസുദ്ധിയാ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. തേസം പന സദ്ദം സുത്വാ തത്ഥ ഗന്തുകാമതാദിവസേന ദിബ്ബസോതധാതു ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ തസ്സ തസ്സ ഉപകാരകഭാവവസേന ഉപനിസ്സയപച്ചയതാ വേദിതബ്ബാ.

മഗ്ഗം ഉപനിസ്സായ അനുപ്പന്നം സമാപത്തിന്തി തേന തേന മഗ്ഗേന സിഥിലീകതപാരിപന്ഥകത്താ പഹീനപാരിപന്ഥകത്താ ച തം തം സമാപത്തിം ഉപ്പാദേന്തീതി തേസം മഗ്ഗോ സമാപത്തിയാ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. വിപസ്സന്തീതി ഉപരൂപരിമഗ്ഗത്ഥായ വിപസ്സന്തി. അത്ഥപടിസമ്ഭിദായാതിആദി പടിസമ്ഭിദാനം മഗ്ഗപടിലാഭേനേവ ഇജ്ഝനതോ വുത്തം. ഏവംഇദ്ധാനഞ്ച പനേതാസം പച്ഛാ തേസു തേസു ആരമ്മണേസു പവത്തിയാ മഗ്ഗോവ ഉപനിസ്സയോ നാമ ഹോതി.

സദ്ധം ഉപനിസ്സായ മാനം ജപ്പേതീതി അഹമസ്മി സദ്ധോ പസന്നോതി മാനം പവത്തേതി. ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതീതി തസ്മിം തസ്മിം വചനേ സദ്ധാവസേനേവ ഗന്ത്വാ പഞ്ഞായ അത്ഥം അനുപപരിക്ഖന്തോ ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ’’തിആദിവസേന ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. സീലം സുതം ചാഗം പഞ്ഞന്തി അഹമസ്മി സീലവാ സുതവാ ചാഗീ പഞ്ഞാസമ്പന്നോതി മാനം ജപ്പേതി. സീലസുതചാഗപഞ്ഞാസു പന മാനമഞ്ഞനം വിയ ദിട്ഠിമഞ്ഞനം ഉപ്പാദേന്തോ ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. രാഗസ്സാതിആദീസു സദ്ധാദിസമ്പദം ഉപനിസ്സായ അത്തുക്കംസനകാലേ തേസു ഏകേകോ ധമ്മോ രാഗസ്സ, പരവമ്ഭനകാലേ ദോസസ്സ, ഉഭയേന സമ്പയുത്തസ്സ മോഹസ്സ, വുത്തപ്പകാരാനം മാനദിട്ഠീനം, സദ്ധാദിസമ്പദം ഉപനിസ്സായ ഭവഭോഗസമ്പത്തിപത്ഥനായ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. ഏവമേത്ഥ ലോകിയകുസലഞ്ഞേവ ദസ്സിതം. ലോകുത്തരം പന സന്തം പണീതം ഉത്തമം അകുസലവിദ്ധംസനം. തസ്മാ ചന്ദോ വിയ അന്ധകാരതമാനം ന അകുസലസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതീതി ന ഗഹിതം.

