൭. പഞ്ഹാവാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൪൦൧-൪൦൩. പഞ്ഹാവാരേ ‘‘സിയാ കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ കുസലത്തികേ ഉദ്ധരിതബ്ബപുച്ഛാനം ലബ്ഭമാനവസേന വിസ്സജ്ജനം ദസ്സേതും കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതിആദി വുത്തം. കുസലോ ച നാമേസ സയം ഉപ്പജ്ജന്തോ ഠപേത്വാ പച്ഛാജാതഞ്ച വിപാകഞ്ച സേസേഹി ദ്വാവീസതിയാ പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജതി. കുസലസ്സ പച്ചയോ ഹോന്തോ ഠപേത്വാ പുരേജാതപച്ഛാജാതവിപാകവിപ്പയുത്തേ സേസേഹി വീസതിയാ പച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി. തസ്മാ യേഹി പച്ചയേഹി കുസലോ കുസലസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, തേ പച്ചയേ പടിപാടിയാ ദസ്സേതും ഹേതുപച്ചയേനാതിആദി ആരദ്ധം.

തത്ഥ യാ ഏസാ പച്ചയവിഭങ്ഗവാരേ വിയ ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാന’’ന്തി അകത്വാ ‘‘ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാന’’ന്തി ദേസനാ കതാ, തസ്സാ ഏവ കരണേ ഇദം പയോജനം – തത്ഥ ഹി സുഞ്ഞട്ഠം ദീപേതും ധമ്മാനന്തി വുത്തം. ഇധ പച്ചയതോ ഉപ്പജ്ജമാനാ ധമ്മാ രാസിതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ഏകേകതോതി രാസട്ഠം ദീപേതും ഖന്ധാനന്തി വുത്തം. പടിച്ചവാരാദീസു വാ ഖന്ധവസേന പച്ചയുപ്പന്നദേസനാ ആരുള്ഹാതി തേനേവാനുക്കമേന ഇധാപി ആരുള്ഹാതി. കസ്മാ പനേതേസു ഏവം ആരുള്ഹാതി? അസങ്കരതോ വിഭാഗദസ്സനത്ഥം. ‘‘ഏകം ധമ്മം പടിച്ച സേസാ ധമ്മാ’’തി ഹി ആദിനാ നയേന വുച്ചമാനേ അസുകധമ്മം നാമ നിസ്സായ അസുകധമ്മാതി ന സക്കാ അസങ്കരതോ പച്ചയേ പച്ചയുപ്പന്നേ ച ജാനിതും, ഏവം സന്തേ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസാ നിബ്ബിസേസാ സിയും. തസ്മാ അസങ്കരതോ വിഭാഗദസ്സനത്ഥം ഏവം ആരുള്ഹാതി വേദിതബ്ബാ. ചിത്തസമുട്ഠാനാനന്തി ഇദം യസ്സ അബ്യാകതസ്സ കുസലോ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി, തമേവ ദസ്സേതും വുത്തം. പച്ചയവിഭങ്ഗേ പന കുസലാദിവസേന വിഭാഗം അകത്വാ സാമഞ്ഞതോ സബ്ബേസം ഹേതൂനം വസേന ഉപ്പന്നരൂപദസ്സനത്ഥം ചിത്തസമുട്ഠാനാനന്തി അവത്വാ തംസമുട്ഠാനാനന്തി വുത്തം. തസ്മാ തത്ഥ അബ്യാകതഹേതുസമുട്ഠാനരൂപം, ഓക്കന്തിക്ഖണേ കടത്താരൂപമ്പി സങ്ഗഹം ഗതം. ഇമിനാ ഉപായേന സേസേസുപി ഏവരൂപേസു വിസ്സജ്ജനേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൪൦൪. ദാനം ദത്വാതി ദേയ്യധമ്മം ചജിത്വാ. യായ വാ ചേതനായ സോ ദിയ്യതി, സാ ചേതനാ ദാനം. ദത്വാതി തം ചേതനം പരിയോദാപേത്വാ വിസുദ്ധം കത്വാ. സീലം സമാദിയിത്വാതി പഞ്ചങ്ഗാദിവസേന നിച്ചസീലം ഗണ്ഹിത്വാ. ഇമിനാ സമാദാനവിരതിയേവ ദസ്സിതാ. സമ്പത്തവിരതിസമുച്ഛേദവിരതിയോ പന ലോകേ സീലന്തി അപാകടത്താ ന വുത്താ. കിഞ്ചാപി ന വുത്താ, ആരമ്മണപച്ചയാ പന ഹോന്തിയേവ. തത്ഥ സമുച്ഛേദവിരതി സേക്ഖാനംയേവ കുസലസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, ന ഇതരേസം. ഉപോസഥകമ്മം കത്വാതി ‘‘പാണം ന ഹനേ, ന ചാദിന്നമാദിയേ’’തി (അ. നി. ൩.൭൧) ഏവം വുത്തം ഉപോസഥദിവസേസു അട്ഠങ്ഗഉപോസഥകിരിയം കത്വാ. തം പച്ചവേക്ഖതീതി തം കുസലം സേക്ഖോപി പുഥുജ്ജനോപി പച്ചവേക്ഖതി, അരഹാപി പച്ചവേക്ഖതേവ. അരഹതോപി ഹി പുബ്ബേ കതം കുസലം കുസലമേവ, യേന പന ചിത്തേന പച്ചവേക്ഖതി, തം കിരിയചിത്തം നാമ ഹോതി. തസ്മാ ‘‘ഏതം കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സാ’’തി ഇമസ്മിം അധികാരേ ന ലബ്ഭതി. പുബ്ബേ സുചിണ്ണാനീതി ‘‘ദത്വാ സമാദിയിത്വാ കത്വാ’’തി ഹി ആസന്നേ കതാനി വുത്താനി, ഇമാനി ന ആസന്നേ കതാനീതി വേദിതബ്ബാനി. ദാനാദീഹി വാ സേസാനി കാമാവചരകുസലാനി ദസ്സേതും ഇദം വുത്തം. ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാതി ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ. അയമേവ വാ പാളി. സേക്ഖാ ഗോത്രഭുന്തി സോതാപന്നം സന്ധായ വുത്തം. സോ ഹി ഗോത്രഭും പച്ചവേക്ഖതി. വോദാനന്തി ഇദം പന സകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ സന്ധായ വുത്തം. തേസഞ്ഹി തം ചിത്തം വോദാനം നാമ ഹോതി. സേക്ഖാതി സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ. മഗ്ഗാ വുട്ഠഹിത്വാതി മഗ്ഗഫലഭവങ്ഗാതിക്കമവസേന അത്തനാ പടിലദ്ധാ മഗ്ഗാ വുട്ഠഹിത്വാ, സുദ്ധമഗ്ഗതോയേവ പന വുട്ഠായ പച്ചവേക്ഖണം നാമ നത്ഥി.

കുസലം അനിച്ചതോതി ഏത്ഥ വിപസ്സനൂപഗം തേഭൂമകകുസലമേവ വേദിതബ്ബം, വിപസ്സനാകുസലം പന കാമാവചരമേവ. ചേതോപരിയഞാണേനാതി രൂപാവചരകുസലം ദസ്സേതി. ആകാസാനഞ്ചായതനന്തിആദീഹി അരൂപാവചരകുസലാരമ്മണവസേന ഉപ്പജ്ജമാനം അരൂപാവചരകുസലമേവ. കുസലാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സാതിആദീഹി പുഗ്ഗലം അനാമസിത്വാ ധമ്മവസേന ദസ്സേതി. തേനേവേത്ഥ ഹേട്ഠാ ഗഹിതമ്പി ചേതോപരിയഞാണം പുന വുത്തം.

൪൦൫. അസ്സാദേതീതി സോമനസ്സസഹഗതലോഭസമ്പയുത്തചിത്തേഹി അനുഭവതി ചേവ രജ്ജതി ച. അഭിനന്ദതീതി സപ്പീതികതണ്ഹാവസേന നന്ദതി ഹട്ഠപഹട്ഠോ ഹോതി, ദിട്ഠാഭിനന്ദനായ വാ അഭിനന്ദതി. രാഗോ ഉപ്പജ്ജതീതി അസ്സാദേന്തസ്സ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി നാമ. ഇദം അട്ഠപി ലോഭസഹഗതാനി ഗഹേത്വാ വുത്തം. ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീതി അഭിനന്ദന്തസ്സ അത്താ അത്തനിയന്തിആദിവസേന ചതൂഹിപി ചിത്തേഹി സമ്പയുത്താ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി. അസന്നിട്ഠാനഗതസ്സ പനേത്ഥ വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി. വിക്ഖേപഗതസ്സ ഉദ്ധച്ചം, അകതം വത മേ കല്യാണന്തി വിപ്പടിസാരിനോ ദോമനസ്സം. തം ആരബ്ഭാതി താനി സുചിണ്ണാനി ആരമ്മണം കത്വാതി അത്ഥോ. ബഹുവചനസ്സ ഹേസ ഏകവചനാദേസോ, ജാതിവസേന വാ ഏകവചനമേവേതം.

൪൦൬. അരഹാ മഗ്ഗാ വുട്ഠഹിത്വാതി മഗ്ഗവീഥിയം ഫലാനന്തരസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ അതിക്കമവസേന വുട്ഠഹിത്വാ. പച്ചവേക്ഖണചിത്താനി പനസ്സ കിരിയാബ്യാകതാനി. ഏവം കിരിയാബ്യാകതസ്സ ആരമ്മണപച്ചയം ദസ്സേത്വാ പുന വിപാകാബ്യാകതസ്സ ദസ്സേതും സേക്ഖാ വാതിആദിമാഹ. കുസലേ നിരുദ്ധേതി വിപസ്സനാജവനവീഥിയാ പച്ഛിന്നായ. വിപാകോതി കാമാവചരവിപാകോ. തദാരമ്മണതാതി തദാരമ്മണതായ, തം കുസലസ്സ ജവനസ്സ ആരമ്മണഭൂതം വിപസ്സിതകുസലം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. ന കേവലഞ്ച തദാരമ്മണവസേനേവ, പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേനാപി. വിപാകോ ഹി കമ്മം ആരമ്മണം കത്വാ ഗഹിതപടിസന്ധികസ്സ കുസലാരമ്മണോ ഹോതിയേവ, സോ പന ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യത്താ ഇധ ന ദസ്സിതോ.

കുസലം അസ്സാദേതീതിആദി അകുസലജവനാവസാനേ കുസലാരമ്മണവിപാകം ദസ്സേതും വുത്തം. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനവിപാകസ്സാതി ഇദം ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യമ്പി സമാനം മഹഗ്ഗതവിപാകസ്സ തദാരമ്മണഭാവേന അനുപ്പത്തിതോ ലബ്ഭമാനകവസേന വുത്തം. കിരിയസ്സാതി അരഹത്തം പത്വാ അസമാപന്നപുബ്ബേ ആകാസാനഞ്ചായതനേ പടിലോമതോ വാ ഏകന്തരികവസേന വാ സമാപന്നകിരിയായ. ചേതോപരിയഞാണസ്സാതിആദീനി പരതോ ആവജ്ജനായ യോജേതബ്ബാനി. യാ ഏതേസം ആവജ്ജനാ, തസ്സാ കുസലാ ഖന്ധാ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ.

൪൦൭-൪൦൯. രാഗന്തി അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ രാഗം. അത്തനോ രാഗവസേന പനേത്ഥ വണ്ണനാ പാകടാ ഹോതി. അസ്സാദേതീതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. വിചികിച്ഛാദീസു പന തീസു അസ്സാദേതബ്ബതായ അഭാവേന ‘‘അസ്സാദേതീ’’തി ന വുത്തം. ദിട്ഠി പനേത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി, സാ അസ്സാദേതീതി പദസ്സ പരിഹീനത്താ ആഗതപടിപാടിയാ പഠമം ന വുത്താ. വിചികിച്ഛാദീസുയേവ തം തം സഭാഗം പഠമം വത്വാ തസ്സ തസ്സ അനന്തരാ വുത്താ. ഇമേസു ച പന രാഗാദീസു ‘‘കിം മേ പാപധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി അക്ഖന്തിവസേന വാ, ‘‘കതം പാപം കതം ലുദ്ധ’’ന്തി വിപ്പടിസാരാദിവസേന വാ ദോമനസ്സുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ.

൪൧൦. ചക്ഖും അനിച്ചതോതി വിപസ്സനാനുക്കമേന ഓളാരികായതനാനി വത്ഥുരൂപഞ്ചാതി ഏകാദസ രൂപാനി പാകടത്താ ഗഹിതാനി. പുന രൂപായതനാദീനി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ആരമ്മണത്താ ഗഹിതാനി. യസ്മാ പനേസാ വിഞ്ഞാണകായവസേന ദേസനാ, ന ധാതുവസേന, തസ്മാ മനോധാതു ന ഗഹിതാ. ഏവം സബ്ബത്ഥ ഗഹിതാഗഹിതം വേദിതബ്ബം.

൪൧൧. ഫലം പച്ചവേക്ഖന്തി നിബ്ബാനം പച്ചവേക്ഖന്തീതി പച്ചവേക്ഖണകുസലസ്സ ആരമ്മണദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

൪൧൩-൪൧൬. ആരമ്മണാധിപതിനിദ്ദേസേ സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം വസേന ചതുഭൂമകകുസലം ദസ്സിതം, തഥാ സഹജാതാധിപതിനിദ്ദേസേ. അരഹതോ ഉത്തമധമ്മം അധിഗതത്താ ലോകിയകുസലേസു ഗരുകാരോ നത്ഥീതി അഗ്ഗമഗ്ഗോവ ദസ്സിതോ.

൪൧൭. അനന്തരപച്ചയേ പുരിമാ പുരിമാതി ഏകഭൂമകാപി നാനാഭൂമകാപി കുസലാ ഏകതോ കത്വാ വുത്താ. അനുലോമം ഗോത്രഭുസ്സ, അനുലോമം വോദാനസ്സാതി നാനാരമ്മണവസേന. ഗോത്രഭു മഗ്ഗസ്സ, വോദാനം മഗ്ഗസ്സാതി നാനാഭൂമിവസേന. കുസലം വുട്ഠാനസ്സാതി ഏത്ഥ പന കുസലന്തി തേഭൂമകകുസലം. വുട്ഠാനന്തി തേഭൂമകവിപാകം. തേഹി കുസലജവനവീഥിതോ വുട്ഠഹന്തി, തസ്മാ വുട്ഠാനന്തി വുച്ചതി. തം ദുവിധം ഹോതി – തദാരമ്മണം ഭവങ്ഗഞ്ച. തത്ഥ കാമാവചരകുസലസ്സ ഉഭയമ്പി വുട്ഠാനം ഹോതി, മഹഗ്ഗതസ്സ ഭവങ്ഗമേവ. മഗ്ഗോ ഫലസ്സാതി ഇദം യസ്മാ ലോകുത്തരവിപാകം ജവനവീഥിപരിയാപന്നത്താ വുട്ഠാനം നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ വിസും വുത്തം. അനുലോമം സേക്ഖായാതി അസേക്ഖായ കുസലം അനന്തരം ന ഹോതി, തസ്മാ വിഭാഗം കരോതി. ഫലസമാപത്തിയാതി സോതാപത്തിഫലസകദാഗാമിഫലഅനാഗാമിഫലസമാപത്തിയാപി. ഫലസമാപത്തിയാതി അനാഗാമിഫലസമാപത്തിയാ. അകുസലേ ദുവിധമ്പി വുട്ഠാനം ലബ്ഭതി. വിപാകാബ്യാകതാ കിരിയാബ്യാകതാതി ഏത്ഥ വിപാകാബ്യാകതാ വിപാകാബ്യാകതാനംയേവ, കിരിയാബ്യാകതാ കിരിയാബ്യാകതാനംയേവ വേദിതബ്ബാ. ഭവങ്ഗം ആവജ്ജനായാതിആദി വോമിസ്സകവസേന വുത്തം. തത്ഥ കിരിയാതി കാമാവചരകിരിയാ. സാ ദുവിധസ്സാപി വുട്ഠാനസ്സ അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി, മഹഗ്ഗതാ ഭവങ്ഗസ്സേവ. ഇതി യേ ഹേട്ഠാ പച്ചയവിഭങ്ഗനിദ്ദേസേ ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കുസലാനം ധമ്മാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ആരഭിത്വാ കുസലം കുസലസ്സ, കുസലം അബ്യാകതസ്സ, അകുസലം അകുസലസ്സ, അകുസലം അബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതം അബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതം കുസലസ്സ, അബ്യാകതം അകുസലസ്സാതി സത്ത വാരാ ദസ്സിതാ; തേസം വസേന ഇധ സങ്ഖേപതോ അനന്തരപച്ചയോ വിഭത്തോ.

വിത്ഥാരതോ പനേത്ഥ –

ദസധാ സത്തരസധാ, സമസട്ഠിവിധേന ച;

ബഹുധാപി ച നിദ്ദേസം, സാധുകം ഉപലക്ഖയേ.

അയഞ്ഹി അനന്തരപച്ചയോ ന കേവലം സത്തധാവ നിദ്ദേസം ലഭതി, കുസലം പന കുസലസ്സ വിപാകസ്സ; അകുസലം അകുസലസ്സ വിപാകസ്സ; വിപാകം വിപാകസ്സ കിരിയസ്സ; കിരിയം കുസലസ്സ അകുസലസ്സ വിപാകസ്സ കിരിയസ്സാതി ഏവം ദസധാപി നിദ്ദേസം ലഭതി. ന കേവലം ദസധായേവ, കുസലം പന കുസലസ്സ കുസലവിപാകസ്സ അകുസലവിപാകസ്സ; അകുസലം അകുസലസ്സ അകുസലവിപാകസ്സ കുസലവിപാകസ്സ; കുസലവിപാകം കുസലവിപാകസ്സ അകുസലവിപാകസ്സ കിരിയസ്സ; അകുസലവിപാകം അകുസലവിപാകസ്സ കുസലവിപാകസ്സ കിരിയസ്സ; കിരിയം കിരിയസ്സ കുസലസ്സ അകുസലസ്സ കുസലവിപാകസ്സ അകുസലവിപാകസ്സാതി ഏവം സത്തരസധാ നിദ്ദേസം ലഭതി.

ന കേവലഞ്ച സത്തരസധാവ സമസട്ഠിവിധേനാപി നിദ്ദേസം ലഭതേവ. കഥം? കാമാവചരകുസലഞ്ഹി ഭൂമിഭേദേന ചതുബ്ബിധസ്സ കുസലസ്സ അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി, രൂപാവചരാരൂപാവചരം സകസകഭൂമികസ്സേവാതി കുസലം കുസലസ്സ ഛബ്ബിധേന അനന്തരപച്ചയോ. കാമാവചരകുസലം പന കാമാവചരകുസലവിപാകസ്സ അകുസലവിപാകസ്സ രൂപാവചരവിപാകസ്സ അരൂപാവചരവിപാകസ്സ ലോകുത്തരവിപാകസ്സ; രൂപാവചരകുസലം രൂപാവചരവിപാകസ്സ കാമാവചരകുസലവിപാകസ്സ; അരൂപാവചരകുസലം കാമാവചരകുസലവിപാകസ്സ രൂപാവചരഅരൂപാവചരലോകുത്തരവിപാകസ്സ; ലോകുത്തരകുസലം ലോകുത്തരവിപാകസ്സാതി കുസലം വിപാകസ്സ ദ്വാദസവിധേന അനന്തരപച്ചയോ. അകുസലം അകുസലസ്സ അകുസലവിപാകസ്സ തേഭൂമകകുസലവിപാകസ്സാതി പഞ്ചവിധേന അനന്തരപച്ചയോ.

കാമാവചരകുസലവിപാകം കാമാവചരകുസലവിപാകസ്സ അകുസലവിപാകസ്സ രൂപാവചരവിപാകസ്സ അരൂപാവചരവിപാകസ്സാതി കാമാവചരകുസലവിപാകം വിപാകസ്സ ചതുബ്ബിധേന അനന്തരപച്ചയോ. രൂപാവചരവിപാകം തേഭൂമകകുസലവിപാകസ്സാതി തിവിധേന അനന്തരപച്ചയോ. അരൂപാവചരവിപാകം അരൂപാവചരവിപാകസ്സ കാമാവചരകുസലവിപാകസ്സാതി ദുവിധേന അനന്തരപച്ചയോ. ലോകുത്തരവിപാകം ചതുഭൂമകകുസലവിപാകസ്സാതി ചതുബ്ബിധേന അനന്തരപച്ചയോ. ഏവം കുസലവിപാകം വിപാകസ്സ തേരസധാപി അനന്തരപച്ചയോ. അകുസലവിപാകം അകുസലവിപാകസ്സ കാമാവചരകുസലവിപാകസ്സാതി ദുവിധേന അനന്തരപച്ചയോ. ഏവം സബ്ബഥാപി വിപാകം വിപാകസ്സ പഞ്ചദസവിധേന അനന്തരപച്ചയോ. കാമാവചരകുസലവിപാകം പന കാമാവചരകിരിയസ്സ, തഥാ അകുസലവിപാകം, തഥാ രൂപാവചരവിപാകം, തഥാ അരൂപാവചരവിപാകഞ്ചാതി വിപാകം കിരിയസ്സ ച ചതുബ്ബിധേന അനന്തരപച്ചയോ.

കാമാവചരകിരിയം തേഭൂമകകിരിയസ്സ, രൂപാവചരാരൂപാവചരകിരിയം രൂപാവചരാരൂപാവചരാനഞ്ഞേവാതി കിരിയം കിരിയസ്സ പഞ്ചവിധേന അനന്തരപച്ചയോ. കാമാവചരകിരിയം അകുസലവിപാകസ്സ ചേവ ചതുഭൂമകകുസലവിപാകസ്സ ച, രൂപാവചരകിരിയം കാമാവചരകുസലവിപാകരൂപാവചരവിപാകാനം അരൂപാവചരകിരിയം ചതുഭൂമകകുസലവിപാകസ്സാപീതി കിരിയം വിപാകസ്സ ഏകാദസവിധേന അനന്തരപച്ചയോ. കാമാവചരകിരിയം പന കാമാവചരകുസലസ്സ അകുസലസ്സാതി കുസലാകുസലാനം ദുവിധേന അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. ഏവം സമസട്ഠിവിധേനാപി നിദ്ദേസം ലഭതി.

