൧. പച്ചയാനുലോമവണ്ണനാ

ഏവം അനുലോമപട്ഠാനാദീസു തികപട്ഠാനാദിവസേന ചതുവീസതിസമന്തപട്ഠാനസമോധാനേ പട്ഠാനമഹാപകരണേ യേ തികാദയോ നിസ്സായ നിദ്ദിട്ഠത്താ ഏതം തികപട്ഠാനം, ദുകപട്ഠാനം…പേ… ദുകദുകപട്ഠാനന്തി വുത്തം. തേ അനാമസിത്വാ യേസം പച്ചയാനം വസേന തേ തികാദയോ വിഭത്താ, തേ പച്ചയേ ഏവ താവ ഇമിനാ മാതികാനിക്ഖേപപച്ചയവിഭങ്ഗസങ്ഖാതേന വാരേന ഉദ്ദേസതോ ച നിദ്ദേസതോ ച ദസ്സേത്വാ, ഇദാനി യേ തികാദയോ നിസ്സായ നിദ്ദിട്ഠത്താ ഏതം തികപട്ഠാനം, ദുകപട്ഠാനം…പേ… ദുകദുകപട്ഠാനന്തി വുത്തം. തേ തികാദയോ ഇമേസം പച്ചയാനം വസേന വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേതും ഏകേകം തികദുകം നിസ്സായ സത്തഹി മഹാവാരേഹി ദേസനാ കതാ. തേസം ഇമാനി നാമാനി – പടിച്ചവാരോ, സഹജാതവാരോ, പച്ചയവാരോ, നിസ്സയവാരോ, സംസട്ഠവാരോ, സമ്പയുത്തവാരോ, പഞ്ഹാവാരോതി.

തത്ഥ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ’’തി ഏവം പടിച്ചാഭിധാനവസേന വുത്തോ പടിച്ചവാരോ നാമ. കുസലം ധമ്മം സഹജാതോ കുസലോ ധമ്മോ’’തി ഏവം സഹജാതാഭിധാനവസേന വുത്തോ സഹജാതവാരോ നാമ. സോ പുരിമേന പടിച്ചവാരേന അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണോ. പടിച്ചാഭിധാനവസേന ബുജ്ഝനകാനം വസേന പന പഠമോ വുത്തോ, സഹജാതാഭിധാനവസേന ബുജ്ഝനകാനം വസേന ദുതിയോ. ദ്വീസുപി ചേതേസു രൂപാരൂപധമ്മവസേന പച്ചയാ ചേവ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാ ച വേദിതബ്ബാ. തേ ച ഖോ സഹജാതാവ, ന പുരേജാതപച്ഛാജാതാ ലബ്ഭന്തി. ‘‘കുസലം ധമ്മം പച്ചയാ കുസലോ ധമ്മോ’’തി ഏവം പച്ചയാഭിധാനവസേന വുത്തോ പന പച്ചയവാരോ നാമ. സോപി പുരിമവാരദ്വയം വിയ രൂപാരൂപധമ്മവസേനേവ വേദിതബ്ബോ. പച്ചയോ പനേത്ഥ പുരേജാതോപി ലബ്ഭതി. അയമസ്സ പുരിമവാരദ്വയതോ വിസേസോ. തദനന്തരോ ‘‘കുസലം ധമ്മം നിസ്സായ കുസലോ ധമ്മോ’’തി ഏവം നിസ്സയാഭിധാനവസേന വുത്തോ നിസ്സയവാരോ നാമ. സോ പുരിമേന പച്ചയവാരേന അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണോ. പച്ചയാഭിധാനവസേന ബുജ്ഝനകാനം വസേന പന പഠമോ വുത്തോ, നിസ്സയാഭിധാനവസേന ബുജ്ഝനകാനം വസേന ദുതിയോ. തതോ പരം ‘‘കുസലം ധമ്മം സംസട്ഠോ കുസലോ ധമ്മോ’’തി ഏവം സംസട്ഠാഭിധാനവസേന വുത്തോ സംസട്ഠവാരോ നാമ. ‘‘കുസലം ധമ്മം സമ്പയുത്തോ കുസലോ ധമ്മോ’’തി ഏവം സമ്പയുത്താഭിധാനവസേന വുത്തോ സമ്പയുത്തവാരോ നാമ. സോ പുരിമേന സംസട്ഠവാരേന അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണോ. സംസട്ഠാഭിധാനവസേന ബുജ്ഝനകാനം വസേന പന പഠമോ വുത്തോ, സമ്പയുത്താഭിധാനവസേന ദുതിയോ. ദ്വീസുപി ചേതേസു അരൂപധമ്മവസേനേവ പച്ചയാ പച്ചയുപ്പന്നാ ച വേദിതബ്ബാ. സത്തമവാരേ പന യസ്മാ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ നയേന തേ തേ പഞ്ഹേ ഉദ്ധരിത്വാ പുന ‘‘കുസലാ ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാന’’ന്തിആദിനാ നയേന സബ്ബേപി തേ പഞ്ഹാ നിജ്ജടാ നിഗ്ഗുമ്ബാ ച കത്വാ വിഭത്താ, തസ്മാ സോ വാരോ പഞ്ഹാനം സാധുകം വിഭത്തത്താ പഞ്ഹാവാരോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗതോ. രൂപാരൂപധമ്മവസേനേവ പനേത്ഥ പച്ചയാപി പച്ചയുപ്പന്നാപി വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ യോ താവ ഏസ സബ്ബപഠമോ പടിച്ചവാരോ നാമ, സോ ഉദ്ദേസതോ നിദ്ദേസതോ ച ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ഉദ്ദേസവാരോ പഠമോ, പുച്ഛാവാരോതിപി വുച്ചതി. പണ്ണത്തിവാരോതിപി തസ്സേവ നാമം. സോ ഹി കുസലാദയോ പടിച്ച കുസലാദീനം ഹേതുപച്ചയാദീനം വസേന ഉദ്ദിട്ഠത്താ ഉദ്ദേസവാരോ, കുസലാദയോ പടിച്ച ഹേതുപച്ചയാദിവസേന കുസലാദീനം ഉപ്പത്തിയാ പുച്ഛിതത്താ പുച്ഛാവാരോ, കുസലാദയോ പടിച്ച ഹേതുപച്ചയാദിവസേന കുസലാദീനം ഉപ്പത്തിയാ പഞ്ഞാപിതത്താ പണ്ണത്തിവാരോതിപി വുത്തോ.

