പഞ്ഹാവാരസ്സ ഘടനേ അനുലോമഗണനാ

൪൩൯. ഇദാനേത്ഥ യഥാലദ്ധാനി വിസ്സജ്ജനാനി ഗണനാവസേന ദസ്സേതും ഹേതുയാ സത്താതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സത്താതി കുസലേന കുസലം, അബ്യാകതം, കുസലാബ്യാകതന്തി തീണി. തഥാ അകുസലേന; അബ്യാകതേന അബ്യാകതമേവാതി ഏവം സത്ത. ആരമ്മണേ നവാതി ഏകമൂലകഏകാവസാനാനി നവ. അധിപതിയാ ദസാതി കുസലം കുസലസ്സ സഹജാതതോ ചേവ ആരമ്മണതോ ച; അകുസലസ്സ ആരമ്മണതോവ അബ്യാകതസ്സ സഹജാതതോ ചേവ ആരമ്മണതോ ച; കുസലാബ്യാകതസ്സ സഹജാതതോവാതി കുസലമൂലകാനി ചത്താരി. അകുസലം അകുസലസ്സ സഹജാതതോ ചേവ ആരമ്മണതോ ച; അബ്യാകതസ്സ സഹജാതതോവ തഥാ അകുസലാബ്യാകതസ്സാതി അകുസലമൂലകാനി തീണി. അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സ സഹജാതതോ ചേവ ആരമ്മണതോ ച; കുസലസ്സ ആരമ്മണതോവ തഥാ അകുസലസ്സാതി അബ്യാകതമൂലകാനി തീണീതി ഏവം ദസ. ഏത്ഥ പന ആരമ്മണാധിപതിപി സത്തധാ, സഹജാതാധിപതിപി സത്തധാവ ലബ്ഭതി.

അനന്തരേ സത്താതി കുസലമൂലകാനി ദ്വേ, തഥാ അകുസലമൂലകാനി, അബ്യാകതമൂലകാനി തീണീതി ഏവം സത്ത. സമനന്തരേപി ഏതാനേവ. സഹജാതേ നവാതി കുസലമൂലകാനി തീണി, അകുസലമൂലകാനി തീണി, അബ്യാകതമൂലകം ഏകം, തഥാ കുസലാബ്യാകതമൂലകം, അകുസലാബ്യാകതമൂലകഞ്ചാതി ഏവം നവ. അഞ്ഞമഞ്ഞേ തീണീതി കുസലേന കുസലം, അകുസലേന അകുസലം, അബ്യാകതേന അബ്യാകതന്തി ഏവം തീണി. നിസ്സയേ തേരസാതി സഹജാതതോവ കുസലമൂലകാനി തീണി, തഥാ അകുസലമൂലകാനി, തഥാ അബ്യാകതമൂലകാനി. ഏത്ഥ പന പുരേജാതമ്പി ലബ്ഭതി. അബ്യാകതഞ്ഹി അബ്യാകതസ്സ സഹജാതമ്പി ഹോതി പുരേജാതമ്പി; കുസലസ്സ പുരേജാതമേവ തഥാ അകുസലസ്സ. പുന കുസലാബ്യാകതോ സഹജാതപുരേജാതതോ കുസലസ്സ, സഹജാതതോവ അബ്യാകതസ്സ, തഥാ അകുസലാബ്യാകതോതി ഏവം തേരസ. ഉപനിസ്സയേ നവാതി ഏകമൂലകേകാവസാനാ നവ. തേസം വിഭങ്ഗേ തേവീസതി ഭേദാ ദസ്സിതാ. തേസു ആരമ്മണൂപനിസ്സയേ സത്ത, അനന്തരൂപനിസ്സയേ സത്ത, പകതൂപനിസ്സയേ നവ ഹോന്തി. പുരേജാതേ തീണീതി അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സ, കുസലസ്സ, അകുസലസ്സാതി ഏവം തീണി.

പച്ഛാജാതേ തീണീതി കുസലോ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ അബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സാതി ഏവം തീണി. ആസേവനേ തീണി അഞ്ഞമഞ്ഞസദിസാനി. കമ്മേ സത്ത ഹേതുസദിസാനി. തത്ഥ ദ്വീസു വിസ്സജ്ജനേസു നാനാക്ഖണികകമ്മമ്പി ആഗതം, പഞ്ചസു സഹജാതമേവ. വിപാകേ ഏകം അബ്യാകതേന അബ്യാകതം. ആഹാരഇന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗേസു സത്ത ഹേതുസദിസാനേവ. ഇന്ദ്രിയം പനേത്ഥ സഹജാതപുരേജാതവസേന ആഗതം. സമ്പയുത്തേ തീണി അഞ്ഞമഞ്ഞസദിസാനി. വിപ്പയുത്തേ പഞ്ചാതി സഹജാതപച്ഛാജാതതോ കുസലേന അബ്യാകതം, അകുസലേന അബ്യാകതം, സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതതോ അബ്യാകതേന അബ്യാകതം, വത്ഥുപുരേജാതതോ അബ്യാകതേന കുസലം, തഥാ അകുസലന്തി ഏകം കുസലമൂലം, ഏകം അകുസലമൂലം, തീണി അബ്യാകതമൂലാനീതി ഏവം പഞ്ച.

അത്ഥിയാ തേരസാതി സഹജാതതോ കുസലേന കുസലം, സഹജാതപച്ഛാജാതതോ കുസലേന അബ്യാകതം, സഹജാതതോവ കുസലേന കുസലാബ്യാകതന്തി കുസലമൂലാനി തീണി, തഥാ അകുസലമൂലാനി, സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതാഹാരിന്ദ്രിയതോ പന അബ്യാകതേന അബ്യാകതം, വത്ഥാരമ്മണപുരേജാതതോ അബ്യാകതേന കുസലം, തഥാ അകുസലം, സഹജാതപുരേജാതതോ കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച അകുസലസ്സ; സ്വേവ അബ്യാകതസ്സ സഹജാതപച്ഛാജാതആഹാരിന്ദ്രിയതോ സഹജാതപുരേജാതതോ ച കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച കുസലസ്സ; സ്വേവ അബ്യാകതസ്സ സഹജാതപച്ഛാജാതആഹാരിന്ദ്രിയതോതി ഏവം തേരസ. നത്ഥിവിഗതേസു സത്ത അനന്തരസദിസാനി. അവിഗതേ തേരസ അത്ഥിസദിസാനീതി. ഏവമേത്ഥ സത്ത ഗണനപരിച്ഛേദാ ഏകം തീണി പഞ്ച സത്ത നവ ദസ തേരസാതി. തേസു വിപാകവസേന ഏകമേവ ഏകകം, അഞ്ഞമഞ്ഞപുരേജാതപച്ഛാജാതാസേവനസമ്പയുത്തവസേന പഞ്ച തികാ, വിപ്പയുത്തവസേന ഏകമേവ പഞ്ചകം, ഹേതുഅനന്തരസമനന്തരകമ്മആഹാരിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗനത്ഥിവിഗതവസേന ദസ സത്തകാ, ആരമ്മണസഹജാതഉപനിസ്സയവസേന തയോ നവകാ, അധിപതിവസേന ഏകം ദസകം, നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന തയോ തേരസകാതി ഏവം തസ്മിം തസ്മിം പച്ചയേ നിദ്ദിട്ഠവാരേ ഗണനവസേന സാധുകം സല്ലക്ഖേത്വാ തേസം വസേന ദുകതികാദീസു പച്ചയസംസന്ദനേ ഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

൪൪൦. യേ പന പച്ചയാ യേസം പച്ചയാനം വിസഭാഗാ വാ വിരുദ്ധാ വാ ഹോന്തി, തേ തേഹി സദ്ധിം ന യോജേതബ്ബാ. സേയ്യഥിദം – ഹേതുപച്ചയസ്സ താവ ആരമ്മണാനന്തരസമനന്തരൂപനിസ്സയപുരേജാതപച്ഛാജാതകമ്മാസേവനാഹാരഝാനനത്ഥിവിഗതാ അധിപതിപച്ചയേ ച ഠപേത്വാ വീമംസം സേസാധിപതിനോ വിസഭാഗാ, സഹജാതാദയോ സഭാഗാ. കസ്മാ? തഥാ ഭാവാഭാവതോ. ഹേതുപച്ചയോ ഹി യേസം ഹേതുപച്ചയോ ഹോതി, തേസം സഹജാതാദിപച്ചയോപി ഹോതി, ആരമ്മണാദിപച്ചയോ പന ന ഹോതീതി ആരമ്മണാദയോ തസ്സ വിസഭാഗാ നാമ. തസ്മാ സോ തേഹി, തേ വാ തേന സദ്ധിം, ന യോജേതബ്ബാ. പുരേജാതപച്ഛാജാതസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിനത്ഥിവിഗതാവിഗതാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധാ, തേപി അഞ്ഞമഞ്ഞം ന യോജേതബ്ബാ. തത്ഥ അയോജനീയേ വജ്ജേത്വാ യോജനീയേഹി യോഗേ യേ വാരാ ലബ്ഭന്തി, തേ സങ്ഖേപതോ ദസ്സേതും ഹേതുപച്ചയാ അധിപതിയാ ചത്താരീതിആദി വുത്തം.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഹേതുപച്ചയസ്സ അധിപതിനാ സംസന്ദനേ ഊനതരഗണനവസേന സത്തഹി വാരേഹി ഭവിതബ്ബം, യസ്മാ പന അധിപതീസു വീമംസാവ ഹേതുപച്ചയോ, ന ഇതരേ, തസ്മാ വിസഭാഗേ വജ്ജേത്വാ സഭാഗവസേന ‘‘ചത്താരീ’’തി വുത്തം. താനി ഏവം വേദിതബ്ബാനി – കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ; കുസലാ വീമംസാ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം, കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ; കുസലാ വീമംസാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം, കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ച ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ; കുസലാ വീമംസാ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം, അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ; വിപാകാബ്യാകതാ കിരിയാബ്യാകതാ വീമംസാ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനന്തി. ഏത്ഥ ച വിപാകാബ്യാകതാ ലോകുത്തരതോവ ഗഹേതബ്ബാ. ആരമ്മണപച്ചയഅനന്തരപച്ചയാദയോ പന വിസഭാഗത്താ ന യോജിതാ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ ലബ്ഭമാനഞ്ച അലബ്ഭമാനഞ്ച ഞത്വാ ലബ്ഭമാനവസേന വാരാ ഉദ്ധരിതബ്ബാ.

സഹജാതേ സത്താതി ഹേതുയാ ലദ്ധാനേവ. അഞ്ഞമഞ്ഞേ തീണീതി സുദ്ധികഅഞ്ഞമഞ്ഞേ ലദ്ധാനേവ. നിസ്സയേ സത്താതി ഹേതുയാ ലദ്ധാനേവ. വിപാകേ ഏകന്തി സുദ്ധികവിപാകേ ലദ്ധമേവ. ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗേസു ചത്താരീതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ. സമ്പയുത്തേ തീണീതി സുദ്ധികസമ്പയുത്തേ ലദ്ധാനേവ. വിപ്പയുത്തേ തീണീതി കുസലാദിചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം പച്ചയുപ്പന്നം കത്വാ വേദിതബ്ബാനി. അത്ഥിഅവിഗതേസു സത്താതി ഹേതുയാ ലദ്ധാനേവ.