ന കേവലഞ്ച സമസട്ഠിവിധേനേവ, ബഹുവിധേനാപി ലഭതേവ. കഥം? കാമാവചരപഠമമഹാകുസലചിത്തം താവ അത്തനോ, ചതുന്നഞ്ച രൂപാവചരകുസലാനം പാദകയോഗേന സോളസന്നം സോമനസ്സലോകുത്തരാനന്തി ഏകവീസതിയാ ച കുസലാനം, ജവനപരിയോസാനേ തദാരമ്മണഭവങ്ഗവസേന ഉപ്പജ്ജമാനാനം ഏകാദസന്നം കാമാവചരവിപാകാനം, ഭവങ്ഗവസേനേവ പവത്താനം രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകാനം, ഫലസമാപത്തിവസേന പവത്താനം ദ്വാദസന്നം ലോകുത്തരവിപാകാനന്തി ഏവം ഏകവീസതിയാ കുസലാനം; ദ്വത്തിംസായ വിപാകാനന്തി തേപഞ്ഞാസായ ചിത്താനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. തഥാ ദുതിയകുസലചിത്തം. തതിയചതുത്ഥാനി പന ഠപേത്വാ ഉപരിഭൂമകകുസലാനി ച ലോകുത്തരവിപാകാനി ച സേസഏകവീസതിചിത്താനം. പഞ്ചമഛട്ഠാനി അത്തനോ ച, നവന്നഞ്ച ഉപരിഭൂമകഉപേക്ഖാകുസലാനം, തേവീസതിയാ ച വിപാകാനന്തി തേത്തിംസായ. സത്തമഅട്ഠമാനി ഏകവീസതിയാവ.

പഞ്ച രൂപാവചരകുസലാനി അത്തനോ അത്തനോ പച്ഛിമാനം രൂപാവചരകുസലാനം, ചതുന്നമ്പി ഞാണസമ്പയുത്തമഹാവിപാകാനം, പഞ്ചന്നം രൂപാവചരവിപാകാനഞ്ചാതി ദസന്നം. ഏതേനേവ ച നയേന അരൂപാവചരകുസലേസു പഠമം അത്തനോ വിപാകേന സദ്ധിം ഏകാദസന്നം, ദുതിയം ദ്വാദസന്നം, തതിയം തേരസന്നം, ചതുത്ഥം ചുദ്ദസന്നം ഫലസമാപത്തിയാ ചാതി പന്നരസന്നം ലോകുത്തരകുസലം അത്തനോ അത്തനോ വിപാകസ്സേവ. അട്ഠസു ലോഭസഹഗതേസു ഏകേകം അകുസലം ഏകാദസന്നം കാമാവചരവിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം നവന്നം, മഹഗ്ഗതവിപാകാനം അത്തനോ അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി ഏകവീസതിയാ. ദ്വേ ദോമനസ്സസഹഗതാനി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനം ഛന്നം കാമാവചരവിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി സത്തന്നം. വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹഗതദ്വയം സോമനസ്സസഹഗതാഹേതുകവിപാകേന സദ്ധിം ഏകാദസന്നം കാമാവചരവിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം നവന്നം രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകാനം അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി ഏകവീസതിയാ.

കുസലവിപാകപഞ്ചവിഞ്ഞാണാ കുസലവിപാകമനോധാതുയാ, മനോധാതു ദ്വിന്നം വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം. താസു ദ്വീസു സോമനസ്സസഹഗതാ ദസന്നം വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം ഭവങ്ഗഭൂതാനം തദാരമ്മണകാലേ അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ വോട്ഠബ്ബനകിരിയസ്സ ചാതി ദ്വാദസന്നം. ഉപേക്ഖാസഹഗതാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു പന ആവജ്ജനമനോധാതുയാ ദ്വിട്ഠാനികായ ആവജ്ജനമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ദസന്നഞ്ച വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനന്തി ദ്വാദസന്നമേവ. തിഹേതുകമഹാവിപാകാ സോമനസ്സസഹഗതാഹേതുകവജ്ജാനം ദസന്നമ്പി കാമാവചരവിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകാനം ആവജ്ജനദ്വയസ്സ ചാതി ഏകവീസതിയാ, ദുഹേതുകവിപാകാ ഠപേത്വാ മഹഗ്ഗതവിപാകേ സേസാനം ദ്വാദസന്നം. പഞ്ച രൂപാവചരവിപാകാ തേഭൂമകകുസലവിപാകസഹേതുകപടിസന്ധിചിത്താനം സത്തരസന്നം ആവജ്ജനദ്വയസ്സ ചാതി ഏകൂനവീസതിയാ. അരൂപാവചരവിപാകേസു പഠമം കാമാവചരകുസലവിപാകതിഹേതുകപടിസന്ധിചിത്താനം, ചതുന്നം അരൂപാവചരവിപാകചിത്താനം ചതുന്നം മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സ ചാതി നവന്നം. ദുതിയം ഹേട്ഠിമവിപാകം വജ്ജേത്വാ അട്ഠന്നം, തതിയം ദ്വേ ഹേട്ഠിമാനി വജ്ജേത്വാ സത്തന്നം, ചതുത്ഥം തീണി ഹേട്ഠിമാനി വജ്ജേത്വാ ഛന്നം ചത്താരി ലോകുത്തരവിപാകാനി തിഹേതുകവിപാകാനം തേരസന്നം അത്തനോ അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി ചുദ്ദസന്നം.

അകുസലവിപാകപഞ്ചവിഞ്ഞാണാ അകുസലവിപാകമനോധാതുയാ, മനോധാതു അകുസലവിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ. സാ തദാരമ്മണകാലേ അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചുതികാലേ പടിസന്ധിവസേന ഭവങ്ഗവസേന ച പവത്താനം ഇതരേസമ്പി നവന്നം കാമാവചരവിപാകാനം ഉപേക്ഖാസഹഗതാനം ദ്വിന്നം പരിത്തകിരിയാനഞ്ചാതി ദ്വാദസന്നം. കിരിയമനോധാതു ദസന്നം വിഞ്ഞാണാനം ഹസിതുപ്പാദകിരിയാ പഞ്ചവോകാരേ ഭവങ്ഗവസേന പവത്താനം നവന്നം തിഹേതുകവിപാകാനം, തദാരമ്മണവസേന പവത്താനം പഞ്ചന്നം സോമനസ്സസഹഗതവിപാകാനം അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന തേരസന്നം. വോട്ഠബ്ബനകിരിയാ ഠപേത്വാ കിരിയമനോധാതും ദസന്നം കാമാവചരകിരിയാനം, കാമാവചരകുസലാകുസലാനം പഞ്ചവോകാരേ ഭവങ്ഗവസേന പവത്താനം പന്നരസന്നം വിപാകചിത്താനഞ്ചാതി പഞ്ചചത്താലീസായ.

കാമാവചരതിഹേതുകസോമനസ്സസഹഗതകിരിയദ്വയം ഭവങ്ഗവസേന പവത്താനം തേരസന്നം തിഹേതുകവിപാകാനം തദാരമ്മണവസേന പഞ്ചന്നം സോമനസ്സസഹഗതവിപാകാനം പരികമ്മവസേന പവത്തമാനാനം ചതുന്നം രൂപാവചരകിരിയാനം അരഹത്തഫലസമാപത്തിയാ അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ദ്വാവീസതിയാ ദുഹേതുകസോമനസ്സസഹഗതകിരിയദ്വയം യഥാവുത്താനം തേരസന്നം ഭവങ്ഗചിത്താനം പഞ്ചന്നം തദാരമ്മണാനം അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന സത്തരസന്നം. കാമാവചരതിഹേതുകഉപേക്ഖാസഹഗതകിരിയദ്വയം തേസംയേവ തേരസന്നം ഭവങ്ഗാനം, തദാരമ്മണവസേന പവത്താനം ഛന്നം ഉപേക്ഖാസഹഗതവിപാകാനം, പരികമ്മവസേന പവത്താനം ഏകിസ്സാ രൂപാവചരകിരിയായ ചതുന്നം അരൂപാവചരകിരിയാനം അരഹത്തഫലസമാപത്തിയാ അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ചതുവീസതിയാ. ദുഹേതുകഉപേക്ഖാസഹഗതകിരിയദ്വയം തേസംയേവ തേരസന്നം ഭവങ്ഗാനം ഛന്നം തദാരമ്മണാനം അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന അട്ഠാരസന്നം. രൂപാവചരകിരിയേസു ഏകേകം നവന്നം പഞ്ചവോകാരേ തിഹേതുകഭവങ്ഗാനം അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി ദസന്നം. അരൂപാവചരകിരിയേസു പഠമം പഞ്ചവോകാരേ നവന്നം ഭവങ്ഗാനം, ചതുവോകാരേ ഏകസ്സ അത്തനോ പച്ഛിമസ്സ ചാതി ഏകാദസന്നം. ദുതിയം ചതുവോകാരേ ദ്വേ ഭവങ്ഗാനി ലഭതി. തതിയം തീണി, ചതുത്ഥം ചത്താരി ഫലസമാപത്തിഞ്ചാതി തേസു ഏകേകം യഥാപടിപാടിയാ ഏകാദസന്നം ദ്വാദസന്നം തേരസന്നം പഞ്ചദസന്നഞ്ച അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. ഏവം ബഹുവിധേനാപി നിദ്ദേസം ലഭതി. തേന വുത്തം –

‘‘ദസധാ സത്തരസധാ, സമസട്ഠിവിധേന ച;

ബഹുധാപി ച നിദ്ദേസം, സാധുകം ഉപലക്ഖയേ’’തി.

സമനന്തരപച്ചയാദയോ ഉത്താനത്ഥായേവ.

൪൨൩. ഉപനിസ്സയേ സദ്ധം ഉപനിസ്സായാതി കമ്മകമ്മഫലഇധലോകപരലോകാദീസു സദ്ധം ഉപനിസ്സയം കത്വാ. യഥാ ഹി പുരിസോ ഹേട്ഠാപഥവിയം ഉദകം അത്ഥീതി സദ്ദഹിത്വാ പഥവിം ഖനതി, ഏവം സദ്ധോ കുലപുത്തോ ദാനാദീനം ഫലഞ്ച ആനിസംസഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ ദാനാദീനി പവത്തേതി. തസ്മാ ‘‘സദ്ധം ഉപനിസ്സായാ’’തി വുത്തം.

സീലം ഉപനിസ്സായാതിആദീസുപി ഇമേ സീലാദയോ ധമ്മേ ഉപനിസ്സയം കത്വാതി അത്ഥോ. സീലവാ ഹി സീലാനുഭാവേസു സീലാനിസംസേസു ച കുസലോ സീലം ഉപനിസ്സായ സീലവന്താനം ദാനം ദേതി, ഉപരൂപരി സീലം സമാദിയതി സുപരിസുദ്ധം അഖണ്ഡം, ചാതുദ്ദസീആദീസു പക്ഖദിവസേസു ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, സീലസമ്പദം നിസ്സായ ഝാനാദീനി ഉപ്പാദേതി. ബഹുസ്സുതോപി ദാനാദിപുഞ്ഞകിരിയായത്താ സബ്ബസമ്പത്തിയോ ദാനാദീനഞ്ച സങ്കിലേസവോദാനാദിഭേദം സുതമയായ പഞ്ഞായ പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതോ സുതം ഉപനിസ്സായ ദാനാദീനി പവത്തേതി. ചാഗവാപി ചാഗാധിമുത്തോ അത്തനോ ചാഗസമ്പദം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതി, സീലവന്തോ ഹുത്വാ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി സീലം സമാദിയതി, ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, തായ പടിപത്തിയാ പരിസുദ്ധചിത്തോ ഝാനാദീനി ഉപ്പാദേതി. പഞ്ഞവാപി ഇധലോകപരലോകഹിതഞ്ചേവ ലോകസമതിക്കമനുപായഞ്ച ഉപപരിക്ഖന്തോ ‘‘സക്കാ ഇമായ പടിപത്തിയാ ഇധലോകഹിതമ്പി പരലോകഹിതമ്പി ലോകസമതിക്കമനൂപായഞ്ച സമ്പാദേതു’’ന്തി പഞ്ഞം ഉപനിസ്സായ ദാനാദീനി പവത്തേതി. യസ്മാ പന ന കേവലം സദ്ധാദയോ ദാനാദീനംയേവ ഉപനിസ്സയാ, അത്തനോ അപരഭാഗേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം സദ്ധാദീനമ്പി ഉപനിസ്സയാ ഏവ, തസ്മാ സദ്ധാ സീലം സുതം ചാഗോ പഞ്ഞാ സദ്ധായ സീലസ്സ സുതസ്സ ചാഗസ്സ പഞ്ഞായാതി വുത്തം.

പരികമ്മന്തി അനന്തരം അഗ്ഗഹേത്വാ പുബ്ബഭാഗേ പരികമ്മം ഗഹേതബ്ബം. യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം ദിബ്ബചക്ഖുപരികമ്മമേവ, പരികമ്മം വിസും നത്ഥി. ദിബ്ബചക്ഖുസ്സേവ പരിഭണ്ഡഞാണാനി ഏതാനി, തസ്മിം ഇജ്ഝമാനേ ഇജ്ഝന്തി ഏവം സന്തേപി തദധിമുത്തതായ സഹിതം ദിബ്ബചക്ഖുപരികമ്മം തേസം പരികമ്മന്തി വേദിതബ്ബം. ന ഹി ഏതാനി സബ്ബേസം ദിബ്ബചക്ഖുകാനം സമഗതികാനി ഹോന്തി. തസ്മാ ഭവിതബ്ബമേത്ഥ പരികമ്മവിസേസേനാതി. ദിബ്ബചക്ഖു ദിബ്ബായ സോതധാതുയാതി ദൂരേ രൂപാനി ദിസ്വാ തേസം സദ്ദം സോതുകാമസ്സ ദിബ്ബചക്ഖു സോതധാതുവിസുദ്ധിയാ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. തേസം പന സദ്ദം സുത്വാ തത്ഥ ഗന്തുകാമതാദിവസേന ദിബ്ബസോതധാതു ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ തസ്സ തസ്സ ഉപകാരകഭാവവസേന ഉപനിസ്സയപച്ചയതാ വേദിതബ്ബാ.

മഗ്ഗം ഉപനിസ്സായ അനുപ്പന്നം സമാപത്തിന്തി തേന തേന മഗ്ഗേന സിഥിലീകതപാരിപന്ഥകത്താ പഹീനപാരിപന്ഥകത്താ ച തം തം സമാപത്തിം ഉപ്പാദേന്തീതി തേസം മഗ്ഗോ സമാപത്തിയാ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. വിപസ്സന്തീതി ഉപരൂപരിമഗ്ഗത്ഥായ വിപസ്സന്തി. അത്ഥപടിസമ്ഭിദായാതിആദി പടിസമ്ഭിദാനം മഗ്ഗപടിലാഭേനേവ ഇജ്ഝനതോ വുത്തം. ഏവംഇദ്ധാനഞ്ച പനേതാസം പച്ഛാ തേസു തേസു ആരമ്മണേസു പവത്തിയാ മഗ്ഗോവ ഉപനിസ്സയോ നാമ ഹോതി.

സദ്ധം ഉപനിസ്സായ മാനം ജപ്പേതീതി അഹമസ്മി സദ്ധോ പസന്നോതി മാനം പവത്തേതി. ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതീതി തസ്മിം തസ്മിം വചനേ സദ്ധാവസേനേവ ഗന്ത്വാ പഞ്ഞായ അത്ഥം അനുപപരിക്ഖന്തോ ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ’’തിആദിവസേന ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. സീലം സുതം ചാഗം പഞ്ഞന്തി അഹമസ്മി സീലവാ സുതവാ ചാഗീ പഞ്ഞാസമ്പന്നോതി മാനം ജപ്പേതി. സീലസുതചാഗപഞ്ഞാസു പന മാനമഞ്ഞനം വിയ ദിട്ഠിമഞ്ഞനം ഉപ്പാദേന്തോ ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. രാഗസ്സാതിആദീസു സദ്ധാദിസമ്പദം ഉപനിസ്സായ അത്തുക്കംസനകാലേ തേസു ഏകേകോ ധമ്മോ രാഗസ്സ, പരവമ്ഭനകാലേ ദോസസ്സ, ഉഭയേന സമ്പയുത്തസ്സ മോഹസ്സ, വുത്തപ്പകാരാനം മാനദിട്ഠീനം, സദ്ധാദിസമ്പദം ഉപനിസ്സായ ഭവഭോഗസമ്പത്തിപത്ഥനായ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. ഏവമേത്ഥ ലോകിയകുസലഞ്ഞേവ ദസ്സിതം. ലോകുത്തരം പന സന്തം പണീതം ഉത്തമം അകുസലവിദ്ധംസനം. തസ്മാ ചന്ദോ വിയ അന്ധകാരതമാനം ന അകുസലസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതീതി ന ഗഹിതം.

ആതാപേതീതിആദി കായികദുക്ഖവസേന അബ്യാകതധമ്മദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സദ്ധോ ഹി സദ്ധം നിസ്സായ അതിസീതം അതിഉണ്ഹന്തി അനോസക്കിത്വാ നാനപ്പകാരാനി നവകമ്മവേയ്യാവച്ചാദീനി കരോന്തോ അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതി, ഭോഗം ഉപ്പാദേത്വാ പുഞ്ഞാനി കരിസ്സാമീതി പരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖം പച്ചനുഭോതി. സീലവാപി സീലാനുരക്ഖണത്ഥം അബ്ഭോകാസികത്താദിവസേന അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതി, പിണ്ഡചാരികത്താദിവസേന പരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖം പച്ചനുഭോതി. സുതവാപി ബാഹുസ്സച്ചാനുരൂപം പടിപത്തിം പടിപജ്ജിസ്സാമീതി വുത്തനയേനേവ പടിപജ്ജന്തോ അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതി, പരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖം പച്ചനുഭോതി. ചാഗവാപി ചാഗാധിമുത്തതായ അത്തനോ യാപനമത്തേപി പച്ചയേ അനവസേസേത്വാ പരിച്ചജന്തോ, അങ്ഗാദിപരിച്ചാഗം വാ പന കരോന്തോ അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതി, പരിച്ചജിതബ്ബസ്സ വത്ഥുനോ ഉപ്പാദനത്ഥം പരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖം പച്ചനുഭോതി. പഞ്ഞവാപി ഉപരൂപരി പഞ്ഞം വഡ്ഢേസ്സാമീതി സപ്പഞ്ഞതം നിസ്സായ സീതുണ്ഹാദീനി അഗണേത്വാ സജ്ഝായമനസികാരേസു യോഗം കരോന്തോ അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതി, മിച്ഛാജീവേ ആദീനവം സമ്മാജീവേ ച ആനിസംസം ദിസ്വാ മിച്ഛാജീവം പഹായ പരിസുദ്ധേന ആജീവേന ജീവിതവുത്തിം പരിയേസന്തോ പരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖം പച്ചനുഭോതി.

കായികസ്സ സുഖസ്സാതി സദ്ധാദിസമ്പത്തിം ഉപനിസ്സായ ഉപ്പന്നാനി സുഖോപകരണാനി പരിഭുഞ്ജനകാലേ സദ്ധാദിസമുട്ഠാനപണീതരൂപഫുടകായസ്സ ച തേസം വസേന അവിപ്പടിസാരമൂലകപാമോജ്ജപീതിസമുട്ഠാനരൂപഫുടകായസ്സ ച സുഖുപ്പത്തികാലേ തേസം കടത്താ ഉപ്പന്നവിപാകസുഖകാലേ ച കായികസ്സ സുഖസ്സ, വുത്തനയേനേവ ദുക്ഖുപ്പത്തികാലേ സദ്ധാദിഗുണസമ്പത്തിം അസഹമാനേഹി പയുത്തവധബന്ധനാദികാലേ ച കായികസ്സ ദുക്ഖസ്സ, സദ്ധാദയോ ഉപനിസ്സായ പവത്തിതഫലസമാപത്തികാലേ പന ഫലസമാപത്തിയാ ഏതേസു ഏകേകോ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. കുസലം കമ്മന്തി കുസലചേതനാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ, സാ പന ബലവചേതനാവ ലബ്ഭതി, ന ദുബ്ബലാ. തത്രിദം വത്ഥു – ഏകാ കിര ഇത്ഥീ ഉബ്ബന്ധിതുകാമാ രുക്ഖേ രജ്ജും ലഗ്ഗേത്വാ സംവിധാതബ്ബം സംവിദഹതി. അഥേകോ ചോരോ രത്തിഭാഗേ തം ഗേഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഇമായ രജ്ജുയാ കിഞ്ചിദേവ ബന്ധിത്വാ ഹരിസ്സാമീ’’തി സത്ഥേന ഛിന്ദിതും ഉപഗതോ. അഥ സാ രജ്ജു ആസീവിസോ ഹുത്വാ സുസൂതി അകാസി. ചോരോ ഭീതോ അപസക്കി. ഇത്ഥീ അത്തനോ നിവേസനാ നിക്ഖമിത്വാ രജ്ജുപാസേ ഗീവം പടിമുഞ്ചിത്വാ ഉബ്ബന്ധാ കാലമകാസി. ഏവം ബലവചേതനാ അന്തരായേ നിവാരേത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. ന പനേതം ഏകന്തതോ ഗഹേതബ്ബം. കതോകാസഞ്ഹി കമ്മം ഏവ വിപാകസ്സ അന്തരായം പടിബാഹിത്വാ വിപച്ചതി, വിപാകജനകം പന കമ്മം വിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബം. കമ്മന്തി ഏത്ഥ ചതുഭൂമകമ്പി വേദിതബ്ബം. യം പന പരതോ ‘‘മഗ്ഗോ ഫലസമാപത്തിയാ’’തി വുത്തം, തം അചേതനാവസേന. തേനേതം ദീപേതി – യോ കോചി വിപാകജനകോ ധമ്മോ, സോ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതീതി.