൨൫-൩൪. തത്ഥ സിയാ കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഹേതുപച്ചയാതി പരികപ്പപുച്ഛാ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യോ കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഹേതുപച്ചയാ, കിം സോ കുസലം ധമ്മം പടിച്ച സിയാതി അഥ വാ കുസലം ധമ്മം പടിച്ച യോ കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സോ ഹേതുപച്ചയാ സിയാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. തത്ഥ പടീതി സദിസത്ഥേ വത്തതി. സദിസപുഗ്ഗലോ ഹി പടിപുഗ്ഗലോ, സദിസഭാഗോ ച പടിഭാഗോതി വുച്ചതി. ഇച്ചാതി ഗമനുസ്സുക്കവചനമേതം. ഉഭയം ഏകതോ കത്വാ പടിച്ചാതി പടിഗന്ത്വാ സഹുപ്പത്തിസങ്ഖാതേന സദിസഭാവേന പത്വാ, തേന സദ്ധിം ഏകതോ ഉപ്പത്തിഭാവം ഉപഗന്ത്വാതി വുത്തം ഹോതി. കുസലോ ധമ്മോതി ഏവം സഹുപ്പത്തിഭാവേന കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഹേതുപച്ചയാതി പുച്ഛതി. അഥ വാ പടിച്ചാതി പച്ചയം കത്വാ. തം പന പച്ചയകരണം പുരേജാതേപി പച്ചയേ ലബ്ഭതി സഹജാതേപി. ഇധ സഹജാതം അധിപ്പേതം. സിയാ കുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി സഹജാതവസേന കുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ നത്ഥി, ഇമസ്മിം പന പുച്ഛാവാരേ യമ്പി വിസ്സജ്ജിയമാനം അത്ഥതോ ലബ്ഭതി, യമ്പി ന ലബ്ഭതി, തം സബ്ബം പുച്ഛാവസേന ഉദ്ധടം. പരതോ പന വിസ്സജ്ജനേ യം ന ലബ്ഭതി, തം പഹായ യം ലബ്ഭതി, തദേവ വിസ്സജ്ജിതം.

ഏവമേത്ഥ പുച്ഛാനം അത്ഥഞ്ചേവ പുച്ഛാഗതിഞ്ച ഞത്വാ ഇദാനി ഗണനവസേന പുച്ഛാപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ചാ’’തി കുസലപദം ആദിം കത്വാ കുസലാകുസലാബ്യാകതന്താ തിസ്സോ പുച്ഛാ, പുന തദേവാദിം കത്വാ കുസലാബ്യാകതാദിവസേന ദുകപ്പഭേദന്താ തിസ്സോ, പുന തദേവാദിം കത്വാ തികന്താ ച ഏകാ, ഏവം കുസലം ധമ്മം പടിച്ചാതി കുസലാദികാ സത്ത പുച്ഛാ, തഥാ അകുസലാദികാ, തഥാ അബ്യാകതാദികാ, തഥാ കുസലാബ്യാകതാദികാ, അകുസലാബ്യാകതാദികാ, കുസലാകുസലാദികാ, കുസലാകുസലാബ്യാകതാദികാതി സബ്ബാപി സത്തന്നം സത്തകാനം വസേന കുസലത്തികം നിസ്സായ ഹേതുപച്ചയേ ഏകൂനപഞ്ഞാസം പുച്ഛാ.

തത്ഥ ഏകമൂലകാവസാനാ നവ, ഏകമൂലദുകാവസാനാ നവ, ഏകമൂലതികാവസാനാ തിസ്സോ, ദുകമൂലഏകാവസാനാ നവ, ദുകമൂലദുകാവസാനാ നവ, ദുകമൂലതികാവസാനാ തിസ്സോ, തികമൂലഏകാവസാനാ തിസ്സോ, തികമൂലദുകാവസാനാ തിസ്സോ, തികമൂലതികാവസാനാ ഏകാതി ഏവമേതാ മൂലവസേനാപി വേദിതബ്ബാ. യഥാ ച ഹേതുപച്ചയേ ഏകൂനപഞ്ഞാസം, ആരമ്മണപച്ചയാദീസുപി തഥേവാതി സബ്ബേസുപി ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു –

സഹസ്സമേകഞ്ച സതം, ഛസത്തതി പുനാപരാ;

പുച്ഛാ സമ്പിണ്ഡിതാ ഹോന്തി, നയമ്ഹി ഏകമൂലകേ.