൪൪൧-൪൪൩. ഏവം യേഹി അധിപതിപച്ചയാദീഹി ഏകാദസഹി പച്ചയേഹി സദ്ധിം ഹേതുപച്ചയോ യോജനം ലഭതി, തേസം വസേന ദുമൂലകനയേ ഗണനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തിമൂലകാദീസു തസ്സ ദസ്സനത്ഥം ലക്ഖണം ഠപേന്തോ ഹേതുസഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതന്തി സത്താതിആദിമാഹ. പോത്ഥകേസു പന നിസ്സഉപനിസ്സഅധിപാതി ഏവം പരിഹീനക്ഖരാനി പച്ചയനാമാനി ലിഖന്തി, തം സഞ്ഞാകരണമത്തവസേന ലിഖിതം. തസ്മാ താദിസേസു ഠാനേസു പരിപുണ്ണാ പാളി കാതബ്ബാ. യം പനിദം ലക്ഖണം ഠപിതം, തേന ഇദം ദീപേതി – അയം ഹേതുപച്ചയോ സഹജാതാദീഹി ചതൂഹി സദ്ധിം സംസന്ദനേ അത്തനോ വിഭങ്ഗേ ലദ്ധാനി സത്തേവ വിസ്സജ്ജനാനി ലഭതി. സചേ പനേത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ പവിസതി, അഞ്ഞമഞ്ഞേ ലദ്ധാനി തീണി ലഭതി. സചേ സമ്പയുത്തപച്ചയോ പവിസതി, താനേവ തീണി ലഭതി. സചേ വിപ്പയുത്തപച്ചയോ പവിസതി, ഹേതുവിപ്പയുത്തദുകേ ലദ്ധാനി തീണി ലഭതി. സചേ വിപാകപച്ചയോ പവിസതി, സബ്ബേഹി വിപാകസഭാഗേഹി സദ്ധിം സംസന്ദനേ ഏവമേവ വിസ്സജ്ജനം ലഭതി. സചേ പനേത്ഥ ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയാ പവിസന്തി, തേഹി സദ്ധിം ദുമൂലകേ ലദ്ധാനി ചത്താരിയേവ ലഭതി. സചേ തേഹി സദ്ധിം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ പവിസതി, ഹേതാധിപതിദുകേ ദസ്സിതേസു ചതൂസു വിസ്സജ്ജനേസു ‘‘കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ചാ’’തി ദ്വേ അപനേത്വാ സേസാനി ദ്വേ ലഭതി. സചേപി തത്ഥ സമ്പയുത്തപച്ചയോ പവിസതി, താനേവ ദ്വേ ലഭതി. സചേ പന വിപ്പയുത്തപച്ചയോ പവിസതി, ഇതരാനി ദ്വേ ലഭതി. സചേ പന തേസു വിപാകപച്ചയോ പവിസതി, സബ്ബത്ഥ ഏകമേവ ലഭതി. അധിപതിനാ പന സദ്ധിം ഹേതാധിപതിദുകതോ ഊനതരഗണനേസു അപ്പവിസന്തേസു ചത്താരിയേവ ലഭതി. ഊനതരഗണനേസു പവിസന്തേസു തേസം വസേന ദ്വേ ഏകന്തി ലഭതി. ഏവം തേസം തേസം പച്ചയാനം സമായോഗേ ലബ്ഭമാനം ഗണനം വിദിത്വാ തിമൂലകാദീസു ഗണനാ ഉദ്ധരിതബ്ബാതി.

ഏതേസു പന ഘടനേസു സബ്ബപഠമാനി ചത്താരി ഘടനാനി സാമഞ്ഞതോ നവന്നമ്പി ഹേതൂനം വസേന വുത്താനി അവിപാകാനി. അബ്യാകതേന അബ്യാകതവിസ്സജ്ജനേ പനേത്ഥ വിപാകഹേതുപി ലബ്ഭതി.

തതോ പരാനി പഞ്ച ഘടനാനി വിപാകഹേതുവസേന വുത്താനി. തത്ഥ സബ്ബേപി സഹജാതവിപാകാ ചേവ വിപാകസഹജാതരൂപാ ച. തേസു പഠമേ ഘടനേ വിപാകാ ചേവ തംസമുട്ഠാനരൂപാ ച ലബ്ഭന്തി, ദുതിയേ വിപാകാ ചേവ പടിസന്ധിയഞ്ച വത്ഥുരൂപം. തതിയേ അരൂപധമ്മാവ. ചതുത്ഥേ വിപാകചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമേവ ലബ്ഭതി. പഞ്ചമേ വത്ഥുരൂപമേവ.

തതോ പരാനി പഞ്ചദസ ഘടനാനി ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗയുത്താനി അമോഹഹേതുവസേന വുത്താനി. തത്ഥ പഠമാനി നവ നിരാധിപതീനി, പച്ഛിമാനി ഛ സാധിപതീനി. നിരാധിപതികേസുപി പഠമാനി ചത്താരി സാമഞ്ഞതോ സബ്ബത്ഥ അമോഹവസേന വുത്താനി, പച്ഛിമാനി പഞ്ച വിപാകാമോഹവസേന. തത്ഥ നിരാധിപതികേസു പഠമേ ചത്താരീതി ഹേട്ഠാ ഹേതാധിപതിദുകേ ദസ്സിതാനേവ. ദുതിയേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം പരിഹായതി. തതിയേ വത്ഥുരൂപം പരിഹായതി. ചതുത്ഥേ കുസലോ ധമ്മോ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം, അബ്യാകതോ തംസമുട്ഠാനാനന്തി രൂപമേവ ലബ്ഭതി. തതോ പരാനി വിപാകയുത്താനി പഞ്ച ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ. സാധിപതികേസു പഠമാനി തീണി ഘടനാനി സാമഞ്ഞതോ വിപാകാവിപാകഹേതുവസേന വുത്താനി. തേസു പഠമേ ചത്താരി വുത്തനയാനേവ. ദുതിയേ രൂപം പരിഹായതി, തതിയേ അരൂപം പരിഹായതി. തതോ പരാനി തീണി വിപാകഹേതുവസേന വുത്താനി. തേസു പഠമേ രൂപാരൂപം ലബ്ഭതി, ദുതിയേ അരൂപമേവ, തതിയേ രൂപമേവ. ഏവമ്പി തേസം തേസം പച്ചയാനം സമായോഗേ ലബ്ഭമാനം ഗണനം വിദിത്വാ തിമൂലകാദീസു ഗണനാ ഉദ്ധരിതബ്ബാതി.

ഹേതുമൂലകം നിട്ഠിതം.

൪൪൪. ആരമ്മണമൂലകേപി അധിപതിപച്ചയാദയോ സത്ത ആരമ്മണേന സഭാഗാ, സേസാ സോളസ വിസഭാഗാതി തേ അയോജേത്വാ സത്തേവ യോജിതാ. തേസു അധിപതിയാ സത്താതി കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ, അകുസലസ്സ ധമ്മസ്സ, അബ്യാകതസ്സാതി ഏവം കുസലമൂലാനി തീണി, അകുസലമൂലം ഏകം, അബ്യാകതമൂലാനി തീണീതി സത്ത. നിസ്സയേ തീണീതി വത്ഥുവസേന അബ്യാകതമൂലാനേവ. ഉപനിസ്സയേ സത്ത ഹേട്ഠിമാനി ഏവ. പുരേജാതേ തീണീതി വത്ഥാരമ്മണവസേന അബ്യാകതമൂലാനി. വിപ്പയുത്തേ തീണീതി വത്ഥുവസേനേവ. അത്ഥിഅവിഗതേസു തീണീതി വത്ഥാരമ്മണവസേന. യഥാ പന ഹേതുമൂലകേ ലക്ഖണദസ്സനത്ഥം ഘടനാനി ഠപിതാനി, തഥാ ആരമ്മണമൂലകാദീസുപി.

൪൪൫. തത്ഥ യാനി താവ ഇമസ്മിം ആരമ്മണമൂലകേ പഞ്ച ഘടനാനി ഠപിതാനി. തത്ഥ പഠമം ആരമ്മണാധിപതിവസേന സാധിപതികം. തത്ഥ സത്താതി ആരമ്മണാധിപതിദുകേ ലദ്ധവിസ്സജ്ജനാനേവ. ദുതിയം നിരാധിപതികം. തത്ഥ തീണീതി വത്ഥാരമ്മണവസേന ആരമ്മണവസേനേവ വാ അബ്യാകതമൂലാനി. തതിയം നിസ്സയേന വുത്തം. തത്ഥ തീണീതി വത്ഥുവസേന അബ്യാകതമൂലാനി. ചതുത്ഥപഞ്ചമാനി സാധിപതികാനി. തേസു ചതുത്ഥേ ഏകന്തി വത്ഥാരമ്മണവസേന ആരമ്മണവസേനേവ വാ അബ്യാകതമൂലം അകുസലം. പഞ്ചമേ ഏകന്തി നിസ്സയതോ അബ്യാകതമൂലകം അകുസലം. ഏവമിധാപി ലബ്ഭമാനവസേന തികാദീസു ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ അധിപതിമൂലകാദീസു. ആരമ്മണഇന്ദ്രിയവിപാകവസേന വിത്ഥാരയോജനം പന അവത്വാ തത്ഥ തത്ഥ വത്തബ്ബയുത്തകമേവ വദാമാതി.

൪൪൬. അധിപതിമൂലകേ സഹജാതേ സത്താതി സഹജാതാധിപതിവസേന കുസലമൂലാനി തീണി, അകുസലമൂലാനി തീണി, അബ്യാകതമൂലം ഏകം. സഹജാതേന പന സദ്ധിം ആരമ്മണാധിപതി, ആരമ്മണാധിപതിനാ ച സദ്ധിം സഹജാതം ന ലബ്ഭതി. അഞ്ഞമഞ്ഞേ തീണീതി സഹജാതാധിപതിവസേനേവ. നിസ്സയേ അട്ഠാതി കുസലമൂലാനി തീണി, അകുസലമൂലാനി തീണി, അബ്യാകതമൂലാനി ദ്വേ. അബ്യാകതോ ഹി അധിപതി അബ്യാകതസ്സ സഹജാതതോ ചേവ ആരമ്മണതോ ച നിസ്സയോ ഹോതി, അകുസലസ്സ ആരമ്മണതോവ. കുസലസ്സ പന ഉഭയഥാപി ന ഹോതീതി അബ്യാകതമൂലാനി ദ്വേയേവാതി ഏവം അട്ഠ. ഉപനിസ്സയേ സത്ത ആരമ്മണസദിസാനേവ. പുരേജാതേ ഏകന്തി അബ്യാകതാധിപതി ആരമ്മണവസേന അകുസലസ്സ. വിപാകേ ഏകം അബ്യാകതേന അബ്യാകതം ലോകുത്തരം. ആഹാരാദീസു സത്ത ഹേട്ഠാ ഏകമൂലകേ ലദ്ധാനേവ. വിപ്പയുത്തേ ചത്താരീതി കുസലേന അബ്യാകതം, തഥാ അകുസലേന, അബ്യാകതേന അബ്യാകതഞ്ച കുസലഞ്ച. അത്ഥിഅവിഗതേസു അട്ഠ നിസ്സയസദിസാനേവ.

൪൪൭-൪൫൨. ഘടനാനി പനേത്ഥ പടിപാടിയാ ആരമ്മണാദീഹി അയോജേത്വാ പഠമം അത്ഥിഅവിഗതേഹി യോജിതാനി. കിം കാരണാതി? ഉഭയാധിപതിമിസ്സകത്താ. തത്ഥ പഠമേ ഘടനേ ആരമ്മണാധിപതിവസേന വത്ഥാരമ്മണം ലബ്ഭതി, ദുതിയേ നിസ്സയവസേന ഗരും കത്വാ അസ്സാദേന്തസ്സ വത്ഥുമേവ, തതിയേ സഹജാതാധിപതിവസേന കുസലാദയോ രൂപാനം, ആരമ്മണാധിപതിവസേന വത്ഥു അകുസലസ്സ. തതോ പരാനി തീണി ഘടനാനി ആരമ്മണാധിപതിവസേന വുത്താനി. തത്ഥ പഠമേ സത്താതി ഹേട്ഠാ വുത്താനേവ. ദുതിയേ ഏകന്തി പുരേജാതാനി വത്ഥാരമ്മണാനി അകുസലസ്സ. തതിയേ വത്ഥുമേവ അകുസലസ്സ. തതോ പരാനി തീണി ഘടനാനി വിപാകാവിപാകസാധാരണാനി സഹജാതാധിപതിവസേന വുത്താനി. തത്ഥ പഠമേ രൂപാരൂപം ലബ്ഭതി, ദുതിയേ അരൂപമേവ, തതിയേ രൂപമേവ. തതോ പരാനി തീണി വിപാകാധിപതിവസേന വുത്താനി. തേസുപി പഠമേ രൂപാരൂപം ലബ്ഭതി, ദുതിയേ അരൂപം, തതിയേ രൂപമേവ. തതോ പരാനി ഛ ഘടനാനി ആഹാരിന്ദ്രിയയുത്താനി ചിത്താധിപതിവസേന വുത്താനി. തത്ഥ തീണി അവിപാകാനി, തീണി സവിപാകാനി. തേസു ഗണനാ പാകടായേവ. തതോ പരാനി ഛ ഘടനാനി തഥേവ വിരിയാധിപതിവസേന വുത്താനി. നനു ച അധിപതിപടിപാടിയാ പഠമം വിരിയാധിപതിവസേന വത്തബ്ബാനി സിയും, കസ്മാ തഥാ ന വുത്താനീതി? പരതോ ഹേതുവസേന വുത്തഘടനേഹി സദിസത്താ. പരതോ ഹി ഹേതുവസേന ഘടനാനി അമോഹസ്സ വീമംസാധിപതിത്താ വീമംസായ ച സമ്മാദിട്ഠിഭാവതോ മഗ്ഗസമ്പയുത്താനി. വിരിയമ്പി ച സമ്മാവായാമമിച്ഛാവായാമഭാവേന മഗ്ഗോതി തേന സദ്ധിം ഘടനാനി പരതോ ഹേതുവസേന വുത്തഘടനേഹി സദിസാനീതി പരിവത്തേത്വാ വുത്താനി. തേസുപി ഗണനാ പാകടായേവ.