രാഗം ഉപനിസ്സായ പാണം ഹനതീതി യസ്മിം വത്ഥുസ്മിം സാരത്തോ ഹോതി, തസ്മിം വാ വിരുദ്ധം, തസ്സ വാ അത്ഥായ പാണം ഹനതി. അദിന്നാദാനാദീസുപി ഏതേനേവുപായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സന്ധിം ഛിന്ദതീതി അദിന്നാദാനവസേന വുത്തം. തത്ഥ സന്ധിന്തി ഗേഹസന്ധിം. നില്ലോപം ഹരതീതി നിലീയിത്വാ ഹരതി. ഏകാഗാരികം കരോതീതി ബഹൂഹി സദ്ധിം ഏകമേവ ഗേഹം പരിവാരേത്വാ വിലുമ്പതി. പരിപന്ഥേ തിട്ഠതീതി പന്ഥദൂഹനകമ്മം കരോതി. ദോസം ഉപനിസ്സായാതിആദീസു ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തിആദിവസേന ഉപ്പന്നം ദോസം ഉപനിസ്സയം കത്വാ. മോഹം ഉപനിസ്സായാതി പാണാതിപാതാദീസു ആദീനവപടിച്ഛാദകം മോഹം ഉപനിസ്സയം കത്വാ. മാനം ഉപനിസ്സായാതി അഹം കിം ഹനിതും ന സക്കോമി, ആദാതും ന സക്കോമീതി മാനം ഉപനിസ്സയം കത്വാ. കേനചി വാ പന അവഞ്ഞാതോ ഹോതി പരിഭൂതോ ഹീളിതോ, തം ഓമാനം ഉപനിസ്സയം കത്വാതിപി അത്ഥോ. ദിട്ഠിം ഉപനിസ്സായാതി യഞ്ഞാദീസു ബ്രാഹ്മണാദയോ വിയ പാദസികമിലക്ഖുആദയോ വിയ ച ദിട്ഠിം ഉപനിസ്സയം കത്വാ. പത്ഥനം ഉപനിസ്സായാതി ‘‘സചേ മേ ഇദം നാമ ഇജ്ഝിസ്സതി, ഏവരൂപം തേ ബലികമ്മം കരിസ്സാമീതി ഏവം ദേവതായാചനസങ്ഖതം വാ, അസുകം നാമ മേ ഘാതേത്വാ ദേഹി, അസുകസ്സ സന്തകം ആഹര, ഏഹി വാ മേ ഏതാനി കമ്മാനി കരോന്തസ്സ സഹായോ ഹോഹീ’’തി ഏവമാദിം വാ പത്ഥനം ഉപനിസ്സയം കത്വാ. രാഗോ ദോസോ മോഹോ മാനോ ദിട്ഠി പത്ഥനാ രാഗസ്സാതി. ഏത്ഥ രാഗോ രാഗസ്സാപി ഉപനിസ്സയോ ഹോതി ദോസാദീനമ്പി. ദോസാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

പാണാതിപാതോ പാണാതിപാതസ്സാതി പാണാതിപാതീ അസംവരേ ഠിതത്താ അഞ്ഞമ്പി പാണം ഹനതി. യോ വാ ഏതേന ഹതോ, തസ്സ ഞാതിമിത്തേഹി ഉപദ്ദുതോ തേസു അഞ്ഞമ്പി ഹനതി. ഏവം പാണാതിപാതോ പാണാതിപാതസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ. ഭണ്ഡസാമികം പന ഗോപകം വാ ഘാതേത്വാ പരഭണ്ഡഹരണേ, സാമികം ഘാതേത്വാ തസ്സ ദാരാതിക്കമേ, നാഹം ഹനാമീതി മുസാഭണനേ, കതസ്സ പടിച്ഛാദനത്ഥായ അകതസ്സ വാ കരണത്ഥായ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹാരേ, തേനേവ നയേന ഫരുസവാചാനിച്ഛാരണേ, സമ്ഫപ്പലാപഭണനേ, പരം ഹനിത്വാ അഭിജ്ഝായിതബ്ബപരവിത്തൂപകരണാഭിജ്ഝായനേ, യോ തേന ഘാതിതോ ഹോതി; തസ്സ മിത്താമച്ചാ ഉച്ഛിജ്ജന്തൂതിആദിചിന്തനേ ‘‘ഏവം മേ പാണാതിപാതോ നിജ്ജിണ്ണോ ഭവിസ്സതീ’’തി ദുക്കരകാരികാദിവസേന ദിട്ഠിഗ്ഗഹണകാലേ പാണാതിപാതോ അദിന്നാദാനാദീനമ്പി ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. ഇമിനാ ഉപായേന അദിന്നാദാനാദിമൂലകേസുപി ചക്കേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

മാതുഘാതികമ്മം മാതുഘാതികമ്മസ്സാതി അഞ്ഞം മാതരം ഹനന്തം ദിസ്വാ ‘‘വട്ടതി ഏവം കാതു’’ന്തി അത്തനോ മാതരം ഹനന്തസ്സ വാ, ഏകസ്മിം ഭവേ ഹന്ത്വാ അപരസ്മിമ്പി ഹനനവസേന വാ, ഏകസ്മിംയേവ ഭവേ ‘‘ഗച്ഛ, മേ മാതരം ഹനാഹീ’’തി പുനപ്പുനം ആണാപനവസേന വാ, ദ്വീഹി പഹാരേഹി നിയതമരണായ ദുതിയപഹാരദാനവസേന വാ മാതുഘാതികമ്മം മാതുഘാതികമ്മസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. സേസാനിപി യഥായോഗം ഇമിനാവ നയേന വേദിതബ്ബാനി. യസ്മാ പന ബലവാകുസലം ദുബ്ബലാകുസലസ്സ ഉപനിസ്സയോ ന ഹോതി, തസ്മാ കമ്മപഥാനന്തരിയകമ്മവസേനേവ ദേസനാ കതാതി വദന്തി. തം ന ഏകന്തതോ ഗഹേതബ്ബം. പാണാതിപാതാദീനി ഹി കത്വാ ‘‘കസ്മാ ഏവമകാസീ’’തി ചോദിയമാനോ കോപമത്തകമ്പി കരോതി. വിപ്പടിസാരീപി ഹോതി. അപ്പമത്തകേപി ച കിലേസേ ഉപ്പന്നേ തം വഡ്ഢേത്വാ വീതിക്കമം കരോതി. തസ്മാ ബലവം ദുബ്ബലസ്സ ദുബ്ബലഞ്ച ബലവസ്സാപി ഉപനിസ്സയോ ഹോതിയേവ. യം പന പച്ചയവിഭങ്ഗസ്സ ഉദ്ദേസവണ്ണനായം വുത്തം ‘‘ബലവകാരണട്ഠേന ഉപനിസ്സയോ ഹോതീ’’തി, തം കാരണഭാവസ്സേവ ബലവതായ വുത്തം, ന ഉപനിസ്സയപച്ചയധമ്മാനം. കമ്മകിലേസാ ഹി ബലവന്തോപി ദുബ്ബലാപി ബലവകാരണം ഹോന്തിയേവ.

രാഗം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതീതിആദീസു അഹോ വതാഹം ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യന്തി ഉപപത്തിഭവേ വാ ഭോഗേസു വാ രാഗം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതി. സീലസമാദാനഉപോസഥകമ്മേസുപി ഏസേവ നയോ. ഝാനം പന രാഗവിക്ഖമ്ഭനത്ഥായ, വിപസ്സനം രാഗസ്സ പഹാനത്ഥായ, മഗ്ഗം സമുച്ഛേദനത്ഥായ ഉപ്പാദേന്തോ രാഗം ഉപനിസ്സായ ഉപ്പാദേതി നാമ. വീതരാഗഭാവത്ഥായ പന അഭിഞ്ഞം സമാപത്തിഞ്ച ഉപ്പാദേന്തോ രാഗം ഉപനിസ്സായ ഉപ്പാദേതി നാമ. ഏത്താവതാ ഹി വീതരാഗോ നാമ ഹോതി.

സദ്ധായാതി ദാനാദിവസേന പവത്തസദ്ധായ സീലാദീസുപി ഏസേവ നയോ. യഥേവ ഹി ദാനാദിവസേന സദ്ധാദയോ ഉപ്പാദേന്തോ രാഗം ഉപനിസ്സായ ഉപ്പാദേതി നാമ, ഏവം രാഗാദയോപി സദ്ധാദീനം ഉപനിസ്സയപച്ചയാ നാമ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. തസ്സ പടിഘാതത്ഥായാതി തസ്സ പടിബാഹനത്ഥായ, വിപാകോകാസസ്സ അനുപ്പദാനത്ഥായാതി അത്ഥോ. സപ്പടിഘാതേസു താവ ഏവം ഹോതു, യാനി പന അപ്പടിഘാതാനി ആനന്തരിയകമ്മാനി, തേസു ‘‘തസ്സ പടിഘാതത്ഥായാ’’തി കസ്മാ വുത്തന്തി? തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന. തപ്പടിഘാതത്ഥായ പവത്തേമീതി ഹിസ്സ അജ്ഝാസയോ, തം ഗഹേത്വാ ഏവം വുത്തം.

രാഗം ഉപനിസ്സായ അത്താനം ആതാപേതീതി യത്ഥ രത്തോ, തസ്സ ദുക്കരേന പത്തിം സമ്പസ്സന്തോ ഏവം കരോതീതി സബ്ബം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം. കായികസ്സ സുഖസ്സാതി രാഗാദിസമതിക്കമവസേന കുസലം കത്വാ പടിലദ്ധസുഖസ്സ വാ രാഗാദിവസേന അനാദീനവദസ്സാവിനോ കാമേ പരിഭുഞ്ജനവസേന ഉപ്പന്നസുഖസ്സ വാ. ദുക്ഖസ്സാതി ആതാപനാദിവസേന ഉപ്പന്നസുഖസ്സ വാ രാഗാദിഹേതു പവത്തവധബന്ധനാദിവസേന ഉപ്പന്നദുക്ഖസ്സ വാ. ഫലസമാപത്തിയാതി രാഗാദയോ സമുച്ഛിന്ദിത്വാ വാ ഉപ്പാദിതായ തേഹി വാ അട്ടീയമാനേന സമാപന്നായ.

കായികം സുഖന്തിആദീസു സുഖേ ഉപ്പന്നേ തം അസ്സാദേത്വാ പുനപ്പുനം തഥാരൂപേഹേവ പച്ചയേഹി തം ഉപ്പാദേന്തസ്സ പുരിമം പച്ഛിമസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. സീതാദീസു പന അഗ്ഗിസന്താപനാദീനി അതിസേവന്തസ്സ പുബ്ബഭാഗേ സുഖം അപരഭാഗേ ദുക്ഖസ്സ, ‘‘സുഖോ വതി മിസ്സാ പരിബ്ബാജികായ തരുണായ ലോമസായ ബാഹായ സമ്ഫസ്സോ’’തി കാമേസു പാതബ്യതം ആപജ്ജന്തസ്സ ഇധ കായികം സുഖം നേരയികസ്സ കായികദുക്ഖസ്സ, അരോഗഭാവേന പന സുഖിനോ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തസ്സ കായികം സുഖം ഫലസമാപത്തിയാ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി. ദുക്ഖപടിഘാതായ പന സുഖം സേവന്തസ്സ ദുക്ഖപടിഘാതായ ച ഭഗവതോ വിയ ആബാധം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തസ്സ കായികദുക്ഖം കായികസുഖസ്സ ചേവ ഫലസമാപത്തിയാ ച, ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി. ഉതുസപ്പായോ സുഖസ്സ ചേവ ഫലസമാപത്തിയാ ച, അസപ്പായോ ദുക്ഖസ്സ. ഉതുഅസപ്പായം വാ അഭിഭവിത്വാ സമാപത്തിസമുട്ഠിതരൂപവസേന ഉപ്പന്നം സുഖം അനുഭവിതുകാമസ്സ അസപ്പായോപി ഉതു ഫലസമാപത്തിയാ പച്ചയോവ. ഭോജനസേനാസനേസുപി ഏസേവ നയോ. പുന കായികം സുഖന്തിആദീനി കേവലം ഏകതോ ദസ്സിതാനി. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ പനേസം പച്ചയഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഫലസമാപത്തി കായികസ്സ സുഖസ്സാതി സമാപത്തിസമുട്ഠാനരൂപവസേന ഉപ്പന്നസ്സ സുഖസ്സ. തം ഹേസ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ അനുഭവതി.

കായികം സുഖം ഉപനിസ്സായ ദാനന്തിആദീസു ‘‘അഹോ വത മേ ഇദം സുഖം ന പരിഹായേയ്യാ’’തി പത്തസ്സ വാ അപരിഹായനവസേന; ‘‘അഹോ വതാഹം ആയതിം ഏവരൂപം സുഖം പാപുണേയ്യ’’ന്തി അപ്പത്തസ്സ വാ പത്തിവസേന; ദുക്ഖേപി ‘‘അഹോ വത മേ ദുക്ഖം പരിഹായേയ്യാ’’തി പത്തസ്സ പരിഹായനവസേന വാ; ‘‘ആയതിം ഏവരൂപം നുപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി അനുപ്പാദപത്ഥനാവസേന വാ സുഖദുക്ഖാനം ഉപനിസ്സയതാ വേദിതബ്ബാ. ഉതുഭോജനസേനാസനാനി വുത്തനയാനേവ. പുന കായികം സുഖന്തിആദീസു യസ്മാ ‘‘സാധു ഖോ, മാരിസ, മോഗ്ഗല്ലാന, ബുദ്ധസരണഗമനം ഹോതീ’’തി സുഖപ്പത്താനമ്പി, ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത, സോ ഭഗവാ, യോ ഏവരൂപസ്സ ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായ ധമ്മം ദേസേതീ’’തി (ഉദാ. ൧൮) ദുക്ഖപ്പത്താനമ്പി സദ്ധാ ഉപ്പജ്ജതി. സുഖദുക്ഖേഹി ച സംയോഗവിയോഗത്ഥായ സീലാദിപരിപൂരണം കരേയ്യ, തസ്മാ സുഖദുക്ഖാനി സദ്ധാദീനം ഉപനിസ്സയഭാവേന ദസ്സിതാനി. ഉതുആദീനിപി യഥായോഗം യോജേതബ്ബാനി. കായികം സുഖം ഉപനിസ്സായ പാണം ഹനതീതിആദീസുപി വുത്തനയാനുസാരേനേവ സുഖാദീനം ഉപനിസ്സയതാ വേദിതബ്ബാ.

ഇമസ്മിം പന ഉപനിസ്സയഭാജനീയേ കുസലോ കുസലസ്സ തിവിധേനാപി ഉപനിസ്സയോ, അകുസലസ്സ ദുവിധേന, അബ്യാകതസ്സ തിവിധേന. അകുസലോ അകുസലസ്സ തിവിധേന, കുസലസ്സ ഏകവിധേന, അബ്യാകതസ്സ ദുവിധേന. അബ്യാകതോപി അബ്യാകതസ്സ തിവിധേന, തഥാ കുസലസ്സ, തഥാ അകുസലസ്സാതി. ഏവം കുസലോ അട്ഠവിധേന, അകുസലോ ഛബ്ബിധേന, അബ്യാകതോ നവവിധേനാതി തേവീസതിവിധേന ഉപനിസ്സയോ ഭാജിതോതി വേദിതബ്ബോ.

൪൨൪. പുരേജാതേ ചക്ഖാദീനി ഓളാരികവസേന വുത്താനി. ആപോധാതുആദീനിപി പന പുരേജാതാരമ്മണാനി ഹോന്തിയേവ. വത്ഥു പുരേജാതം ചക്ഖായതനന്തിആദി യം വത്ഥു ഹുത്വാ പുരേജാതം ഹോതി, തം ദസ്സേതും വുത്തം. വത്ഥു വിപാകാബ്യാകതാനന്തി പവത്തിയം പുരേജാതപച്ചയം സന്ധായ വുത്തം.

൪൨൫. പച്ഛാജാതേ ഇമസ്സ കായസ്സാതി ചാതുമഹാഭൂതികകായസ്സ. പച്ഛാജാതപച്ചയേന പച്ചയോതി ഉപത്ഥമ്ഭനവസേന പച്ഛാജാതോ ഹുത്വാ പച്ചയോ. ഉപത്ഥമ്ഭകട്ഠേന പച്ചയത്തായേവ ഹേസ പച്ഛാജാതപച്ചയോതി ഇമസ്മിം പഞ്ഹാവാരേ അനുലോമതോ ആഗതോ.

൪൨൬. ആസേവനപച്ചയേ അനുലോമം ഗോത്രഭുസ്സാതിആദീനം വിസും ഗഹണേ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ കാരണം വേദിതബ്ബം.

൪൨൭. കമ്മപച്ചയേ കുസലാ ചേതനാ സമ്പയുത്തകാനന്തി ഏത്ഥ സഹജാതനാനാക്ഖണികവിഭാഗസ്സ അഭാവതോ സഹജാതാതി ന വുത്താ. അബ്യാകതവിസ്സജ്ജനേ പന സോ വിഭാഗോ അത്ഥി, തസ്മാ തത്ഥ വുത്താ. പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം കടത്താരൂപാനം വസേന കതം. ചേതനാ വത്ഥുസ്സാതി കിഞ്ചാപി പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുപതിട്ഠിതാ അരൂപധമ്മാ വത്ഥുപച്ചയാ വത്തന്തി, ചേതനാ പന വത്ഥുസ്സാപി പച്ചയോതി ദസ്സേതും വുത്തം.

൪൨൮. വിപാകപച്ചയേ പടിസന്ധിവാരേ ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൪൨൯-൪൩൮. ആഹാരപച്ചയേ ഇമസ്സ കായസ്സാതി ഇമസ്മിം ചതുസന്തതിവസേന പവത്തേ ചാതുമഹാഭൂതികകായേ ആഹാരസമുട്ഠാനസ്സ ജനകവസേന, സേസസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകവസേന ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ. ഇന്ദ്രിയപച്ചയാദീസുപി പടിസന്ധിവാരോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പഞ്ഹാവാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ഹാവാരസ്സ ഘടനേ അനുലോമഗണനാ

൪൩൯. ഇദാനേത്ഥ യഥാലദ്ധാനി വിസ്സജ്ജനാനി ഗണനാവസേന ദസ്സേതും ഹേതുയാ സത്താതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സത്താതി കുസലേന കുസലം, അബ്യാകതം, കുസലാബ്യാകതന്തി തീണി. തഥാ അകുസലേന; അബ്യാകതേന അബ്യാകതമേവാതി ഏവം സത്ത. ആരമ്മണേ നവാതി ഏകമൂലകഏകാവസാനാനി നവ. അധിപതിയാ ദസാതി കുസലം കുസലസ്സ സഹജാതതോ ചേവ ആരമ്മണതോ ച; അകുസലസ്സ ആരമ്മണതോവ അബ്യാകതസ്സ സഹജാതതോ ചേവ ആരമ്മണതോ ച; കുസലാബ്യാകതസ്സ സഹജാതതോവാതി കുസലമൂലകാനി ചത്താരി. അകുസലം അകുസലസ്സ സഹജാതതോ ചേവ ആരമ്മണതോ ച; അബ്യാകതസ്സ സഹജാതതോവ തഥാ അകുസലാബ്യാകതസ്സാതി അകുസലമൂലകാനി തീണി. അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സ സഹജാതതോ ചേവ ആരമ്മണതോ ച; കുസലസ്സ ആരമ്മണതോവ തഥാ അകുസലസ്സാതി അബ്യാകതമൂലകാനി തീണീതി ഏവം ദസ. ഏത്ഥ പന ആരമ്മണാധിപതിപി സത്തധാ, സഹജാതാധിപതിപി സത്തധാവ ലബ്ഭതി.

അനന്തരേ സത്താതി കുസലമൂലകാനി ദ്വേ, തഥാ അകുസലമൂലകാനി, അബ്യാകതമൂലകാനി തീണീതി ഏവം സത്ത. സമനന്തരേപി ഏതാനേവ. സഹജാതേ നവാതി കുസലമൂലകാനി തീണി, അകുസലമൂലകാനി തീണി, അബ്യാകതമൂലകം ഏകം, തഥാ കുസലാബ്യാകതമൂലകം, അകുസലാബ്യാകതമൂലകഞ്ചാതി ഏവം നവ. അഞ്ഞമഞ്ഞേ തീണീതി കുസലേന കുസലം, അകുസലേന അകുസലം, അബ്യാകതേന അബ്യാകതന്തി ഏവം തീണി. നിസ്സയേ തേരസാതി സഹജാതതോവ കുസലമൂലകാനി തീണി, തഥാ അകുസലമൂലകാനി, തഥാ അബ്യാകതമൂലകാനി. ഏത്ഥ പന പുരേജാതമ്പി ലബ്ഭതി. അബ്യാകതഞ്ഹി അബ്യാകതസ്സ സഹജാതമ്പി ഹോതി പുരേജാതമ്പി; കുസലസ്സ പുരേജാതമേവ തഥാ അകുസലസ്സ. പുന കുസലാബ്യാകതോ സഹജാതപുരേജാതതോ കുസലസ്സ, സഹജാതതോവ അബ്യാകതസ്സ, തഥാ അകുസലാബ്യാകതോതി ഏവം തേരസ. ഉപനിസ്സയേ നവാതി ഏകമൂലകേകാവസാനാ നവ. തേസം വിഭങ്ഗേ തേവീസതി ഭേദാ ദസ്സിതാ. തേസു ആരമ്മണൂപനിസ്സയേ സത്ത, അനന്തരൂപനിസ്സയേ സത്ത, പകതൂപനിസ്സയേ നവ ഹോന്തി. പുരേജാതേ തീണീതി അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സ, കുസലസ്സ, അകുസലസ്സാതി ഏവം തീണി.

പച്ഛാജാതേ തീണീതി കുസലോ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ അബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സാതി ഏവം തീണി. ആസേവനേ തീണി അഞ്ഞമഞ്ഞസദിസാനി. കമ്മേ സത്ത ഹേതുസദിസാനി. തത്ഥ ദ്വീസു വിസ്സജ്ജനേസു നാനാക്ഖണികകമ്മമ്പി ആഗതം, പഞ്ചസു സഹജാതമേവ. വിപാകേ ഏകം അബ്യാകതേന അബ്യാകതം. ആഹാരഇന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗേസു സത്ത ഹേതുസദിസാനേവ. ഇന്ദ്രിയം പനേത്ഥ സഹജാതപുരേജാതവസേന ആഗതം. സമ്പയുത്തേ തീണി അഞ്ഞമഞ്ഞസദിസാനി. വിപ്പയുത്തേ പഞ്ചാതി സഹജാതപച്ഛാജാതതോ കുസലേന അബ്യാകതം, അകുസലേന അബ്യാകതം, സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതതോ അബ്യാകതേന അബ്യാകതം, വത്ഥുപുരേജാതതോ അബ്യാകതേന കുസലം, തഥാ അകുസലന്തി ഏകം കുസലമൂലം, ഏകം അകുസലമൂലം, തീണി അബ്യാകതമൂലാനീതി ഏവം പഞ്ച.