൩൫-൩൬. തതോ പരം ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാതി ദുമൂലകനയോ ആരദ്ധോ. തത്ഥ ഹേതാരമ്മണദുകോ…പേ… ഹേതുഅവിഗതദുകോതി ഹേതുപച്ചയേന സദ്ധിം തേവീസതി ദുകാ ഹോന്തി. തേസു ഹേതുപച്ചയേ വിയ ഹേതാരമ്മണദുകേപി ഏകൂനപഞ്ഞാസം പുച്ഛാ, താസു പാളിയം ദ്വേയേവ ദസ്സിതാ. യഥാ ച ഹേതാരമ്മണദുകേ ഏകൂനപഞ്ഞാസം തഥാ ഹേതാധിപതിദുകാദീസുപി. തത്ഥ പഠമപുച്ഛാവസേന ഹേതാധിപതിദുകോ, ഹേതാനന്തരദുകോ, ഹേതുസമനന്തരദുകോതി പടിപാടിയാ തയോ ദുകേ ദസ്സേത്വാ പരിയോസാനേ ഹേതുഅവിഗതദുകോ ദസ്സിതോ, സേസം സങ്ഖിത്തം. പുച്ഛാപരിച്ഛേദോ പനേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബോ.

സഹസ്സമേകഞ്ച സതം, സത്തവീസതിമേവ ച;

ദുകേസു തേവീസതിയാ, പുച്ഛാ ഹോന്തി ദുമൂലകേ.

൩൭. തതോ പരം ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ അധിപതിപച്ചയാതി തിമൂലകനയോ ആരദ്ധോ. തത്ഥ ഹേതാരമ്മണദുകേന സദ്ധിം അധിപതിപച്ചയാദീസു ബാവീസതിയാ പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന ബാവീസതി തികാ ഹോന്തി. തേസു പഠമപുച്ഛാവസേന പഠമത്തികഞ്ച ദുതിയത്തികഞ്ച ദസ്സേത്വാ പരിയോസാനതികോ ദസ്സിതോ, സേസം സങ്ഖിത്തം. യഥാ പന ദുകേസു, ഏവം തികേസുപി ഏകമേകസ്മിം തികേ ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ സബ്ബേസുപി ബാവീസതിയാ തികേസു –

സഹസ്സമേകം പുച്ഛാനം, അട്ഠസത്തതിമേവ ച;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയമ്ഹി തികമൂലകേ.

൩൮. തതോ പരം ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ അധിപതിപച്ചയാ അനന്തരപച്ചയാതി ചതുമൂലകനയോ ആരദ്ധോ. തത്ഥ പഠമത്തികേന സദ്ധിം അനന്തരപച്ചയാദീസു ഏകവീസതിയാ പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന ഏകവീസതി ചതുക്കാ ഹോന്തി. തേസു ദ്വേ ചതുക്കേ ദസ്സേത്വാ സേസം സങ്ഖിത്തം. ഇധാപി ഏകമേകസ്മിം ചതുക്കേ ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ സബ്ബേസുപി ഏകവീസതിയാ ചതുക്കേസു –

സഹസ്സമേകം പുച്ഛാനം, ഏകൂനതിംസ പുനാപരാ;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയമ്ഹി ചതുമൂലകേ.

തതോ പരം പഞ്ചമൂലകം ആദിം കത്വാ യാവ സബ്ബമൂലകാ ദേസനാ കതാ, തം സബ്ബം സങ്ഖിപിത്വാ ഹേട്ഠാ വുത്തഞ്ച ഉപരി വത്തബ്ബഞ്ച ഏകതോ കത്വാ പാളിയം ‘‘ഏകമൂലകം, ദുമൂലകം, തിമൂലകം, ചതുമൂലകം, പഞ്ചമൂലകം, സബ്ബമൂലകം അസമ്മുയ്ഹന്തേന വിത്ഥാരേതബ്ബ’’ന്തി നയോ ദസ്സിതോ. തത്ഥ ഏകമൂലകാദീസു യം വത്തബ്ബം, തം വുത്തമേവ. പഞ്ചമൂലകേ പന പഠമചതുക്കേന സദ്ധിം സമനന്തരപച്ചയാദീസു സമവീസതിയാ പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന സമവീസതി പഞ്ചകാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

സതാനി നവ പുച്ഛാനം, അസീതി ച പുനാപരാ;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയമ്ഹി പഞ്ചമൂലകേ.

ഛമൂലകേ പഠമപഞ്ചകേന സദ്ധിം സഹജാതപച്ചയാദീസു ഏകൂനവീസതിയാ പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന ഏകൂനവീസതി ഛക്കാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

സതാനി നവ പുച്ഛാനം, ഏകതിംസ തതോപരാ;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയമ്ഹി ഛക്കമൂലകേ.

സത്തമൂലകേ പഠമഛക്കേന സദ്ധിം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാദീസു അട്ഠാരസസു പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന അട്ഠാരസ സത്തകാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

സതാനി അട്ഠ പുച്ഛാനം, ദ്വാസീതി ച തതോപരാ;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയമ്ഹി സത്തമൂലകേ.

അട്ഠമൂലകേ പഠമസത്തകേന സദ്ധിം നിസ്സയപച്ചയാദീസു സത്തരസസു പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന സത്തരസ അട്ഠകാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

സതാനി അട്ഠ പുച്ഛാനം, തേത്തിംസാ ച തതോപരാ;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയമ്ഹി അട്ഠമൂലകേ.

നവമൂലകേ പഠമഅട്ഠകേന സദ്ധിം ഉപനിസ്സയപച്ചയാദീസു സോളസസു പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന സോളസ നവകാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

സതാനി സത്ത പുച്ഛാനം, ചതുരാസീതി തതോപരാ;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയമ്ഹി നവമൂലകേ.

ദസമൂലകേ പഠമനവകേന സദ്ധിം പുരേജാതപച്ചയാദീസു പന്നരസസു പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന പന്നരസ ദസകാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

സതാനി സത്ത പുച്ഛാനം, പഞ്ചതിംസ തതോപരാ;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയമ്ഹി ദസമൂലകേ.

ഏകാദസമൂലകേ പഠമദസകേന സദ്ധിം പച്ഛാജാതപച്ചയാദീസു ചുദ്ദസസു പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന ചുദ്ദസ ഏകാദസകാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

ഛ സതാനി ച പുച്ഛാനം, ഛളാസീതി തതോപരാ;

നയമ്ഹി പുച്ഛാ ഗണിതാ, ഏകാദസകമൂലകേ.

ദ്വാദസമൂലകേ പഠമഏകാദസകേന സദ്ധിം ആസേവനപച്ചയാദീസു തേരസസു പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന തേരസ ദ്വാദസകാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

ഛ സതാനി ച പുച്ഛാനം, സത്തതിംസ തതോപരാ;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയേ ദ്വാദസമൂലകേ.

തേരസമൂലകേ പഠമദ്വാദസകേന സദ്ധിം കമ്മപച്ചയാദീസു ദ്വാദസസു പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന ദ്വാദസ തേരസകാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

സതാനി പഞ്ച പുച്ഛാനം, അട്ഠാസീതി പുനാപരാ;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയേ തേരസമൂലകേ.

ചുദ്ദസമൂലകേ പഠമതേരസകേന സദ്ധിം വിപാകപച്ചയാദീസു ഏകാദസസു പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന ഏകാദസ ചുദ്ദസകാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

സതാനി പഞ്ച പുച്ഛാനം, തിംസ ചാഥ നവാപരാ;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയേ ചുദ്ദസമൂലകേ.

പന്നരസമൂലകേ പഠമചുദ്ദസകേന സദ്ധിം ആഹാരപച്ചയാദീസു ദസസു പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന ദസ പന്നരസകാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

സതാനി ചത്താരി പുച്ഛാനം, നവുതി ച തതോപരാ;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയേ പന്നരസമൂലകേ.

സോളസമൂലകേ പഠമപന്നരസകേന സദ്ധിം ഇന്ദ്രിയപച്ചയാദീസു നവസു പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന നവ സോളസകാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

സതാനി ചത്താരി ചത്താ-ലീസേകാ ചേവ പുനാപരാ;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയേ സോളസമൂലകേ.

സത്തരസമൂലകേ പഠമസോളസകേന സദ്ധിം ഝാനപച്ചയാദീസു അട്ഠസു പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന അട്ഠ സത്തരസകാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

സതാനി തീണി പുച്ഛാനം, നവുതി ദ്വേ പുനാപരാ;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയേ സത്തരസമൂലകേ.

അട്ഠാരസമൂലകേ പഠമസത്തരസകേന സദ്ധിം മഗ്ഗപച്ചയാദീസു സത്തസു പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന സത്ത അട്ഠാരസകാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

സതാനി തീണി പുച്ഛാനം, തേചത്താരീസമേവ ച;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയേ അട്ഠാരസമൂലകേ.

ഏകൂനവീസതിമൂലകേ പഠമഅട്ഠാരസകേന സദ്ധിം സമ്പയുത്തപച്ചയാദീസു ഛസു പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന ഛ ഏകൂനവീസതികാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

ദ്വേ സതാ നവുതി ചേവ, ചതസ്സോ ച പുനാപരാ;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയേ ഏകൂനവീസതികേ.

വീസതിമൂലകേ പഠമഏകൂനവീസതികേന സദ്ധിം വിപ്പയുത്തപച്ചയാദീസു പഞ്ചസു പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന പഞ്ചവീസതികാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

ദ്വേ സതാ ഹോന്തി പുച്ഛാനം, ചത്താലീസാ ച പഞ്ച ച;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയേ വീസതിമൂലകേ.

ഏകവീസതിമൂലകേ പഠമവീസതികേന സദ്ധിം അത്ഥിപച്ചയാദീസു ചതൂസു പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന ചത്താരോ ഏകവീസതികാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

സതം ഛനവുതി ചേവ, പുച്ഛാ ഹോന്തി സമ്പിണ്ഡിതാ;

ഗണിതാ ലക്ഖണഞ്ഞൂഹി, ഏകവീസതികേ നയേ.

ദ്വാവീസതിമൂലകേ പഠമഏകവീസതികേന സദ്ധിം നത്ഥിപച്ചയാദീസു തീസു പച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന തയോ ദ്വാവീസതികാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

ചത്താലീസാധികം സതം, സത്ത ചേവ പുനാപരാ;

പുച്ഛാ ഗണനതോ ഹോന്തി, നയേ ദ്വാവീസതിമൂലകേ.

തേവീസതിമൂലകേ പഠമദ്വാവീസതികേന സദ്ധിം ദ്വീസു വിഗതാവിഗതപച്ചയേസു ഏകമേകസ്സ യോജനാവസേന ദ്വേ തേവീസതികാ ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകസ്മിം ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ –

അട്ഠനവുതിമേവിധ, പുച്ഛാ ഗണനതോ മതാ;

നയമ്ഹി തേവീസതിമേ, തേവീസതികമൂലകേ.

ചതുവീസതിമൂലകോ പന സബ്ബപച്ചയാനം സമോധാനവസേന വേദിതബ്ബോ, തേനേവ സബ്ബമൂലകോതി വുത്തോ. തത്ഥ ഏകൂനപഞ്ഞാസമേവ പുച്ഛാ ഹോന്തീതി സബ്ബാപേതാ ഹേതുപച്ചയപദമേവ ഗഹേത്വാ ഏകമൂലകാദീനം സബ്ബമൂലകപരിയോസാനാനം വസേന സത്ഥാരാ ദേവപരിസതി വിത്ഥാരതോ വിഭത്താ പുച്ഛാ ഇധ സങ്ഖേപേന ദസ്സിതാ.

താസം പന സബ്ബാസമ്പി അയം ഗണനപിണ്ഡോ – ഏകമൂലകനയസ്മിഞ്ഹി ഏകാദസ സതാനി ഛസത്തതി ച പുച്ഛാ ആഗതാ. ഹേതുപച്ചയനയേ തേനേവ മൂലകേന ഏകൂനപഞ്ഞാസം കത്വാ ഇമസ്മിം ഹേതുപച്ചയമൂലകേ ഗഹേതബ്ബാ, സേസാ സേസപച്ചയമൂലകേസു പക്ഖിപിതബ്ബാ. ദുമൂലകേ സത്തവീസാനി ഏകാദസ സതാനി, തിമൂലകേ സഹസ്സം അട്ഠസത്തതി ച, ചതുമൂലകേ സഹസ്സം ഏകൂനതിംസഞ്ച, പഞ്ചമൂലകേ അസീതാധികാനി നവ സതാനി, ഛമൂലകേ ഏകതിംസാനി നവ സതാനി, സത്തമൂലകേ ദ്വാസീതാനി അട്ഠ സതാനി, അട്ഠമൂലകേ തേത്തിംസാനി അട്ഠ സതാനി, നവമൂലകേ ചതുരാസീതാനി സത്ത സതാനി, ദസമൂലകേ പഞ്ചതിംസാനി സത്ത സതാനി, ഏകാദസമൂലകേ ഛാസീതാനി ഛ സതാനി, ദ്വാദസമൂലകേ സത്തതിംസാനി ഛ സതാനി, തേരസമൂലകേ അട്ഠാസീതാനി പഞ്ച സതാനി, ചുദ്ദസമൂലകേ ഏകൂനചത്താലീസാനി പഞ്ച സതാനി, പന്നരസമൂലകേ നവുതാനി ചത്താരി സതാനി, സോളസമൂലകേ ഏകചത്താലീസാനി ചത്താരി സത്താനി, സത്തരസമൂലകേ ദ്വാനവുതാനി തീണി സതാനി, അട്ഠാരസമൂലകേ തേചത്താലീസാനി തീണി സതാനി, ഏകൂനവീസതിമൂലകേ ചതുനവുതാനി ദ്വേ സതാനി, വീസതിമൂലകേ പഞ്ചചത്താലീസാനി ദ്വേ സതാനി, ഏകവീസതിമൂലകേ ഛനവുതിസതം, ദ്വാവീസതിമൂലകേ സത്തചത്താലീസസതം, തേവീസതിമൂലകേ അട്ഠനവുതി, സബ്ബമൂലകേ ഏകൂനപഞ്ഞാസാതി ഏവം ഹേതുപദം ആദിം കത്വാ വിഭത്തേസു ഏകമൂലകാദീസു –

ചുദ്ദസേവ സഹസ്സാനി, പുന സത്ത സതാനി ച;

പുച്ഛാ ഹേതുപദസ്സേവ, ഏകമൂലാദിഭേദതോതി.

൩൯-൪൦. ഏവം ഹേതുപച്ചയം ആദിം കത്വാ ഏകമൂലകതോ പട്ഠായ യാവ സബ്ബമൂലകനയാ പുച്ഛാഭേദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ആരമ്മണപച്ചയം ആദിം കത്വാ ദസ്സേതും സിയാ കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ആരമ്മണപച്ചയാ ഹേതുപച്ചയാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ആരമ്മണപച്ചയാ ഹേതുപച്ചയാതി ഏത്താവതാ ആരമ്മണപച്ചയം ആദിം കത്വാ ഹേതുപച്ചയപരിയോസാനോ ഏകമൂലകനയോ ദസ്സിതോ. തതോ പരം ആരമ്മണപച്ചയാ അധിപതിപച്ചയാതി ദുകമൂലകം ആരദ്ധം. തത്ഥ ഇമം പഠമദുകഞ്ചേവ ആരമ്മണാവിഗതദുകഞ്ച ദസ്സേത്വാ സേസം സങ്ഖിത്തം. ആരമ്മണപച്ചയാ ഹേതുപച്ചയാതി അയം ഓസാനദുകോപി ന ദസ്സിതോ. സചേ പന കത്ഥചി വാചനാമഗ്ഗേ സന്ദിസ്സതി, സ്വേവ വാചനാമഗ്ഗോ ഗഹേതബ്ബോ. തതോ പരം ആരമ്മണപച്ചയവസേന തികമൂലകാദയോ അദസ്സേത്വാവ അധിപതിപച്ചയം ആദിം കത്വാ ഏകകാദയോ ദസ്സേതും അധിപതിപച്ചയാ, അനന്തരപച്ചയാ, സമനന്തരപച്ചയാ, സഹജാതപച്ചയാ, അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാതി ഏത്തകമേവ വുത്തം, തം ഏകമൂലകവസേന വാ സബ്ബമൂലകവസേന വാ വേദിതബ്ബം.

൪൧. തതോ പരം അവിഗതപച്ചയം ആദിം കത്വാ ദുമൂലകമേവ ദസ്സേതും – അവിഗതപച്ചയാ ഹേതുപച്ചയാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അവിഗതഹേതുദുകോ, അവിഗതാരമ്മണദുകോ, അവിഗതാധിപതിദുകോതി പടിപാടിയാ തയോ ദുകേ വത്വാ പരിയോസാനേ ച അവിഗതവിഗതദുകോ ഏകോ ദുകോ ദസ്സിതോ. തതോ അവിഗതപച്ചയവസേനേവ തിമൂലകം ദസ്സേതും – ‘‘അവിഗതപച്ചയാ ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ, അവിഗതപച്ചയാ ഹേതുപച്ചയാ അധിപതിപച്ചയാ, അവിഗതപച്ചയാ ഹേതുപച്ചയാ അനന്തരപച്ചയാ’’തി ഏവം പടിപാടിയാ തയോ തികേ വത്വാ ‘‘അവിഗതപച്ചയാ ഹേതുപച്ചയാ വിഗതപച്ചയാ’’തി പരിയോസാനത്തികോ വുത്തോ. തതോ അവിഗതപച്ചയവസേനേവ ചതുമൂലകം ദസ്സേതും ‘‘അവിഗതപച്ചയാ ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ അധിപതിപച്ചയാ, അവിഗതപച്ചയാ ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ അനന്തരപച്ചയാ’’തി ദ്വേ ചതുക്കേ വത്വാ ‘‘വിഗതപച്ചയാ’’തി പദം ഉദ്ധരിത്വാ ഠപിതം, സേസം സബ്ബം സങ്ഖിത്തം. തസ്സ സങ്ഖിത്തഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഏകേകസ്സ പദസ്സ ഏകമൂലകം, ദുമൂലകം, തിമൂലകം, സബ്ബമൂലകം അസമ്മുയ്ഹന്തേന വിത്ഥാരേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. തസ്മാ യഥാ ഹേതുപച്ചയം ആദിം കത്വാ ഹേതുആദിപദവസേന ഏകമൂലകേ ഏകാദസ പുച്ഛാസതാനി ഛസത്തതി ച പുച്ഛാ…പേ… സബ്ബമൂലകേ ഏകൂനപഞ്ഞാസം, ഏവം ആരമ്മണപച്ചയാദീസുപി ഏകമേകം ആദിം കത്വാ ആരമ്മണാദിപദവസേന ഏകമേകസ്സ പദസ്സ ഏകമൂലകേ ഏകാദസ പുച്ഛാസതാനി ഛസത്തതി ച പുച്ഛാ…പേ… സബ്ബമൂലകേ ഏകൂനപഞ്ഞാസാതി ഏകേകസ്സ പദസ്സ ഏകമൂലകാദിഭേദേ സത്തസതാധികാനി ചുദ്ദസ പുച്ഛാ സഹസ്സാനി ഹോന്തി. താസം സബ്ബേസുപി ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു അയം ഗണനപരിച്ഛേദോ –

ദ്വാപഞ്ഞാസസഹസ്സാന-ട്ഠസതാനി തീണി സതസഹസ്സാനി;

കുസലത്തികസ്സ പുച്ഛാ, അനുലോമനയമ്ഹി സുവിഭത്താ.

യഥാ ച കുസലത്തികസ്സ, ഏവം വേദനാത്തികാദീനമ്പീതി സബ്ബേസുപി ദ്വാവീസതിയാ തികേസു –

ഏകസട്ഠിസഹസ്സാനി, ഛ സതാനി സത്തസത്തതി;

സതസഹസ്സാനി പുച്ഛാനം, തികഭേദേ പഭേദതോ.

സങ്ഖിത്താ വാചനാമഗ്ഗേ.

ദുകേസു പന ‘‘സിയാ ഹേതും ധമ്മം പടിച്ച ഹേതുധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഹേതുപച്ചയാ’’തി ഏവം ഹേതും പടിച്ച ഹേതു, ഹേതും പടിച്ച നഹേതു, ഹേതും പടിച്ച ഹേതു ച നഹേതു ച, നഹേതും പടിച്ച നഹേതു, നഹേതും പടിച്ച ഹേതു, നഹേതും പടിച്ച ഹേതു ച നഹേതു ച, ഹേതുഞ്ച നഹേതുഞ്ച പടിച്ച ഹേതു, ഹേതുഞ്ച നഹേതുഞ്ച പടിച്ച നഹേതു, ഹേതുഞ്ച നഹേതുഞ്ച പടിച്ച ഹേതു ച നഹേതു ചാതി ഏകമേകസ്മിം ദുകേ ഹേതുപച്ചയാദീസു ഏകമേകസ്മിം പച്ചയേ നവ പുച്ഛാ ഹോന്തി. താസു ഹേതുപച്ചയം ആദിം കത്വാ ഏകമൂലകേ ദ്വേസതാനി സോളസ ച പുച്ഛാ ഹോന്തി. താസു ഹേതുപച്ചയസ്സേവ അഞ്ഞേന അസമ്മിസ്സാ നവ പുച്ഛാ ഗഹേതബ്ബാ, സേസാ അട്ഠ വാരേന ഗഹിതാ.

താസം ദുകമൂലകാദീസു തേവീസതിയാ വാരേസു ഏകേകം നവകം അപനേത്വാ യാവ സബ്ബമൂലകാ അയം ഗണനപരിച്ഛേദോ – ദുകമൂലകേ താവ ഏകമൂലകേ ദസ്സിതേസു ദ്വീസു സോളസാധികേസു പുച്ഛാസതേസു നവ അപനേത്വാ ദ്വേസതാനി സത്ത ച പുച്ഛാ ഹോന്തി, തതോ നവ അപനേത്വാ തിമൂലകേ അട്ഠനവുതിസതം. ഏവം പുരിമപുരിമതോ നവ നവ അപനേത്വാ ചതുമൂലകേ ഏകൂനനവുതിസതം, പഞ്ചമൂലകേ അസീതിസതം, ഛമൂലകേ ഏകസത്തതിസതം, സത്തമൂലകേ ദ്വാസട്ഠിസതം, അട്ഠമൂലകേ തേപണ്ണാസസതം, നവമൂലകേ ചതുചത്താലീസസതം, ദസമൂലകേ പഞ്ചതിംസസതം, ഏകാദസമൂലകേ ഛബ്ബീസസതം, ദ്വാദസമൂലകേ സത്തരസാധികസതം, തേരസമൂലകേ അട്ഠാധികസതം, ചുദ്ദസമൂലകേ നവനവുതി, പന്നരസമൂലകേ നവുതി, സോളസമൂലകേ ഏകാസീതി, സത്തരസമൂലകേ ദ്വാസത്തതി, അട്ഠാരസമൂലകേ തേസട്ഠി, ഏകൂനവീസതിമൂലകേ ചതുപഞ്ഞാസം, വീസതിമൂലകേ പഞ്ചചത്താലീസം, ഏകവീസതിമൂലകേ ഛത്തിംസം, ദ്വാവീസതിമൂലകേ സത്തവീസ, തേവീസതിമൂലകേ അട്ഠാരസ, സബ്ബമൂലകേ നവാതി. യഥാ പനേതാനി ഹേതുപച്ചയവസേന ഏകമൂലകേ സോളസാധികാനി ദ്വേ പുച്ഛാസതാനി…പേ… സബ്ബമൂലകേ നവ, ഏവം ആരമ്മണപച്ചയാദീസുപി ഏകമേകം ആദിം കത്വാ ആരമ്മണാദിപദവസേന ഏകേകസ്സ പദസ്സ ഏകമൂലകേ സോളസാധികാനി ദ്വേ പുച്ഛാസതാനി…പേ… സബ്ബമൂലകേ നവാതി ഏകേകസ്സ പദസ്സ ഏകമൂലകാദിഭേദേ ദ്വേ പുച്ഛാ സഹസ്സാനി സത്തസതാനി ച പുച്ഛാ ഹോന്തി. താസം സബ്ബേസുപി ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു അയം ഗണനപരിച്ഛേദോ –

ചതുസട്ഠിസഹസ്സാനി, പുന അട്ഠസതാനി ച;

പുച്ഛാ ഹേതുദുകസ്സേവ, അനുലോമനയേ മതാ.

യഥാ ച ഹേതുദുകസ്സ, ഏവം സഹേതുകദുകാദീനമ്പീതി സബ്ബസ്മിമ്പി ദുകസതേ –

സട്ഠി സതസഹസ്സാനി, ചത്താരി ച തതോപരം;

അസീതി ച സഹസ്സാനി, പുച്ഛാ ദുകസതേ വിദൂ.

അയം താവ സുദ്ധികേ തികപട്ഠാനേ ചേവ ദുകപട്ഠാനേ ച പുച്ഛാനം ഗണനപരിച്ഛേദോ.

യം പന തതോ പരം ദ്വാവീസതി തികേ ഗഹേത്വാ ദുകസതേ പക്ഖിപിത്വാ ദുകതികപട്ഠാനം നാമ ദേസിതം, തത്ഥ ‘‘സിയാ ഹേതും കുസലം ധമ്മം പടിച്ച ഹേതു കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഹേതുപച്ചയാ’’തി ഏവം ദ്വാവീസതിയാ തികേസു ഏകേകം തികം ദുകാനം സതേന സതേന സദ്ധിം യോജേത്വാ ദസ്സേതബ്ബാനം പുച്ഛാനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സബ്ബേസം ഏകമൂലകാദീനം വസേന ഗഹേത്വാ പരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ.

യമ്പി തതോ പരം ദുകസതം ഗഹേത്വാ ദ്വാവീസതിയാ തികേസു പക്ഖിപിത്വാ തികദുകപട്ഠാനം നാമ ദേസിതം, തത്ഥാപി ‘‘സിയാ കുസലം ഹേതും ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ഹേതുധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഹേതുപച്ചയാ’’തി ഏവം ദുകസതേ ഏകേകം ദുകം ദ്വാവീസതിയാ തികേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ ദസ്സേതബ്ബാനം പുച്ഛാനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സബ്ബേസം ഏകമൂലകാദീനം വസേന ഗഹേത്വാ പരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ.

യമ്പി തതോ പരം തികേ തികേസുയേവ പക്ഖിപിത്വാ തികതികപട്ഠാനം നാമ ദേസിതം, തത്ഥാപി ‘‘സിയാ കുസലം സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഹേതുപച്ചയാ’’തി ഏവം ദ്വാവീസതിയാ തികേസു ഏകേകം തികം സേസേഹി ഏകവീസതിയാ തികേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ ദസ്സേതബ്ബാനം പുച്ഛാനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സബ്ബേസം ഏകമൂലകാദീനം വസേന ഗഹേത്വാ പരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ.

യമ്പി തതോ പരം ദുകേ ദുകേസുയേവ പക്ഖിപിത്വാ ദുകദുകപട്ഠാനം നാമ ദേസിതം, തത്ഥാപി ‘‘സിയാ ഹേതും സഹേതുകം ധമ്മം പടിച്ച ഹേതു സഹേതുകോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഹേതുപച്ചയാ’’തി ഏവം ദുകസതേ ഏകേകം ദുകം സേസേഹി നവനവുതിയാ ദുകേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ ദസ്സേതബ്ബാനം പുച്ഛാനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സബ്ബേസം ഏകമൂലകാദീനം വസേന ഗഹേത്വാ പരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. തഥാഗതേന ഹി സബ്ബമ്പേതം പഭേദം ദസ്സേത്വാവ ദേവപരിസായ ധമ്മോ ദേസിതോ, ധമ്മസേനാപതിസ്സ പന തേന ‘‘അജ്ജ ഇദഞ്ചിദഞ്ച ദേസിത’’ന്തി സങ്ഖിപിത്വാ നയദസ്സനമത്തേനേവ ദേസനാ അക്ഖാതാ. ഥേരേനാപി സങ്ഖിപിത്വാവ വാചനാമഗ്ഗോ പവത്തിതോ, സോ ഥേരേന പവത്തിതനയേനേവ സങ്ഗീതികാലേ സങ്ഗഹം ആരോപിതോ.

തം പനസ്സ സങ്ഖേപനയം ദസ്സേതും തികഞ്ച പട്ഠാനവരന്തി അയം ഗാഥാ ഠപിതാ. തസ്സത്ഥോ – തികഞ്ച പട്ഠാനവരന്തി പവരം തികപട്ഠാനഞ്ച. ദുകുത്തമന്തി ഉത്തമം സേട്ഠം ദുകപട്ഠാനഞ്ച. ദുകതികഞ്ചേവാതി ദുകതികപട്ഠാനഞ്ച. തികദുകഞ്ചാതി തികദുകപട്ഠാനഞ്ച. തികതികഞ്ചേവാതി തികതികപട്ഠാനഞ്ച. ദുകദുകഞ്ചാതി ദുകദുകപട്ഠാനഞ്ച. ഛ അനുലോമമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാതി ഏതേ തികപട്ഠാനാദയോ സുട്ഠു ഗമ്ഭീരാ ഛ നയാ അനുലോമമ്ഹി വേദിതബ്ബാതി. തത്ഥ ദ്വേ അനുലോമാനി – ധമ്മാനുലോമഞ്ച പച്ചയാനുലോമഞ്ച. തത്ഥ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ’’തി ഏവം അഭിധമ്മമാതികാപദേഹി സങ്ഗഹിതാനം ധമ്മാനം അനുലോമദേസനാവസേന പവത്തം ധമ്മാനുലോമം നാമ. ‘‘ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ’’തി ഏവം ചതുവീസതിയാ പച്ചയാനം അനുലോമദേസനാവസേന പവത്തം പച്ചയാനുലോമം നാമ.

തത്ഥ ഹേട്ഠാ അട്ഠകഥായം ‘‘തികഞ്ച പട്ഠാനവരം…പേ… ഛ അനുലോമമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാ’’തി അയം ഗാഥാ ധമ്മാനുലോമം സന്ധായ വുത്താ. ഇധ പന അയം ഗാഥാ തസ്മിം ധമ്മാനുലോമേ പച്ചയാനുലോമം സന്ധായ വുത്താ. തസ്മാ ‘‘ഛ അനുലോമമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാ’’തി അട്ഠകഥാഗാഥായ ധമ്മാനുലോമേ തികപട്ഠാനാദയോ ഛ നയാ സുഗമ്ഭീരാതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം പനോകാസേ ‘‘ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ’’തി ഏവം പവത്തേ പച്ചയാനുലോമേ ഏതേ ധമ്മാനുലോമേ തികപട്ഠാനാദയോ ‘‘ഛ നയാ സുഗമ്ഭീരാ’’തി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേസു അനുലോമേ തികപട്ഠാനേ കുസലത്തികമത്തസ്സേവ വസേന അയം ഇമസ്മിം പടിച്ചവാരസ്സ പണ്ണത്തിവാരേ സങ്ഖിപിത്വാ പുച്ഛാപഭേദോ ദസ്സിതോ. സേസേസു പന തികേസു സേസപട്ഠാനേസു ച ഏകാപി പുച്ഛാ ന ദസ്സിതാ. തതോ പരേസു പന സഹജാതവാരാദീസു കുസലത്തികസ്സാപി വസേന പുച്ഛം അനുദ്ധരിത്വാ ലബ്ഭമാനകവസേന വിസ്സജ്ജനമേവ ദസ്സിതം. ‘‘ഛ അനുലോമമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാ’’തി വചനതോ പന ഇമസ്മിം പച്ചയാനുലോമേ ഛപി ഏതേ പട്ഠാനനയാ പുച്ഛാവസേന ഉദ്ധരിത്വാ ദസ്സേതബ്ബാ. പട്ഠാനം വണ്ണയന്താനഞ്ഹി ആചരിയാനം ഭാരോ ഏസോതി.