൪൫൩-൪൫൬. അനന്തരസമനന്തരമൂലകേസു സത്താതി കുസലോ കുസലസ്സ അബ്യാകതസ്സ ച, തഥാ അകുസലോ, അബ്യാകതോ തിണ്ണന്നമ്പീതി ഏവം സത്ത. കമ്മേ ഏകന്തി കുസലാ മഗ്ഗചേതനാ അത്തനോ വിപാകാബ്യാകതസ്സ. ഘടനാനി പനേതേസു തീണി തീണിയേവ. താനി ബഹുതരപടിപാടിയാ വുത്താനി.

൪൫൭-൪൬൦. സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയമൂലകേസു യേ യേ ദുകമൂലകേ പച്ചയാ വുത്താ തേ തേയേവ ആദിതോ ഠിതേന സഭാഗാ. തസ്മാ ദുകമൂലകേ ഗണനം ഞത്വാ യേ ഉപരി പച്ചയാ ഘടിതാ, തേസു ഊനതരഗണനസ്സ വസേന സബ്ബഘടനേസു ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ സഹജാതമൂലകേ ദസ ഘടനാനി. തേസു പഞ്ച അവിപാകാനി, പഞ്ച സവിപാകാനി. തത്ഥ അവിപാകേസു താവ പഠമേ കുസലോ കുസലസ്സ അബ്യാകതസ്സ, കുസലാബ്യാകതസ്സ, കുസലാബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സാതി ചത്താരി, തഥാ അകുസലോ, അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സേവാതി ഏവം നവ. തത്ഥ കുസലാകുസലാദികേസു അട്ഠസു വിസ്സജ്ജനേസു അരൂപഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപഞ്ച ലബ്ഭതി. അബ്യാകതേ വത്ഥുരൂപമ്പി. ദുതിയേ ഘടനേ അബ്യാകതവിസ്സജ്ജനേ രൂപേസു വത്ഥുമേവ ലബ്ഭതി, തതിയേ തീസുപി അരൂപമേവ, ചതുത്ഥേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമേവ, പഞ്ചമേ പടിസന്ധിയം വത്ഥുനാ സദ്ധിം അരൂപധമ്മാ. സവിപാകേസു പഠമേ വിപാകാ ചേവ വിപാകചിത്തസമുട്ഠാനരൂപഞ്ച, ദുതിയേ വിപാകാ ചേവ വത്ഥുരൂപഞ്ച, തതിയേ വിപാകമേവ, ചതുത്ഥേ വിപാകചിത്തസമുട്ഠാനമേവ, പഞ്ചമേ വത്ഥുരൂപമേവ ലബ്ഭതി.

അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലകേ ഛ ഘടനാനി. തേസു പഠമാനി തീണി അവിപാകാനി, പച്ഛിമാനി തീണി സവിപാകാനി. തേസു ഗണനാ പാകടായേവ.

൪൬൧. നിസ്സയമൂലകേ നിസ്സയപച്ചയാ ആരമ്മണേ തീണീതി വത്ഥും ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തകുസലാദിവസേന വേദിതബ്ബാനി. ഉപനിസ്സയേ ഏകന്തി വത്ഥും ആരമ്മണൂപനിസ്സയം കത്വാ ഉപ്പന്നാകുസലം. സേസം ദുമൂലകേ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൪൬൨-൪൬൪. ഇമസ്മിം പന നിസ്സയപച്ചയേ വീസതി ഘടനാനി. തേസു പുരിമാനി ഛ ഘടനാനി പുരേജാതസഹജാതവസേന വുത്താനി, തതോ ചത്താരി പുരേജാതവസേനേവ, തതോ ദസ സഹജാതവസേനേവ. തത്ഥ പഠമേ ഘടനേ തേരസാതി നിസ്സയപച്ചയവിഭങ്ഗേ വുത്താനേവ. ദുതിയേ അട്ഠാതി സഹജാതാധിപതിവസേന സത്ത, വത്ഥും ഗരും കത്വാ അകുസലഞ്ചാതി അട്ഠ. തതിയേ സത്ത ഇന്ദ്രിയപച്ചയേ ലദ്ധാനേവ. ചതുത്ഥേ പഞ്ച വിപ്പയുത്തേ ലദ്ധാനി. പഞ്ചമേ ചത്താരീതി കുസലാദീനി ചിത്തസമുട്ഠാനാനം, വത്ഥു ച അകുസലസ്സ. ഛട്ഠേ തീണീതി കുസലാദീനി ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ. പുരേജാതവസേന ചതൂസു പഠമേ തീണീതി വത്ഥു കുസലാദീനം, ചക്ഖാദീനി ച അബ്യാകതസ്സ. ദുതിയേ വത്ഥുമേവ കുസലാദീനം. തതിയേ ഏകന്തി വത്ഥു അകുസലസ്സ. ചതുത്ഥേ ചക്ഖാദീനി വിഞ്ഞാണപഞ്ചകസ്സ. സഹജാതവസേന ദസ സവിപാകാവിപാകവസേന ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ സഹജാതമൂലകേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

൪൬൫. ഉപനിസ്സയമൂലകേ ആരമ്മണേ സത്താതി ആരമ്മണൂപനിസ്സയേ ലദ്ധാനേവ. അധിപതിയാ സത്താതി താനേവ. അനന്തരസമനന്തരേസു അനന്തരൂപനിസ്സയേ ലദ്ധാനേവ. നിസ്സയേ ഏകന്തി വത്ഥു അകുസലസ്സ. പുരേജാതേ ഏകന്തി തസ്സേവ വത്ഥും വാ ആരമ്മണം വാ. ആസേവനേ തീണി അനന്തരൂപനിസ്സയവസേന. കമ്മേ ദ്വേ പകതൂപനിസ്സയവസേന. ലോകുത്തരകുസലചേതനാ പന അനന്തരൂപനിസ്സയോപി ഹോതി. വിപ്പയുത്തേ ഏകം ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേന, തഥാ അത്ഥിഅവിഗതേസു. നത്ഥിവിഗതേസു സത്ത അനന്തരസമാനേവ.

൪൬൬. ഉപനിസ്സയമൂലകാനി പന സത്ത ഘടനാനി ഹോന്തി. തത്ഥ പുരിമാനി തീണി ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേന വുത്താനി. തത്ഥ പഠമേ സത്താതി കുസലോ കുസലാദീനം, തഥാ അബ്യാകതോ, അകുസലോ അകുസലസ്സേവാതി ഏവം സത്ത. ദുതിയേ ഏകന്തി ചക്ഖാദിഅബ്യാകതം അകുസലസ്സ. തതിയേ വത്ഥു അകുസലസ്സ. തതോ പരാനി ദ്വേ അനന്തരൂപനിസ്സയവസേന വുത്താനി. തേസു ഗണനാ പാകടായേവ. തതോ ദ്വേ അനന്തരപകതൂപനിസ്സയവസേന വുത്താനി. തത്ഥ പഠമേ ലോകിയകുസലാകുസലചേതനാപച്ചയഭാവതോ ഗഹേതബ്ബാ, ദുതിയേ ലോകുത്തരകുസലാവ.

൪൬൭-൪൬൮. പുരേജാതമൂലകേ ആരമ്മണേ തീണീതി അബ്യാകതോ കുസലാദീനം. അധിപതിയാ ഏകന്തി അബ്യാകതോ അകുസലസ്സ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന സത്ത ഘടനാനി. തേസു പഠമം വത്ഥാരമ്മണവസേന വുത്തം, ദുതിയം വത്ഥുവസേനേവ, തതിയം ആരമ്മണവസേന, ചതുത്ഥം വത്ഥുസ്സ ആരമ്മണകാലവസേന, പഞ്ചമം ആരമ്മണാധിപതിവസേന, ഛട്ഠം വത്ഥുനോ ആരമ്മണാധിപതികാലവസേന, സത്തമം ചക്ഖാദിവസേന.

൪൬൯-൪൭൨. പച്ഛാജാതമൂലകേ വീസതി പച്ചയാ ന യുജ്ജന്തി, തയോവ യോജനം ലഭന്തി. ഏകമേവേത്ഥ ഘടനം, തം കായസ്സ കുസലാദീനം വസേന വേദിതബ്ബം. ആസേവനമൂലകേപി ഏകമേവ ഘടനം.

൪൭൩-൪൭൭. കമ്മമൂലകേ അനന്തരേ ഏകന്തി മഗ്ഗചേതനാവസേന വുത്തം. അഞ്ഞമഞ്ഞേ തീണീതി ഏത്ഥ പടിസന്ധിയം വത്ഥുപി ഗഹേതബ്ബം. ഉപനിസ്സയേ ദ്വേതി അനന്തരപകതൂപനിസ്സയവസേന ഹേട്ഠാ വുത്താനേവ. ഏവം സേസാനിപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഏത്ഥ പന ഏകാദസ ഘടനാനി. തത്ഥ പഠമാനി ദ്വേ പകതൂപനിസ്സയാനന്തരൂപനിസ്സയവിഭാഗതോ നാനാക്ഖണികകമ്മവസേന വുത്താനി. തതോ പരാനി ചത്താരി വിപാകാവിപാകതോ ഏകക്ഖണികകമ്മവസേന വുത്താനി. തത്ഥ പഠമേ അരൂപേന സദ്ധിം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം ലബ്ഭതി, ദുതിയേ അരൂപേന സദ്ധിം വത്ഥു, തതിയേ അരൂപമേവ, ചതുത്ഥേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമേവ. പടിസന്ധിയം പന കടത്താരൂപമ്പി ലബ്ഭതി. തതോ പരാനി പഞ്ച സവിപാകാനി, താനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ. വിപാകമൂലകേ പഞ്ച ഘടാനാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൪൭൮-൪൮൩. ആഹാരമൂലകേ സത്താതിആദീനി വുത്തനയാനേവ. ഘടനാനി പനേത്ഥ ചതുത്തിംസ. തേസു പഠമാനി പഞ്ച വിപാകാവിപാകസാമഞ്ഞതോ വുത്താനി. തത്ഥ പഠമേ ചത്താരോപി ആഹാരാ ലബ്ഭന്തി; ദുതിയേ തയോ അരൂപാഹാരാവ. തതിയേ വത്ഥുപി പച്ചയുപ്പന്നം ഹോതി, ചതുത്ഥേ തം പരിഹായതി. പഞ്ചമേ രൂപമേവ പച്ചയുപ്പന്നം. തതോ പരാനി പഞ്ച സവിപാകഘടനാനി, താനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ. തതോ പരാനി നവ ഘടനാനി ചേതനാഹാരവസേന വുത്താനി. തതോ പരാനി നവ നിരാധിപതിവിഞ്ഞാണാഹാരവസേന. തതോ പരാനി സാധിപതിവിഞ്ഞാണാഹാരവസേന ഛ ഘടനാനി വുത്താനി. തത്ഥ തീണി വിപാകാവിപാകസാമഞ്ഞവസേന വുത്താനി. തീണി വിപാകവസേനേവ. തത്ഥ ലോകിയാനം വിപാകാനം അഭാവതോ വത്ഥു പരിഹായതി.

൪൮൪-൪൯൫. ഇന്ദ്രിയമൂലകേ പുരേജാതേ ഏകന്തി ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനം വസേന അബ്യാകതേന അബ്യാകതം. സേസം ദുമൂലകം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഘടനാനി പനേത്ഥ ഛ സത്തതി. തത്ഥ പഠമേ സബ്ബാനിപി ഇന്ദ്രിയാനി പച്ചയട്ഠേന ലബ്ഭന്തി. ദുതിയേ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം ഹായതി. ന ഹി തം നിസ്സയോ ഹോതി. തതിയേ അരൂപിന്ദ്രിയാനി രൂപാനം. ചതുത്ഥേ ചക്ഖാദീനി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം. തതോ പരാനി നവ ഘടനാനി സഹജാതഅരൂപിന്ദ്രിയവസേന വുത്താനി, തതോ നവ മഗ്ഗഭൂതാനം ഇന്ദ്രിയാനം വസേന, തതോ നവ ഝാനങ്ഗഭൂതാനം, തതോ നവ ഝാനമഗ്ഗഭൂതാനം, തതോ നവ മനിന്ദ്രിയവസേനേവ, തതോ സാധിപതീനി ഛ, തതോ വീരിയവസേന മഗ്ഗസമ്പയുത്താനി ഛ, തതോ അമോഹഹേതുവസേന നിരാധിപതീനി നവ, സാധിപതീനി ഛ. തേസു സബ്ബേസു വിപാകപച്ചയേന അയുത്താനി ച യുത്താനി ച ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

൪൯൬-൫൦൦. ഝാനമൂലകേപി ദുമൂലകം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഘടനാനി പനേത്ഥ ഛത്തിംസ. തേസു പഠമാനി നവ ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗഭാവം അനാമസിത്വാ സാധാരണഝാനങ്ഗവസേനേവ വുത്താനി. തതോ പരാനി നവ ഇന്ദ്രിയഭൂതഝാനങ്ഗവസേന, തതോ നവ മഗ്ഗഭൂതഝാനങ്ഗവസേന, തതോ നവ ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗഭൂതഝാനങ്ഗവസേന. ചതൂസുപി ചേതേസു നവകേസു ആദിതോ ചത്താരി ചത്താരി വിപാകാവിപാകസാധാരണാനി. അവസാനേ പഞ്ച പഞ്ച വിപാകാനേവ, താനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ.

൫൦൧-൫൦൮. മഗ്ഗമൂലകേപി ദുമൂലകം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഘടനാനി പനേത്ഥ സത്തപഞ്ഞാസ. തേസു പഠമാനി നവ ഇന്ദ്രിയഝാനഭാവം അനാമസിത്വാ സുദ്ധികമഗ്ഗവസേനേവ വുത്താനി. തതോ നവ ഇന്ദ്രിയഭൂതമഗ്ഗവസേന, തതോ നവ ഝാനഭൂതമഗ്ഗവസേന, തതോ നവ ഇന്ദ്രിയഝാനഭൂതമഗ്ഗവസേന, തതോ ഛ അധിപതിഭൂതമഗ്ഗവസേന, തതോ നവ നിരാധിപതിമഗ്ഗഹേതുവസേന, തതോ ഛ സാധിപതിമഗ്ഗഹേതുവസേന, തത്ഥ നവകേസു പഞ്ച പഞ്ച ഛക്കേസു തീണി തീണി വിപാകാനി. സേസാനി സാധാരണാനി, താനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ.

൫൦൯-൫൧൦. സമ്പയുത്തമൂലകേ ദുമൂലകം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഏത്ഥ പന ദ്വേയേവ ഘടനാനി. തത്ഥ ഏകം സാധാരണവസേന, ഏകം വിപാകവസേന വുത്തം.

൫൧൧-൫൧൪. വിപ്പയുത്തമൂലകേപി ദുമൂലകം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഘടനാനി പനേത്ഥ തേരസ. തത്ഥ പഠമേ പഞ്ചാതി കുസലോ അബ്യാകതസ്സ, തഥാ അകുസലോ, അബ്യാകതോ തിണ്ണന്നമ്പി. ഏത്ഥ ച ഇമേ വിപ്പയുത്താദയോ സഹജാതാപി ഹോന്തി, പച്ഛാജാതപുരേജാതാപി. ദുതിയേ പുരേജാതസഹജാതാവ തതിയേ തേയേവ അധിപതിവസേന. തത്ഥ കുസലോ അബ്യാകതസ്സ തഥാ അകുസലോ, അബ്യാകതോ പന അബ്യാകതസ്സ ച ആരമ്മണാധിപതിവസേന അകുസലസ്സ ചാതി ഏവം ചത്താരി. ചതുത്ഥേ തീണീതി കുസലാദീനി അബ്യാകതസ്സ. ഇന്ദ്രിയാനി പനേത്ഥ രൂപാനിപി അരൂപാനിപി. പഞ്ചമേ പച്ചയാ അരൂപാവ ഛട്ഠേ വത്ഥുവസേന രൂപാവ സത്തമേ കുസലാബ്യാകതാനം വിപസ്സനാവസേന, അകുസലസ്സ അസ്സാദനവസേന വത്ഥുമേവ. അട്ഠമേ തദേവാകുസലസ്സ, നവമേ ചക്ഖാദീനി അബ്യാകതസ്സ, ദസമേ കുസലാദയോ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം, ഏകാദസമേ പടിസന്ധിയം വത്ഥു ഖന്ധാനം, ദ്വാദസമേ പടിസന്ധിയം ഖന്ധാ കടത്താരൂപാനം, തേരസമേ പടിസന്ധിയം ഖന്ധാ വത്ഥുസ്സ.

൫൧൫-൫൧൮. അത്ഥിപച്ചയമൂലകേ ഉപനിസ്സയേ ഏകന്തി ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേന അബ്യാകതം അകുസലസ്സ. സേസം ദുമൂലകേ ഉത്താനമേവ. ഘടനാനി പനേത്ഥ ഏകൂനതിംസ. തേസു പഠമേ അരൂപവത്ഥാരമ്മണമഹാഭൂതഇന്ദ്രിയാഹാരാനം വസേന സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതപച്ചയാ ലബ്ഭന്തി. ദുതിയേ പച്ഛാജാതകബളീകാരാഹാരാ ന ലബ്ഭന്തി. പഠമദുതിയഘടനാനേവ അധിപതിനാ സദ്ധിം ഉപരി തതിയചതുത്ഥാനി കതാനി. പുന പഠമമേവ ചതൂഹി ആഹാരേഹി സദ്ധിം പഞ്ചമം, രൂപിന്ദ്രിയേഹി സദ്ധിം ഛട്ഠം, രൂപാരൂപിന്ദ്രിയേഹി സദ്ധിം സത്തമം കതം. ദുതിയമേവ വാ പന ഇന്ദ്രിയേഹി സദ്ധിം സത്തമം കതം. പഠമദുതിയാനേവ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന സദ്ധിം അട്ഠമനവമാനി. തേസു നവമം അധിപതിനാ സദ്ധിം ദസമം കതം. തതോ ഏകാദസമേ പച്ചയവസേന വത്ഥു ഹായതി. ദ്വാദസമേ അരൂപധമ്മായേവ പച്ചയാ, തേരസമേ വത്ഥാരമ്മണാ, ചുദ്ദസമേ വത്ഥുമേവ, പന്നരസമേ ആരമ്മണമേവ, സോളസമേ വത്ഥുമേവ ആരമ്മണം, സത്തരസമേ പന തദേവ ആരമ്മണാധിപതിഭാവേന, അട്ഠാരസമേപി തദേവ ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേന, ഏകൂനവീസതിമേ ചക്ഖാദയോവ പച്ചയാ. ഇമാനി ഏകൂനവീസതി പകിണ്ണകഘടനാനി നാമ സഹജാതം അഗ്ഗഹേത്വാ വുത്താനി. തതോ പരാനി ദസ സഹജാതവസേന വുത്താനി.

൫൧൯. നത്ഥിവിഗതമൂലകേസു അനന്തരസമനന്തരമൂലകേസു വിയ ഉപനിസ്സയാസേവനകമ്മവസേന തീണിയേവ ഘടനാനി, അവിഗതമൂലകം അത്ഥിമൂലകസദിസമേവാതി.

യാനി പനേതാനി ഇമസ്മിം പഞ്ഹാവാരേ ഘടനാനി വുത്താനി, താനി സബ്ബാനിപി ദുവിധാനിയേവ – പകിണ്ണകതോ സഹജാതതോ ച. തത്ഥ സബ്ബേസമ്പി ആരമ്മണമൂലകാദീനം ആദിതോ സഹജാതം അഗ്ഗഹേത്വാ വുത്താനി പകിണ്ണകാനി നാമ. താനി ആരമ്മണമൂലകേ പഞ്ചപി, അധിപതിമൂലകേ ഛ, അനന്തരമൂലകേ തീണിപി, തഥാ സമനന്തരമൂലകേ, നിസ്സയമൂലകേ ദസ, ഉപനിസ്സയമൂലകേ സത്ത, പുരേജാതമൂലകേ സത്ത, പച്ഛാജാതമൂലകേ ഏകമേവ, തഥാ ആസേവനമൂലകേ, കമ്മമൂലകേ ദ്വേ, ആഹാരമൂലകേ ഏകം, ഇന്ദ്രിയമൂലകേ ചത്താരി, വിപ്പയുത്തമൂലകേ നവ, അത്ഥിമൂലകേ ഏകൂനവീസതി, നത്ഥിമൂലകേ തീണിപി, തഥാവിഗതമൂലകേ. അവിഗതമൂലകേ ഏകൂനവീസതീതി സബ്ബാനിപി സതഞ്ചേവ തീണി ച ഹോന്തി. സഹജാതനിസ്സയഭാവേന പനേതാനി പകിണ്ണകാനീതി വുത്താനി.

യാനി പന സഹജാതം ലബ്ഭന്തി, താനി സഹജാതഘടനാനി നാമാതി വുച്ചന്തി. താനി ആരമ്മണമൂലകേ അനന്തരസമനന്തരപുരേജാതപച്ഛാജാതആസേവനനത്ഥിവിഗതമൂലകേസു ന ലബ്ഭന്തി. ന ഹി തേ പച്ചയാ സഹജാതാനം പച്ചയാ ഹോന്തി. യഥാ ച സഹജാതാനം ന ഹോന്തി, തഥാ ഹേതുസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞവിപാകഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്തപച്ചയാ. അസഹജാതാനന്തി ഹേതുമൂലകേ സബ്ബാനി ചതുവീസതിപി ഘടനാനി സഹജാതഘടനാനേവ. തഥാ അധിപതിമൂലകേ ചതുവീസതി, സഹജാതമൂലകേ ദസപി, അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലകേ ഛപി, നിസ്സയമൂലകേ ദസ, കമ്മമൂലകേ നവ, വിപാകമൂലകേ പഞ്ചപി, ആഹാരമൂലകേ തേത്തിംസ, ഇന്ദ്രിയമൂലകേ ദ്വാസത്തതി ഝാനമൂലകേ ഛത്തിംസാപി, മഗ്ഗമൂലകേ സത്തപഞ്ഞാസമ്പി, സമ്പയുത്തമൂലകേ ദ്വേപി, വിപ്പയുത്തമൂലകേ ചത്താരി, അത്ഥിമൂലകേ ദസ, അവിഗതമൂലകേ ദസാതി സബ്ബാനിപി തീണി സതാനി ദ്വാദസ ച ഹോന്തി. ഇതി പുരിമാനി സതം തീണി ച ഇമാനി ച ദ്വാദസുത്തരാനി തീണി സതാനീതി സബ്ബാനിപി പഞ്ചദസാധികാനി ചത്താരി ഘടനസതാനി പഞ്ഹാവാരേ ആഗതാനി. തേസു യേ യേ പച്ചയധമ്മാ നാമവസേന ന പാകടാ ഹുത്വാ പഞ്ഞായന്തി, തേപി ഹേതുമൂലകാദീനം നയാനം ആദിതോ വിപാകാവിപാകസാമഞ്ഞതോ വുത്തേസു ഘടനേസു ദസ്സേതബ്ബാ. ദ്വാദസേവ ഹി ഹേതൂ ഛ ആരമ്മണാ ചത്താരോ അധിപതയോ ചത്താരോ ആഹാരാ വീസതി ഇന്ദ്രിയാനി സത്ത ഝാനങ്ഗാനി ദ്വാദസ മഗ്ഗങ്ഗാനീതി ഏതേ പച്ചയധമ്മാ നാമ. തേസു യേ യേ ധമ്മാ ഏകന്തേന കുസലാ, ഏകന്തേനേവ അകുസലാ, ഏകന്തേന കുസലവിപാകാ, ഏകന്തേനേവാകുസലവിപാകാ, ഏകന്തേനേവ വിപാകാ, ഏകന്തേനേവ അവിപാകാ തേ തേ സാധുകം സല്ലക്ഖേത്വാ യേ തത്ഥ വിപാകാ, തേ വിപാകഘടനേസു, യേ അവിപാകാ, തേ അവിപാകഘടനേസു യഥായോഗം യോജേതബ്ബാതി.

പഞ്ഹാവാരസ്സ ഘടനേ അനുലോമഗണനാ.

പച്ചനീയുദ്ധാരവണ്ണനാ

൫൨൭. ഇദാനി പച്ചനീയം ഹോതി. തത്ഥ യഥാ പടിച്ച വാരാദീസു ‘‘അകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ നയേന ലബ്ഭമാനാ പഞ്ഹാ ലബ്ഭമാനാനം പച്ചയാനം വസേന സരൂപതോവ വിത്ഥാരിതാ. ഏവം അവിത്ഥാരേത്വാ ഏകേന ലക്ഖണേന സങ്ഖേപതോ പച്ചനീയം ദസ്സേതും ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോതിആദിനാ നയേന അനുലോമതോ കുസലാദീനം പച്ചയാ ഉദ്ധടാ. തേ ച ഖോ പച്ചയാ സമൂഹവസേന, നോ ഏകേകപച്ചയവസേനേവ; തസ്മാ യേ യത്ഥ സമൂഹതോ ദസ്സിതാ, തേ വിഭജിത്വാ വേദിതബ്ബാ. സബ്ബേപി ഹി ഇമേ ചതുവീസതി പച്ചയാ അട്ഠസു പച്ചയേസു സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. കതരേസു അട്ഠസു? ആരമ്മണേ, സഹജാതേ, ഉപനിസ്സയേ, പുരേജാതേ, പച്ഛാജാതേ, കമ്മേ, ആഹാരേ, ഇന്ദ്രിയേതി. കഥം? ഠപേത്വാ ഹി ഇമേ അട്ഠ പച്ചയേ സേസേസു സോളസസു ഹേതുപച്ചയോ അഞ്ഞമഞ്ഞവിപാകഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്തപച്ചയോതി ഇമേ ഛ പച്ചയാ ഏകന്തേന സഹജാതാ ഹുത്വാ സഹജാതാനഞ്ഞേവ പച്ചയഭാവതോ സഹജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. അനന്തരപച്ചയോ സമനന്തരആസേവനനത്ഥിവിഗതപച്ചയോതി ഇമേ പന പഞ്ച ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധാ അത്തനോ അനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനാനഞ്ഞേവ പച്ചയഭാവതോ അനന്തരൂപനിസ്സയലക്ഖണേന ഉപനിസ്സയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. നിസ്സയപച്ചയോ സഹജാതപുരേജാതഭേദതോ ദുവിധോ. തത്ഥ സഹജാതനിസ്സയോ സഹജാതാനഞ്ഞേവ നിസ്സയപച്ചയഭാവതോ സഹജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, പുരേജാതനിസ്സയോ പുരേജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി.

അധിപതിപച്ചയോപി സഹജാതാധിപതിആരമ്മണാധിപതിവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ സഹജാതാധിപതി സഹജാതാനംയേവ അധിപതിപച്ചയഭാവതോ സഹജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ആരമ്മണാധിപതി ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ ഹോതിയേവാതി ആരമ്മണൂപനിസ്സയലക്ഖണേന ഉപനിസ്സയപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. വിപ്പയുത്തപച്ചയോ സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതഭേദതോ തിവിധോ. തത്ഥ സഹജാതവിപ്പയുത്തോ സഹജാതാനഞ്ഞേവ വിപ്പയുത്തപച്ചയഭാവതോ സഹജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. പുരേജാതവിപ്പയുത്തോ പുരേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജമാനാനം പച്ചയഭാവതോ പുരേജാതേ സങ്ഗഹിതോ. പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തോ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പുരേ ഉപ്പന്നാനം ഉപത്ഥമ്ഭനവസേന പച്ചയഭാവതോ പച്ഛാജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. അത്ഥിപച്ചയഅവിഗതപച്ചയാ സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതആഹാരിന്ദ്രിയാനഞ്ചേവ അത്ഥിഅവിഗതേസു ച ഏകേകസ്സ വസേന ഛഹി ഭേദേഹി ഠിതാ. തത്ഥ സഹജാതഅത്ഥിഅവിഗതാ സഹജാതാനഞ്ഞേവ അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയഭാവതോ. സഹജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. പുരേജാതാ പുരേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജമാനാനം പച്ചയഭാവതോ പുരേജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. പച്ഛാജാതാ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പുരേ ഉപ്പന്നാനം ഉപത്ഥമ്ഭനവസേന പച്ചയഭാവതോ പച്ഛാജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ആഹാരഭൂതാ കബളീകാരാഹാരപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ഇന്ദ്രിയഭൂതാ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി ഏവം ഇമേ സോളസ പച്ചയാ ഇമേസു അട്ഠസു പച്ചയേസു സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

ഇമേസമ്പി പന അട്ഠന്നം പച്ചയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്ഗഹോ അത്ഥിയേവ. ആദിതോ നിദ്ദിട്ഠോ ഹി ആരമ്മണപച്ചയോ അധിപതിഅനധിപതിഭേദേന ദുവിധോ. തത്ഥ അധിപതിഭൂതോ ആരമ്മണൂപനിസ്സയലക്ഖണേന ഉപനിസ്സയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. അനധിപതിഭൂതോ സുദ്ധോ ആരമ്മണപച്ചയോവ. കമ്മപച്ചയോപി സഹജാതനാനാക്ഖണികവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ സഹജാതകമ്മം അത്തനാ സഹജാതാനഞ്ഞേവ കമ്മപച്ചയഭാവതോ സഹജാതേയേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. നാനാക്ഖണികകമ്മം ബലവദുബ്ബലവസേന ദുവിധം. തത്ഥ ബലവകമ്മം വിപാകധമ്മാനം ഉപനിസ്സയോവ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതീതി ഉപനിസ്സയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ബലവമ്പി പന രൂപാനം ദുബ്ബലഞ്ച അരൂപാനം നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയേനേവ പച്ചയോ. ആഹാരപച്ചയോപി രൂപാരൂപതോ ദുവിധോ. തത്ഥ അരൂപാഹാരോ അത്തനാ സഹജാതാനഞ്ഞേവ പച്ചയോ ഹോതീതി സഹജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. രൂപാഹാരോ സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതാനം പച്ചയോ ന ഹോതി. അത്തനോ പന ഉപ്പാദക്ഖണം അതിക്കമിത്വാ ഠിതിപ്പത്തോ ആഹാരപച്ചയതം സാധേതീതി ആഹാരപച്ചയോവ ഹോതി. ഇന്ദ്രിയപച്ചയോപി രൂപാരൂപതോ ദുവിധോ. തത്ഥ അരൂപിന്ദ്രിയപച്ചയോ അത്തനാ സഹജാതാനഞ്ഞേവ ഇന്ദ്രിയപച്ചയതം സാധേതീതി സഹജാതേയേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. രൂപിന്ദ്രിയപച്ചയോ പന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദതോ ദുവിധോ. തത്ഥ അജ്ഝത്തം ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ പുരേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജമാനാനം സസമ്പയുത്തധമ്മാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ ഹോതീതി പുരേജാതേയേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ബാഹിരോ ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ നാമ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം, തം സഹജാതാനം പച്ചയോ ഹോന്തമ്പി അനുപാലനമത്തവസേനേവ ഹോതി, ന ജനകവസേനാതി ഇന്ദ്രിയപച്ചയോവ ഹോതി. ഏവം ഇമേ അട്ഠ പച്ചയാ അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി വേദിതബ്ബാ. അയം താവ അട്ഠസു പച്ചയേസു അവസേസാനം സോളസന്നഞ്ചേവ തേസംയേവ ച അട്ഠന്നം അഞ്ഞമഞ്ഞവസേന സങ്ഗഹനയോ.

ഇദാനി ഇമേസം അട്ഠന്നം പച്ചയാനം ഏകേകസ്മിം ചതുവീസതിയാപി പച്ചയേസു യേ യേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, തേ തേ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ അട്ഠന്നം താവ സബ്ബപഠമേ ആരമ്മണപച്ചയേ ആരമ്മണപച്ചയോവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, ന സേസാ തേവീസതി. ദുതിയേ സഹജാതപച്ചയേ ഹേതുപച്ചയോ സഹജാതാധിപതിപച്ചയോ സഹജാതപച്ചയോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ സഹജാതനിസ്സയപച്ചയോ സഹജാതകമ്മപച്ചയോ വിപാകപച്ചയോ സഹജാതആഹാരപച്ചയോ സഹജാതഇന്ദ്രിയപച്ചയോ ഝാനപച്ചയോ മഗ്ഗപച്ചയോ സമ്പയുത്തപച്ചയോ സഹജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയോ സഹജാതത്ഥിപച്ചയോ സഹജാതാവിഗതപച്ചയോതി ഇമേ പന്നരസ പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. തതിയേ ഉപനിസ്സയപച്ചയേ അധിപതിഭൂതോ ആരമ്മണപച്ചയോ ആരമ്മണഭൂതോ അധിപതിപച്ചയോ അനന്തരസമനന്തരഉപനിസ്സയആസേവനപച്ചയാ നാനാക്ഖണികോ ബലവകമ്മപച്ചയോ നത്ഥിപച്ചയോ വിഗതപച്ചയോതി ഇമേ നവ പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ചതുത്ഥേ പുരേജാതപച്ചയേ പുരേജാതനിസ്സയപച്ചയോ പുരേജാതപച്ചയോ പുരേജാതിന്ദ്രിയപച്ചയോ പുരേജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയോ പുരേജാതത്ഥിപച്ചയോ പുരേജാതാവിഗതപച്ചയോതി ഇമേ ഛ പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. പഞ്ചമേ പച്ഛാജാതപച്ചയേ പച്ഛാജാതപച്ചയോ പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയോ പച്ഛാജാതത്ഥിപച്ചയോ പച്ഛാജാതാവിഗതപച്ചയോതി ഇമേ ചത്താരോ പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ഛട്ഠേ കമ്മപച്ചയേ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയോവ സങ്ഗഹിതോ. സത്തമേ ആഹാരപച്ചയേ കബളീകാരാഹാരവസേനേവ ആഹാരപച്ചയോ ആഹാരത്ഥിപച്ചയോ ആഹാരാവിഗതപച്ചയോതി ഇമേ തയോ പച്ചയാ സങ്ഗഹിതാ. അട്ഠമേ ഇന്ദ്രിയപച്ചയേ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയപച്ചയോ ഇന്ദ്രിയത്ഥിപച്ചയോ ഇന്ദ്രിയാവിഗതപച്ചയോതി ഇമേ തയോ പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ഏവം ഇമേസം അട്ഠന്നം പച്ചയാനം ഏകേകസ്മിം ഇമേ ചിമേ ച പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗതാതി ഞത്വാ യേ യത്ഥ സങ്ഗഹം ഗതാ, തേ തസ്സ ഗണനേന ഗഹിതാവ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

ഏവം സബ്ബപച്ചയസങ്ഗാഹകാനം ഇമേസം അട്ഠന്നം പച്ചയാനം വസേന ഏകൂനപഞ്ഞാസായ പഞ്ഹേസു ഇമസ്മിം പച്ചനീയേ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദയോ ഇമേ പന്നരസ പഞ്ഹാ ഉദ്ധരിത്വാ വിസ്സജ്ജിതാ. തത്ഥ കുസലോ കുസലസ്സ, കുസലോ അകുസലസ്സ, കുസലോ അബ്യാകതസ്സ, കുസലോ കുസലാബ്യാകതസ്സാതി കുസലാദികാ ചത്താരോ പഞ്ഹാ; തഥാ അകുസലാദികാ; അബ്യാകതോ പന അബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതോ കുസലസ്സ, അബ്യാകതോ അകുസലസ്സാതി അബ്യാകതാദികാ തയോ; കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച കുസലസ്സ; തഥാ അബ്യാകതസ്സ; അകുസലോ ച അബ്യാകതോ ച അകുസലസ്സ; തഥാ അബ്യാകതസ്സാതി ദുമൂലകേകാവസാനാ ചത്താരോ ഹോന്തി. തേസു പഠമേ പഞ്ഹേ യേഹി ഭവിതബ്ബം, തേ സബ്ബേ സങ്ഗഹേത്വാ തയോ പച്ചയാ വുത്താ. ദുതിയേ ദ്വേ, തതിയേ പഞ്ച, ചതുത്ഥേ ഏകോവ പഞ്ചമേ തയോ, ഛട്ഠേ ദ്വേ, സത്തമേ പഞ്ച, അട്ഠമേ ഏകോവ നവമേ സത്ത, ദസമേ തയോ, ഏകാദസമേ തയോ, ദ്വാദസമേ ദ്വേ, തേരസമേ ചത്താരോ, ചുദ്ദസമേ ദ്വേ, പന്നരസമേപി ചത്താരോവ. തേ ‘‘സഹജാതപച്ചയേനാ’’തി അവത്വാ ‘‘സഹജാതം പച്ഛാജാത’’ന്തി വുത്താ. തത്ഥ കാരണം പരതോ വക്ഖാമ.

സമാസതോ പനേത്ഥ ഏകോ ദ്വേ തയോ ചത്താരോ പഞ്ച സത്താതി ഛളേവ പച്ചയപരിച്ഛേദാ ഹോന്തി. അയം പഞ്ഹാവാരസ്സ പച്ചനീയേ ഉക്കട്ഠവസേന പഞ്ഹാപരിച്ഛേദോ ചേവ തേ തേ പച്ചയേ സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സിതപച്ചയപരിച്ഛേദോ ച. ‘‘ന ഹേതുപച്ചയോ’’തിആദീസു ഹി ചതുവീസതിയാപി പച്ചയപച്ചനീയേസു ഏകപച്ചനീയേപി ഇതോ ഉദ്ധം പഞ്ഹാ വാ പച്ചയാ വാ ന ലബ്ഭന്തി, ഹേട്ഠാ ലബ്ഭന്തി. തസ്മാ യേസു പഞ്ഹേസു ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ച ധമ്മസ്സ സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം ഏകോവ പച്ചയോ ആഗതോ, തസ്മിം പച്ചയേ പടിക്ഖിത്തേ തേ പഞ്ഹാ പരിഹായന്തി. യസ്മിം പന പഞ്ഹേ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ അകുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം ദ്വേ പച്ചയാ ആഗതാ. തത്ഥ നാരമ്മണപച്ചയാതി ഏവം ഏകസ്മിം പച്ചയേ പടിക്ഖിത്തേപി ഇതരസ്സ പച്ചയസ്സ വസേന സോ പഞ്ഹോ ലബ്ഭതേവ. തേസു പന ദ്വീസുപി പച്ചയേസു പടിക്ഖിത്തേസു സോ വാരോ പച്ഛിജ്ജതി. ഏവമേവ യേസു പഞ്ഹേസു തയോ ചത്താരോ പഞ്ച സത്ത വാ ലബ്ഭന്തി, തേസു ഠപേത്വാ പടിക്ഖിത്തേ പച്ചയേ അവസേസാനം വസേന തേ പഞ്ഹാ ലബ്ഭന്തിയേവ. സബ്ബേസു പന പച്ചയേസു പടിക്ഖിത്തേസു സബ്ബേപി തേ വാരാ പച്ഛിജ്ജന്തീതി ഇദമേവ ചേത്ഥ ലക്ഖണം. ഇമിനാ ലക്ഖണേന ആദിതോ പട്ഠായ തേസു തേസു പഞ്ഹേസു സങ്ഖിപിത്വാ വുത്തപച്ചയാനം പഭേദോ ച തസ്മിം തസ്മിം പച്ചനീയേ തേസം തേസം പഞ്ഹാനം പരിഹാനി ച വേദിതബ്ബാ.

തത്രായം വിത്ഥാരകഥാ – പഠമപഞ്ഹേ താവ തീഹി പച്ചയേഹി ഏകൂനവീസതി പച്ചയാ ദസ്സിതാ. കഥം? കുസലോ ഹി കുസലസ്സ പുരേജാതപച്ഛാജാതവിപാകവിപ്പയുത്തേഹേവ പച്ചയോ ന ഹോതി, സേസേഹി വീസതിയാ ഹോതി, തേസു ആരമ്മണപച്ചയോ ഏകോവ സഹജാതേ പന സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന പന്നരസ പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി വുത്താ. തേസു ഹേതുപച്ചയേ പടിക്ഖിത്തേ ചുദ്ദസ ഹോന്തി. കുസലോ പന കുസലസ്സ നേവ വിപാകപച്ചയോ ന, വിപ്പയുത്തപച്ചയോതി തേ ദ്വേ അപനേത്വാ സേസേ ദ്വാദസ സന്ധായ സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോതി വുത്തം. ഉപനിസ്സയപച്ചയേപി സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന നവ പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി വുത്താ. തേസു അധിപതിഭൂതോ ആരമ്മണപച്ചയോ ആരമ്മണഭൂതോ ച അധിപതിപച്ചയോ ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേന ഉപനിസ്സയമേവ അനുപവിട്ഠോ. കുസലോ പന കുസലസ്സ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയോ ന ഹോതീതി തം അപനേത്വാ സേസേ ഛ സന്ധായ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോതി വുത്തം. ഏവം പഠമപഞ്ഹേ തീഹി പച്ചയേഹി ഏകൂനവീസതിപച്ചയാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. തേസു ഇമസ്മിം ഹേതുപച്ചനീയേ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ നഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ തം പച്ചവേക്ഖതി, പുബ്ബേ സുചിണ്ണാനി പച്ചവേക്ഖതീ’’തി ഏവമാദിനാ ആരമ്മണപച്ചയാദീസു വുത്തനയേനേവ ഉദ്ധരിത്വാ പാളി ദസ്സേതബ്ബാ.

ആരമ്മണപച്ചയേ പന പടിക്ഖിത്തേ തസ്സ വിത്ഥാരം അപനേത്വാ ഹേതുപച്ചയവിത്ഥാരം പക്ഖിപിത്വാ സായേവ പാളി ദസ്സേതബ്ബാ, സേസപച്ചയപടിക്ഖേപേസുപി ഏസേവ നയോ. തസ്മിം പന പച്ചയേ പടിക്ഖിത്തേ യേ വാരാ പരിഹായന്തി, തേ പരതോ വക്ഖാമ.

ദുതിയപഞ്ഹേ പന ദ്വീഹി പച്ചയേഹി തയോ പച്ചയാ ദസ്സിതാ. കഥം? കുസലോ ഹി അകുസലസ്സ അനന്തരാദിവസേന പച്ചയോ ന ഹോതി. തസ്മാ തേ അപനേത്വാ ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേന സങ്ഗഹിതം ആരമ്മണാധിപതിഞ്ചേവ പകതൂപനിസ്സയഞ്ച സന്ധായ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോതി വുത്തം. തസ്മാ സുദ്ധോ ആരമ്മണപച്ചയോ ആരമ്മണാധിപതിവസേന അധിപതിപച്ചയോ ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി ദുതിയപഞ്ഹേ ദ്വീഹി പച്ചയേഹി ഇമേ തയോ പച്ചയാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ.

തതിയപഞ്ഹേ പന പഞ്ചഹി പച്ചയേഹി അട്ഠാരസ പച്ചയാ ദസ്സിതാ. കഥം? കുസലോ ഹി അബ്യാകതസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞപുരേജാതാസേവനവിപാകസമ്പയുത്തേഹിയേവ പച്ചയോ ന ഹോതി, സേസേഹി ഏകൂനവീസതിയാ ഹോതി. തേസു ആരമ്മണപച്ചയോ ഏകോ. യസ്മാ പന കുസലോ അബ്യാകതസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞവിപാകസമ്പയുത്തവസേന പച്ചയോ ന ഹോതി, ഹേതുപച്ചയോ പടിക്ഖിത്തോ, കമ്മപച്ചയോ വിസും ഗഹിതോ, തസ്മാ ഇമേ പഞ്ച അപനേത്വാ സഹജാതേന ദസ പച്ചയാ ദസ്സിതാ. ഉപനിസ്സയേന ഹേട്ഠാ വുത്തേസു ഛസു ഠപേത്വാ ആസേവനം സേസാ പഞ്ച. പച്ഛാജാതോ ഏകോവ തഥാ സഹജാതനാനാക്ഖണികവസേന ദുവിധോപി കമ്മപച്ചയോതി ഏവം തതിയപഞ്ഹേ പഞ്ചഹി പച്ചയേഹി ഇമേ അട്ഠാരസ പച്ചയാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ.

ചതുത്ഥപഞ്ഹേ പന ഏകേന പച്ചയേന ദസ. കഥം? കുസലോ ഹി കുസലാബ്യാകതസ്സ സഹജാതേ വുത്തേസു പന്നരസസു അഞ്ഞമഞ്ഞവിപാകസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തേഹി പച്ചയോ ന ഹോതി, ഹേതുപച്ചയോ പടിക്ഖിത്തോ. ഇതി ഇമേ പഞ്ച അപനേത്വാ സേസാ ദസ പച്ചയാ ഏത്ഥ ഏകേന പച്ചയേന ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൫൨൮. യഥാ ച ഇമേസു കുസലാദികേസു ചതൂസു, തഥാ അകുസലാദികേസുപി ചതൂസു പഞ്ഹേസു തേഹി തേഹി പച്ചയേഹി തേ തേയേവ പച്ചയാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൫൨൯. തതോ പരാനം അബ്യാകതാദീനം തിണ്ണം പഞ്ഹാനം പഠമപഞ്ഹേ സത്തഹി പച്ചയേഹി തേവീസതി പച്ചയാ ദസ്സിതാ. കഥം? അബ്യാകതോ ഹി അബ്യാകതസ്സ ചതുവീസതിയാപി പച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി. ഹേതുപച്ചയേ പന പടിക്ഖിത്തേ തേവീസതി ഹോന്തി. തേസു ആരമ്മണപച്ചയോ ഏകോവ. യസ്മാ പനേത്ഥ അസഹജാതാനമ്പി സങ്ഗഹണത്ഥം ആഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയാ വിസും ഗഹിതാ. തസ്മാ ഇമേ തയോ അപനേത്വാ സഹജാതേന ദ്വാദസ പച്ചയാ ദസ്സിതാ. ഉപനിസ്സയേന ഹേട്ഠാ വുത്താ ഛ, പുരേജാതോ ഏകോവ തഥാ പച്ഛാജാതആഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയാതി ഏവമേത്ഥ സത്തഹി പച്ചയേഹി ഇമേ തേവീസതി പച്ചയാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. ദുതിയേ തീഹി പച്ചയേഹി ദ്വാദസ ദസ്സിതാ. കഥം? ആരമ്മണപച്ചയോ ഏകോ, ഉപനിസ്സയേന പന ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേന ആരമ്മണാധിപതിഅനന്തരസമനന്തരനത്ഥിവിഗതഉപനിസ്സയപച്ചയോതി ഛ ദസ്സിതാ. പുരേജാതേന പുരേജാതനിസ്സയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാ പഞ്ചാതി ഏവമേത്ഥ തീഹി പച്ചയേഹി ഇമേ ദ്വാദസ പച്ചയാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. തതിയേപി ഏസേവ നയോ.

൫൩൦. തതോ പരാനം ദുകമൂലകാനം ചതുന്നം പഞ്ഹാനം പഠമപഞ്ഹേ ‘‘സഹജാതപച്ചയേന പുരേജാതപച്ചയേനാ’’തി അവത്വാ ‘‘സഹജാതം പുരേജാത’’ന്തി വുത്തേഹി ദ്വീഹി നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന തയോ പച്ചയാ ദസ്സിതാ. കുസലാ ഹി ഖന്ധാ വത്ഥുനാ സദ്ധിം ഏകതോ കുസലസ്സ പച്ചയഭാവം സാധയമാനാ കിഞ്ചാപി സഹജാതാ, സഹജാതപച്ചയാ പന ന ഹോന്തി വത്ഥുമിസ്സകത്താ. തസ്മാ തേസം സഹജാതാനം നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന സഹജാതന്തി വുത്തം. വത്ഥുമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ. തമ്പി ഹി കിഞ്ചാപി പുരേജാതം, ഖന്ധമിസ്സകത്താ പന പുരേജാതപച്ചയോ ന ഹോതി. കേവലം പുരേജാതാനം നിസ്സയാദീനം വസേന പുരേജാതന്തി വുത്തം.

ദുതിയപഞ്ഹേ ‘‘സഹജാതം പച്ഛാജാതം ആഹാരം ഇന്ദ്രിയ’’ന്തി വുത്തേഹി ചതൂഹിപി സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന ചത്താരോ പച്ചയാ ദസ്സിതാ. ഇമസ്മിഞ്ഹി വാരേ സഹജാതപച്ചയോ ലബ്ഭതി, പച്ഛാജാതപച്ചയാദയോ ന ലബ്ഭന്തി. പച്ഛാജാതാനം പന ആഹാരിന്ദ്രിയസങ്ഖാതാനഞ്ച അത്ഥിഅവിഗതാനം വസേനേതം വുത്തം. കുസലാ ഹി ഖന്ധാ അബ്യാകതാ ച മഹാഭൂതാ ഉപാദാരൂപാനം സഹജാതപച്ചയേന നിസ്സയപച്ചയേന അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹീതി ചതുധാ പച്ചയാ ഹോന്തി. പച്ഛാജാതാ പന കുസലാ തേഹിയേവ ഭൂതേഹി സദ്ധിം തേസഞ്ഞേവ ഉപാദാരൂപാനം അത്ഥിഅവിഗതവസേന പച്ചയോ. കബളീകാരാഹാരോപി പച്ഛാജാതേഹി കുസലേഹി സദ്ധിം പുരേജാതസ്സ കായസ്സ അത്ഥിഅവിഗതവസേനേവ പച്ചയോ. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയമ്പി പച്ഛാജാതേഹി കുസലേഹി സദ്ധിം കടത്താരൂപാനം അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേനേവ പച്ചയോ. ഇതി ഇമം ചതുധാ പച്ചയഭാവം സന്ധായ ‘‘സഹജാതം പച്ഛാജാതം, ആഹാരം ഇന്ദ്രിയ’’ന്തി ഇദം വുത്തം. പച്ഛാജാതാഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയാ പനേത്ഥ ന ലബ്ഭന്തിയേവ. പരതോ അകുസലമിസ്സകപഞ്ഹാദ്വയേപി ഏസേവ നയോതി. ഏവമേത്ഥ തേസു തേസു പഞ്ഹേസു സങ്ഖിപിത്വാ വുത്തപച്ചയാനം പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. തസ്മിം തസ്മിം പന പച്ചയേ തേസം തേസം പഞ്ഹാനം പരിഹാനാപരിഹാനിം പരതോ ആവികരിസ്സാമാതി.

പച്ചനീയുദ്ധാരസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ.

പച്ചനീയഗണനവണ്ണനാ

൫൩൨. ഇദാനി ഏതേ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സാ’’തിആദയോ അനുലോമവസേന പന്നരസ വാരാ ദസ്സിതാ. യസ്മാ പച്ചനീയേപി ഏതേയേവ, ന ഇതോ ഉദ്ധം; ഹേട്ഠാ പന ഹോന്തി, തസ്മാ യസ്സ യസ്സ പച്ചയസ്സ പച്ചനീയേ യേ യേ വാരാ ലബ്ഭന്തി, തേ തേ ആദിതോ പട്ഠായ ഗണനവസേന ദസ്സേതും നഹേതുയാ പന്നരസാതിആദി ആരദ്ധം.

തത്ഥ നഹേതുയാ സബ്ബേസമ്പി യഥാദസ്സിതാനം പച്ചയാനം വസേന പന്നരസ ലബ്ഭന്തി. നാരമ്മണേ സഹജാതേ ഹേതുപച്ചയോ പവിസതി. തസ്മിം തസ്മിം വാരേ സുദ്ധോ ആരമ്മണപച്ചയോ പരിഹായതി, സേസപച്ചയവസേന തേ വാരാ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തി. യഥാ ച നാരമ്മണേ, ഏവം സേസേസുപി. സഹജാതേ ഹേതുപച്ചയോ പവിസതി. തസ്മിം തസ്മിഞ്ച വാരേ നഉപനിസ്സയേ നഅനന്തരേതി ഏവം പച്ചനീയതോ ഠിതാ പച്ചയാ പരിഹായന്തി, അവസേസപച്ചയവസേന തേ തേ വാരാ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തി. നസഹജാതേ പന ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ച, അകുസലോ ധമ്മോ അകുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ച, കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാ കുസലസ്സ, അകുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാ അകുസലസ്സാതി ഇമേ ചത്താരോ വാരാ പരിഹായന്തി. ഏതേസഞ്ഹി ചതുന്നം പുരിമേസു ദ്വീസു സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോതി ഏകാദസന്നം പച്ചയാനം വസേന ഏകോവ പച്ചയസങ്ഗഹോ വുത്തോ. തേ തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ അഞ്ഞേനാകാരേന വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തി. പച്ഛിമേസു ദ്വീസു നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേ സന്ധായ ‘‘സഹജാതം പുരേജാത’’ന്തി വുത്തം. തേ സഹജാതേ പടിക്ഖിത്തേ അവസേസാനം ഹേതുആദീനഞ്ച പുരേജാതാനഞ്ചേവ നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തി, തസ്മാ ഇമേ ചത്താരോപി വാരാ പരിഹായന്തി. അവസേസാനം വസേന ‘‘ഏകാദസാ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ സിയാ – യഥാ ഹേതുമ്ഹി പടിക്ഖിത്തേ സേസാനം അധിപതിആദീനം വസേന തേ വാരാ ലദ്ധാ, ഏവം സഹജാതേ പടിക്ഖിത്തേ അവസേസാനം ഹേതുആദീനം വസേന കസ്മാ ന ലബ്ഭന്തീതി? നിപ്പദേസത്താ. ഹേതുആദയോ ഹി സഹജാതാനം ഏകദേസമത്തതോ സപ്പദേസാ, തസ്മാ തേസു പടിക്ഖിത്തേസു അഞ്ഞേസം വസേന തേ വാരാ ലബ്ഭന്തി. സഹജാതോ പന നിപ്പദേസോ സബ്ബേപി ഹേതുആദയോ ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ സബ്ബേപി തേ പടിക്ഖിത്താ ഹോന്തി. ന ഹി അസഹജാതാ ഹേതുപച്ചയാദയോ നാമ അത്ഥി. ഇതി സഹജാതസ്സ നിപ്പദേസത്താ തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ സബ്ബേപി തേ ഉഭോപി വാരാ ന ലബ്ഭന്തി. ‘‘സഹജാതം പുരേജാത’’ന്തി വിസ്സജ്ജിതവാരേസു പന കിഞ്ചാപി സഹജാതപച്ചയോയേവ നത്ഥി, യസ്മാ പനേത്ഥ സഹജാതാവ അരൂപക്ഖന്ധാ നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന പച്ചയാ, സഹജാതേ ച പടിക്ഖിത്തേ ഏകന്തേന സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതാ പടിക്ഖിത്താ ഹോന്തി, തസ്മാ തസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ തേപി വാരാ ന ലബ്ഭന്തീതി ഏവം സബ്ബഥാപേത്ഥ ഇമേ ചത്താരോ വാരാ പരിഹായന്തി. അവസേസാനഞ്ഞേവ വസേന ഏകാദസാതി വുത്തം.

നഅഞ്ഞമഞ്ഞനനിസ്സയനസമ്പയുത്തേപി തേയേവ വാരാ പരിഹായന്തി. കസ്മാ? സഹജാതഗതികത്താ. യഥേവ ഹി അരൂപധമ്മഭൂതോ സഹജാതപച്ചയോ നിപ്പദേസേന ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധേ ഗണ്ഹാതി, തഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയസമ്പയുത്താപീതി സഹജാതഗതികത്താ ഏതേസുപി പടിക്ഖിത്തേസു തേ വാരാ ന ലബ്ഭന്തീതി വേദിതബ്ബാ. തേന വുത്തം നഅഞ്ഞമഞ്ഞേ ഏകാദസ, നനിസ്സയേ ഏകാദസ, നസമ്പയുത്തേ ഏകാദസാതി.

തത്ഥ സിയാ – കിഞ്ചാപി ഇമേ അവിസേസേന കുസലാദിഭേദാനം ചതുന്നം ഖന്ധാനം സങ്ഗാഹകത്താ സഹജാതഗതികാ, കുസലോ പന കുസലാബ്യാകതസ്സ ഠപേത്വാ സഹജാതപച്ചയം അഞ്ഞഥാ പച്ചയോവ ന ഹോതി, തസ്മാ തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ സോ വാരോ പരിഹായതു. കുസലോ പന കുസലാബ്യാകതാനം നേവ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ഹോതി, തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ സോ വാരോ കസ്മാ പരിഹായതീതി? അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയധമ്മവസേന പവത്തിസബ്ഭാവതോ. യഥേവ ഹി കുസലാബ്യാകതാ കുസലസ്സ സഹജാതപച്ചയോവ ന ഹോന്തി. സഹജാതധമ്മവസേന പന നിസ്സയപച്ചയാദീഹി പവത്തിസബ്ഭാവതോ തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ സോ വാരോ പരിഹായതി, ഏവമിധാപി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയധമ്മവസേന സഹജാതാദീഹി പവത്തിസബ്ഭാവതോ തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ സോ വാരോ പരിഹായതി. നഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചയോതി പദസ്സ ഹി അയമത്ഥോ – യേ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയസങ്ഗഹം ഗതാ, ന തേഹി പച്ചയോ. കുസലോ ച കുസലാബ്യാകതാനം സഹജാതാദിവസേന പച്ചയോ ഹോന്തോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയധമ്മേഹേവ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ സോ വാരോ പരിഹായതി. യഥാ ച സോ വാരോ, തഥാ സേസാപി തയോതി ചത്താരോപി തേ വാരാ പരിഹായന്തി.

നനിസ്സയേ ഏകാദസാതി ഏത്ഥാപി യസ്മാ തേസം വാരാനം ഏകേന്തേന സഹജാതപച്ചയധമ്മാവ നിസ്സയഭൂതാ, തസ്മാ നിസ്സയേ പടിക്ഖിത്തേ പരിഹായന്തി. നപുരേജാതേ തേരസാതി സഹജാതം പുരേജാതന്തി വുത്തവിസ്സജ്ജനേ ദ്വിമൂലകേ ദ്വേ അപനേത്വാ തേരസ. യഥാ ഹി തേ സഹജാതേ പടിക്ഖിത്തേ പുരേജാതാനഞ്ഞേവ നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തി, തഥാ പുരേജാതേപി പടിക്ഖിത്തേ സഹജാതാനഞ്ഞേവ നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തി, തസ്മാ തേ അപനേത്വാ തേരസാതി വേദിതബ്ബാ.

നപച്ഛാജാതേ പന്നരസാതി ഏത്ഥ ‘‘പച്ഛാജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വാ ‘‘സഹജാതം പച്ഛാജാതം ആഹാരം ഇന്ദ്രിയ’’ന്തി വാ ആഗതട്ഠാനേസു ഠപേത്വാ പച്ഛാജാതം അവസേസവസേനപി തേ പഞ്ഹാ ലബ്ഭന്തി, തസ്മാ പന്നരസേവ വുത്താ. നകമ്മേതിആദീസു യസ്മാ കമ്മവിപാകാഹാരിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗാപി കുസലാദിഭേദാനം ചതുന്നം ഖന്ധാനം ഏകദേസോവ തസ്മാ ഠപേത്വാ തേ ധമ്മേ അവസേസധമ്മവസേന സഹജാതധമ്മാ പച്ചയാ ഹോന്തീതി ഏകമ്പി പഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനം ന പരിഹീനം. നസമ്പയുത്തേ ഏകാദസാതി യസ്മാ തേസു ചതൂസു വാരേസു സമ്പയുത്തധമ്മാ സഹജാതാദിപച്ചയേന പച്ചയാ ഹോന്തി, തസ്മാ സമ്പയുത്തപച്ചയപടിക്ഖേപേന തേയേവ വാരാ പരിഹായന്തീതി വേദിതബ്ബാ. നവിപ്പയുത്തേ നവാതി ദുമൂലകഏകാവസാനാ ചത്താരോ ഏകമൂലകദുകാവസാനാ ദ്വേ ചാതി ഇമേ ഛ വാരാ ഏകന്തേന വിപ്പയുത്തപച്ചയധമ്മേഹി യുത്താ. തേഹി സഹജാതാദിവസേന പച്ചയാ ഹോന്തി, തസ്മാ വിപ്പയുത്തേ പടിക്ഖിത്തേ സബ്ബേപി തേ പരിഹായന്തീതി നവേവ ലബ്ഭന്തി. തേന വുത്തം ‘‘നവിപ്പയുത്തേ നവാ’’തി. നോഅത്ഥിനോഅവിഗതേസുപി തേയേവ വേദിതബ്ബാ. ഏകന്തേന ഹി തേ വാരാ അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയധമ്മയുത്താ, തസ്മാ തേ തേസം പടിക്ഖേപേ പരിഹായന്തി. യേപി ലബ്ഭന്തി, തേസു ആരമ്മണവസേന അനന്തരാദിവസേന വാ വിസ്സജ്ജനാനി കാതബ്ബാനി. സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതആഹാരിന്ദ്രിയഭേദതോ പഞ്ചന്നം അത്ഥിഅവിഗതാനം വിപ്പയുത്തധമ്മാനം വാ വസേന ന കാതബ്ബാനീതി.

൫൩൩. ഏവം പച്ചനീയേ ലദ്ധവാരേ ഗണനതോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ദുമൂലകാദിവസേന പച്ചയഗണനം ദസ്സേതും നഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണേ പന്നരസാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ നഹേതുമൂലകദുകേസു അതിരേകഗണനോ ഊനതരഗണനേന സദ്ധിം യോജിതോ ഊനതരഗണനോവ ഹോതി.

തിമൂലകേ നഉപനിസ്സയേ തേരസാതി കുസലോ അകുസലസ്സ, അകുസലോ കുസലസ്സാതി ദ്വേ വാരാ പരിഹായന്തി. കസ്മാ? നാരമ്മണേന സദ്ധിം നഉപനിസ്സയസ്സ ഘടിതത്താ. ആരമ്മണവസേന ഹി ഉപനിസ്സയവസേന ച ഇമേസം പവത്തി. തഞ്ച ഉഭയം പടിക്ഖിത്തം. ആരമ്മണാധിപതി ച ആരമ്മണൂപനിസ്സയഗ്ഗഹണേന ഗഹിതോ ഹോതിയേവ.

ഛമൂലകേപി നഉപനിസ്സയേ തേരസാതി തേയേവ തേരസ. സത്തമൂലകേ പന നഉപനിസ്സയേ സത്താതി നസഹജാതേന സദ്ധിം ഘടിതത്താ തത്ഥ പരിഹീനേഹി ചതൂഹി സദ്ധിം ‘‘കുസലോ കുസലസ്സ, കുസലോ അകുസലസ്സ, അകുസലോ അകുസലസ്സ, അകുസലോ കുസലസ്സാ’’തി ഇമേ അനന്തരൂപനിസ്സയപകതൂപനിസ്സയവസേന പവത്തമാനാ ചത്താരോതി അട്ഠ പരിഹായന്തി, തസ്മാ അവസേസാനം വസേന സത്താതി വുത്തം. നപുരേജാതേ ഏകാദസാതി നസഹജാതേന സദ്ധിം ഘടിതത്താ ഏകാദസ. നപച്ഛാജാതേ നവാതി തേസു ഏകാദസസു സഹജാതം പച്ഛാജാതം ആഹാരം ഇന്ദ്രിയന്തി ലദ്ധവിസ്സജ്ജനേസു ദുമൂലകേ അബ്യാകതന്തേ ദ്വേ വാരേ അപനേത്വാ. തേ ഹി സഹജാതേ പടിക്ഖിത്തേപി പച്ഛാജാതവസേന അപരിഹീനാ. സഹജാതേന പന സദ്ധിം പച്ഛാജാതേ പടിക്ഖിത്തേ പരിഹായന്തീതി സേസാനം വസേന നവാതി വുത്തം. അട്ഠമൂലകേ നനിസ്സയേ ഏകാദസാതി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തസദിസമേവ. നവമൂലകേ നഉപനിസ്സയേ പഞ്ചാതി കുസലാദയോ അബ്യാകതന്താ തയോ ദുമൂലകാ അബ്യാകതന്താ ദ്വേ ചാതി പഞ്ച. തേസു നാനാക്ഖണികകമ്മകബളീകാരാഹാരരൂപജീവിതിന്ദ്രിയപച്ഛാജാതധമ്മവസേന വിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം.

ദസമൂലകേ നപുരേജാതേ പഞ്ചാതിആദീസുപി തേയേവ. നപച്ഛാജാതേ തീണീതി പച്ഛാജാതവസേന ലബ്ഭമാനേ ദുമൂലകേ അബ്യാകതന്തേ ദ്വേ അപനേത്വാ അവസേസാ. നവിപ്പയുത്തേപി തേയേവ തയോ. നോഅത്ഥിയാ ദ്വേതി നാനാക്ഖണികകമ്മവസേന കുസലഞ്ച അകുസലഞ്ച കടത്താരൂപസ്സ. വിപാകം പനേത്ഥ നഉപനിസ്സയേന സദ്ധിം ഘടിതത്താ ന ലബ്ഭതി. ഏകാദസമൂലകേ ഹേട്ഠാ വുത്തസദിസാവ ഗണനാ. ദ്വാദസമൂലകേ നകമ്മേ ഏകന്തി അബ്യാകതേന അബ്യാകതം. തത്ഥ ച ആഹാരിന്ദ്രിയവസേന വിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം. തേരസമൂലകാദീസുപി സബ്ബത്ഥ ഏകന്തി ആഗതട്ഠാനേ ഇദമേവ ഗഹേതബ്ബം. നാഹാരേ പന ഇന്ദ്രിയവസേന വിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം. നഇന്ദ്രിയേ ആഹാരവസേന. ചുദ്ദസമൂലകാദീസു നകമ്മേന സദ്ധിം ഘടിതത്താ നോഅത്ഥിനോഅവിഗതാ ന ലബ്ഭന്തീതി ന വുത്താ. നാഹാരപച്ചയാ നഝാനപച്ചയാതി നഇന്ദ്രിയം അപനേത്വാ വുത്തം. തസ്മാ തത്ഥ ഇന്ദ്രിയവസേന ഏകം വേദിതബ്ബം. നവിപാകപച്ചയാ നഇന്ദ്രിയപച്ചയാതി നാഹാരം അപനേത്വാ വുത്തം, തസ്മാ തത്ഥ ആഹാരവസേന ഏകം വേദിതബ്ബം. ഇമേസു പന ദ്വീസു പച്ചനീയതോ ഠിതേസു ഗണനാ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ഏകതോ ന ദസ്സിതാതി.

നഹേതുമൂലകം.

൫൩൪. നാരമ്മണമൂലകാദീസുപി പന്നരസതേരസഏകാദസനവാതി സബ്ബദുകേസു ചത്താരോവ മൂലഗണനപരിച്ഛേദാ. തികാദീസു പന ബഹുപച്ചയസമായോഗേ ഇതരാനിപി സത്ത പഞ്ച തീണി ദ്വേ ഏകന്തി പരിച്ഛിന്നഗണനാനി വിസ്സജ്ജനാനി ലബ്ഭന്തിയേവ. തേസു യേസം പച്ചയാനം സമായോഗേ യം യം ലബ്ഭതി, തം തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സാധുകം സല്ലക്ഖേത്വാ ഉദ്ധരിതബ്ബം. സബ്ബേസു ചേതേസു നാരമ്മണമൂലകാദീസു നാരമ്മണാദീനി പദാനി അതിക്കന്തേന ഹേതുപദേന സദ്ധിം പഠമം ബന്ധിത്വാവ ചക്കാനി കതാനി. യസ്മാ പന താനി നഹേതുമൂലകേ വുത്തസദിസാനേവ ഹോന്തി, തസ്മാ വിത്ഥാരേന അദസ്സേത്വാ സങ്ഖേപം കത്വാ ദസ്സിതാനി. തത്ഥ യഥാ നഹേതുമൂലകേ നാരമ്മണനഉപനിസ്സയാ വിസും വിസും പന്നരസ വാരേ ലഭന്താപി സമായോഗേ തേരസ ലഭിംസു, ഏവം സബ്ബത്ഥ തേരസേവ ലഭന്തി. യഥാ ച നാരമ്മണനസഹജാതേഹി സദ്ധിം നഉപനിസ്സയേ സത്ത വാരാ ഹോന്തി, ഏവം നഉപനിസ്സയനാരമ്മണേഹി സദ്ധിം നസഹജാതേപി സത്ത.

൫൩൮. നനിസ്സയപച്ചയാ നഉപനിസ്സയപച്ചയാ നപച്ഛാജാതേ തീണീതി കുസലാദീനി അബ്യാകതന്താനി. തേസു കടത്താരൂപഞ്ച ആഹാരസമുട്ഠാനഞ്ച പച്ചയുപ്പന്നം.

൫൪൩-൫൪൪. നാഹാരനഇന്ദ്രിയമൂലകേസു ചതുക്കേസു നകമ്മേന സദ്ധിം അഘടിതത്താ നഹേതുമൂലകേ വിയ ഏകേന്തേന ലബ്ഭന്തി. നഇന്ദ്രിയമൂലകേ നഉപനിസ്സയേ ച നപുരേജാതേ ച ഠപേത്വാ നാഹാരേ തീണീതി കാതബ്ബന്തി നഇന്ദ്രിയപച്ചയതോ പട്ഠായ ഇമേ ദ്വേ പച്ചയേ ഘടേത്വാ നഇന്ദ്രിയപച്ചയാ…പേ… നഉപനിസ്സയപച്ചയാ നാഹാരേ തീണീ. നഇന്ദ്രിയപച്ചയാ…പേ… നപുരേജാതപച്ചയാ നാഹാരേ തീണീതി ഏവം ഇമേഹി പച്ചയേഹി സദ്ധിം നാഹാരപച്ചയേ ച ഗണനാ കാതബ്ബാതി അത്ഥോ. തത്ഥ തീണീതി കുസലാദീനേവ അബ്യാകതസ്സ. തത്ഥ കുസലാകുസലാ കടത്താരൂപാനം പുരേജാതസ്സ ച കായസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയേന, അബ്യാകതാ പന ചിത്തചേതസികാ പച്ഛാജാതപച്ചയേനേവാതി ഇമേസം വസേന തീണി വിസ്സജ്ജനാനി കാതബ്ബാനി. പരതോ പന നപച്ഛാജാതേന സദ്ധിം ഘടിതത്താ നാഹാരേ ദ്വേതി വുത്തം. തത്ഥ കടത്താരൂപവസേന കുസലം അബ്യാകതസ്സ, തഥാ അകുസലന്തി ഏത്തകമേവ ലബ്ഭതി. ആഹാരസ്സ പന പടിക്ഖിത്തത്താ കബളീകാരാഹാരോ അത്ഥിഅവിഗതവസേനാപി പച്ചയഭാവം ന ലഭതി.

൫൪൫. നവിപ്പയുത്തമൂലകസ്സ ചതുമൂലകേ നഉപനിസ്സയേ പഞ്ചാതി കുസലോ സഹജാതകുസലസ്സ, കുസലോ കടത്താരൂപസങ്ഖാതസ്സ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ സഹജാതഅകുസലസ്സ, തഥാ കടത്താരൂപസങ്ഖാതസ്സ അബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതോ സഹജാതഅബ്യാകതസ്സാതി ഏവം പഞ്ച. നവിപ്പയുത്തപച്ചയാ…പേ… നഉപനിസ്സയേ തീണീതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ കുസലാദയോ തയോ അബ്യാകതസ്സ.

൫൪൬. നോഅത്ഥിപച്ചയാ നഹേതുയാ നവാതി നഹേതുപച്ചയാ നോഅത്ഥിയാ വുത്താ നവേവ. സബ്ബേപി ഹി തേ ഏകമൂലകേകാവസാനാ അനന്തരപകതൂപനിസ്സയവസേന ലബ്ഭന്തി. നാരമ്മണേ നവാതിപി തേയേവ നാരമ്മണേ ഠത്വാ നഉപനിസ്സയേ ദ്വേ കാതബ്ബാ. യാവ നിസ്സയമ്പീതി നോഅത്ഥിമൂലകേ നയേ ‘‘നോഅത്ഥിപച്ചയാ നഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണപച്ചയാ’’തി ഏവം ചക്കബന്ധഗമനേന നാരമ്മണപച്ചയേ ഠത്വാ ഇമേഹി വാ തീഹി, ഇതോ പരേസു നാധിപതിആദീസു അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ സദ്ധിം യാവ നിസ്സയപച്ചയം പാപുണാതി, താവ ഗന്ത്വാ നഉപനിസ്സയേ ദ്വേ വിസ്സജ്ജനാനി കാതബ്ബാനീതി അത്ഥോ.

ഏവം ലക്ഖണം ഠപേത്വാ പുന നാരമ്മണതോ പട്ഠായ യാവ നിസ്സയാ സത്ത പച്ചയേ ഗഹേത്വാ നഉപനിസ്സയേ ദ്വേതി ആഹ. തത്ഥ നോഅത്ഥിപച്ചയാ നഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണപച്ചയാ നഉപനിസ്സയേ ദ്വേ, നോഅത്ഥിപച്ചയാ നഹേതുനാരമ്മണനാധിപതിപച്ചയാ നഉപനിസ്സയേ ദ്വേതി ഏവം നാരമ്മണതോ പുരിമപച്ഛിമേഹി നിസ്സയപരിയോസാനേഹി സബ്ബപദേഹി സദ്ധിം യോജനാ കാതബ്ബാ. ദ്വേതി പനേത്ഥ കുസലോ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ അബ്യാകതസ്സാതി നാനാക്ഖണികകമ്മവസേന കടത്താരൂപസ്സ പച്ചയവസേന വേദിതബ്ബാനി. നഉപനിസ്സയപദേന സദ്ധിം നപുരേജാതാദീസു സബ്ബത്ഥ ദ്വേ. കമ്മപച്ചയോ പനേത്ഥ ന ഗഹിതോ. തസ്മിഞ്ഹി ഗഹിതേ തേപി ദ്വേ വാരാ ഛിജ്ജന്തി, വിസ്സജ്ജനമേവ ന ലബ്ഭതി. ഏവം യേന യേന സദ്ധിം യസ്സ യസ്സ സംസന്ദനേ. യം ലബ്ഭതി, യഞ്ച പരിഹായതി, തം സബ്ബം സാധുകം സല്ലക്ഖേത്വാ സബ്ബപച്ചനീയേസു ഗണനാ ഉദ്ധരിതബ്ബാതി.

പച്ചനീയഗണനവണ്ണനാ.