അത്ഥിയാ തേരസാതി സഹജാതതോ കുസലേന കുസലം, സഹജാതപച്ഛാജാതതോ കുസലേന അബ്യാകതം, സഹജാതതോവ കുസലേന കുസലാബ്യാകതന്തി കുസലമൂലാനി തീണി, തഥാ അകുസലമൂലാനി, സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതാഹാരിന്ദ്രിയതോ പന അബ്യാകതേന അബ്യാകതം, വത്ഥാരമ്മണപുരേജാതതോ അബ്യാകതേന കുസലം, തഥാ അകുസലം, സഹജാതപുരേജാതതോ കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച അകുസലസ്സ; സ്വേവ അബ്യാകതസ്സ സഹജാതപച്ഛാജാതആഹാരിന്ദ്രിയതോ സഹജാതപുരേജാതതോ ച കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച കുസലസ്സ; സ്വേവ അബ്യാകതസ്സ സഹജാതപച്ഛാജാതആഹാരിന്ദ്രിയതോതി ഏവം തേരസ. നത്ഥിവിഗതേസു സത്ത അനന്തരസദിസാനി. അവിഗതേ തേരസ അത്ഥിസദിസാനീതി. ഏവമേത്ഥ സത്ത ഗണനപരിച്ഛേദാ ഏകം തീണി പഞ്ച സത്ത നവ ദസ തേരസാതി. തേസു വിപാകവസേന ഏകമേവ ഏകകം, അഞ്ഞമഞ്ഞപുരേജാതപച്ഛാജാതാസേവനസമ്പയുത്തവസേന പഞ്ച തികാ, വിപ്പയുത്തവസേന ഏകമേവ പഞ്ചകം, ഹേതുഅനന്തരസമനന്തരകമ്മആഹാരിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗനത്ഥിവിഗതവസേന ദസ സത്തകാ, ആരമ്മണസഹജാതഉപനിസ്സയവസേന തയോ നവകാ, അധിപതിവസേന ഏകം ദസകം, നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന തയോ തേരസകാതി ഏവം തസ്മിം തസ്മിം പച്ചയേ നിദ്ദിട്ഠവാരേ ഗണനവസേന സാധുകം സല്ലക്ഖേത്വാ തേസം വസേന ദുകതികാദീസു പച്ചയസംസന്ദനേ ഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

൪൪൦. യേ പന പച്ചയാ യേസം പച്ചയാനം വിസഭാഗാ വാ വിരുദ്ധാ വാ ഹോന്തി, തേ തേഹി സദ്ധിം ന യോജേതബ്ബാ. സേയ്യഥിദം – ഹേതുപച്ചയസ്സ താവ ആരമ്മണാനന്തരസമനന്തരൂപനിസ്സയപുരേജാതപച്ഛാജാതകമ്മാസേവനാഹാരഝാനനത്ഥിവിഗതാ അധിപതിപച്ചയേ ച ഠപേത്വാ വീമംസം സേസാധിപതിനോ വിസഭാഗാ, സഹജാതാദയോ സഭാഗാ. കസ്മാ? തഥാ ഭാവാഭാവതോ. ഹേതുപച്ചയോ ഹി യേസം ഹേതുപച്ചയോ ഹോതി, തേസം സഹജാതാദിപച്ചയോപി ഹോതി, ആരമ്മണാദിപച്ചയോ പന ന ഹോതീതി ആരമ്മണാദയോ തസ്സ വിസഭാഗാ നാമ. തസ്മാ സോ തേഹി, തേ വാ തേന സദ്ധിം, ന യോജേതബ്ബാ. പുരേജാതപച്ഛാജാതസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിനത്ഥിവിഗതാവിഗതാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധാ, തേപി അഞ്ഞമഞ്ഞം ന യോജേതബ്ബാ. തത്ഥ അയോജനീയേ വജ്ജേത്വാ യോജനീയേഹി യോഗേ യേ വാരാ ലബ്ഭന്തി, തേ സങ്ഖേപതോ ദസ്സേതും ഹേതുപച്ചയാ അധിപതിയാ ചത്താരീതിആദി വുത്തം.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഹേതുപച്ചയസ്സ അധിപതിനാ സംസന്ദനേ ഊനതരഗണനവസേന സത്തഹി വാരേഹി ഭവിതബ്ബം, യസ്മാ പന അധിപതീസു വീമംസാവ ഹേതുപച്ചയോ, ന ഇതരേ, തസ്മാ വിസഭാഗേ വജ്ജേത്വാ സഭാഗവസേന ‘‘ചത്താരീ’’തി വുത്തം. താനി ഏവം വേദിതബ്ബാനി – കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ; കുസലാ വീമംസാ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം, കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ; കുസലാ വീമംസാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം, കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ച ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ; കുസലാ വീമംസാ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം, അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ; വിപാകാബ്യാകതാ കിരിയാബ്യാകതാ വീമംസാ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനന്തി. ഏത്ഥ ച വിപാകാബ്യാകതാ ലോകുത്തരതോവ ഗഹേതബ്ബാ. ആരമ്മണപച്ചയഅനന്തരപച്ചയാദയോ പന വിസഭാഗത്താ ന യോജിതാ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ ലബ്ഭമാനഞ്ച അലബ്ഭമാനഞ്ച ഞത്വാ ലബ്ഭമാനവസേന വാരാ ഉദ്ധരിതബ്ബാ.

സഹജാതേ സത്താതി ഹേതുയാ ലദ്ധാനേവ. അഞ്ഞമഞ്ഞേ തീണീതി സുദ്ധികഅഞ്ഞമഞ്ഞേ ലദ്ധാനേവ. നിസ്സയേ സത്താതി ഹേതുയാ ലദ്ധാനേവ. വിപാകേ ഏകന്തി സുദ്ധികവിപാകേ ലദ്ധമേവ. ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗേസു ചത്താരീതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ. സമ്പയുത്തേ തീണീതി സുദ്ധികസമ്പയുത്തേ ലദ്ധാനേവ. വിപ്പയുത്തേ തീണീതി കുസലാദിചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം പച്ചയുപ്പന്നം കത്വാ വേദിതബ്ബാനി. അത്ഥിഅവിഗതേസു സത്താതി ഹേതുയാ ലദ്ധാനേവ.

൪൪൧-൪൪൩. ഏവം യേഹി അധിപതിപച്ചയാദീഹി ഏകാദസഹി പച്ചയേഹി സദ്ധിം ഹേതുപച്ചയോ യോജനം ലഭതി, തേസം വസേന ദുമൂലകനയേ ഗണനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തിമൂലകാദീസു തസ്സ ദസ്സനത്ഥം ലക്ഖണം ഠപേന്തോ ഹേതുസഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതന്തി സത്താതിആദിമാഹ. പോത്ഥകേസു പന നിസ്സഉപനിസ്സഅധിപാതി ഏവം പരിഹീനക്ഖരാനി പച്ചയനാമാനി ലിഖന്തി, തം സഞ്ഞാകരണമത്തവസേന ലിഖിതം. തസ്മാ താദിസേസു ഠാനേസു പരിപുണ്ണാ പാളി കാതബ്ബാ. യം പനിദം ലക്ഖണം ഠപിതം, തേന ഇദം ദീപേതി – അയം ഹേതുപച്ചയോ സഹജാതാദീഹി ചതൂഹി സദ്ധിം സംസന്ദനേ അത്തനോ വിഭങ്ഗേ ലദ്ധാനി സത്തേവ വിസ്സജ്ജനാനി ലഭതി. സചേ പനേത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ പവിസതി, അഞ്ഞമഞ്ഞേ ലദ്ധാനി തീണി ലഭതി. സചേ സമ്പയുത്തപച്ചയോ പവിസതി, താനേവ തീണി ലഭതി. സചേ വിപ്പയുത്തപച്ചയോ പവിസതി, ഹേതുവിപ്പയുത്തദുകേ ലദ്ധാനി തീണി ലഭതി. സചേ വിപാകപച്ചയോ പവിസതി, സബ്ബേഹി വിപാകസഭാഗേഹി സദ്ധിം സംസന്ദനേ ഏവമേവ വിസ്സജ്ജനം ലഭതി. സചേ പനേത്ഥ ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയാ പവിസന്തി, തേഹി സദ്ധിം ദുമൂലകേ ലദ്ധാനി ചത്താരിയേവ ലഭതി. സചേ തേഹി സദ്ധിം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ പവിസതി, ഹേതാധിപതിദുകേ ദസ്സിതേസു ചതൂസു വിസ്സജ്ജനേസു ‘‘കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ചാ’’തി ദ്വേ അപനേത്വാ സേസാനി ദ്വേ ലഭതി. സചേപി തത്ഥ സമ്പയുത്തപച്ചയോ പവിസതി, താനേവ ദ്വേ ലഭതി. സചേ പന വിപ്പയുത്തപച്ചയോ പവിസതി, ഇതരാനി ദ്വേ ലഭതി. സചേ പന തേസു വിപാകപച്ചയോ പവിസതി, സബ്ബത്ഥ ഏകമേവ ലഭതി. അധിപതിനാ പന സദ്ധിം ഹേതാധിപതിദുകതോ ഊനതരഗണനേസു അപ്പവിസന്തേസു ചത്താരിയേവ ലഭതി. ഊനതരഗണനേസു പവിസന്തേസു തേസം വസേന ദ്വേ ഏകന്തി ലഭതി. ഏവം തേസം തേസം പച്ചയാനം സമായോഗേ ലബ്ഭമാനം ഗണനം വിദിത്വാ തിമൂലകാദീസു ഗണനാ ഉദ്ധരിതബ്ബാതി.

ഏതേസു പന ഘടനേസു സബ്ബപഠമാനി ചത്താരി ഘടനാനി സാമഞ്ഞതോ നവന്നമ്പി ഹേതൂനം വസേന വുത്താനി അവിപാകാനി. അബ്യാകതേന അബ്യാകതവിസ്സജ്ജനേ പനേത്ഥ വിപാകഹേതുപി ലബ്ഭതി.

തതോ പരാനി പഞ്ച ഘടനാനി വിപാകഹേതുവസേന വുത്താനി. തത്ഥ സബ്ബേപി സഹജാതവിപാകാ ചേവ വിപാകസഹജാതരൂപാ ച. തേസു പഠമേ ഘടനേ വിപാകാ ചേവ തംസമുട്ഠാനരൂപാ ച ലബ്ഭന്തി, ദുതിയേ വിപാകാ ചേവ പടിസന്ധിയഞ്ച വത്ഥുരൂപം. തതിയേ അരൂപധമ്മാവ. ചതുത്ഥേ വിപാകചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമേവ ലബ്ഭതി. പഞ്ചമേ വത്ഥുരൂപമേവ.

തതോ പരാനി പഞ്ചദസ ഘടനാനി ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗയുത്താനി അമോഹഹേതുവസേന വുത്താനി. തത്ഥ പഠമാനി നവ നിരാധിപതീനി, പച്ഛിമാനി ഛ സാധിപതീനി. നിരാധിപതികേസുപി പഠമാനി ചത്താരി സാമഞ്ഞതോ സബ്ബത്ഥ അമോഹവസേന വുത്താനി, പച്ഛിമാനി പഞ്ച വിപാകാമോഹവസേന. തത്ഥ നിരാധിപതികേസു പഠമേ ചത്താരീതി ഹേട്ഠാ ഹേതാധിപതിദുകേ ദസ്സിതാനേവ. ദുതിയേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം പരിഹായതി. തതിയേ വത്ഥുരൂപം പരിഹായതി. ചതുത്ഥേ കുസലോ ധമ്മോ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം, അബ്യാകതോ തംസമുട്ഠാനാനന്തി രൂപമേവ ലബ്ഭതി. തതോ പരാനി വിപാകയുത്താനി പഞ്ച ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ. സാധിപതികേസു പഠമാനി തീണി ഘടനാനി സാമഞ്ഞതോ വിപാകാവിപാകഹേതുവസേന വുത്താനി. തേസു പഠമേ ചത്താരി വുത്തനയാനേവ. ദുതിയേ രൂപം പരിഹായതി, തതിയേ അരൂപം പരിഹായതി. തതോ പരാനി തീണി വിപാകഹേതുവസേന വുത്താനി. തേസു പഠമേ രൂപാരൂപം ലബ്ഭതി, ദുതിയേ അരൂപമേവ, തതിയേ രൂപമേവ. ഏവമ്പി തേസം തേസം പച്ചയാനം സമായോഗേ ലബ്ഭമാനം ഗണനം വിദിത്വാ തിമൂലകാദീസു ഗണനാ ഉദ്ധരിതബ്ബാതി.

ഹേതുമൂലകം നിട്ഠിതം.

൪൪൪. ആരമ്മണമൂലകേപി അധിപതിപച്ചയാദയോ സത്ത ആരമ്മണേന സഭാഗാ, സേസാ സോളസ വിസഭാഗാതി തേ അയോജേത്വാ സത്തേവ യോജിതാ. തേസു അധിപതിയാ സത്താതി കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ, അകുസലസ്സ ധമ്മസ്സ, അബ്യാകതസ്സാതി ഏവം കുസലമൂലാനി തീണി, അകുസലമൂലം ഏകം, അബ്യാകതമൂലാനി തീണീതി സത്ത. നിസ്സയേ തീണീതി വത്ഥുവസേന അബ്യാകതമൂലാനേവ. ഉപനിസ്സയേ സത്ത ഹേട്ഠിമാനി ഏവ. പുരേജാതേ തീണീതി വത്ഥാരമ്മണവസേന അബ്യാകതമൂലാനി. വിപ്പയുത്തേ തീണീതി വത്ഥുവസേനേവ. അത്ഥിഅവിഗതേസു തീണീതി വത്ഥാരമ്മണവസേന. യഥാ പന ഹേതുമൂലകേ ലക്ഖണദസ്സനത്ഥം ഘടനാനി ഠപിതാനി, തഥാ ആരമ്മണമൂലകാദീസുപി.

൪൪൫. തത്ഥ യാനി താവ ഇമസ്മിം ആരമ്മണമൂലകേ പഞ്ച ഘടനാനി ഠപിതാനി. തത്ഥ പഠമം ആരമ്മണാധിപതിവസേന സാധിപതികം. തത്ഥ സത്താതി ആരമ്മണാധിപതിദുകേ ലദ്ധവിസ്സജ്ജനാനേവ. ദുതിയം നിരാധിപതികം. തത്ഥ തീണീതി വത്ഥാരമ്മണവസേന ആരമ്മണവസേനേവ വാ അബ്യാകതമൂലാനി. തതിയം നിസ്സയേന വുത്തം. തത്ഥ തീണീതി വത്ഥുവസേന അബ്യാകതമൂലാനി. ചതുത്ഥപഞ്ചമാനി സാധിപതികാനി. തേസു ചതുത്ഥേ ഏകന്തി വത്ഥാരമ്മണവസേന ആരമ്മണവസേനേവ വാ അബ്യാകതമൂലം അകുസലം. പഞ്ചമേ ഏകന്തി നിസ്സയതോ അബ്യാകതമൂലകം അകുസലം. ഏവമിധാപി ലബ്ഭമാനവസേന തികാദീസു ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ അധിപതിമൂലകാദീസു. ആരമ്മണഇന്ദ്രിയവിപാകവസേന വിത്ഥാരയോജനം പന അവത്വാ തത്ഥ തത്ഥ വത്തബ്ബയുത്തകമേവ വദാമാതി.

൪൪൬. അധിപതിമൂലകേ സഹജാതേ സത്താതി സഹജാതാധിപതിവസേന കുസലമൂലാനി തീണി, അകുസലമൂലാനി തീണി, അബ്യാകതമൂലം ഏകം. സഹജാതേന പന സദ്ധിം ആരമ്മണാധിപതി, ആരമ്മണാധിപതിനാ ച സദ്ധിം സഹജാതം ന ലബ്ഭതി. അഞ്ഞമഞ്ഞേ തീണീതി സഹജാതാധിപതിവസേനേവ. നിസ്സയേ അട്ഠാതി കുസലമൂലാനി തീണി, അകുസലമൂലാനി തീണി, അബ്യാകതമൂലാനി ദ്വേ. അബ്യാകതോ ഹി അധിപതി അബ്യാകതസ്സ സഹജാതതോ ചേവ ആരമ്മണതോ ച നിസ്സയോ ഹോതി, അകുസലസ്സ ആരമ്മണതോവ. കുസലസ്സ പന ഉഭയഥാപി ന ഹോതീതി അബ്യാകതമൂലാനി ദ്വേയേവാതി ഏവം അട്ഠ. ഉപനിസ്സയേ സത്ത ആരമ്മണസദിസാനേവ. പുരേജാതേ ഏകന്തി അബ്യാകതാധിപതി ആരമ്മണവസേന അകുസലസ്സ. വിപാകേ ഏകം അബ്യാകതേന അബ്യാകതം ലോകുത്തരം. ആഹാരാദീസു സത്ത ഹേട്ഠാ ഏകമൂലകേ ലദ്ധാനേവ. വിപ്പയുത്തേ ചത്താരീതി കുസലേന അബ്യാകതം, തഥാ അകുസലേന, അബ്യാകതേന അബ്യാകതഞ്ച കുസലഞ്ച. അത്ഥിഅവിഗതേസു അട്ഠ നിസ്സയസദിസാനേവ.

൪൪൭-൪൫൨. ഘടനാനി പനേത്ഥ പടിപാടിയാ ആരമ്മണാദീഹി അയോജേത്വാ പഠമം അത്ഥിഅവിഗതേഹി യോജിതാനി. കിം കാരണാതി? ഉഭയാധിപതിമിസ്സകത്താ. തത്ഥ പഠമേ ഘടനേ ആരമ്മണാധിപതിവസേന വത്ഥാരമ്മണം ലബ്ഭതി, ദുതിയേ നിസ്സയവസേന ഗരും കത്വാ അസ്സാദേന്തസ്സ വത്ഥുമേവ, തതിയേ സഹജാതാധിപതിവസേന കുസലാദയോ രൂപാനം, ആരമ്മണാധിപതിവസേന വത്ഥു അകുസലസ്സ. തതോ പരാനി തീണി ഘടനാനി ആരമ്മണാധിപതിവസേന വുത്താനി. തത്ഥ പഠമേ സത്താതി ഹേട്ഠാ വുത്താനേവ. ദുതിയേ ഏകന്തി പുരേജാതാനി വത്ഥാരമ്മണാനി അകുസലസ്സ. തതിയേ വത്ഥുമേവ അകുസലസ്സ. തതോ പരാനി തീണി ഘടനാനി വിപാകാവിപാകസാധാരണാനി സഹജാതാധിപതിവസേന വുത്താനി. തത്ഥ പഠമേ രൂപാരൂപം ലബ്ഭതി, ദുതിയേ അരൂപമേവ, തതിയേ രൂപമേവ. തതോ പരാനി തീണി വിപാകാധിപതിവസേന വുത്താനി. തേസുപി പഠമേ രൂപാരൂപം ലബ്ഭതി, ദുതിയേ അരൂപം, തതിയേ രൂപമേവ. തതോ പരാനി ഛ ഘടനാനി ആഹാരിന്ദ്രിയയുത്താനി ചിത്താധിപതിവസേന വുത്താനി. തത്ഥ തീണി അവിപാകാനി, തീണി സവിപാകാനി. തേസു ഗണനാ പാകടായേവ. തതോ പരാനി ഛ ഘടനാനി തഥേവ വിരിയാധിപതിവസേന വുത്താനി. നനു ച അധിപതിപടിപാടിയാ പഠമം വിരിയാധിപതിവസേന വത്തബ്ബാനി സിയും, കസ്മാ തഥാ ന വുത്താനീതി? പരതോ ഹേതുവസേന വുത്തഘടനേഹി സദിസത്താ. പരതോ ഹി ഹേതുവസേന ഘടനാനി അമോഹസ്സ വീമംസാധിപതിത്താ വീമംസായ ച സമ്മാദിട്ഠിഭാവതോ മഗ്ഗസമ്പയുത്താനി. വിരിയമ്പി ച സമ്മാവായാമമിച്ഛാവായാമഭാവേന മഗ്ഗോതി തേന സദ്ധിം ഘടനാനി പരതോ ഹേതുവസേന വുത്തഘടനേഹി സദിസാനീതി പരിവത്തേത്വാ വുത്താനി. തേസുപി ഗണനാ പാകടായേവ.

൪൫൩-൪൫൬. അനന്തരസമനന്തരമൂലകേസു സത്താതി കുസലോ കുസലസ്സ അബ്യാകതസ്സ ച, തഥാ അകുസലോ, അബ്യാകതോ തിണ്ണന്നമ്പീതി ഏവം സത്ത. കമ്മേ ഏകന്തി കുസലാ മഗ്ഗചേതനാ അത്തനോ വിപാകാബ്യാകതസ്സ. ഘടനാനി പനേതേസു തീണി തീണിയേവ. താനി ബഹുതരപടിപാടിയാ വുത്താനി.

൪൫൭-൪൬൦. സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയമൂലകേസു യേ യേ ദുകമൂലകേ പച്ചയാ വുത്താ തേ തേയേവ ആദിതോ ഠിതേന സഭാഗാ. തസ്മാ ദുകമൂലകേ ഗണനം ഞത്വാ യേ ഉപരി പച്ചയാ ഘടിതാ, തേസു ഊനതരഗണനസ്സ വസേന സബ്ബഘടനേസു ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ സഹജാതമൂലകേ ദസ ഘടനാനി. തേസു പഞ്ച അവിപാകാനി, പഞ്ച സവിപാകാനി. തത്ഥ അവിപാകേസു താവ പഠമേ കുസലോ കുസലസ്സ അബ്യാകതസ്സ, കുസലാബ്യാകതസ്സ, കുസലാബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സാതി ചത്താരി, തഥാ അകുസലോ, അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സേവാതി ഏവം നവ. തത്ഥ കുസലാകുസലാദികേസു അട്ഠസു വിസ്സജ്ജനേസു അരൂപഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപഞ്ച ലബ്ഭതി. അബ്യാകതേ വത്ഥുരൂപമ്പി. ദുതിയേ ഘടനേ അബ്യാകതവിസ്സജ്ജനേ രൂപേസു വത്ഥുമേവ ലബ്ഭതി, തതിയേ തീസുപി അരൂപമേവ, ചതുത്ഥേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമേവ, പഞ്ചമേ പടിസന്ധിയം വത്ഥുനാ സദ്ധിം അരൂപധമ്മാ. സവിപാകേസു പഠമേ വിപാകാ ചേവ വിപാകചിത്തസമുട്ഠാനരൂപഞ്ച, ദുതിയേ വിപാകാ ചേവ വത്ഥുരൂപഞ്ച, തതിയേ വിപാകമേവ, ചതുത്ഥേ വിപാകചിത്തസമുട്ഠാനമേവ, പഞ്ചമേ വത്ഥുരൂപമേവ ലബ്ഭതി.

അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലകേ ഛ ഘടനാനി. തേസു പഠമാനി തീണി അവിപാകാനി, പച്ഛിമാനി തീണി സവിപാകാനി. തേസു ഗണനാ പാകടായേവ.

൪൬൧. നിസ്സയമൂലകേ നിസ്സയപച്ചയാ ആരമ്മണേ തീണീതി വത്ഥും ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തകുസലാദിവസേന വേദിതബ്ബാനി. ഉപനിസ്സയേ ഏകന്തി വത്ഥും ആരമ്മണൂപനിസ്സയം കത്വാ ഉപ്പന്നാകുസലം. സേസം ദുമൂലകേ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൪൬൨-൪൬൪. ഇമസ്മിം പന നിസ്സയപച്ചയേ വീസതി ഘടനാനി. തേസു പുരിമാനി ഛ ഘടനാനി പുരേജാതസഹജാതവസേന വുത്താനി, തതോ ചത്താരി പുരേജാതവസേനേവ, തതോ ദസ സഹജാതവസേനേവ. തത്ഥ പഠമേ ഘടനേ തേരസാതി നിസ്സയപച്ചയവിഭങ്ഗേ വുത്താനേവ. ദുതിയേ അട്ഠാതി സഹജാതാധിപതിവസേന സത്ത, വത്ഥും ഗരും കത്വാ അകുസലഞ്ചാതി അട്ഠ. തതിയേ സത്ത ഇന്ദ്രിയപച്ചയേ ലദ്ധാനേവ. ചതുത്ഥേ പഞ്ച വിപ്പയുത്തേ ലദ്ധാനി. പഞ്ചമേ ചത്താരീതി കുസലാദീനി ചിത്തസമുട്ഠാനാനം, വത്ഥു ച അകുസലസ്സ. ഛട്ഠേ തീണീതി കുസലാദീനി ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ. പുരേജാതവസേന ചതൂസു പഠമേ തീണീതി വത്ഥു കുസലാദീനം, ചക്ഖാദീനി ച അബ്യാകതസ്സ. ദുതിയേ വത്ഥുമേവ കുസലാദീനം. തതിയേ ഏകന്തി വത്ഥു അകുസലസ്സ. ചതുത്ഥേ ചക്ഖാദീനി വിഞ്ഞാണപഞ്ചകസ്സ. സഹജാതവസേന ദസ സവിപാകാവിപാകവസേന ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ സഹജാതമൂലകേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

൪൬൫. ഉപനിസ്സയമൂലകേ ആരമ്മണേ സത്താതി ആരമ്മണൂപനിസ്സയേ ലദ്ധാനേവ. അധിപതിയാ സത്താതി താനേവ. അനന്തരസമനന്തരേസു അനന്തരൂപനിസ്സയേ ലദ്ധാനേവ. നിസ്സയേ ഏകന്തി വത്ഥു അകുസലസ്സ. പുരേജാതേ ഏകന്തി തസ്സേവ വത്ഥും വാ ആരമ്മണം വാ. ആസേവനേ തീണി അനന്തരൂപനിസ്സയവസേന. കമ്മേ ദ്വേ പകതൂപനിസ്സയവസേന. ലോകുത്തരകുസലചേതനാ പന അനന്തരൂപനിസ്സയോപി ഹോതി. വിപ്പയുത്തേ ഏകം ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേന, തഥാ അത്ഥിഅവിഗതേസു. നത്ഥിവിഗതേസു സത്ത അനന്തരസമാനേവ.

൪൬൬. ഉപനിസ്സയമൂലകാനി പന സത്ത ഘടനാനി ഹോന്തി. തത്ഥ പുരിമാനി തീണി ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേന വുത്താനി. തത്ഥ പഠമേ സത്താതി കുസലോ കുസലാദീനം, തഥാ അബ്യാകതോ, അകുസലോ അകുസലസ്സേവാതി ഏവം സത്ത. ദുതിയേ ഏകന്തി ചക്ഖാദിഅബ്യാകതം അകുസലസ്സ. തതിയേ വത്ഥു അകുസലസ്സ. തതോ പരാനി ദ്വേ അനന്തരൂപനിസ്സയവസേന വുത്താനി. തേസു ഗണനാ പാകടായേവ. തതോ ദ്വേ അനന്തരപകതൂപനിസ്സയവസേന വുത്താനി. തത്ഥ പഠമേ ലോകിയകുസലാകുസലചേതനാപച്ചയഭാവതോ ഗഹേതബ്ബാ, ദുതിയേ ലോകുത്തരകുസലാവ.

൪൬൭-൪൬൮. പുരേജാതമൂലകേ ആരമ്മണേ തീണീതി അബ്യാകതോ കുസലാദീനം. അധിപതിയാ ഏകന്തി അബ്യാകതോ അകുസലസ്സ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന സത്ത ഘടനാനി. തേസു പഠമം വത്ഥാരമ്മണവസേന വുത്തം, ദുതിയം വത്ഥുവസേനേവ, തതിയം ആരമ്മണവസേന, ചതുത്ഥം വത്ഥുസ്സ ആരമ്മണകാലവസേന, പഞ്ചമം ആരമ്മണാധിപതിവസേന, ഛട്ഠം വത്ഥുനോ ആരമ്മണാധിപതികാലവസേന, സത്തമം ചക്ഖാദിവസേന.

൪൬൯-൪൭൨. പച്ഛാജാതമൂലകേ വീസതി പച്ചയാ ന യുജ്ജന്തി, തയോവ യോജനം ലഭന്തി. ഏകമേവേത്ഥ ഘടനം, തം കായസ്സ കുസലാദീനം വസേന വേദിതബ്ബം. ആസേവനമൂലകേപി ഏകമേവ ഘടനം.

൪൭൩-൪൭൭. കമ്മമൂലകേ അനന്തരേ ഏകന്തി മഗ്ഗചേതനാവസേന വുത്തം. അഞ്ഞമഞ്ഞേ തീണീതി ഏത്ഥ പടിസന്ധിയം വത്ഥുപി ഗഹേതബ്ബം. ഉപനിസ്സയേ ദ്വേതി അനന്തരപകതൂപനിസ്സയവസേന ഹേട്ഠാ വുത്താനേവ. ഏവം സേസാനിപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഏത്ഥ പന ഏകാദസ ഘടനാനി. തത്ഥ പഠമാനി ദ്വേ പകതൂപനിസ്സയാനന്തരൂപനിസ്സയവിഭാഗതോ നാനാക്ഖണികകമ്മവസേന വുത്താനി. തതോ പരാനി ചത്താരി വിപാകാവിപാകതോ ഏകക്ഖണികകമ്മവസേന വുത്താനി. തത്ഥ പഠമേ അരൂപേന സദ്ധിം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം ലബ്ഭതി, ദുതിയേ അരൂപേന സദ്ധിം വത്ഥു, തതിയേ അരൂപമേവ, ചതുത്ഥേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമേവ. പടിസന്ധിയം പന കടത്താരൂപമ്പി ലബ്ഭതി. തതോ പരാനി പഞ്ച സവിപാകാനി, താനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ. വിപാകമൂലകേ പഞ്ച ഘടാനാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൪൭൮-൪൮൩. ആഹാരമൂലകേ സത്താതിആദീനി വുത്തനയാനേവ. ഘടനാനി പനേത്ഥ ചതുത്തിംസ. തേസു പഠമാനി പഞ്ച വിപാകാവിപാകസാമഞ്ഞതോ വുത്താനി. തത്ഥ പഠമേ ചത്താരോപി ആഹാരാ ലബ്ഭന്തി; ദുതിയേ തയോ അരൂപാഹാരാവ. തതിയേ വത്ഥുപി പച്ചയുപ്പന്നം ഹോതി, ചതുത്ഥേ തം പരിഹായതി. പഞ്ചമേ രൂപമേവ പച്ചയുപ്പന്നം. തതോ പരാനി പഞ്ച സവിപാകഘടനാനി, താനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ. തതോ പരാനി നവ ഘടനാനി ചേതനാഹാരവസേന വുത്താനി. തതോ പരാനി നവ നിരാധിപതിവിഞ്ഞാണാഹാരവസേന. തതോ പരാനി സാധിപതിവിഞ്ഞാണാഹാരവസേന ഛ ഘടനാനി വുത്താനി. തത്ഥ തീണി വിപാകാവിപാകസാമഞ്ഞവസേന വുത്താനി. തീണി വിപാകവസേനേവ. തത്ഥ ലോകിയാനം വിപാകാനം അഭാവതോ വത്ഥു പരിഹായതി.

൪൮൪-൪൯൫. ഇന്ദ്രിയമൂലകേ പുരേജാതേ ഏകന്തി ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനം വസേന അബ്യാകതേന അബ്യാകതം. സേസം ദുമൂലകം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഘടനാനി പനേത്ഥ ഛ സത്തതി. തത്ഥ പഠമേ സബ്ബാനിപി ഇന്ദ്രിയാനി പച്ചയട്ഠേന ലബ്ഭന്തി. ദുതിയേ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം ഹായതി. ന ഹി തം നിസ്സയോ ഹോതി. തതിയേ അരൂപിന്ദ്രിയാനി രൂപാനം. ചതുത്ഥേ ചക്ഖാദീനി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം. തതോ പരാനി നവ ഘടനാനി സഹജാതഅരൂപിന്ദ്രിയവസേന വുത്താനി, തതോ നവ മഗ്ഗഭൂതാനം ഇന്ദ്രിയാനം വസേന, തതോ നവ ഝാനങ്ഗഭൂതാനം, തതോ നവ ഝാനമഗ്ഗഭൂതാനം, തതോ നവ മനിന്ദ്രിയവസേനേവ, തതോ സാധിപതീനി ഛ, തതോ വീരിയവസേന മഗ്ഗസമ്പയുത്താനി ഛ, തതോ അമോഹഹേതുവസേന നിരാധിപതീനി നവ, സാധിപതീനി ഛ. തേസു സബ്ബേസു വിപാകപച്ചയേന അയുത്താനി ച യുത്താനി ച ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

൪൯൬-൫൦൦. ഝാനമൂലകേപി ദുമൂലകം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഘടനാനി പനേത്ഥ ഛത്തിംസ. തേസു പഠമാനി നവ ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗഭാവം അനാമസിത്വാ സാധാരണഝാനങ്ഗവസേനേവ വുത്താനി. തതോ പരാനി നവ ഇന്ദ്രിയഭൂതഝാനങ്ഗവസേന, തതോ നവ മഗ്ഗഭൂതഝാനങ്ഗവസേന, തതോ നവ ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗഭൂതഝാനങ്ഗവസേന. ചതൂസുപി ചേതേസു നവകേസു ആദിതോ ചത്താരി ചത്താരി വിപാകാവിപാകസാധാരണാനി. അവസാനേ പഞ്ച പഞ്ച വിപാകാനേവ, താനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ.

൫൦൧-൫൦൮. മഗ്ഗമൂലകേപി ദുമൂലകം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഘടനാനി പനേത്ഥ സത്തപഞ്ഞാസ. തേസു പഠമാനി നവ ഇന്ദ്രിയഝാനഭാവം അനാമസിത്വാ സുദ്ധികമഗ്ഗവസേനേവ വുത്താനി. തതോ നവ ഇന്ദ്രിയഭൂതമഗ്ഗവസേന, തതോ നവ ഝാനഭൂതമഗ്ഗവസേന, തതോ നവ ഇന്ദ്രിയഝാനഭൂതമഗ്ഗവസേന, തതോ ഛ അധിപതിഭൂതമഗ്ഗവസേന, തതോ നവ നിരാധിപതിമഗ്ഗഹേതുവസേന, തതോ ഛ സാധിപതിമഗ്ഗഹേതുവസേന, തത്ഥ നവകേസു പഞ്ച പഞ്ച ഛക്കേസു തീണി തീണി വിപാകാനി. സേസാനി സാധാരണാനി, താനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ.

൫൦൯-൫൧൦. സമ്പയുത്തമൂലകേ ദുമൂലകം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഏത്ഥ പന ദ്വേയേവ ഘടനാനി. തത്ഥ ഏകം സാധാരണവസേന, ഏകം വിപാകവസേന വുത്തം.

൫൧൧-൫൧൪. വിപ്പയുത്തമൂലകേപി ദുമൂലകം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഘടനാനി പനേത്ഥ തേരസ. തത്ഥ പഠമേ പഞ്ചാതി കുസലോ അബ്യാകതസ്സ, തഥാ അകുസലോ, അബ്യാകതോ തിണ്ണന്നമ്പി. ഏത്ഥ ച ഇമേ വിപ്പയുത്താദയോ സഹജാതാപി ഹോന്തി, പച്ഛാജാതപുരേജാതാപി. ദുതിയേ പുരേജാതസഹജാതാവ തതിയേ തേയേവ അധിപതിവസേന. തത്ഥ കുസലോ അബ്യാകതസ്സ തഥാ അകുസലോ, അബ്യാകതോ പന അബ്യാകതസ്സ ച ആരമ്മണാധിപതിവസേന അകുസലസ്സ ചാതി ഏവം ചത്താരി. ചതുത്ഥേ തീണീതി കുസലാദീനി അബ്യാകതസ്സ. ഇന്ദ്രിയാനി പനേത്ഥ രൂപാനിപി അരൂപാനിപി. പഞ്ചമേ പച്ചയാ അരൂപാവ ഛട്ഠേ വത്ഥുവസേന രൂപാവ സത്തമേ കുസലാബ്യാകതാനം വിപസ്സനാവസേന, അകുസലസ്സ അസ്സാദനവസേന വത്ഥുമേവ. അട്ഠമേ തദേവാകുസലസ്സ, നവമേ ചക്ഖാദീനി അബ്യാകതസ്സ, ദസമേ കുസലാദയോ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം, ഏകാദസമേ പടിസന്ധിയം വത്ഥു ഖന്ധാനം, ദ്വാദസമേ പടിസന്ധിയം ഖന്ധാ കടത്താരൂപാനം, തേരസമേ പടിസന്ധിയം ഖന്ധാ വത്ഥുസ്സ.

൫൧൫-൫൧൮. അത്ഥിപച്ചയമൂലകേ ഉപനിസ്സയേ ഏകന്തി ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേന അബ്യാകതം അകുസലസ്സ. സേസം ദുമൂലകേ ഉത്താനമേവ. ഘടനാനി പനേത്ഥ ഏകൂനതിംസ. തേസു പഠമേ അരൂപവത്ഥാരമ്മണമഹാഭൂതഇന്ദ്രിയാഹാരാനം വസേന സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതപച്ചയാ ലബ്ഭന്തി. ദുതിയേ പച്ഛാജാതകബളീകാരാഹാരാ ന ലബ്ഭന്തി. പഠമദുതിയഘടനാനേവ അധിപതിനാ സദ്ധിം ഉപരി തതിയചതുത്ഥാനി കതാനി. പുന പഠമമേവ ചതൂഹി ആഹാരേഹി സദ്ധിം പഞ്ചമം, രൂപിന്ദ്രിയേഹി സദ്ധിം ഛട്ഠം, രൂപാരൂപിന്ദ്രിയേഹി സദ്ധിം സത്തമം കതം. ദുതിയമേവ വാ പന ഇന്ദ്രിയേഹി സദ്ധിം സത്തമം കതം. പഠമദുതിയാനേവ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന സദ്ധിം അട്ഠമനവമാനി. തേസു നവമം അധിപതിനാ സദ്ധിം ദസമം കതം. തതോ ഏകാദസമേ പച്ചയവസേന വത്ഥു ഹായതി. ദ്വാദസമേ അരൂപധമ്മായേവ പച്ചയാ, തേരസമേ വത്ഥാരമ്മണാ, ചുദ്ദസമേ വത്ഥുമേവ, പന്നരസമേ ആരമ്മണമേവ, സോളസമേ വത്ഥുമേവ ആരമ്മണം, സത്തരസമേ പന തദേവ ആരമ്മണാധിപതിഭാവേന, അട്ഠാരസമേപി തദേവ ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേന, ഏകൂനവീസതിമേ ചക്ഖാദയോവ പച്ചയാ. ഇമാനി ഏകൂനവീസതി പകിണ്ണകഘടനാനി നാമ സഹജാതം അഗ്ഗഹേത്വാ വുത്താനി. തതോ പരാനി ദസ സഹജാതവസേന വുത്താനി.

൫൧൯. നത്ഥിവിഗതമൂലകേസു അനന്തരസമനന്തരമൂലകേസു വിയ ഉപനിസ്സയാസേവനകമ്മവസേന തീണിയേവ ഘടനാനി, അവിഗതമൂലകം അത്ഥിമൂലകസദിസമേവാതി.

യാനി പനേതാനി ഇമസ്മിം പഞ്ഹാവാരേ ഘടനാനി വുത്താനി, താനി സബ്ബാനിപി ദുവിധാനിയേവ – പകിണ്ണകതോ സഹജാതതോ ച. തത്ഥ സബ്ബേസമ്പി ആരമ്മണമൂലകാദീനം ആദിതോ സഹജാതം അഗ്ഗഹേത്വാ വുത്താനി പകിണ്ണകാനി നാമ. താനി ആരമ്മണമൂലകേ പഞ്ചപി, അധിപതിമൂലകേ ഛ, അനന്തരമൂലകേ തീണിപി, തഥാ സമനന്തരമൂലകേ, നിസ്സയമൂലകേ ദസ, ഉപനിസ്സയമൂലകേ സത്ത, പുരേജാതമൂലകേ സത്ത, പച്ഛാജാതമൂലകേ ഏകമേവ, തഥാ ആസേവനമൂലകേ, കമ്മമൂലകേ ദ്വേ, ആഹാരമൂലകേ ഏകം, ഇന്ദ്രിയമൂലകേ ചത്താരി, വിപ്പയുത്തമൂലകേ നവ, അത്ഥിമൂലകേ ഏകൂനവീസതി, നത്ഥിമൂലകേ തീണിപി, തഥാവിഗതമൂലകേ. അവിഗതമൂലകേ ഏകൂനവീസതീതി സബ്ബാനിപി സതഞ്ചേവ തീണി ച ഹോന്തി. സഹജാതനിസ്സയഭാവേന പനേതാനി പകിണ്ണകാനീതി വുത്താനി.

യാനി പന സഹജാതം ലബ്ഭന്തി, താനി സഹജാതഘടനാനി നാമാതി വുച്ചന്തി. താനി ആരമ്മണമൂലകേ അനന്തരസമനന്തരപുരേജാതപച്ഛാജാതആസേവനനത്ഥിവിഗതമൂലകേസു ന ലബ്ഭന്തി. ന ഹി തേ പച്ചയാ സഹജാതാനം പച്ചയാ ഹോന്തി. യഥാ ച സഹജാതാനം ന ഹോന്തി, തഥാ ഹേതുസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞവിപാകഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്തപച്ചയാ. അസഹജാതാനന്തി ഹേതുമൂലകേ സബ്ബാനി ചതുവീസതിപി ഘടനാനി സഹജാതഘടനാനേവ. തഥാ അധിപതിമൂലകേ ചതുവീസതി, സഹജാതമൂലകേ ദസപി, അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലകേ ഛപി, നിസ്സയമൂലകേ ദസ, കമ്മമൂലകേ നവ, വിപാകമൂലകേ പഞ്ചപി, ആഹാരമൂലകേ തേത്തിംസ, ഇന്ദ്രിയമൂലകേ ദ്വാസത്തതി ഝാനമൂലകേ ഛത്തിംസാപി, മഗ്ഗമൂലകേ സത്തപഞ്ഞാസമ്പി, സമ്പയുത്തമൂലകേ ദ്വേപി, വിപ്പയുത്തമൂലകേ ചത്താരി, അത്ഥിമൂലകേ ദസ, അവിഗതമൂലകേ ദസാതി സബ്ബാനിപി തീണി സതാനി ദ്വാദസ ച ഹോന്തി. ഇതി പുരിമാനി സതം തീണി ച ഇമാനി ച ദ്വാദസുത്തരാനി തീണി സതാനീതി സബ്ബാനിപി പഞ്ചദസാധികാനി ചത്താരി ഘടനസതാനി പഞ്ഹാവാരേ ആഗതാനി. തേസു യേ യേ പച്ചയധമ്മാ നാമവസേന ന പാകടാ ഹുത്വാ പഞ്ഞായന്തി, തേപി ഹേതുമൂലകാദീനം നയാനം ആദിതോ വിപാകാവിപാകസാമഞ്ഞതോ വുത്തേസു ഘടനേസു ദസ്സേതബ്ബാ. ദ്വാദസേവ ഹി ഹേതൂ ഛ ആരമ്മണാ ചത്താരോ അധിപതയോ ചത്താരോ ആഹാരാ വീസതി ഇന്ദ്രിയാനി സത്ത ഝാനങ്ഗാനി ദ്വാദസ മഗ്ഗങ്ഗാനീതി ഏതേ പച്ചയധമ്മാ നാമ. തേസു യേ യേ ധമ്മാ ഏകന്തേന കുസലാ, ഏകന്തേനേവ അകുസലാ, ഏകന്തേന കുസലവിപാകാ, ഏകന്തേനേവാകുസലവിപാകാ, ഏകന്തേനേവ വിപാകാ, ഏകന്തേനേവ അവിപാകാ തേ തേ സാധുകം സല്ലക്ഖേത്വാ യേ തത്ഥ വിപാകാ, തേ വിപാകഘടനേസു, യേ അവിപാകാ, തേ അവിപാകഘടനേസു യഥായോഗം യോജേതബ്ബാതി.

പഞ്ഹാവാരസ്സ ഘടനേ അനുലോമഗണനാ.

പച്ചനീയുദ്ധാരവണ്ണനാ

൫൨൭. ഇദാനി പച്ചനീയം ഹോതി. തത്ഥ യഥാ പടിച്ച വാരാദീസു ‘‘അകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ നയേന ലബ്ഭമാനാ പഞ്ഹാ ലബ്ഭമാനാനം പച്ചയാനം വസേന സരൂപതോവ വിത്ഥാരിതാ. ഏവം അവിത്ഥാരേത്വാ ഏകേന ലക്ഖണേന സങ്ഖേപതോ പച്ചനീയം ദസ്സേതും ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോതിആദിനാ നയേന അനുലോമതോ കുസലാദീനം പച്ചയാ ഉദ്ധടാ. തേ ച ഖോ പച്ചയാ സമൂഹവസേന, നോ ഏകേകപച്ചയവസേനേവ; തസ്മാ യേ യത്ഥ സമൂഹതോ ദസ്സിതാ, തേ വിഭജിത്വാ വേദിതബ്ബാ. സബ്ബേപി ഹി ഇമേ ചതുവീസതി പച്ചയാ അട്ഠസു പച്ചയേസു സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. കതരേസു അട്ഠസു? ആരമ്മണേ, സഹജാതേ, ഉപനിസ്സയേ, പുരേജാതേ, പച്ഛാജാതേ, കമ്മേ, ആഹാരേ, ഇന്ദ്രിയേതി. കഥം? ഠപേത്വാ ഹി ഇമേ അട്ഠ പച്ചയേ സേസേസു സോളസസു ഹേതുപച്ചയോ അഞ്ഞമഞ്ഞവിപാകഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്തപച്ചയോതി ഇമേ ഛ പച്ചയാ ഏകന്തേന സഹജാതാ ഹുത്വാ സഹജാതാനഞ്ഞേവ പച്ചയഭാവതോ സഹജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. അനന്തരപച്ചയോ സമനന്തരആസേവനനത്ഥിവിഗതപച്ചയോതി ഇമേ പന പഞ്ച ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധാ അത്തനോ അനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനാനഞ്ഞേവ പച്ചയഭാവതോ അനന്തരൂപനിസ്സയലക്ഖണേന ഉപനിസ്സയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. നിസ്സയപച്ചയോ സഹജാതപുരേജാതഭേദതോ ദുവിധോ. തത്ഥ സഹജാതനിസ്സയോ സഹജാതാനഞ്ഞേവ നിസ്സയപച്ചയഭാവതോ സഹജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, പുരേജാതനിസ്സയോ പുരേജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി.

അധിപതിപച്ചയോപി സഹജാതാധിപതിആരമ്മണാധിപതിവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ സഹജാതാധിപതി സഹജാതാനംയേവ അധിപതിപച്ചയഭാവതോ സഹജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ആരമ്മണാധിപതി ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ ഹോതിയേവാതി ആരമ്മണൂപനിസ്സയലക്ഖണേന ഉപനിസ്സയപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. വിപ്പയുത്തപച്ചയോ സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതഭേദതോ തിവിധോ. തത്ഥ സഹജാതവിപ്പയുത്തോ സഹജാതാനഞ്ഞേവ വിപ്പയുത്തപച്ചയഭാവതോ സഹജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. പുരേജാതവിപ്പയുത്തോ പുരേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജമാനാനം പച്ചയഭാവതോ പുരേജാതേ സങ്ഗഹിതോ. പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തോ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പുരേ ഉപ്പന്നാനം ഉപത്ഥമ്ഭനവസേന പച്ചയഭാവതോ പച്ഛാജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. അത്ഥിപച്ചയഅവിഗതപച്ചയാ സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതആഹാരിന്ദ്രിയാനഞ്ചേവ അത്ഥിഅവിഗതേസു ച ഏകേകസ്സ വസേന ഛഹി ഭേദേഹി ഠിതാ. തത്ഥ സഹജാതഅത്ഥിഅവിഗതാ സഹജാതാനഞ്ഞേവ അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയഭാവതോ. സഹജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. പുരേജാതാ പുരേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജമാനാനം പച്ചയഭാവതോ പുരേജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. പച്ഛാജാതാ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പുരേ ഉപ്പന്നാനം ഉപത്ഥമ്ഭനവസേന പച്ചയഭാവതോ പച്ഛാജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ആഹാരഭൂതാ കബളീകാരാഹാരപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ഇന്ദ്രിയഭൂതാ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി ഏവം ഇമേ സോളസ പച്ചയാ ഇമേസു അട്ഠസു പച്ചയേസു സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

ഇമേസമ്പി പന അട്ഠന്നം പച്ചയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്ഗഹോ അത്ഥിയേവ. ആദിതോ നിദ്ദിട്ഠോ ഹി ആരമ്മണപച്ചയോ അധിപതിഅനധിപതിഭേദേന ദുവിധോ. തത്ഥ അധിപതിഭൂതോ ആരമ്മണൂപനിസ്സയലക്ഖണേന ഉപനിസ്സയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. അനധിപതിഭൂതോ സുദ്ധോ ആരമ്മണപച്ചയോവ. കമ്മപച്ചയോപി സഹജാതനാനാക്ഖണികവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ സഹജാതകമ്മം അത്തനാ സഹജാതാനഞ്ഞേവ കമ്മപച്ചയഭാവതോ സഹജാതേയേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. നാനാക്ഖണികകമ്മം ബലവദുബ്ബലവസേന ദുവിധം. തത്ഥ ബലവകമ്മം വിപാകധമ്മാനം ഉപനിസ്സയോവ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതീതി ഉപനിസ്സയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ബലവമ്പി പന രൂപാനം ദുബ്ബലഞ്ച അരൂപാനം നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയേനേവ പച്ചയോ. ആഹാരപച്ചയോപി രൂപാരൂപതോ ദുവിധോ. തത്ഥ അരൂപാഹാരോ അത്തനാ സഹജാതാനഞ്ഞേവ പച്ചയോ ഹോതീതി സഹജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. രൂപാഹാരോ സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതാനം പച്ചയോ ന ഹോതി. അത്തനോ പന ഉപ്പാദക്ഖണം അതിക്കമിത്വാ ഠിതിപ്പത്തോ ആഹാരപച്ചയതം സാധേതീതി ആഹാരപച്ചയോവ ഹോതി. ഇന്ദ്രിയപച്ചയോപി രൂപാരൂപതോ ദുവിധോ. തത്ഥ അരൂപിന്ദ്രിയപച്ചയോ അത്തനാ സഹജാതാനഞ്ഞേവ ഇന്ദ്രിയപച്ചയതം സാധേതീതി സഹജാതേയേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. രൂപിന്ദ്രിയപച്ചയോ പന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദതോ ദുവിധോ. തത്ഥ അജ്ഝത്തം ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ പുരേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജമാനാനം സസമ്പയുത്തധമ്മാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ ഹോതീതി പുരേജാതേയേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ബാഹിരോ ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ നാമ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം, തം സഹജാതാനം പച്ചയോ ഹോന്തമ്പി അനുപാലനമത്തവസേനേവ ഹോതി, ന ജനകവസേനാതി ഇന്ദ്രിയപച്ചയോവ ഹോതി. ഏവം ഇമേ അട്ഠ പച്ചയാ അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി വേദിതബ്ബാ. അയം താവ അട്ഠസു പച്ചയേസു അവസേസാനം സോളസന്നഞ്ചേവ തേസംയേവ ച അട്ഠന്നം അഞ്ഞമഞ്ഞവസേന സങ്ഗഹനയോ.

ഇദാനി ഇമേസം അട്ഠന്നം പച്ചയാനം ഏകേകസ്മിം ചതുവീസതിയാപി പച്ചയേസു യേ യേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, തേ തേ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ അട്ഠന്നം താവ സബ്ബപഠമേ ആരമ്മണപച്ചയേ ആരമ്മണപച്ചയോവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, ന സേസാ തേവീസതി. ദുതിയേ സഹജാതപച്ചയേ ഹേതുപച്ചയോ സഹജാതാധിപതിപച്ചയോ സഹജാതപച്ചയോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ സഹജാതനിസ്സയപച്ചയോ സഹജാതകമ്മപച്ചയോ വിപാകപച്ചയോ സഹജാതആഹാരപച്ചയോ സഹജാതഇന്ദ്രിയപച്ചയോ ഝാനപച്ചയോ മഗ്ഗപച്ചയോ സമ്പയുത്തപച്ചയോ സഹജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയോ സഹജാതത്ഥിപച്ചയോ സഹജാതാവിഗതപച്ചയോതി ഇമേ പന്നരസ പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. തതിയേ ഉപനിസ്സയപച്ചയേ അധിപതിഭൂതോ ആരമ്മണപച്ചയോ ആരമ്മണഭൂതോ അധിപതിപച്ചയോ അനന്തരസമനന്തരഉപനിസ്സയആസേവനപച്ചയാ നാനാക്ഖണികോ ബലവകമ്മപച്ചയോ നത്ഥിപച്ചയോ വിഗതപച്ചയോതി ഇമേ നവ പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ചതുത്ഥേ പുരേജാതപച്ചയേ പുരേജാതനിസ്സയപച്ചയോ പുരേജാതപച്ചയോ പുരേജാതിന്ദ്രിയപച്ചയോ പുരേജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയോ പുരേജാതത്ഥിപച്ചയോ പുരേജാതാവിഗതപച്ചയോതി ഇമേ ഛ പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. പഞ്ചമേ പച്ഛാജാതപച്ചയേ പച്ഛാജാതപച്ചയോ പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയോ പച്ഛാജാതത്ഥിപച്ചയോ പച്ഛാജാതാവിഗതപച്ചയോതി ഇമേ ചത്താരോ പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ഛട്ഠേ കമ്മപച്ചയേ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയോവ സങ്ഗഹിതോ. സത്തമേ ആഹാരപച്ചയേ കബളീകാരാഹാരവസേനേവ ആഹാരപച്ചയോ ആഹാരത്ഥിപച്ചയോ ആഹാരാവിഗതപച്ചയോതി ഇമേ തയോ പച്ചയാ സങ്ഗഹിതാ. അട്ഠമേ ഇന്ദ്രിയപച്ചയേ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയപച്ചയോ ഇന്ദ്രിയത്ഥിപച്ചയോ ഇന്ദ്രിയാവിഗതപച്ചയോതി ഇമേ തയോ പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ഏവം ഇമേസം അട്ഠന്നം പച്ചയാനം ഏകേകസ്മിം ഇമേ ചിമേ ച പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗതാതി ഞത്വാ യേ യത്ഥ സങ്ഗഹം ഗതാ, തേ തസ്സ ഗണനേന ഗഹിതാവ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

ഏവം സബ്ബപച്ചയസങ്ഗാഹകാനം ഇമേസം അട്ഠന്നം പച്ചയാനം വസേന ഏകൂനപഞ്ഞാസായ പഞ്ഹേസു ഇമസ്മിം പച്ചനീയേ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദയോ ഇമേ പന്നരസ പഞ്ഹാ ഉദ്ധരിത്വാ വിസ്സജ്ജിതാ. തത്ഥ കുസലോ കുസലസ്സ, കുസലോ അകുസലസ്സ, കുസലോ അബ്യാകതസ്സ, കുസലോ കുസലാബ്യാകതസ്സാതി കുസലാദികാ ചത്താരോ പഞ്ഹാ; തഥാ അകുസലാദികാ; അബ്യാകതോ പന അബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതോ കുസലസ്സ, അബ്യാകതോ അകുസലസ്സാതി അബ്യാകതാദികാ തയോ; കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച കുസലസ്സ; തഥാ അബ്യാകതസ്സ; അകുസലോ ച അബ്യാകതോ ച അകുസലസ്സ; തഥാ അബ്യാകതസ്സാതി ദുമൂലകേകാവസാനാ ചത്താരോ ഹോന്തി. തേസു പഠമേ പഞ്ഹേ യേഹി ഭവിതബ്ബം, തേ സബ്ബേ സങ്ഗഹേത്വാ തയോ പച്ചയാ വുത്താ. ദുതിയേ ദ്വേ, തതിയേ പഞ്ച, ചതുത്ഥേ ഏകോവ പഞ്ചമേ തയോ, ഛട്ഠേ ദ്വേ, സത്തമേ പഞ്ച, അട്ഠമേ ഏകോവ നവമേ സത്ത, ദസമേ തയോ, ഏകാദസമേ തയോ, ദ്വാദസമേ ദ്വേ, തേരസമേ ചത്താരോ, ചുദ്ദസമേ ദ്വേ, പന്നരസമേപി ചത്താരോവ. തേ ‘‘സഹജാതപച്ചയേനാ’’തി അവത്വാ ‘‘സഹജാതം പച്ഛാജാത’’ന്തി വുത്താ. തത്ഥ കാരണം പരതോ വക്ഖാമ.

സമാസതോ പനേത്ഥ ഏകോ ദ്വേ തയോ ചത്താരോ പഞ്ച സത്താതി ഛളേവ പച്ചയപരിച്ഛേദാ ഹോന്തി. അയം പഞ്ഹാവാരസ്സ പച്ചനീയേ ഉക്കട്ഠവസേന പഞ്ഹാപരിച്ഛേദോ ചേവ തേ തേ പച്ചയേ സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സിതപച്ചയപരിച്ഛേദോ ച. ‘‘ന ഹേതുപച്ചയോ’’തിആദീസു ഹി ചതുവീസതിയാപി പച്ചയപച്ചനീയേസു ഏകപച്ചനീയേപി ഇതോ ഉദ്ധം പഞ്ഹാ വാ പച്ചയാ വാ ന ലബ്ഭന്തി, ഹേട്ഠാ ലബ്ഭന്തി. തസ്മാ യേസു പഞ്ഹേസു ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ച ധമ്മസ്സ സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം ഏകോവ പച്ചയോ ആഗതോ, തസ്മിം പച്ചയേ പടിക്ഖിത്തേ തേ പഞ്ഹാ പരിഹായന്തി. യസ്മിം പന പഞ്ഹേ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ അകുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം ദ്വേ പച്ചയാ ആഗതാ. തത്ഥ നാരമ്മണപച്ചയാതി ഏവം ഏകസ്മിം പച്ചയേ പടിക്ഖിത്തേപി ഇതരസ്സ പച്ചയസ്സ വസേന സോ പഞ്ഹോ ലബ്ഭതേവ. തേസു പന ദ്വീസുപി പച്ചയേസു പടിക്ഖിത്തേസു സോ വാരോ പച്ഛിജ്ജതി. ഏവമേവ യേസു പഞ്ഹേസു തയോ ചത്താരോ പഞ്ച സത്ത വാ ലബ്ഭന്തി, തേസു ഠപേത്വാ പടിക്ഖിത്തേ പച്ചയേ അവസേസാനം വസേന തേ പഞ്ഹാ ലബ്ഭന്തിയേവ. സബ്ബേസു പന പച്ചയേസു പടിക്ഖിത്തേസു സബ്ബേപി തേ വാരാ പച്ഛിജ്ജന്തീതി ഇദമേവ ചേത്ഥ ലക്ഖണം. ഇമിനാ ലക്ഖണേന ആദിതോ പട്ഠായ തേസു തേസു പഞ്ഹേസു സങ്ഖിപിത്വാ വുത്തപച്ചയാനം പഭേദോ ച തസ്മിം തസ്മിം പച്ചനീയേ തേസം തേസം പഞ്ഹാനം പരിഹാനി ച വേദിതബ്ബാ.

തത്രായം വിത്ഥാരകഥാ – പഠമപഞ്ഹേ താവ തീഹി പച്ചയേഹി ഏകൂനവീസതി പച്ചയാ ദസ്സിതാ. കഥം? കുസലോ ഹി കുസലസ്സ പുരേജാതപച്ഛാജാതവിപാകവിപ്പയുത്തേഹേവ പച്ചയോ ന ഹോതി, സേസേഹി വീസതിയാ ഹോതി, തേസു ആരമ്മണപച്ചയോ ഏകോവ സഹജാതേ പന സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന പന്നരസ പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി വുത്താ. തേസു ഹേതുപച്ചയേ പടിക്ഖിത്തേ ചുദ്ദസ ഹോന്തി. കുസലോ പന കുസലസ്സ നേവ വിപാകപച്ചയോ ന, വിപ്പയുത്തപച്ചയോതി തേ ദ്വേ അപനേത്വാ സേസേ ദ്വാദസ സന്ധായ സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോതി വുത്തം. ഉപനിസ്സയപച്ചയേപി സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന നവ പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി വുത്താ. തേസു അധിപതിഭൂതോ ആരമ്മണപച്ചയോ ആരമ്മണഭൂതോ ച അധിപതിപച്ചയോ ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേന ഉപനിസ്സയമേവ അനുപവിട്ഠോ. കുസലോ പന കുസലസ്സ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയോ ന ഹോതീതി തം അപനേത്വാ സേസേ ഛ സന്ധായ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോതി വുത്തം. ഏവം പഠമപഞ്ഹേ തീഹി പച്ചയേഹി ഏകൂനവീസതിപച്ചയാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. തേസു ഇമസ്മിം ഹേതുപച്ചനീയേ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ നഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ തം പച്ചവേക്ഖതി, പുബ്ബേ സുചിണ്ണാനി പച്ചവേക്ഖതീ’’തി ഏവമാദിനാ ആരമ്മണപച്ചയാദീസു വുത്തനയേനേവ ഉദ്ധരിത്വാ പാളി ദസ്സേതബ്ബാ.

ആരമ്മണപച്ചയേ പന പടിക്ഖിത്തേ തസ്സ വിത്ഥാരം അപനേത്വാ ഹേതുപച്ചയവിത്ഥാരം പക്ഖിപിത്വാ സായേവ പാളി ദസ്സേതബ്ബാ, സേസപച്ചയപടിക്ഖേപേസുപി ഏസേവ നയോ. തസ്മിം പന പച്ചയേ പടിക്ഖിത്തേ യേ വാരാ പരിഹായന്തി, തേ പരതോ വക്ഖാമ.

ദുതിയപഞ്ഹേ പന ദ്വീഹി പച്ചയേഹി തയോ പച്ചയാ ദസ്സിതാ. കഥം? കുസലോ ഹി അകുസലസ്സ അനന്തരാദിവസേന പച്ചയോ ന ഹോതി. തസ്മാ തേ അപനേത്വാ ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേന സങ്ഗഹിതം ആരമ്മണാധിപതിഞ്ചേവ പകതൂപനിസ്സയഞ്ച സന്ധായ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോതി വുത്തം. തസ്മാ സുദ്ധോ ആരമ്മണപച്ചയോ ആരമ്മണാധിപതിവസേന അധിപതിപച്ചയോ ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി ദുതിയപഞ്ഹേ ദ്വീഹി പച്ചയേഹി ഇമേ തയോ പച്ചയാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ.

തതിയപഞ്ഹേ പന പഞ്ചഹി പച്ചയേഹി അട്ഠാരസ പച്ചയാ ദസ്സിതാ. കഥം? കുസലോ ഹി അബ്യാകതസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞപുരേജാതാസേവനവിപാകസമ്പയുത്തേഹിയേവ പച്ചയോ ന ഹോതി, സേസേഹി ഏകൂനവീസതിയാ ഹോതി. തേസു ആരമ്മണപച്ചയോ ഏകോ. യസ്മാ പന കുസലോ അബ്യാകതസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞവിപാകസമ്പയുത്തവസേന പച്ചയോ ന ഹോതി, ഹേതുപച്ചയോ പടിക്ഖിത്തോ, കമ്മപച്ചയോ വിസും ഗഹിതോ, തസ്മാ ഇമേ പഞ്ച അപനേത്വാ സഹജാതേന ദസ പച്ചയാ ദസ്സിതാ. ഉപനിസ്സയേന ഹേട്ഠാ വുത്തേസു ഛസു ഠപേത്വാ ആസേവനം സേസാ പഞ്ച. പച്ഛാജാതോ ഏകോവ തഥാ സഹജാതനാനാക്ഖണികവസേന ദുവിധോപി കമ്മപച്ചയോതി ഏവം തതിയപഞ്ഹേ പഞ്ചഹി പച്ചയേഹി ഇമേ അട്ഠാരസ പച്ചയാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ.

ചതുത്ഥപഞ്ഹേ പന ഏകേന പച്ചയേന ദസ. കഥം? കുസലോ ഹി കുസലാബ്യാകതസ്സ സഹജാതേ വുത്തേസു പന്നരസസു അഞ്ഞമഞ്ഞവിപാകസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തേഹി പച്ചയോ ന ഹോതി, ഹേതുപച്ചയോ പടിക്ഖിത്തോ. ഇതി ഇമേ പഞ്ച അപനേത്വാ സേസാ ദസ പച്ചയാ ഏത്ഥ ഏകേന പച്ചയേന ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൫൨൮. യഥാ ച ഇമേസു കുസലാദികേസു ചതൂസു, തഥാ അകുസലാദികേസുപി ചതൂസു പഞ്ഹേസു തേഹി തേഹി പച്ചയേഹി തേ തേയേവ പച്ചയാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൫൨൯. തതോ പരാനം അബ്യാകതാദീനം തിണ്ണം പഞ്ഹാനം പഠമപഞ്ഹേ സത്തഹി പച്ചയേഹി തേവീസതി പച്ചയാ ദസ്സിതാ. കഥം? അബ്യാകതോ ഹി അബ്യാകതസ്സ ചതുവീസതിയാപി പച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി. ഹേതുപച്ചയേ പന പടിക്ഖിത്തേ തേവീസതി ഹോന്തി. തേസു ആരമ്മണപച്ചയോ ഏകോവ. യസ്മാ പനേത്ഥ അസഹജാതാനമ്പി സങ്ഗഹണത്ഥം ആഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയാ വിസും ഗഹിതാ. തസ്മാ ഇമേ തയോ അപനേത്വാ സഹജാതേന ദ്വാദസ പച്ചയാ ദസ്സിതാ. ഉപനിസ്സയേന ഹേട്ഠാ വുത്താ ഛ, പുരേജാതോ ഏകോവ തഥാ പച്ഛാജാതആഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയാതി ഏവമേത്ഥ സത്തഹി പച്ചയേഹി ഇമേ തേവീസതി പച്ചയാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. ദുതിയേ തീഹി പച്ചയേഹി ദ്വാദസ ദസ്സിതാ. കഥം? ആരമ്മണപച്ചയോ ഏകോ, ഉപനിസ്സയേന പന ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേന ആരമ്മണാധിപതിഅനന്തരസമനന്തരനത്ഥിവിഗതഉപനിസ്സയപച്ചയോതി ഛ ദസ്സിതാ. പുരേജാതേന പുരേജാതനിസ്സയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാ പഞ്ചാതി ഏവമേത്ഥ തീഹി പച്ചയേഹി ഇമേ ദ്വാദസ പച്ചയാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. തതിയേപി ഏസേവ നയോ.

൫൩൦. തതോ പരാനം ദുകമൂലകാനം ചതുന്നം പഞ്ഹാനം പഠമപഞ്ഹേ ‘‘സഹജാതപച്ചയേന പുരേജാതപച്ചയേനാ’’തി അവത്വാ ‘‘സഹജാതം പുരേജാത’’ന്തി വുത്തേഹി ദ്വീഹി നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന തയോ പച്ചയാ ദസ്സിതാ. കുസലാ ഹി ഖന്ധാ വത്ഥുനാ സദ്ധിം ഏകതോ കുസലസ്സ പച്ചയഭാവം സാധയമാനാ കിഞ്ചാപി സഹജാതാ, സഹജാതപച്ചയാ പന ന ഹോന്തി വത്ഥുമിസ്സകത്താ. തസ്മാ തേസം സഹജാതാനം നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന സഹജാതന്തി വുത്തം. വത്ഥുമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ. തമ്പി ഹി കിഞ്ചാപി പുരേജാതം, ഖന്ധമിസ്സകത്താ പന പുരേജാതപച്ചയോ ന ഹോതി. കേവലം പുരേജാതാനം നിസ്സയാദീനം വസേന പുരേജാതന്തി വുത്തം.

ദുതിയപഞ്ഹേ ‘‘സഹജാതം പച്ഛാജാതം ആഹാരം ഇന്ദ്രിയ’’ന്തി വുത്തേഹി ചതൂഹിപി സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന ചത്താരോ പച്ചയാ ദസ്സിതാ. ഇമസ്മിഞ്ഹി വാരേ സഹജാതപച്ചയോ ലബ്ഭതി, പച്ഛാജാതപച്ചയാദയോ ന ലബ്ഭന്തി. പച്ഛാജാതാനം പന ആഹാരിന്ദ്രിയസങ്ഖാതാനഞ്ച അത്ഥിഅവിഗതാനം വസേനേതം വുത്തം. കുസലാ ഹി ഖന്ധാ അബ്യാകതാ ച മഹാഭൂതാ ഉപാദാരൂപാനം സഹജാതപച്ചയേന നിസ്സയപച്ചയേന അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹീതി ചതുധാ പച്ചയാ ഹോന്തി. പച്ഛാജാതാ പന കുസലാ തേഹിയേവ ഭൂതേഹി സദ്ധിം തേസഞ്ഞേവ ഉപാദാരൂപാനം അത്ഥിഅവിഗതവസേന പച്ചയോ. കബളീകാരാഹാരോപി പച്ഛാജാതേഹി കുസലേഹി സദ്ധിം പുരേജാതസ്സ കായസ്സ അത്ഥിഅവിഗതവസേനേവ പച്ചയോ. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയമ്പി പച്ഛാജാതേഹി കുസലേഹി സദ്ധിം കടത്താരൂപാനം അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേനേവ പച്ചയോ. ഇതി ഇമം ചതുധാ പച്ചയഭാവം സന്ധായ ‘‘സഹജാതം പച്ഛാജാതം, ആഹാരം ഇന്ദ്രിയ’’ന്തി ഇദം വുത്തം. പച്ഛാജാതാഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയാ പനേത്ഥ ന ലബ്ഭന്തിയേവ. പരതോ അകുസലമിസ്സകപഞ്ഹാദ്വയേപി ഏസേവ നയോതി. ഏവമേത്ഥ തേസു തേസു പഞ്ഹേസു സങ്ഖിപിത്വാ വുത്തപച്ചയാനം പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. തസ്മിം തസ്മിം പന പച്ചയേ തേസം തേസം പഞ്ഹാനം പരിഹാനാപരിഹാനിം പരതോ ആവികരിസ്സാമാതി.

പച്ചനീയുദ്ധാരസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ.

പച്ചനീയഗണനവണ്ണനാ

൫൩൨. ഇദാനി ഏതേ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സാ’’തിആദയോ അനുലോമവസേന പന്നരസ വാരാ ദസ്സിതാ. യസ്മാ പച്ചനീയേപി ഏതേയേവ, ന ഇതോ ഉദ്ധം; ഹേട്ഠാ പന ഹോന്തി, തസ്മാ യസ്സ യസ്സ പച്ചയസ്സ പച്ചനീയേ യേ യേ വാരാ ലബ്ഭന്തി, തേ തേ ആദിതോ പട്ഠായ ഗണനവസേന ദസ്സേതും നഹേതുയാ പന്നരസാതിആദി ആരദ്ധം.

തത്ഥ നഹേതുയാ സബ്ബേസമ്പി യഥാദസ്സിതാനം പച്ചയാനം വസേന പന്നരസ ലബ്ഭന്തി. നാരമ്മണേ സഹജാതേ ഹേതുപച്ചയോ പവിസതി. തസ്മിം തസ്മിം വാരേ സുദ്ധോ ആരമ്മണപച്ചയോ പരിഹായതി, സേസപച്ചയവസേന തേ വാരാ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തി. യഥാ ച നാരമ്മണേ, ഏവം സേസേസുപി. സഹജാതേ ഹേതുപച്ചയോ പവിസതി. തസ്മിം തസ്മിഞ്ച വാരേ നഉപനിസ്സയേ നഅനന്തരേതി ഏവം പച്ചനീയതോ ഠിതാ പച്ചയാ പരിഹായന്തി, അവസേസപച്ചയവസേന തേ തേ വാരാ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തി. നസഹജാതേ പന ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ച, അകുസലോ ധമ്മോ അകുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ച, കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാ കുസലസ്സ, അകുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാ അകുസലസ്സാതി ഇമേ ചത്താരോ വാരാ പരിഹായന്തി. ഏതേസഞ്ഹി ചതുന്നം പുരിമേസു ദ്വീസു സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോതി ഏകാദസന്നം പച്ചയാനം വസേന ഏകോവ പച്ചയസങ്ഗഹോ വുത്തോ. തേ തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ അഞ്ഞേനാകാരേന വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തി. പച്ഛിമേസു ദ്വീസു നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേ സന്ധായ ‘‘സഹജാതം പുരേജാത’’ന്തി വുത്തം. തേ സഹജാതേ പടിക്ഖിത്തേ അവസേസാനം ഹേതുആദീനഞ്ച പുരേജാതാനഞ്ചേവ നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തി, തസ്മാ ഇമേ ചത്താരോപി വാരാ പരിഹായന്തി. അവസേസാനം വസേന ‘‘ഏകാദസാ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ സിയാ – യഥാ ഹേതുമ്ഹി പടിക്ഖിത്തേ സേസാനം അധിപതിആദീനം വസേന തേ വാരാ ലദ്ധാ, ഏവം സഹജാതേ പടിക്ഖിത്തേ അവസേസാനം ഹേതുആദീനം വസേന കസ്മാ ന ലബ്ഭന്തീതി? നിപ്പദേസത്താ. ഹേതുആദയോ ഹി സഹജാതാനം ഏകദേസമത്തതോ സപ്പദേസാ, തസ്മാ തേസു പടിക്ഖിത്തേസു അഞ്ഞേസം വസേന തേ വാരാ ലബ്ഭന്തി. സഹജാതോ പന നിപ്പദേസോ സബ്ബേപി ഹേതുആദയോ ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ സബ്ബേപി തേ പടിക്ഖിത്താ ഹോന്തി. ന ഹി അസഹജാതാ ഹേതുപച്ചയാദയോ നാമ അത്ഥി. ഇതി സഹജാതസ്സ നിപ്പദേസത്താ തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ സബ്ബേപി തേ ഉഭോപി വാരാ ന ലബ്ഭന്തി. ‘‘സഹജാതം പുരേജാത’’ന്തി വിസ്സജ്ജിതവാരേസു പന കിഞ്ചാപി സഹജാതപച്ചയോയേവ നത്ഥി, യസ്മാ പനേത്ഥ സഹജാതാവ അരൂപക്ഖന്ധാ നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന പച്ചയാ, സഹജാതേ ച പടിക്ഖിത്തേ ഏകന്തേന സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതാ പടിക്ഖിത്താ ഹോന്തി, തസ്മാ തസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ തേപി വാരാ ന ലബ്ഭന്തീതി ഏവം സബ്ബഥാപേത്ഥ ഇമേ ചത്താരോ വാരാ പരിഹായന്തി. അവസേസാനഞ്ഞേവ വസേന ഏകാദസാതി വുത്തം.

നഅഞ്ഞമഞ്ഞനനിസ്സയനസമ്പയുത്തേപി തേയേവ വാരാ പരിഹായന്തി. കസ്മാ? സഹജാതഗതികത്താ. യഥേവ ഹി അരൂപധമ്മഭൂതോ സഹജാതപച്ചയോ നിപ്പദേസേന ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധേ ഗണ്ഹാതി, തഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയസമ്പയുത്താപീതി സഹജാതഗതികത്താ ഏതേസുപി പടിക്ഖിത്തേസു തേ വാരാ ന ലബ്ഭന്തീതി വേദിതബ്ബാ. തേന വുത്തം നഅഞ്ഞമഞ്ഞേ ഏകാദസ, നനിസ്സയേ ഏകാദസ, നസമ്പയുത്തേ ഏകാദസാതി.

തത്ഥ സിയാ – കിഞ്ചാപി ഇമേ അവിസേസേന കുസലാദിഭേദാനം ചതുന്നം ഖന്ധാനം സങ്ഗാഹകത്താ സഹജാതഗതികാ, കുസലോ പന കുസലാബ്യാകതസ്സ ഠപേത്വാ സഹജാതപച്ചയം അഞ്ഞഥാ പച്ചയോവ ന ഹോതി, തസ്മാ തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ സോ വാരോ പരിഹായതു. കുസലോ പന കുസലാബ്യാകതാനം നേവ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ഹോതി, തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ സോ വാരോ കസ്മാ പരിഹായതീതി? അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയധമ്മവസേന പവത്തിസബ്ഭാവതോ. യഥേവ ഹി കുസലാബ്യാകതാ കുസലസ്സ സഹജാതപച്ചയോവ ന ഹോന്തി. സഹജാതധമ്മവസേന പന നിസ്സയപച്ചയാദീഹി പവത്തിസബ്ഭാവതോ തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ സോ വാരോ പരിഹായതി, ഏവമിധാപി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയധമ്മവസേന സഹജാതാദീഹി പവത്തിസബ്ഭാവതോ തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ സോ വാരോ പരിഹായതി. നഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചയോതി പദസ്സ ഹി അയമത്ഥോ – യേ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയസങ്ഗഹം ഗതാ, ന തേഹി പച്ചയോ. കുസലോ ച കുസലാബ്യാകതാനം സഹജാതാദിവസേന പച്ചയോ ഹോന്തോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയധമ്മേഹേവ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ സോ വാരോ പരിഹായതി. യഥാ ച സോ വാരോ, തഥാ സേസാപി തയോതി ചത്താരോപി തേ വാരാ പരിഹായന്തി.

നനിസ്സയേ ഏകാദസാതി ഏത്ഥാപി യസ്മാ തേസം വാരാനം ഏകേന്തേന സഹജാതപച്ചയധമ്മാവ നിസ്സയഭൂതാ, തസ്മാ നിസ്സയേ പടിക്ഖിത്തേ പരിഹായന്തി. നപുരേജാതേ തേരസാതി സഹജാതം പുരേജാതന്തി വുത്തവിസ്സജ്ജനേ ദ്വിമൂലകേ ദ്വേ അപനേത്വാ തേരസ. യഥാ ഹി തേ സഹജാതേ പടിക്ഖിത്തേ പുരേജാതാനഞ്ഞേവ നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തി, തഥാ പുരേജാതേപി പടിക്ഖിത്തേ സഹജാതാനഞ്ഞേവ നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തി, തസ്മാ തേ അപനേത്വാ തേരസാതി വേദിതബ്ബാ.

നപച്ഛാജാതേ പന്നരസാതി ഏത്ഥ ‘‘പച്ഛാജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വാ ‘‘സഹജാതം പച്ഛാജാതം ആഹാരം ഇന്ദ്രിയ’’ന്തി വാ ആഗതട്ഠാനേസു ഠപേത്വാ പച്ഛാജാതം അവസേസവസേനപി തേ പഞ്ഹാ ലബ്ഭന്തി, തസ്മാ പന്നരസേവ വുത്താ. നകമ്മേതിആദീസു യസ്മാ കമ്മവിപാകാഹാരിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗാപി കുസലാദിഭേദാനം ചതുന്നം ഖന്ധാനം ഏകദേസോവ തസ്മാ ഠപേത്വാ തേ ധമ്മേ അവസേസധമ്മവസേന സഹജാതധമ്മാ പച്ചയാ ഹോന്തീതി ഏകമ്പി പഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനം ന പരിഹീനം. നസമ്പയുത്തേ ഏകാദസാതി യസ്മാ തേസു ചതൂസു വാരേസു സമ്പയുത്തധമ്മാ സഹജാതാദിപച്ചയേന പച്ചയാ ഹോന്തി, തസ്മാ സമ്പയുത്തപച്ചയപടിക്ഖേപേന തേയേവ വാരാ പരിഹായന്തീതി വേദിതബ്ബാ. നവിപ്പയുത്തേ നവാതി ദുമൂലകഏകാവസാനാ ചത്താരോ ഏകമൂലകദുകാവസാനാ ദ്വേ ചാതി ഇമേ ഛ വാരാ ഏകന്തേന വിപ്പയുത്തപച്ചയധമ്മേഹി യുത്താ. തേഹി സഹജാതാദിവസേന പച്ചയാ ഹോന്തി, തസ്മാ വിപ്പയുത്തേ പടിക്ഖിത്തേ സബ്ബേപി തേ പരിഹായന്തീതി നവേവ ലബ്ഭന്തി. തേന വുത്തം ‘‘നവിപ്പയുത്തേ നവാ’’തി. നോഅത്ഥിനോഅവിഗതേസുപി തേയേവ വേദിതബ്ബാ. ഏകന്തേന ഹി തേ വാരാ അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയധമ്മയുത്താ, തസ്മാ തേ തേസം പടിക്ഖേപേ പരിഹായന്തി. യേപി ലബ്ഭന്തി, തേസു ആരമ്മണവസേന അനന്തരാദിവസേന വാ വിസ്സജ്ജനാനി കാതബ്ബാനി. സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതആഹാരിന്ദ്രിയഭേദതോ പഞ്ചന്നം അത്ഥിഅവിഗതാനം വിപ്പയുത്തധമ്മാനം വാ വസേന ന കാതബ്ബാനീതി.

൫൩൩. ഏവം പച്ചനീയേ ലദ്ധവാരേ ഗണനതോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ദുമൂലകാദിവസേന പച്ചയഗണനം ദസ്സേതും നഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണേ പന്നരസാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ നഹേതുമൂലകദുകേസു അതിരേകഗണനോ ഊനതരഗണനേന സദ്ധിം യോജിതോ ഊനതരഗണനോവ ഹോതി.

തിമൂലകേ നഉപനിസ്സയേ തേരസാതി കുസലോ അകുസലസ്സ, അകുസലോ കുസലസ്സാതി ദ്വേ വാരാ പരിഹായന്തി. കസ്മാ? നാരമ്മണേന സദ്ധിം നഉപനിസ്സയസ്സ ഘടിതത്താ. ആരമ്മണവസേന ഹി ഉപനിസ്സയവസേന ച ഇമേസം പവത്തി. തഞ്ച ഉഭയം പടിക്ഖിത്തം. ആരമ്മണാധിപതി ച ആരമ്മണൂപനിസ്സയഗ്ഗഹണേന ഗഹിതോ ഹോതിയേവ.

ഛമൂലകേപി നഉപനിസ്സയേ തേരസാതി തേയേവ തേരസ. സത്തമൂലകേ പന നഉപനിസ്സയേ സത്താതി നസഹജാതേന സദ്ധിം ഘടിതത്താ തത്ഥ പരിഹീനേഹി ചതൂഹി സദ്ധിം ‘‘കുസലോ കുസലസ്സ, കുസലോ അകുസലസ്സ, അകുസലോ അകുസലസ്സ, അകുസലോ കുസലസ്സാ’’തി ഇമേ അനന്തരൂപനിസ്സയപകതൂപനിസ്സയവസേന പവത്തമാനാ ചത്താരോതി അട്ഠ പരിഹായന്തി, തസ്മാ അവസേസാനം വസേന സത്താതി വുത്തം. നപുരേജാതേ ഏകാദസാതി നസഹജാതേന സദ്ധിം ഘടിതത്താ ഏകാദസ. നപച്ഛാജാതേ നവാതി തേസു ഏകാദസസു സഹജാതം പച്ഛാജാതം ആഹാരം ഇന്ദ്രിയന്തി ലദ്ധവിസ്സജ്ജനേസു ദുമൂലകേ അബ്യാകതന്തേ ദ്വേ വാരേ അപനേത്വാ. തേ ഹി സഹജാതേ പടിക്ഖിത്തേപി പച്ഛാജാതവസേന അപരിഹീനാ. സഹജാതേന പന സദ്ധിം പച്ഛാജാതേ പടിക്ഖിത്തേ പരിഹായന്തീതി സേസാനം വസേന നവാതി വുത്തം. അട്ഠമൂലകേ നനിസ്സയേ ഏകാദസാതി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തസദിസമേവ. നവമൂലകേ നഉപനിസ്സയേ പഞ്ചാതി കുസലാദയോ അബ്യാകതന്താ തയോ ദുമൂലകാ അബ്യാകതന്താ ദ്വേ ചാതി പഞ്ച. തേസു നാനാക്ഖണികകമ്മകബളീകാരാഹാരരൂപജീവിതിന്ദ്രിയപച്ഛാജാതധമ്മവസേന വിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം.

ദസമൂലകേ നപുരേജാതേ പഞ്ചാതിആദീസുപി തേയേവ. നപച്ഛാജാതേ തീണീതി പച്ഛാജാതവസേന ലബ്ഭമാനേ ദുമൂലകേ അബ്യാകതന്തേ ദ്വേ അപനേത്വാ അവസേസാ. നവിപ്പയുത്തേപി തേയേവ തയോ. നോഅത്ഥിയാ ദ്വേതി നാനാക്ഖണികകമ്മവസേന കുസലഞ്ച അകുസലഞ്ച കടത്താരൂപസ്സ. വിപാകം പനേത്ഥ നഉപനിസ്സയേന സദ്ധിം ഘടിതത്താ ന ലബ്ഭതി. ഏകാദസമൂലകേ ഹേട്ഠാ വുത്തസദിസാവ ഗണനാ. ദ്വാദസമൂലകേ നകമ്മേ ഏകന്തി അബ്യാകതേന അബ്യാകതം. തത്ഥ ച ആഹാരിന്ദ്രിയവസേന വിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം. തേരസമൂലകാദീസുപി സബ്ബത്ഥ ഏകന്തി ആഗതട്ഠാനേ ഇദമേവ ഗഹേതബ്ബം. നാഹാരേ പന ഇന്ദ്രിയവസേന വിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം. നഇന്ദ്രിയേ ആഹാരവസേന. ചുദ്ദസമൂലകാദീസു നകമ്മേന സദ്ധിം ഘടിതത്താ നോഅത്ഥിനോഅവിഗതാ ന ലബ്ഭന്തീതി ന വുത്താ. നാഹാരപച്ചയാ നഝാനപച്ചയാതി നഇന്ദ്രിയം അപനേത്വാ വുത്തം. തസ്മാ തത്ഥ ഇന്ദ്രിയവസേന ഏകം വേദിതബ്ബം. നവിപാകപച്ചയാ നഇന്ദ്രിയപച്ചയാതി നാഹാരം അപനേത്വാ വുത്തം, തസ്മാ തത്ഥ ആഹാരവസേന ഏകം വേദിതബ്ബം. ഇമേസു പന ദ്വീസു പച്ചനീയതോ ഠിതേസു ഗണനാ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ഏകതോ ന ദസ്സിതാതി.

നഹേതുമൂലകം.

൫൩൪. നാരമ്മണമൂലകാദീസുപി പന്നരസതേരസഏകാദസനവാതി സബ്ബദുകേസു ചത്താരോവ മൂലഗണനപരിച്ഛേദാ. തികാദീസു പന ബഹുപച്ചയസമായോഗേ ഇതരാനിപി സത്ത പഞ്ച തീണി ദ്വേ ഏകന്തി പരിച്ഛിന്നഗണനാനി വിസ്സജ്ജനാനി ലബ്ഭന്തിയേവ. തേസു യേസം പച്ചയാനം സമായോഗേ യം യം ലബ്ഭതി, തം തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സാധുകം സല്ലക്ഖേത്വാ ഉദ്ധരിതബ്ബം. സബ്ബേസു ചേതേസു നാരമ്മണമൂലകാദീസു നാരമ്മണാദീനി പദാനി അതിക്കന്തേന ഹേതുപദേന സദ്ധിം പഠമം ബന്ധിത്വാവ ചക്കാനി കതാനി. യസ്മാ പന താനി നഹേതുമൂലകേ വുത്തസദിസാനേവ ഹോന്തി, തസ്മാ വിത്ഥാരേന അദസ്സേത്വാ സങ്ഖേപം കത്വാ ദസ്സിതാനി. തത്ഥ യഥാ നഹേതുമൂലകേ നാരമ്മണനഉപനിസ്സയാ വിസും വിസും പന്നരസ വാരേ ലഭന്താപി സമായോഗേ തേരസ ലഭിംസു, ഏവം സബ്ബത്ഥ തേരസേവ ലഭന്തി. യഥാ ച നാരമ്മണനസഹജാതേഹി സദ്ധിം നഉപനിസ്സയേ സത്ത വാരാ ഹോന്തി, ഏവം നഉപനിസ്സയനാരമ്മണേഹി സദ്ധിം നസഹജാതേപി സത്ത.

൫൩൮. നനിസ്സയപച്ചയാ നഉപനിസ്സയപച്ചയാ നപച്ഛാജാതേ തീണീതി കുസലാദീനി അബ്യാകതന്താനി. തേസു കടത്താരൂപഞ്ച ആഹാരസമുട്ഠാനഞ്ച പച്ചയുപ്പന്നം.

൫൪൩-൫൪൪. നാഹാരനഇന്ദ്രിയമൂലകേസു ചതുക്കേസു നകമ്മേന സദ്ധിം അഘടിതത്താ നഹേതുമൂലകേ വിയ ഏകേന്തേന ലബ്ഭന്തി. നഇന്ദ്രിയമൂലകേ നഉപനിസ്സയേ ച നപുരേജാതേ ച ഠപേത്വാ നാഹാരേ തീണീതി കാതബ്ബന്തി നഇന്ദ്രിയപച്ചയതോ പട്ഠായ ഇമേ ദ്വേ പച്ചയേ ഘടേത്വാ നഇന്ദ്രിയപച്ചയാ…പേ… നഉപനിസ്സയപച്ചയാ നാഹാരേ തീണീ. നഇന്ദ്രിയപച്ചയാ…പേ… നപുരേജാതപച്ചയാ നാഹാരേ തീണീതി ഏവം ഇമേഹി പച്ചയേഹി സദ്ധിം നാഹാരപച്ചയേ ച ഗണനാ കാതബ്ബാതി അത്ഥോ. തത്ഥ തീണീതി കുസലാദീനേവ അബ്യാകതസ്സ. തത്ഥ കുസലാകുസലാ കടത്താരൂപാനം പുരേജാതസ്സ ച കായസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയേന, അബ്യാകതാ പന ചിത്തചേതസികാ പച്ഛാജാതപച്ചയേനേവാതി ഇമേസം വസേന തീണി വിസ്സജ്ജനാനി കാതബ്ബാനി. പരതോ പന നപച്ഛാജാതേന സദ്ധിം ഘടിതത്താ നാഹാരേ ദ്വേതി വുത്തം. തത്ഥ കടത്താരൂപവസേന കുസലം അബ്യാകതസ്സ, തഥാ അകുസലന്തി ഏത്തകമേവ ലബ്ഭതി. ആഹാരസ്സ പന പടിക്ഖിത്തത്താ കബളീകാരാഹാരോ അത്ഥിഅവിഗതവസേനാപി പച്ചയഭാവം ന ലഭതി.

൫൪൫. നവിപ്പയുത്തമൂലകസ്സ ചതുമൂലകേ നഉപനിസ്സയേ പഞ്ചാതി കുസലോ സഹജാതകുസലസ്സ, കുസലോ കടത്താരൂപസങ്ഖാതസ്സ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ സഹജാതഅകുസലസ്സ, തഥാ കടത്താരൂപസങ്ഖാതസ്സ അബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതോ സഹജാതഅബ്യാകതസ്സാതി ഏവം പഞ്ച. നവിപ്പയുത്തപച്ചയാ…പേ… നഉപനിസ്സയേ തീണീതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ കുസലാദയോ തയോ അബ്യാകതസ്സ.

൫൪൬. നോഅത്ഥിപച്ചയാ നഹേതുയാ നവാതി നഹേതുപച്ചയാ നോഅത്ഥിയാ വുത്താ നവേവ. സബ്ബേപി ഹി തേ ഏകമൂലകേകാവസാനാ അനന്തരപകതൂപനിസ്സയവസേന ലബ്ഭന്തി. നാരമ്മണേ നവാതിപി തേയേവ നാരമ്മണേ ഠത്വാ നഉപനിസ്സയേ ദ്വേ കാതബ്ബാ. യാവ നിസ്സയമ്പീതി നോഅത്ഥിമൂലകേ നയേ ‘‘നോഅത്ഥിപച്ചയാ നഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണപച്ചയാ’’തി ഏവം ചക്കബന്ധഗമനേന നാരമ്മണപച്ചയേ ഠത്വാ ഇമേഹി വാ തീഹി, ഇതോ പരേസു നാധിപതിആദീസു അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ സദ്ധിം യാവ നിസ്സയപച്ചയം പാപുണാതി, താവ ഗന്ത്വാ നഉപനിസ്സയേ ദ്വേ വിസ്സജ്ജനാനി കാതബ്ബാനീതി അത്ഥോ.

ഏവം ലക്ഖണം ഠപേത്വാ പുന നാരമ്മണതോ പട്ഠായ യാവ നിസ്സയാ സത്ത പച്ചയേ ഗഹേത്വാ നഉപനിസ്സയേ ദ്വേതി ആഹ. തത്ഥ നോഅത്ഥിപച്ചയാ നഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണപച്ചയാ നഉപനിസ്സയേ ദ്വേ, നോഅത്ഥിപച്ചയാ നഹേതുനാരമ്മണനാധിപതിപച്ചയാ നഉപനിസ്സയേ ദ്വേതി ഏവം നാരമ്മണതോ പുരിമപച്ഛിമേഹി നിസ്സയപരിയോസാനേഹി സബ്ബപദേഹി സദ്ധിം യോജനാ കാതബ്ബാ. ദ്വേതി പനേത്ഥ കുസലോ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ അബ്യാകതസ്സാതി നാനാക്ഖണികകമ്മവസേന കടത്താരൂപസ്സ പച്ചയവസേന വേദിതബ്ബാനി. നഉപനിസ്സയപദേന സദ്ധിം നപുരേജാതാദീസു സബ്ബത്ഥ ദ്വേ. കമ്മപച്ചയോ പനേത്ഥ ന ഗഹിതോ. തസ്മിഞ്ഹി ഗഹിതേ തേപി ദ്വേ വാരാ ഛിജ്ജന്തി, വിസ്സജ്ജനമേവ ന ലബ്ഭതി. ഏവം യേന യേന സദ്ധിം യസ്സ യസ്സ സംസന്ദനേ. യം ലബ്ഭതി, യഞ്ച പരിഹായതി, തം സബ്ബം സാധുകം സല്ലക്ഖേത്വാ സബ്ബപച്ചനീയേസു ഗണനാ ഉദ്ധരിതബ്ബാതി.

പച്ചനീയഗണനവണ്ണനാ.

അനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനാ

൫൫൦. അനുലോമപച്ചനീയേ ‘‘ഹേതുയാ സത്ത, ആരമ്മണേ നവാ’’തി ഏവം അനുലോമേ ‘‘നഹേതുയാ പന്നരസ, നാരമ്മണേ പന്നരസാ’’തി ഏവം പച്ചനീയേ ച ലദ്ധഗണനേസു പച്ചയേസു യോ പച്ചയോ അനുലോമതോ ഠിതോ, തസ്സ അനുലോമേ ലദ്ധവാരേഹി സദ്ധിം യേ പച്ചനീയതോ ഠിതസ്സ പച്ചനീയേ ലദ്ധവാരേസു സദിസവാരാ, തേസം വസേന ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. അനുലോമസ്മിഞ്ഹി ഹേതുപച്ചയേ ‘‘ഹേതുയാ സത്താ’’തി സത്ത വാരാ ലദ്ധാ, പച്ചനീയേ നാരമ്മണപച്ചയേ ‘‘നാരമ്മണേ പന്നരസാ’’തി പന്നരസ ലദ്ധാ. തേസു യേ ഹേതുയാ സത്ത വുത്താ, തേഹി സദ്ധിം നാരമ്മണേ വുത്തേസു പന്നരസസു ‘‘കുസലോ കുസലസ്സ, അബ്യാകതസ്സ, കുസലാബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ അകുസലസ്സ, അബ്യാകതസ്സ, അകുസലാബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി ഇമേ സത്ത സദിസാ. തേ സന്ധായ ഹേതുപച്ചയാ നആരമ്മണേ സത്താതി വുത്തം. നഅധിപതിയാ സത്താതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

നസഹജാതസ്സ പന ഹേതുപച്ചയസ്സ അഭാവാ നസഹജാതേ ഏകോപി ന ലബ്ഭതി, തസ്മാ തേന സദ്ധിം യോജനാ ന കതാ. നഅഞ്ഞമഞ്ഞേ കുസലാദയോ തയോ രൂപാബ്യാകതസ്സ ലബ്ഭന്തി, തേ സന്ധായ തീണീതി വുത്തം. തഥാ നസമ്പയുത്തേ. നവിപ്പയുത്തേ പന കുസലം കുസലസ്സ, അകുസലം അകുസലസ്സ, അബ്യാകതം അബ്യാകതസ്സാതി അരൂപധമ്മവസേന തീണി വേദിതബ്ബാനി. നനിസ്സയനോഅത്ഥിനോഅവിഗതാ നസഹജാതോ വിയ ന ലബ്ഭന്തിയേവാതി തേഹിപി സദ്ധിം യോജനാ ന കതാ. ഏവമേത്ഥ സത്ത തീണീതി ദ്വേയേവ ഗണനപരിച്ഛേദാ, തേസം വസേന ഊനതരഗണനേന സദ്ധിം അതിരേകഗണനസ്സപി ഗണനം പരിഹാപേത്വാ പച്ചയഘടനേസു ഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

൫൫൧. തത്ഥ ഹേതുസഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതന്തി നാരമ്മണേ സത്താതി കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ, സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേന പച്ചയോ, നാരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ. കുസലാ ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ, സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേന പച്ചയോ, നാരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോതി ഇമിനാ നയേന സത്ത വാരാ ഉദ്ധരിതബ്ബാ. നാധിപതിയാ സത്താതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ദുതിയേ ഘടനേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പവിട്ഠത്താ ഠപേത്വാ നസമ്പയുത്തം സേസേസു തീണീതി വുത്തം. നസമ്പയുത്തേ പന അഞ്ഞമഞ്ഞവിപ്പയുത്തം പടിസന്ധിനാമരൂപം സന്ധായ ഏകന്തി വുത്തം. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ചേത്ഥ അനുലോമഘടനേ പവിട്ഠത്താ പച്ചനീയതോ ന ലബ്ഭതി, തസ്മാ ‘‘നഅഞ്ഞമഞ്ഞേ’’തി ന വുത്തം. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സേസഘടനേസുപി പവിട്ഠപച്ചയാ പച്ചനീയതോ ന ലബ്ഭന്തീതി ന വുത്താ. തതിയഘടനേ സമ്പയുത്തസ്സ പവിട്ഠത്താ സബ്ബത്ഥ തീണിയേവ. ചതുത്ഥഘടനേ വിപ്പയുത്തസ്സ പവിട്ഠത്താ തീണി കുസലാദീനി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ. പഞ്ചമേ വിപാകസ്സ പവിട്ഠത്താ സബ്ബത്ഥ ഏകം അബ്യാകതേന അബ്യാകതം. ഇതോ പരേസുപി വിപാകസമ്പയുത്തേസു ഏസേവ നയോ.

൫൫൨. ഹേതുസഹജാതനിസ്സയഇന്ദ്രിയമഗ്ഗഅത്ഥിഅവിഗതന്തി നാരമ്മണേ ചത്താരീതി കുസലോ കുസലസ്സ, അബ്യാകതസ്സ, കുസലാബ്യാകതസ്സ; അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സാതി ഇമേസം വസേന വേദിതബ്ബാനി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. നഅഞ്ഞമഞ്ഞേ ദ്വേതി കുസലോ അബ്യാകതസ്സ, തഥാ അബ്യാകതോ. പരതോപി ദ്വീസു ഏസേവ നയോ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബഘടനേസു ലബ്ഭമാനവസേന ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. സബ്ബാനിപി ചേതാനി ഇമസ്മിം അനുലോമപച്ചനീയേ സഹജാതവസേന ചേവ പകിണ്ണകവസേന ച പന്നരസാധികാനി ചത്താരി ഘടനസതാനി വുത്താനി. തേസു തസ്മിം തസ്മിം ഘടനേ യേ അനുലോമതോ ഠിതാ പച്ചയാ, തേസം ഏകോപി പച്ചനീയതോ ന ലബ്ഭതി. ഹേതുമൂലകേ ചേത്ഥ പഠമേ ഘടനേ അനുലോമതോ പഞ്ചന്നം പച്ചയാനം ഠിതത്താ പച്ചനീയതോ ഏകൂനവീസതി പച്ചയാ ആഗതാ. ഏവം സേസേസുപി അനുലോമതോ ഠിതാവസേസാ പച്ചനീയതോ ആഗതാ. അനുലോമതോ ചേത്ഥ ബഹൂസുപി ഠിതേസു പച്ചനീയതോ ഏകേകോവ ആഗതോതി വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച ഹേതുമൂലകേ, ഏവം ആരമ്മണാദിമൂലകേസുപി സബ്ബമേതം വിധാനം യഥാനുരൂപതോ വേദിതബ്ബന്തി.

അനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനാ.

പച്ചനീയാനുലോമവണ്ണനാ

൬൩൧. പച്ചനീയാനുലോമേപി ‘‘ഹേതുയാ സത്ത, ആരമ്മണേ നവാ’’തി ഏവം അനുലോമേ ‘‘നഹേതുയാ പന്നരസ, നാരമ്മണേ പന്നരസാ’’തി ഏവം പച്ചനീയേ ച ലദ്ധഗണനേസു പച്ചയേസു യോ പച്ചനീയതോ ഠിതോ, തസ്സ പച്ചനീയതോ ലദ്ധവാരേസു യേ അനുലോമതോ ഠിതസ്സ അനുലോമതോ ലദ്ധവാരേഹി സദിസാ വാരാ, തേസം വസേന ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. പച്ചനീയസ്മിഞ്ഹി നഹേതുപച്ചയേ ‘‘നഹേതുയാ പന്നരസാ’’തി പന്നരസ വാരാ ലദ്ധാ, അനുലോമേ ആരമ്മണപച്ചയേ ‘‘ആരമ്മണേ നവാ’’തി നവ വാരാ ലദ്ധാ. തത്ഥ യേ നഹേതുയാ പന്നരസ വുത്താ, തേസു യേ വാരാ ആരമ്മണേ വുത്തേഹി നവഹി സദിസാ, തേസം വസേന ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ യേ ആരമ്മണേ നവ വുത്താ, തേ നഹേതുയാ വുത്തേസു പന്നരസസു കുസലോ ‘‘കുസലാകുസലാബ്യാകതാനം, അകുസലോ അകുസലകുസലാബ്യാകതാനം, അബ്യാകതോ അബ്യാകതകുസലാകുസലാന’’ന്തി ഇമേഹി നവഹി സദിസാ, തേ സന്ധായ നഹേതുയാ ആരമ്മണേ നവാതി വുത്തം. അധിപതിയാ ദസാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ആരമ്മണാദീനഞ്ഹി അനുലോമഗണനായ യേ വാരാ വുത്താ നഹേതുപച്ചയേന സദ്ധിം സംസന്ദനേപി തേ സബ്ബേ ലബ്ഭന്തീതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ നഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ തം പച്ചവേക്ഖതി, പുബ്ബേ സുചിണ്ണാനി പച്ചവേക്ഖതീ’’തി ഇമിനാ ഉപായേന തേസം പാളി ഉദ്ധരിതബ്ബാ.

നഹേതുപച്ചയാ അധിപതിയാ ദസാതി ഏത്ഥ ഠപേത്വാ വീമംസാധിപതിം സേസാധിപതിവസേന അനുലോമവിഭങ്ഗേ ആഗതവാരാ ഉദ്ധരിതബ്ബാ. ഏവമേത്ഥ നവ ദസസത്തതീണിതേരസഏകന്തി ഛ ഗണനപരിച്ഛേദാ, തേസം വസേന ഊനതരഗണനേന സദ്ധിം അതിരേകഗണനസ്സാപി ഗണനം പരിഹാപേത്വാ നഹേതുമൂലകാദീനം നയാനം തിമൂലകാദീസു സബ്ബസംസന്ദനേസു ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. ഇദം താവ സാധാരണലക്ഖണം. ന പനേതം സബ്ബസംസന്ദനേസു ഗച്ഛതി, യേഹി പന പച്ചയേഹി സദ്ധിം യേസം പച്ചയാനം സംസന്ദനേ യേ വാരാ വിരുജ്ഝന്തി, തേ അപനേത്വാ അവസേസാനം വസേനപേത്ഥ ഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

നഹേതുപച്ചയാ നആരമ്മണപച്ചയാ അധിപതിയാ സത്താതി ഏത്ഥ ഹി കുസലോ അകുസലസ്സ; അബ്യാകതോ കുസലസ്സ, അകുസലസ്സാതി ഇമേ ആരമ്മണാധിപതിവസേന ലബ്ഭമാനാ തയോ വാരാ വിരുജ്ഝന്തി. കസ്മാ? നആരമ്മണപച്ചയാതി വുത്തത്താ. തസ്മാ തേ അപനേത്വാ സഹജാതാധിപതിനയേനേവേത്ഥ ‘‘കുസലോ കുസലസ്സ, അബ്യാകതസ്സ, കുസലാബ്യാകതസ്സ; അകുസലോ അകുസലസ്സ, അബ്യാകതസ്സ, അകുസലാബ്യാകതസ്സ; അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി സത്ത വാരാ വേദിതബ്ബാ. തേപി നഹേതുപച്ചയാതി വചനതോ ഠപേത്വാ വീമംസാധിപതിം സേസാധിപതീനം വസേന. ഏവം സബ്ബത്ഥ ഊനതരഗണനപച്ചയവസേന അവിരുജ്ഝമാനഗണനവസേന ച ഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

യേസു ച പച്ചയേസു പച്ചനീയതോ ഠിതേസു യേ അനുലോമതോ ന തിട്ഠന്തി, തേപി വേദിതബ്ബാ. സേയ്യഥിദം – അനന്തരേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ സമനന്തരാസേവനനത്ഥിവിഗതാ അനുലോമതോ ന തിട്ഠന്തി, സഹജാതേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ ഹേതുഅഞ്ഞമഞ്ഞവിപാകഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്താ അനുലോമതോ ന തിട്ഠന്തി, നിസ്സയേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ വത്ഥുപുരേജാതോ അനുലോമതോ ന തിട്ഠതി. ആഹാരേ വാ ഇന്ദ്രിയേ വാ പച്ചനീയതോ ഠിതേ ഹേതുഅഞ്ഞമഞ്ഞവിപാകഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്താ അനുലോമതോ ന തിട്ഠന്തി. ആരമ്മണേ പന പച്ചനീയതോ ഠിതേ അധിപതിഉപനിസ്സയാ അനുലോമതോ ന തിട്ഠന്തി, ആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയാ പന ന ലബ്ഭന്തി. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ യം ലബ്ഭതി, യഞ്ച ന ലബ്ഭതി, തം ജാനിത്വാ ലബ്ഭമാനവസേന വാരാ ഉദ്ധരിതബ്ബാ.

തത്ഥ സബ്ബേസുപി തിമൂലകാദീസു അനന്തരേ സത്താതിആദയോ ദുമൂലകേ ലദ്ധവാരായേവ സത്തമൂലകാദീസു പന നസഹജാതപച്ചയാ നിസ്സയേ തീണീതി പുരേജാതവസേന വത്ഥുനിസ്സയേ തീണി. കമ്മേ ദ്വേ നാനാക്ഖണികവസേനേവ. ആഹാരേ ഏകം കബളീകാരാഹാരവസേന. ഇന്ദ്രിയേ ഏകം രൂപിന്ദ്രിയവസേന. കമേന ഗന്ത്വാ വിപ്പയുത്തേ തീണീതി കുസലാദീനം അബ്യാകതന്താനി പച്ഛാജാതവസേന. അത്ഥിഅവിഗതേസു പഞ്ചാതി താനി ചേവ തീണി, കുസലാബ്യാകതാ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലാബ്യാകതാ അബ്യാകതസ്സാതി ഇമാനി ച ദ്വേ പച്ഛാജാതാഹാരിന്ദ്രിയവസേനാതി. പച്ഛാജാതപച്ചയസ്സ പച്ചനീകഭാവതോ പട്ഠായ പന അത്ഥിഅവിഗതേസു ഏകന്തി അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സ ആഹാരിന്ദ്രിയവസേന. നാഹാരേ ഗഹിതേ നഇന്ദ്രിയപച്ചയാതി ന ഗഹേതബ്ബം. തഥാ നഇന്ദ്രിയേ ഗഹിതേ നാഹാരപച്ചയാതി. കസ്മാ? ദ്വീസു ഏകതോ ഗഹിതേസു ഗണേതബ്ബവാരസ്സ അഭാവതോ. ഝാനമഗ്ഗാദീസുപി പച്ചനീകതോ ഠിതേസു ആഹാരതോ വാ ഇന്ദ്രിയതോ വാ ഏകം അനുലോമം അകത്വാവ അവസാനേ ഇന്ദ്രിയേ ഏകം, അത്ഥിയാ ഏകം, അവിഗതേ ഏകം, ആഹാരേ ഏകം, അത്ഥിയാ ഏകം, അവിഗതേ ഏകന്തി വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

നഹേതുമൂലകം.

൬൩൬. നാരമ്മണമൂലകാദീസു നഅഞ്ഞമഞ്ഞമൂലകേ നഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഹേതുയാ തീണീതി കുസലാദീനി ചിത്തസമുട്ഠാനാനം. അധിപതിയാ അട്ഠാതി അധിപതിയാ വുത്തേസു ദസസു ‘‘കുസലോ കുസലാബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ അകുസലാബ്യാകതസ്സാ’’തി ദ്വേ അപനേത്വാ സേസാനി അട്ഠ. സഹജാതേ പഞ്ചാതി ഹേതുയാ വുത്തേഹി തീഹി സദ്ധിം ‘‘കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച അബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ ച അബ്യാകതോ ച അബ്യാകതസ്സാ’’തി ഇമേ ദ്വേ. നിസ്സയേ സത്താതി തേഹി പഞ്ചഹി സദ്ധിം ‘‘അബ്യാകതോ കുസലസ്സ, അബ്യാകതോ അകുസലസ്സാ’’തി ഇമേ ദ്വേ വത്ഥുവസേന. കമ്മേ തീണീതി ഹേതുയാ വുത്താനേവ. സേസതികേസുപി ഏസേവ നയോ. അധിപതിയാ തീണീതി ഹേട്ഠാ വുത്താനേവ.

൬൪൪. നാഹാരമൂലകേ അഞ്ഞമഞ്ഞേ തീണീതി ഠപേത്വാ ആഹാരേ സേസചേതസികവസേന വേദിതബ്ബാനി. യഥാ ച ഹേട്ഠാ, തഥാ ഇധാപി നാഹാരനഇന്ദ്രിയേസു ഏകേകമേവ ഗഹിതം, ന ദ്വേ ഏകതോ.

൬൪൮. നസമ്പയുത്തപച്ചയാ ഹേതുയാ തീണീതി ഹേട്ഠാ നഅഞ്ഞമഞ്ഞേ വുത്താനേവ. അധിപതിയാ അട്ഠാതി വുത്താനേവ. നവിപ്പയുത്തമൂലകേ കമ്മേ പഞ്ചാതി കുസലാദിചേതനാ സഹജാതകുസലാദീനം, നാനാക്ഖണികാ കുസലാകുസലചേതനാ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപസ്സാതി ഏവം പഞ്ച. ആഹാരിന്ദ്രിയേസു തീണി സഹജാതസദിസാനി. ഝാനമഗ്ഗാദീസു തീണി ഹേതുസദിസാനി.

൬൫൦. നോഅത്ഥിമൂലകേ യസ്മാ ഹേതു നോഅത്ഥി നാമ ന ഹോതി, നിയമതോ അത്ഥിയേവ, തസ്മാ തം അഗ്ഗഹേത്വാ നാരമ്മണേ നവാതി വുത്തം. യഥാ ച ഹേതു, തഥാ അഞ്ഞേപി അത്ഥിപച്ചയലക്ഖണയുത്താ ഏത്ഥ അനുലോമതോ ന തിട്ഠന്തി. കമ്മേ ദ്വേതി ഇദം പന നാനാക്ഖണികകമ്മവസേന വുത്തം. പച്ചനീയതോ സബ്ബേ ലബ്ഭന്തി. യം പന അനുലോമതോ ലബ്ഭമാനമ്പി അഗ്ഗഹേത്വാ തതോ പുരേതരാ പച്ചയാ പച്ചനീയതോ ഗയ്ഹന്തി, സോ പച്ഛാ യോജനം ലഭതി. തേനേവേത്ഥ ‘‘നോഅത്ഥിപച്ചയാ നഹേതുപച്ചയാ…പേ… നോഅവിഗതപച്ചയാ കമ്മേ ദ്വേ’’തി വുത്തം. കസ്മാ പനേസ സകട്ഠാനേയേവ ന ഗഹിതോതി? യസ്മാ അവസേസേസുപി പച്ചനീയതോ ഠിതേസു ഏകോവ അനുലോമതോ ലബ്ഭതി. ഇദഞ്ഹി ഇമസ്മിം പച്ചയാനുലോമേ ലക്ഖണം – യോ സബ്ബേസു പച്ചനീയതോ ഠിതേസു ഏകോവ അനുലോമതോ ലബ്ഭതി, സോ പച്ഛാ വുച്ചതീതി. നോഅത്ഥിപച്ചയാ നോഹേതുപച്ചയാ…പേ… നോഅവിഗതപച്ചയാ ഉപനിസ്സയേ നവാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഇദം പന പകതൂപനിസ്സയവസേന വുത്തം. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ ലബ്ഭമാനം അലബ്ഭമാനം പുരേവുത്തം പച്ഛാവുത്തഞ്ച വേദിതബ്ബന്തി.

പഞ്ഹാവാരസ്സ പച്ചനീയാനുലോമവണ്ണനാ.

നിട്ഠിതാ ച കുസലത്തികപട്ഠാനസ്സ വണ്ണനാതി.