ആതാപേതീതിആദി കായികദുക്ഖവസേന അബ്യാകതധമ്മദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സദ്ധോ ഹി സദ്ധം നിസ്സായ അതിസീതം അതിഉണ്ഹന്തി അനോസക്കിത്വാ നാനപ്പകാരാനി നവകമ്മവേയ്യാവച്ചാദീനി കരോന്തോ അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതി, ഭോഗം ഉപ്പാദേത്വാ പുഞ്ഞാനി കരിസ്സാമീതി പരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖം പച്ചനുഭോതി. സീലവാപി സീലാനുരക്ഖണത്ഥം അബ്ഭോകാസികത്താദിവസേന അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതി, പിണ്ഡചാരികത്താദിവസേന പരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖം പച്ചനുഭോതി. സുതവാപി ബാഹുസ്സച്ചാനുരൂപം പടിപത്തിം പടിപജ്ജിസ്സാമീതി വുത്തനയേനേവ പടിപജ്ജന്തോ അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതി, പരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖം പച്ചനുഭോതി. ചാഗവാപി ചാഗാധിമുത്തതായ അത്തനോ യാപനമത്തേപി പച്ചയേ അനവസേസേത്വാ പരിച്ചജന്തോ, അങ്ഗാദിപരിച്ചാഗം വാ പന കരോന്തോ അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതി, പരിച്ചജിതബ്ബസ്സ വത്ഥുനോ ഉപ്പാദനത്ഥം പരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖം പച്ചനുഭോതി. പഞ്ഞവാപി ഉപരൂപരി പഞ്ഞം വഡ്ഢേസ്സാമീതി സപ്പഞ്ഞതം നിസ്സായ സീതുണ്ഹാദീനി അഗണേത്വാ സജ്ഝായമനസികാരേസു യോഗം കരോന്തോ അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതി, മിച്ഛാജീവേ ആദീനവം സമ്മാജീവേ ച ആനിസംസം ദിസ്വാ മിച്ഛാജീവം പഹായ പരിസുദ്ധേന ആജീവേന ജീവിതവുത്തിം പരിയേസന്തോ പരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖം പച്ചനുഭോതി.

കായികസ്സ സുഖസ്സാതി സദ്ധാദിസമ്പത്തിം ഉപനിസ്സായ ഉപ്പന്നാനി സുഖോപകരണാനി പരിഭുഞ്ജനകാലേ സദ്ധാദിസമുട്ഠാനപണീതരൂപഫുടകായസ്സ ച തേസം വസേന അവിപ്പടിസാരമൂലകപാമോജ്ജപീതിസമുട്ഠാനരൂപഫുടകായസ്സ ച സുഖുപ്പത്തികാലേ തേസം കടത്താ ഉപ്പന്നവിപാകസുഖകാലേ ച കായികസ്സ സുഖസ്സ, വുത്തനയേനേവ ദുക്ഖുപ്പത്തികാലേ സദ്ധാദിഗുണസമ്പത്തിം അസഹമാനേഹി പയുത്തവധബന്ധനാദികാലേ ച കായികസ്സ ദുക്ഖസ്സ, സദ്ധാദയോ ഉപനിസ്സായ പവത്തിതഫലസമാപത്തികാലേ പന ഫലസമാപത്തിയാ ഏതേസു ഏകേകോ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. കുസലം കമ്മന്തി കുസലചേതനാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ, സാ പന ബലവചേതനാവ ലബ്ഭതി, ന ദുബ്ബലാ. തത്രിദം വത്ഥു – ഏകാ കിര ഇത്ഥീ ഉബ്ബന്ധിതുകാമാ രുക്ഖേ രജ്ജും ലഗ്ഗേത്വാ സംവിധാതബ്ബം സംവിദഹതി. അഥേകോ ചോരോ രത്തിഭാഗേ തം ഗേഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഇമായ രജ്ജുയാ കിഞ്ചിദേവ ബന്ധിത്വാ ഹരിസ്സാമീ’’തി സത്ഥേന ഛിന്ദിതും ഉപഗതോ. അഥ സാ രജ്ജു ആസീവിസോ ഹുത്വാ സുസൂതി അകാസി. ചോരോ ഭീതോ അപസക്കി. ഇത്ഥീ അത്തനോ നിവേസനാ നിക്ഖമിത്വാ രജ്ജുപാസേ ഗീവം പടിമുഞ്ചിത്വാ ഉബ്ബന്ധാ കാലമകാസി. ഏവം ബലവചേതനാ അന്തരായേ നിവാരേത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. ന പനേതം ഏകന്തതോ ഗഹേതബ്ബം. കതോകാസഞ്ഹി കമ്മം ഏവ വിപാകസ്സ അന്തരായം പടിബാഹിത്വാ വിപച്ചതി, വിപാകജനകം പന കമ്മം വിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബം. കമ്മന്തി ഏത്ഥ ചതുഭൂമകമ്പി വേദിതബ്ബം. യം പന പരതോ ‘‘മഗ്ഗോ ഫലസമാപത്തിയാ’’തി വുത്തം, തം അചേതനാവസേന. തേനേതം ദീപേതി – യോ കോചി വിപാകജനകോ ധമ്മോ, സോ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതീതി.