പച്ചയനിദ്ദേസോ
൧. ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൧. ഇദാനി സബ്ബേപി തേ പച്ചയേ ഉദ്ദിട്ഠപടിപാടിയാ നിദ്ദിസിത്വാ ദസ്സേതും ഹേതുപച്ചയോതി ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹേതുപച്ചയോതി ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു നിക്ഖിത്തപടിപാടിയാ സബ്ബപഠമം ഭാജേതബ്ബസ്സ പദുദ്ധാരോ. സേസപച്ചയേസുപി ഇമിനാവ നയേന പഠമം ഭാജേതബ്ബപദം ഉദ്ധരിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതന്തി വേദിതബ്ബം. അയം പനേത്ഥ സമ്ബന്ധോ – യോ പച്ചയുദ്ദേസേ ഹേതുപച്ചയോതി ഉദ്ദിട്ഠോ, സോ നിദ്ദേസതോ ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം വേദിതബ്ബോ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബപച്ചയേസു ഭാജേതബ്ബസ്സ പദസ്സ വിസ്സജ്ജനേന സദ്ധിം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ.
ഇദാനി ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി അവത്വാ ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി കസ്മാ വുത്തന്തി? പച്ചയസ്സ ചേവ പച്ചയുപ്പന്നാനഞ്ച വവത്ഥാപനതോ. ഹേതുസമ്പയുത്തകാനന്തി ഹി വുത്തേ ഹേതുനാ സമ്പയുത്തകാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി അത്ഥോ ഭവേയ്യ. ഏവം സന്തേ അസുകോ നാമ ധമ്മോ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി പച്ചയവവത്ഥാനം ന പഞ്ഞായേയ്യ. അഥാപി ഹേതുനാ സമ്പയുത്തകാനം ഹേതുസമ്പയുത്തകാനന്തി അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാവ യേസം കേസഞ്ചി സമ്പയുത്തകാനം ഹേതൂ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി അത്ഥോ ഭവേയ്യ, ഏവം സന്തേ ഹേതുനാ വിപ്പയുത്താ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോപി സമ്പയുത്തകായേവ, ഹേതുനാ സമ്പയുത്താ കുസലാദയോപി. തത്ഥ അയം ഹേതു അസുകസ്സ നാമ സമ്പയുത്തകധമ്മസ്സ പച്ചയോതി പച്ചയുപ്പന്നവവത്ഥാനം ന പഞ്ഞായേയ്യ. തസ്മാ പച്ചയഞ്ചേവ പച്ചയുപ്പന്നഞ്ച വവത്ഥാപേന്തോ ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി ആഹ. തസ്സത്ഥോ – ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം കുസലാദിധമ്മാനം യോ ഹേതു സമ്പയുത്തകോ, സോ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി. തത്രാപി ‘‘പച്ചയോ’’തി അവത്വാ ‘‘ഹേതുപച്ചയേനാ’’തി വചനം ഹേതുനോ അഞ്ഞഥാ പച്ചയഭാവപടിസേധനത്ഥം. അയഞ്ഹി ഹേതു ഹേതുപച്ചയേനാപി പച്ചയോ ഹോതി, സഹജാതാദിപച്ചയേനാപി. തത്രാസ്സ യ്വായം സഹജാതാദിപച്ചയവസേന അഞ്ഞഥാപി പച്ചയഭാവോ, തസ്സ പടിസേധനത്ഥം ഹേതുപച്ചയേനാതി വുത്തം. ഏവം സന്തേപി ‘‘തംസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി അവത്വാ കസ്മാ ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി വുത്തന്തി? നിദ്ദിസിതബ്ബസ്സ അപാകടത്താ. തംസമ്പയുത്തകാനന്തി ഹി വുത്തേ യേന തേ തംസമ്പയുത്തകാ നാമ ഹോന്തി, അയം നാമ സോതി നിദ്ദിസിതബ്ബോ അപാകടോ. തസ്സ അപാകടത്താ യേന സമ്പയുത്താ തേ തംസമ്പയുത്തകാതി വുച്ചന്തി, തം സരൂപതോവ ദസ്സേതും ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി വുത്തം.
തംസമുട്ഠാനാനന്തി ഏത്ഥ പന നിദ്ദിസിതബ്ബസ്സ പാകടത്താ തം-ഗഹണം കതം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – തേ ഹേതൂ ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്തകാ ച ധമ്മാ സമുട്ഠാനം ഏതേസന്തി തംസമുട്ഠാനാനി. തേസം തംസമുട്ഠാനാനം, ഹേതുതോ ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്തധമ്മേഹി ച നിബ്ബത്താനന്തി അത്ഥോ. ഇമിനാ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം ഗണ്ഹാതി. കിം പന തം ചിത്തതോ അഞ്ഞേനപി സമുട്ഠാതീതി? ആമ, സമുട്ഠാതി. സബ്ബേപി ഹി ചിത്തചേതസികാ ഏകതോ ഹുത്വാ രൂപം സമുട്ഠാപേന്തി. ലോകിയധമ്മദേസനായം പന ചിത്തസ്സ അധികഭാവതോ തഥാവിധം രൂപം ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി വുച്ചതി. തേനേവാഹ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോതി.
യദി ഏവം ഇധാപി ‘‘തംസമുട്ഠാനാന’’ന്തി അവത്വാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനന്തി കസ്മാ ന വുത്തന്തി? അചിത്തസമുട്ഠാനാനമ്പി സങ്ഗണ്ഹനതോ. പഞ്ഹാവാരസ്മിഞ്ഹി ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി ആഗതം’’. തസ്സ സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം ഇധ ചിത്തസമുട്ഠാനാനന്തി അവത്വാ തംസമുട്ഠാനാനന്തി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – ചിത്തജരൂപം അജനയമാനാപി തേ ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ സഹജാതാദിപച്ചയവസേന സമുട്ഠാനം ഏതേസന്തി തംസമുട്ഠാനാനി. തേസം തംസമുട്ഠാനാനം പവത്തേ ചിത്തജാനം പടിസന്ധിയഞ്ച കടത്താരൂപാനമ്പി ഹേതൂ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി. ഇമിനാ ഉപായേന അഞ്ഞേസുപി തംസമുട്ഠാനാനന്തി ആഗതട്ഠാനേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
കസ്മാ പനായം ഹേതു പടിസന്ധിയമേവ കടത്താരൂപാനം ഹേതുപച്ചയോ ഹോതി, ന പവത്തേതി? പടിസന്ധിയം കമ്മജരൂപാനം ചിത്തപടിബദ്ധവുത്തിതായ. പടിസന്ധിയഞ്ഹി കമ്മജരൂപാനം ചിത്തപടിബദ്ധാ പവത്തി, ചിത്തവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ തിട്ഠന്തി ച. തസ്മിഞ്ഹി ഖണേ ചിത്തം ചിത്തജരൂപം ജനേതും ന സക്കോതി, താനിപി വിനാ ചിത്തേന ഉപ്പജ്ജിതും വാ ഠാതും വാ ന സക്കോന്തി. തേനേവാഹ – ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, തസ്മിം പതിട്ഠിതേ വിഞ്ഞാണേ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൨.൩൯). പവത്തിയം പന തേസം ചിത്തേ വിജ്ജമാനേപി കമ്മപടിബദ്ധാവ പവത്തി, ന ചിത്തപടിബദ്ധാ. അവിജ്ജമാനേ ചാപി ചിത്തേ നിരോധസമാപന്നാനം ഉപ്പജ്ജന്തിയേവ.
കസ്മാ പന പടിസന്ധിക്ഖണേ ചിത്തം ചിത്തജരൂപം ജനേതും ന സക്കോതീതി? കമ്മവേഗക്ഖിത്തതായ ചേവ അപ്പതിട്ഠിതവത്ഥുതായ ച ദുബ്ബലത്താ. തഞ്ഹി തദാ കമ്മവേഗക്ഖിത്തം അപുരേജാതവത്ഥുകത്താ ച അപ്പതിട്ഠിതവത്ഥുകന്തി ദുബ്ബലം ഹോതി. തസ്മാ പപാതേ പതിതമത്തോ പുരിസോ കിഞ്ചി സിപ്പം കാതും വിയ രൂപം ജനേതും ന സക്കോതി; കമ്മജരൂപമേവ പനസ്സ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപട്ഠാനേ തിട്ഠതി. തഞ്ച കമ്മജരൂപസ്സേവ ബീജട്ഠാനേ തിട്ഠതി. കമ്മം പനസ്സ ഖേത്തസദിസം, കിലേസാ ആപസദിസാ. തസ്മാ സന്തേപി ഖേത്തേ ആപേ ച പഠമുപ്പത്തിയം ബീജാനുഭാവേന രുക്ഖുപ്പത്തി വിയ പടിസന്ധിക്ഖണേ ചിത്താനുഭാവേന രൂപകായസ്സ ഉപ്പത്തി. ബീജേ പന വിഗതേപി പഥവീആപാനുഭാവേന രുക്ഖസ്സ ഉപരൂപരി പവത്തി വിയ; വിനാ ചിത്തേന കമ്മതോവ കടത്താരൂപാനം പവത്തി ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘കമ്മം ഖേത്തം വിഞ്ഞാണം ബീജം തണ്ഹാ സ്നേഹോ’’തി (അ. നി. ൩.൭൭).
അയഞ്ച പനത്ഥോ ഓകാസവസേനേവ ഗഹേതബ്ബോ. തയോ ഹി ഓകാസാ – നാമോകാസോ, രൂപോകാസോ, നാമരൂപോകാസോതി. തത്ഥ അരൂപഭവോ നാമോകാസോ നാമ. തത്ര ഹി ഹദയവത്ഥുമത്തമ്പി രൂപപച്ചയം വിനാ അരൂപധമ്മാവ ഉപ്പജ്ജന്തി. അസഞ്ഞഭവോ രൂപോകാസോ നാമ. തത്ര ഹി പടിസന്ധിചിത്തമത്തമ്പി അരൂപപച്ചയം വിനാ രൂപധമ്മാവ ഉപ്പജ്ജന്തി. പഞ്ചവോകാരഭവോ നാമരൂപോകാസോ നാമ. തത്ര ഹി വത്ഥുരൂപമത്തമ്പി വിനാ പടിസന്ധിയം അരൂപധമ്മാ, പടിസന്ധിചിത്തഞ്ച വിനാ കമ്മജാപി രൂപധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തി. യുഗനദ്ധാവ രൂപാരൂപാനം ഉപ്പത്തി. യഥാ ഹി സസ്സാമികേ സരാജകേ ഗേഹേ സദ്വാരപാലകേ രാജാണത്തിം വിനാ പഠമപ്പവേസോ നാമ നത്ഥി, അപരഭാഗേ പന വിനാപി ആണത്തിം പുരിമാണത്തിആനുഭാവേനേവ ഹോതി, ഏവമേവ പഞ്ചവോകാരേ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണരാജസ്സ സഹജാതാദിപച്ചയതം വിനാ രൂപസ്സ പടിസന്ധിവസേന പഠമുപ്പത്തി നാമ നത്ഥി. അപരഭാഗേ പന വിനാപി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ സഹജാതാദിപച്ചയാനുഭാവം പുരിമാനുഭാവവസേന ലദ്ധപ്പവേസസ്സ കമ്മതോ പവത്തി ഹോതി. അസഞ്ഞഭവോ പന യസ്മാ അരൂപോകാസോ ന ഹോതി, തസ്മാ തത്ഥ വിനാവ അരൂപപച്ചയാ അസഞ്ഞോകാസത്താ രൂപം പവത്തതി, അസ്സാമികേ സുഞ്ഞഗേഹേ അത്തനോ ഗേഹേ ച പുരിസസ്സ പവേസോ വിയ. അരൂപഭവോപി യസ്മാ രൂപോകാസോ ന ഹോതി, തസ്മാ തത്ഥ വിനാവ രൂപപച്ചയാ അഞ്ഞോകാസത്താ അരൂപധമ്മാ പവത്തന്തി. പഞ്ചവോകാരഭവോ പന രൂപാരൂപോകാസോതി നത്ഥേത്ഥ അരൂപപച്ചയം വിനാ പടിസന്ധിക്ഖണേ രൂപാനം ഉപ്പത്തീതി. ഇതി അയം ഹേതു പടിസന്ധിയമേവ കടത്താരൂപാനം പച്ചയോ ഹോതി, ന പവത്തേതി.
നനു ‘‘ഹേതൂ സഹജാതാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി വുത്തേ സബ്ബോപി അയമത്ഥോ ഗഹിതോ ഹോതി, അഥ കസ്മാ ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാന’’ന്തി ഇദം ഗഹിതന്തി? പവത്തിയം കടത്താരൂപാദീനം പച്ചയഭാവപടിബാഹനതോ. ഏവഞ്ഹി സതി യാനി പവത്തിയം ഹേതുനാ സഹ ഏകക്ഖണേ കടത്താരൂപാനി ചേവ ഉതുആഹാരസമുട്ഠാനാനി ച ജായന്തി, തേസമ്പി ഹേതൂ ഹേതുപച്ചയോതി ആപജ്ജേയ്യ, ന ച സോ തേസം പച്ചയോ. തസ്മാ തേസം പച്ചയഭാവസ്സ പടിബാഹനത്ഥമേതം ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം.
ഇദാനി ‘‘നാനപ്പകാരഭേദതോ പച്ചയുപ്പന്നതോ’’തി ഇമേസം പദാനം വസേനേത്ഥ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. തേസു നാനപ്പകാരഭേദതോതി അയഞ്ഹി ഹേതു നാമ ജാതിതോ കുസലാകുസലവിപാകകിരിയഭേദതോ ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ കുസലഹേതു ഭൂമന്തരതോ കാമാവചരാദിഭേദേന ചതുബ്ബിധോ, അകുസലഹേതു കാമാവചരോവ വിപാകഹേതു കാമാവചരാദിഭേദേന ചതുബ്ബിധോ, കിരിയഹേതു കാമാവചരോ രൂപാവചരോ അരൂപാവചരോതി തിവിധോ. തത്ഥ കാമാവചരകുസലഹേതു നാമതോ അലോഭാദിവസേന തിവിധോ. രൂപാവചരാദികുസലഹേതൂസുപി ഏസേവ നയോ. അകുസലഹേതു ലോഭാദിവസേന തിവിധോ. വിപാകകിരിയഹേതൂ പന അലോഭാദിവസേന തയോ തയോ ഹോന്തി. തംതംചിത്തസമ്പയോഗവസേന പന തേസം തേസം ഹേതൂനം നാനപ്പകാരഭേദോയേവാതി ഏവം താവേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
പച്ചയുപ്പന്നതോതി ഇമിനാ പച്ചയേന ഇമേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഇമേസം നാമ ധമ്മാനം അയം പച്ചയോതി ഏവമ്പി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഇമസ്മിം താവ ഹേതുപച്ചയേ കാമാവചരകുസലഹേതു കാമഭവരൂപഭവേസു അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച ഹേതുപച്ചയോ ഹോതി, അരൂപഭവേ സമ്പയുത്തധമ്മാനംയേവ. രൂപാവചരകുസലഹേതു കാമഭവരൂപഭവേസുയേവ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച ഹേതുപച്ചയോ. അരൂപാവചരകുസലഹേതു കാമാവചരകുസലഹേതുസദിസോവ. തഥാ അപരിയാപന്നകുസലഹേതു, തഥാ അകുസലഹേതു. കാമാവചരവിപാകഹേതു പന കാമഭവസ്മിംയേവ അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം, പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപാനം, പവത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച ഹേതുപച്ചയോ. രൂപാവചരവിപാകഹേതു രൂപഭവേ വുത്തപ്പകാരാനഞ്ഞേവ ഹേതുപച്ചയോ. അരൂപാവചരവിപാകഹേതു അരൂപഭവേ സമ്പയുത്തകാനഞ്ഞേവ ഹേതുപച്ചയോ. അപരിയാപന്നവിപാകഹേതു കാമഭവരൂപഭവേസു സമ്പയുത്തകാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച അരൂപഭവേ അരൂപധമ്മാനഞ്ഞേവ ഹേതുപച്ചയോ. കിരിയഹേതൂസു പന തേഭൂമകേസുപി കുസലഹേതുസദിസോവ പച്ചയോതി. ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൨. ആരമ്മണപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൨. ആരമ്മണപച്ചയനിദ്ദേസേ രൂപായതനന്തി രൂപസങ്ഖാതം ആയതനം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതായ ധാതുയാ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. തംസമ്പയുത്തകാനന്തി തായ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ സമ്പയുത്തകാനം തിണ്ണം ഖന്ധാനം, സബ്ബേസമ്പി ചക്ഖുപസാദവത്ഥുകാനം ചതുന്നം ഖന്ധാനം രൂപായതനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോതി അത്ഥോ. ഇതോ പരേസുപി ഏസേവ നയോ. മനോധാതുയാതി സസമ്പയുത്തധമ്മായ തിവിധായപി മനോധാതുയാ രൂപായതനാദീനി പഞ്ച ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, നോ ച ഖോ ഏകക്ഖണേ. സബ്ബേ ധമ്മാതി ഏതാനി ച രൂപായതനാദീനി പഞ്ച അവസേസാ ച സബ്ബേപി ഞേയ്യധമ്മാ ഇമാ ഛ ധാതുയോ ഠപേത്വാ സേസായ സസമ്പയുത്തധമ്മായ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോതി അത്ഥോ. യം യം ധമ്മം ആരബ്ഭാതി ഇമിനാ യേ ഏതേ ഏതാസം സത്തന്നം വിഞ്ഞാണധാതൂനം ആരമ്മണധമ്മാ വുത്താ, തേ താസം ധാതൂനം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജനക്ഖണേയേവ ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോന്തീതി ദീപേതി. ഏവം ഹോന്താപി ച ന ഏകതോ ഹോന്തി, യം യം ആരബ്ഭ യേ യേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേസം തേസം തേ തേ വിസും വിസും ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോന്തീതിപി ദീപേതി. ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഇദം യഥാ നജ്ജോ സന്ദന്തി, പബ്ബതാ തിട്ഠന്തീതി സബ്ബകാലസങ്ഗഹവസേന, ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തേന യേപി ആരബ്ഭ യേ ഉപ്പജ്ജിംസു, യേപി ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി, തേ സബ്ബേ ആരമ്മണപച്ചയേനേവ ഉപ്പജ്ജിംസു ച ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി ചാതി സിദ്ധം ഹോതി. ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാതി ഇദം ‘‘യേ യേ ധമ്മാ’’തി വുത്താനം സരൂപതോ നിദസ്സനം. തേ തേ ധമ്മാതി തേ തേ ആരമ്മണധമ്മാ. തേസം തേസന്തി തേസം തേസം ചിത്തചേതസികധമ്മാനം. അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ.
ഇദം പന ആരമ്മണം നാമ രൂപാരമ്മണം സദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബധമ്മാരമ്മണന്തി കോട്ഠാസതോ ഛബ്ബിധം ഹോതി. തത്ഥ ഠപേത്വാ പഞ്ഞത്തിം അവസേസം ഭൂമിതോ കാമാവചരം…പേ… അപരിയാപന്നന്തി ചതുബ്ബിധം ഹോതി. തത്ഥ കാമാവചരം കുസലാകുസലവിപാകകിരിയരൂപഭേദതോ പഞ്ചവിധം; രൂപാവചരം കുസലവിപാകകിരിയതോ തിവിധം, തഥാ അരൂപാവചരം, അപരിയാപന്നം കുസലവിപാകനിബ്ബാനവസേന തിവിധം ഹോതി. സബ്ബമേവ വാ ഏതം കുസലാകുസലവിപാകകിരിയരൂപനിബ്ബാനപഞ്ഞത്തിഭേദതോ സത്തവിധം ഹോതി. തത്ഥ കുസലം ഭൂമിഭേദതോ ചതുബ്ബിധം ഹോതി, അകുസലം കാമാവചരമേവ, വിപാകം ചതുഭൂമകം, കിരിയം തിഭൂമകം, രൂപം ഏകഭൂമകം കാമാവചരമേവ, നിബ്ബാനമ്പി ഏകഭൂമകം അപരിയാപന്നമേവ, പഞ്ഞത്തി ഭൂമിവിനിമുത്താതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേതസ്മിം ആരമ്മണേ കാമാവചരകുസലാരമ്മണം കാമാവചരകുസലസ്സ, രൂപാവചരകുസലസ്സ, അകുസലസ്സ, കാമാവചരവിപാകസ്സ, കാമാവചരകിരിയസ്സ, രൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരകുസലാരമ്മണം തേസു ഛസു രാസീസു കാമാവചരവിപാകവജ്ജാനം പഞ്ചന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. അരൂപാവചരകുസലാരമ്മണം കാമാവചരകുസലസ്സ, രൂപാവചരകുസലസ്സ, അരൂപാവചരകുസലസ്സ, അകുസലസ്സ, അരൂപാവരചരവിപാകസ്സ, കാമാവചരകിരിയസ്സ, രൂപാവചരകിരിയസ്സ, അരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം അട്ഠന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. അപരിയാപന്നകുസലാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരതോ കുസലകിരിയാനമേവ ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. അകുസലാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരകുസലസ്സ, അകുസലസ്സ, കാമാവചരവിപാകസ്സ, കാമാവചരരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി.
കാമാവചരവിപാകാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരകുസലസ്സ, അകുസലസ്സ, കാമാവചരവിപാകസ്സ, കാമാവചരരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരവിപാകാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരകുസലസ്സ, അകുസലസ്സ, കാമാവചരരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. അരൂപാവചരവിപാകാരമ്മണമ്പി ഇമേസംയേവ പഞ്ചന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. അപരിയാപന്നവിപാകാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരകുസലകിരിയാനഞ്ഞേവ ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി.
കാമാവചരകിരിയാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരകുസലസ്സ, അകുസലസ്സ, കാമാവചരവിപാകസ്സ, കാമാവചരരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരകിരിയാരമ്മണം ഇമേസു ഛസു രാസീസു കാമാവചരവിപാകവജ്ജാനം പഞ്ചന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. അരൂപാവചരകിരിയാരമ്മണം തേസം പഞ്ചന്നം അരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. ചതുസമുട്ഠാനം രൂപക്ഖന്ധസങ്ഖാതം രൂപാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരകുസലസ്സ അകുസലസ്സ കാമാവചരവിപാകസ്സ കാമാവചരരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. നിബ്ബാനാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരകുസലസ്സ, അപരിയാപന്നതോ കുസലവിപാകസ്സ, കാമാവചരരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരകുസലകിരിയാനം കേചി നിച്ഛന്തി, തം യുത്തിതോ ഉപധാരേതബ്ബം. നാനപ്പകാരകം പന പഞ്ഞത്തിആരമ്മണം തേഭൂമകകുസലസ്സ, അകുസലസ്സ, രൂപാവചരവിപാകസ്സ, അരൂപാവചരവിപാകസ്സ, തേഭൂമകകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം നവന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. തത്ഥ യം യം ആരമ്മണം യേസം യേസം പച്ചയോ, തേ തേ തംതംപച്ചയുപ്പന്നാ നാമ ഹോന്തീതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
ആരമ്മണപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൩. അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൩. അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസേ ഛന്ദാധിപതീതി ഛന്ദസങ്ഖാതോ അധിപതി. ഛന്ദം ധുരം കത്വാ ഛന്ദം ജേട്ഠകം കത്വാ ചിത്തുപ്പത്തികാലേ ഉപ്പന്നസ്സ കത്തുകമ്യതാഛന്ദസ്സേതം നാമം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. കസ്മാ പന യഥാ ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസേ ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി വുത്തം, ഏവമിധ ‘‘അധിപതീ അധിപതിസമ്പയുത്തകാനന്തി അവത്വാ ‘‘ഛന്ദാധിപതി ഛന്ദസമ്പയുത്തകാന’’ന്തിആദിനാ നയേന ദേസനാ കതാതി? ഏകക്ഖണേ അഭാവതോ. പുരിമനയസ്മിഞ്ഹി ദ്വേ തയോ ഹേതൂ ഏകക്ഖണേപി ഹേതുപച്ചയോ ഹോന്തി മൂലട്ഠേന. ഉപകാരകഭാവസ്സ അവിജഹനതോ. അധിപതി പന ജേട്ഠകട്ഠേന ഉപകാരകോ, ന ച ഏകക്ഖണേ ബഹൂ ജേട്ഠകാ നാമ ഹോന്തി. തസ്മാ ഏകതോ ഉപ്പന്നാനമ്പി നേസം ഏകക്ഖണേ അധിപതിപച്ചയഭാവോ നത്ഥി. തസ്സ അധിപതിപച്ചയഭാവസ്സ ഏകക്ഖണേ അഭാവതോ ഇധ ഏവം ദേസനാ കതാതി.
ഏവം സഹജാതാധിപതിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ആരമ്മണാധിപതിം ദസ്സേതും യം യം ധമ്മം ഗരും കത്വാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യം യം ധമ്മന്തി യം യം ആരമ്മണധമ്മം. ഗരും കത്വാതി ഗരുകാരചിത്തീകാരവസേന വാ അസ്സാദവസേന വാ ഗരും ഭാരിയം ലദ്ധബ്ബം അവിജഹിതബ്ബം അനവഞ്ഞാതം കത്വാ. തേ തേ ധമ്മാതി തേ തേ ഗരുകാതബ്ബധമ്മാ. തേസം തേസന്തി തേസം തേസം ഗരുകാരകധമ്മാനം. അധിപതിപച്ചയേനാതി ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതീതി അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ.
അയം പന അധിപതി നാമ സഹജാതാരമ്മണവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ സഹജാതോ ഛന്ദാദിവസേന ചതുബ്ബിധോ. തേസു ഏകേകോ കാമാവചരാദിവസേന ഭൂമിതോ ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ കാമാവചരോ കുസലാകുസലകിരിയവസേന തിവിധോ. അകുസലം പത്വാ പനേത്ഥ വീമംസാധിപതി ന ലബ്ഭതി. രൂപാരൂപാവചരോ കുസലകിരിയവസേന ദുവിധോ, അപരിയാപന്നോ കുസലവിപാകവസേന ദുവിധോ. ആരമ്മണാധിപതി പന ജാതിഭേദതോ കുസലാകുസലവിപാകകിരിയരൂപനിബ്ബാനാനം വസേന ഛബ്ബിധോതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ സഹജാതാധിപതിമ്ഹി താവ കാമാവചരകുസലകിരിയസങ്ഖാതോ അധിപതി ദുഹേതുകതിഹേതുകേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഛന്ദാദീനം അഞ്ഞതരം ജേട്ഠകം കത്വാ ഉപ്പത്തികാലേ അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച അധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരകുസലകിരിയസങ്ഖാതേപി ഏസേവ നയോ. അയം പന ഏകന്തേനേവ ലബ്ഭതി. ന ഹി തേ ധമ്മാ സഹജാതാധിപതിം വിനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. അരൂപാവചരകുസലകിരിയസങ്ഖാതോ പന പഞ്ചവോകാരേ രൂപാവചരഅധിപതിസദിസോവ ചതുവോകാരേ പന സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ അധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. തഥാ തത്ഥുപ്പന്നോ സബ്ബോപി കാമാവചരാധിപതി. അപരിയാപന്നോ കുസലതോപി വിപാകതോപി പഞ്ചവോകാരേ ഏകന്തേനേവ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച അധിപതിപച്ചയോ ഹോതി, ചതുവോകാരേ അരൂപധമ്മാനഞ്ഞേവ. അകുസലോ കാമഭവേ മിച്ഛത്തനിയതചിത്തേസു ഏകന്തേനേവ സമ്പയുത്തകാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച അധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. അനിയതോ കാമഭവരൂപഭവേസു അത്തനോ അധിപതികാലേ തേസഞ്ഞേവ. അരൂപഭവേ അരൂപധമ്മാനഞ്ഞേവ അധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. അയം താവ സഹജാതാധിപതിമ്ഹി നയോ.
ആരമ്മണാധിപതിമ്ഹി പന കാമാവചരകുസലോ ആരമ്മണാധിപതി കാമാവചരകുസലസ്സ ലോഭസഹഗതാകുസലസ്സാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം രാസീനം ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരാരൂപാവചരേപി കുസലാരമ്മണാധിപതിമ്ഹി ഏസേവ നയോ. അപരിയാപന്നകുസലോ പന ആരമ്മണാധിപതി കാമാവചരതോ ഞാണസമ്പയുത്തകുസലസ്സ ചേവ ഞാണസമ്പയുത്തകിരിയസ്സ ച ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. അകുസലോ പന ആരമ്മണാധിപതി നാമ ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദോ വുച്ചതി. സോ ലോഭസഹഗതാകുസലസ്സേവ ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. കാമാവചരോ പന വിപാകാരമ്മണാധിപതി ലോഭസഹഗതാകുസലസ്സേവ ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. തഥാ രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകാരമ്മണാധിപതി. ലോകുത്തരോ പന വിപാകാരമ്മണാധിപതി കാമാവചരതോ ഞാണസമ്പയുത്തകുസലകിരിയാനഞ്ഞേവ ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. കാമാവചരാദിഭേദതോ പന തിവിധോപി കിരിയാരമ്മണാധിപതി ലോഭസഹഗതാകുസലസ്സേവ ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. ചതുസമുട്ഠാനികരൂപസങ്ഖാതോ രൂപക്ഖന്ധോ ആരമ്മണാധിപതി ലോഭസഹഗതാകുസലസ്സേവ ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. നിബ്ബാനം കാമാവചരതോ ഞാണസമ്പയുത്തകുസലസ്സ ഞാണസമ്പയുത്തകിരിയസ്സ ലോകുത്തരകുസലസ്സ ലോകുത്തരവിപാകസ്സ ചാതി ഇമേസം ചതുന്നം രാസീനം ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൪. അനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൪. അനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസേ മനോധാതുയാതി വിപാകമനോധാതുയാ. മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാതി സന്തീരണകിച്ചായ അഹേതുകവിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ. തതോ പരം പന വോട്ഠബ്ബനജവനതദാരമ്മണഭവങ്ഗകിച്ചാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ വത്തബ്ബാ സിയും, താ അവുത്താപി ഇമിനാവ നയേന വേദിതബ്ബാതി നയം ദസ്സേത്വാ ദേസനാ സങ്ഖിത്താ. ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ’’തിആദികേ ച ഛട്ഠനയേ താ സങ്ഗഹിതാതിപി ഇധ ന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ പുരിമാ പുരിമാതി ഛസു ദ്വാരേസുപി അനന്തരാതീതാ കുസലജവനധമ്മാ ദട്ഠബ്ബാ. പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനന്തി അനന്തരഉപ്പജ്ജമാനാനഞ്ഞേവ. കുസലാനന്തി സദിസകുസലാനം. അബ്യാകതാനന്തി ഇദം പന കുസലാനന്തരം തദാരമ്മണഭവങ്ഗഫലസമാപത്തിവസേന വുത്തം. അകുസലമൂലകേ അബ്യാകതാനന്തി തദാരമ്മണഭവങ്ഗസങ്ഖാതാനഞ്ഞേവ. അബ്യാകതമൂലകേ അബ്യാകതാനന്തി ആവജ്ജനജവനവസേന വാ ഭവങ്ഗവസേന വാ പവത്താനം കിരിയവിപാകാബ്യാകതാനം കിരിയമനോധാതുതോ പട്ഠായ പന യാവ വോട്ഠബ്ബനകിച്ചാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു, താവ പവത്തേസു വീഥിചിത്തേസുപി അയം നയോ ലബ്ഭതേവ. കുസലാനന്തി പഞ്ചദ്വാരേ വോട്ഠബ്ബനാനന്തരാനം മനോദ്വാരേ ആവജ്ജനാന്തരാനം പഠമജവനകുസലാനം. അകുസലാനന്തി പദേപി ഏസേവ നയോ. യേസം യേസന്തി ഇദം സബ്ബേസമ്പി അനന്തരപച്ചയധമ്മാനം. സങ്ഖേപലക്ഖണന്തി അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ.
അയം പന അനന്തരപച്ചയോ നാമ ഠപേത്വാ നിബ്ബാനം ചതുഭൂമകോ അരൂപധമ്മരാസിയേവാതി വേദിതബ്ബോ. സോ ജാതിവസേന കുസലാകുസലവിപാകകിരിയതോ ചതുധാ ഭിജ്ജതി. തത്ഥ കുസലോ കാമാവചരാദിഭേദതോ ചതുബ്ബിധോ ഹോതി, അകുസലോ കാമാവചരോവ വിപാകോ ചതുഭൂമകോ, കിരിയാനന്തരപച്ചയോ പന തേ ഭൂമകോതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ കാമാവചരകുസലോ അത്തനാ സദിസസ്സേവ കാമാവചരകുസലസ്സ അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. ഞാണസമ്പയുത്തകാമാവചരകുസലോ പന രൂപാവചരകുസലസ്സ അരൂപാവചരകുസലസ്സ ലോകുത്തരകുസലസ്സാതി ഇമേസം തിണ്ണം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. കാമാവചരകുസലോ ച കാമാവചരവിപാകസ്സ, രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകസ്സ, ഞാണസമ്പയുത്തോ ലോകുത്തരവിപാകസ്സാപീതി ഇമേസം ചതുന്നം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരകുസലോ രൂപാവചരകുസലസ്സ, ഞാണസമ്പയുത്തകാമാവചരവിപാകസ്സ, രൂപാവചരവിപാകസ്സാതി ഇമേസം തിണ്ണം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. അരൂപാവചരകുസലോ തേസം ദ്വിന്നം വിപാകാനം അത്തനോ കുസലസ്സ വിപാകസ്സ ചാതി അവിസേസേന ചതുന്നം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. വിസേസേന പനേത്ഥ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകുസലോ അനാഗാമിഫലസങ്ഖാതസ്സ ലോകുത്തരവിപാകസ്സപി അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. ലോകുത്തരകുസലോ ലോകുത്തരവിപാകസ്സേവ അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. അകുസലോ അവിസേസേന അകുസലസ്സ ചേവ കുസലാകുസലവിപാകസ്സ ച. വിസേസേന പനേത്ഥ സുഖമജ്ഝത്തവേദനാസമ്പയുത്തോ അകുസലോ രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകസ്സാപീതി ഇമേസം ചതുന്നം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി.
കാമാവചരവിപാകസ്സ ഞാണസമ്പയുത്തോ വാ ഞാണവിപ്പയുത്തോ വാ വിപാകോ കാമാവചരകിരിയാവജ്ജനസ്സ, ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകോ പനേത്ഥ പടിസന്ധിവസേന ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകസ്സാപീതി ഇമേസം ചതുന്നം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരവിപാകോ സഹേതുകകാമാവചരവിപാകസ്സ രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകസ്സ കാമാവചരകിരിയാവജ്ജനസ്സാതി ഇമേസം ചതുന്നം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. അരൂപാവചരവിപാകോ തിഹേതുകകാമാവചരവിപാകസ്സ അരൂപാവചരവിപാകസ്സ കാമാവചരകിരിയാവജ്ജനസ്സാതി തിണ്ണം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. ലോകുത്തരവിപാകോ തിഹേതുകകാമാവചരവിപാകസ്സ രൂപാവചരാരൂപാവചരലോകുത്തരവിപാകസ്സാതി ചതുന്നം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി.
കാമാവചരകിരിയം കാമാവചരകുസലാകുസലസ്സ ചതുഭൂമകവിപാകസ്സ തേഭൂമകകിരിയസ്സാതി നവന്നം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരകിരിയം തിഹേതുകകാമാവചരവിപാകസ്സ രൂപാവചരവിപാകസ്സ രൂപാവചരകിരിയസ്സാതി തിണ്ണം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. അരൂപാവചരകിരിയം തിഹേതുകകാമാവചരവിപാകസ്സ രൂപാവചരാരൂപാവചരലോകുത്തരവിപാകസ്സ അരൂപാവചരകിരിയസ്സാതി പഞ്ചന്നം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതീതി. ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
അനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൫. സമനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൫. സമനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസോപി ഇമിനാ സമാനഗതികോവ. ഇമേ പന ദ്വേ പച്ചയാ മഹാവിത്ഥാരാ, തസ്മാ സബ്ബചിത്തുപ്പത്തിവസേന തേസം ഉപപരിക്ഖിത്വാ വിത്ഥാരോ ഗഹേതബ്ബോതി.
സമനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൬. സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൬. സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസേ അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സ. ഇമിനാ ഏതേസം ധമ്മാനം ഏകക്ഖണേ പച്ചയഭാവഞ്ചേവ പച്ചയുപ്പന്നഭാവഞ്ച ദീപേതി. ഓക്കന്തിക്ഖണേതി പഞ്ചവോകാരഭവേ പടിസന്ധിക്ഖണേ. തസ്മിഞ്ഹി ഖണേ നാമരൂപം ഓക്കന്തം വിയ പക്ഖന്ദന്തം വിയ പരലോകതോ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ പവിസന്തം വിയ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ സോ ഖണോ ‘‘ഓക്കന്തിക്ഖണോ’’തി വുച്ചതി. ഏത്ഥ ച രൂപന്തി ഹദയവത്ഥുമത്തമേവ അധിപ്പേതം. തഞ്ഹി നാമസ്സ, നാമഞ്ച തസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതപച്ചയട്ഠം ഫരതി. ചിത്തചേതസികാതി പവത്തിയം ചത്താരോ ഖന്ധാ. സഹജാതപച്ചയേനാതി ഏത്ഥ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാ ചിത്തചേതസികാനം പച്ചയട്ഠം ന ഫരന്തി, തസ്മാ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തി ന വുത്തം. തഥാ ഉപാദാരൂപാ ഭൂതാനം. രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപീനം ധമ്മാനന്തി ഹദയവത്ഥു ചതുന്നം ഖന്ധാനം. കിഞ്ചി കാലേതി കിസ്മിഞ്ചി കാലേ. സഹജാതപച്ചയേനാതി പടിസന്ധിം സന്ധായ വുത്തം. ന സഹജാതപച്ചയേനാതി പവത്തിം സന്ധായ വുത്തം.
അയം പന ‘ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’തി ഏവം ഛഹി കോട്ഠാസേഹി ഠിതോ. തത്ഥ തയോ കോട്ഠാസാ അഞ്ഞമഞ്ഞവസേന വുത്താ, തയോ ന അഞ്ഞമഞ്ഞവസേന. തത്ഥ പഠമകോട്ഠാസേ അരൂപമേവ പച്ചയോ ചേവ പച്ചയുപ്പന്നഞ്ച, ദുതിയേ രൂപമേവ, തതിയേ നാമരൂപം, ചതുത്ഥേ പച്ചയോ അരൂപം, പച്ചയുപ്പന്നം രൂപം; പഞ്ചമേ പച്ചയോപി പച്ചയുപ്പന്നമ്പി രൂപമേവ; ഛട്ഠേ പച്ചയോ രൂപം, പച്ചയുപ്പന്നം അരൂപന്തി അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ.
അയം പന സഹജാതപച്ചയോ ജാതിവസേന കുസലോ അകുസലോ വിപാകോ കിരിയം രൂപന്തി പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതി. തത്ഥ കുസലോ ഭൂമിതോ ചതുബ്ബിധോ ഹോതി, അകുസലോ ഏകവിധോവ വിപാകോ ചതുബ്ബിധോ, കിരിയസങ്ഖാതോ തിവിധോ, രൂപം ഏകവിധം കാമാവചരമേവാതി ഏവം താവേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ ചതുഭൂമകമ്പി കുസലം പഞ്ചവോകാരഭവേ അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി, തഥാ അകുസലം. യം പനേത്ഥ അരൂപേ ഉപ്പജ്ജതി, തം അരൂപധമ്മാനംയേവ സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി.
കാമാവചരരൂപാവചരവിപാകം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ചേവ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ച സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി. യം പനേത്ഥ രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി, തം സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ. യം പടിസന്ധിയം ഉപ്പജ്ജതി, തം കടത്താരൂപാനഞ്ചാപി സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി. അരൂപാവചരവിപാകം സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ. ലോകുത്തരവിപാകം പഞ്ചവോകാരേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച, ചതുവോകാരേ അരൂപാനഞ്ഞേവ. കാമാവചരഅരൂപാവചരകിരിയാ പഞ്ചവോകാരേ സമ്പയുത്തകാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി, ചതുവോകാരേ അരൂപാനഞ്ഞേവ. രൂപാവചരകിരിയാ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച ഏകന്തേന സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി.
ചതുസമുട്ഠാനികസ്സ രൂപസ്സ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപേ ഏകം മഹാഭൂതം തിണ്ണം, തീണി ഏകസ്സ, ദ്വേ ദ്വിന്നം മഹാഭൂതാനം, മഹാഭൂതാ ഉപാദാരൂപസ്സ സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ. കാമാവചരരൂപാവചരപടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുരൂപം വിപാകക്ഖന്ധാനം സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ. ഉതുചിത്താഹാരസമുട്ഠാനേസു പന മഹാഭൂതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ചേവ ഉപാദാരൂപസ്സ ച സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൭. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൭. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയനിദ്ദേസേ സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസസ്സ പുരിമാനം തിണ്ണം കോട്ഠാസാനം വസേന പാളി ആഗതാ. തസ്സാ തത്ഥ വുത്തസദിസാവ വണ്ണനാതി പുന ന ഗഹിതാ. അയമ്പി ച അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ജാതിവസേന കുസലോ അകുസലോ വിപാകോ കിരിയം രൂപന്തി പഞ്ചധാ ഭിന്നോ. തത്ഥ കുസലോ ഭൂമിതോ ചതുബ്ബിധോ. സബ്ബം പുരിമസദിസമേവാതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ സബ്ബമ്പി ചതുഭൂമകം കുസലം അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചയോ. തഥാ അകുസലം. വിപാകേ പന കാമാവചരരൂപാവചരവിപാകം പടിസന്ധിയം വത്ഥുരൂപസ്സ, പവത്തേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ. അരൂപാവചരലോകുത്തരവിപാകം അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചയോ. സബ്ബമ്പി കിരിയം സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചയോ. ചതുസമുട്ഠാനികരൂപസ്സ കമ്മസമുട്ഠാനേ ഏകം മഹാഭൂതം തിണ്ണം, തീണി ഏകസ്സ, ദ്വേ ദ്വിന്നം മഹാഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചയോ. കാമാവചരരൂപാവചരപടിസന്ധിയം വത്ഥുരൂപം വിപാകക്ഖന്ധാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചയോ. ഉതുചിത്താഹാരസമുട്ഠാനേസു മഹാഭൂതാനേവ മഹാഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചയോതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൮. നിസ്സയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൮. നിസ്സയപച്ചയനിദ്ദേസേ സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസസ്സ പുരിമാനം പഞ്ചന്നം കോട്ഠാസാനം വസേന സഹജാതനിസ്സയനയം ദസ്സേത്വാ പുന ഛട്ഠേന കോട്ഠാസേന പുരേജാതനിസ്സയനയം ദസ്സേതും ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യം രൂപം നിസ്സായാതി വത്ഥുരൂപം സന്ധായ വുത്തം. തഞ്ഹി നിസ്സായ തിവിധാ മനോധാതു, ഠപേത്വാ അരൂപവിപാകം ദ്വാസത്തതിവിധാ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി ഇമാനി പഞ്ചസത്തതി ചിത്താനി വത്തന്തീതി അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ. അയമ്പി നിസ്സയപച്ചയോ ജാതിവസേന കുസലാദിഭേദതോ പഞ്ചധാവ ഭിജ്ജതി. തത്ഥ കുസലോ ഭൂമിതോ ചതുബ്ബിധോവ അകുസലോ ഏകവിധോ വിപാകോ ചതുബ്ബിധോ, കിരിയസങ്ഖാതോ തിവിധോ, രൂപം ഏകവിധമേവാതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ ചതുഭൂമകമ്പി കുസലം പഞ്ചവോകാരേ സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. തഥാ അകുസലം. യം പനേത്ഥ ആരുപ്പേ ഉപ്പജ്ജതി, തം അരൂപധമ്മാനഞ്ഞേവ നിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി. കാമാവചരരൂപാവചരവിപാകം പവത്തേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച, പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപസ്സാപി നിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി. അരൂപാവചരവിപാകം സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാനംയേവ ഹോതി. ലോകുത്തരവിപാകം പഞ്ചവോകാരേ; സമ്പയുത്തകാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച, ചതുവോകാരേ അരൂപസ്സേവ നിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി. കാമാവചരഅരൂപാവചരകിരിയാ പഞ്ചവോകാരേ സമ്പയുത്തകാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച നിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി, ചതുവോകാരേ അരൂപാനഞ്ഞേവ. രൂപാവചരകിരിയാ സമ്പയുത്തകാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച ഏകന്തേന നിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി.
ചതുസമുട്ഠാനികരൂപസ്സ ച കമ്മസമുട്ഠാനരൂപേ ഏകം മഹാഭൂതം തിണ്ണം, തീണി ഏകസ്സ, ദ്വേ ദ്വിന്നം മഹാഭൂതാനം, മഹാഭൂതാ ഉപാദാരൂപാനം, വത്ഥുരൂപം പഞ്ചവോകാരഭവേ ചതുഭൂമകകുസലസ്സ, അകുസലസ്സ, ഠപേത്വാ ആരുപ്പവിപാകഞ്ചേവ ദ്വേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി ച സേസതേഭൂമകവിപാകസ്സ, തേഭൂമകകിരിയസ്സാതി ഇമേസം ചതുന്നം ധമ്മരാസീനം നിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി. ചക്ഖായതനാദീനി പഞ്ച സസമ്പയുത്താനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം നിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി. ഉതുചിത്താഹാരസമുട്ഠാനേസു പന മഹാഭൂതാ മഹാഭൂതാനഞ്ചേവ ഉപാദാരൂപസ്സ ച നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
നിസ്സയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൯. ഉപനിസ്സയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൯. ഉപനിസ്സയപച്ചയനിദ്ദേസേ പുരിമാ പുരിമാതി അനന്തരൂപനിസ്സയേ സമനന്തരാതീതാ ലബ്ഭന്തി, ആരമ്മണൂപനിസ്സയപകതൂപനിസ്സയേസു നാനാവീഥിവസേന പുരിമതരാ. തേ തയോപി രാസയോ കുസലവസേന കുസലപദേ ലബ്ഭന്തി, കുസലേന പന അകുസലേ സമനന്തരാതീതാ ന ലബ്ഭന്തി. തേനേവ വുത്തം – ‘‘അകുസലാനം ധമ്മാനം കേസഞ്ചി ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി. ഇദഞ്ഹി – ‘‘കുസലോ ധമ്മോ അകുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ; ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോ. ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ – ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ തം ഗരും കത്വാ അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തം ഗരും കത്വാ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, പുബ്ബേ സുചിണ്ണാനി ഗരും കത്വാ അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തം ഗരും കത്വാ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി. ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ ഝാനം ഗരും കത്വാ അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തം ഗരും കത്വാ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി. പകതൂപനിസ്സയോ – സദ്ധം ഉപനിസ്സായ മാനം ജപ്പേതി, ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. സീലം സുതം ചാഗം പഞ്ഞം ഉപനിസ്സായ മാനം ജപ്പേതി, ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. സദ്ധാ സീലം സുതം ചാഗോ പഞ്ഞാ രാഗസ്സ ദോസസ്സ മോഹസ്സ മാനസ്സ ദിട്ഠിയാ പത്ഥനായ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഇമം നയം സന്ധായ വുത്തം. കുസലേന അബ്യാകതേ തയോപി ലബ്ഭന്തി, തഥാ അകുസലേന അകുസലേ.
അകുസലേന പന കുസലേ സമനന്തരാതീതാ ന ലബ്ഭന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘കുസലാനം ധമ്മാനം കേസഞ്ചി ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി. ഇദമ്പി ഹി – ‘‘അകുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ. പകതൂപനിസ്സയോ – രാഗം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതി, സീലം സമാദിയതി, ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, ഝാനം ഉപ്പാദേതി വിപസ്സനം ഉപ്പാദേതി, മഗ്ഗം ഉപ്പാദേതി, അഭിഞ്ഞം ഉപ്പാദേതി, സമാപത്തിം ഉപ്പാദേതി; ദോസം മോഹം മാനം ദിട്ഠിം പത്ഥനം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതി…പേ… സമാപത്തിം ഉപ്പാദേതി. രാഗോ ദോസോ മോഹോ മാനോ ദിട്ഠി പത്ഥനാ സദ്ധായ സീലസ്സ സുതസ്സ ചാഗസ്സ പഞ്ഞായ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ. പാണം ഹന്ത്വാ തസ്സ പടിഘാതത്ഥായ ദാനം ദേതീ’’തിആദിനാ നയേന പഞ്ഹാവാരേ ആഗതം പകതൂപനിസ്സയമേവ സന്ധായ വുത്തം. അകുസലം പന കുസലസ്സ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ ന ഹോതി. കസ്മാ? തം ഗരും കത്വാ തസ്സ അപ്പവത്തനതോതി യഥാ അനന്തരൂപനിസ്സയോ, ഏവം ആരമ്മണൂപനിസ്സയോപേത്ഥ ന ലബ്ഭതീതി വേദിതബ്ബോ. അകുസലേന അബ്യാകതപദേ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോവ ന ലബ്ഭതി. ന ഹി അബ്യാകതാ ധമ്മാ അകുസലം ഗരും കരോന്തി. യസ്മാ പന അനന്തരതാ ലബ്ഭതി, തസ്മാ ഏത്ഥ ‘‘കേസഞ്ചീ’’തി ന വുത്തം. അബ്യാകതേന പന അബ്യാകതേ കുസലേ അകുസലേതി തീസു നയേസു തയോപി ഉപനിസ്സയാ ലബ്ഭന്തേവ. പുഗ്ഗലോപി സേനാസനമ്പീതി ഇദം ദ്വയം പകതൂപനിസ്സയവസേന വുത്തം. ഇദഞ്ഹി ദ്വയം കുസലാകുസലപവത്തിയാ ബലവപച്ചയോ ഹോതി. പച്ചയഭാവോ ചസ്സ പനേത്ഥ പരിയായവസേന വേദിതബ്ബോതി അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ.
അയം പന ഉപനിസ്സയപച്ചയോ നാമ സദ്ധിം ഏകച്ചായ പഞ്ഞത്തിയാ സബ്ബേപി ചതുഭൂമകധമ്മാ. വിഭാഗതോ പന ആരമ്മണൂപനിസ്സയാദിവസേന തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ ആരമ്മണാധിപതിനാ നിന്നാനാകരണോതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ നാനപ്പകാരഭേദതോ ഗഹേതബ്ബോ. അനന്തരൂപനിസ്സയോ അനന്തരപച്ചയേന നിന്നാനാകരണോ, സോപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ നാനപ്പകാരഭേദതോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചയുപ്പന്നതോപി നേസം തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. പകതൂപനിസ്സയോ പന ജാതിവസേന കുസലാകുസലവിപാകകിരിയരൂപഭേദതോ പഞ്ചവിധോ ഹോതി, കുസലാദീനം പന ഭൂമിഭേദതോ അനേകവിധോതി ഏവം താവേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ തേഭൂമകകുസലോ ചതുഭൂമകസ്സാപി കുസലസ്സ അകുസലസ്സ വിപാകകിരിയസ്സാതി ചതുന്നം രാസീനം പകതൂപനിസ്സയോ ഹോതി. ലോകുത്തരോ അകുസലസ്സേവ ന ഹോതി. അമ്ഹാകം ആചരിയേന ‘‘ലോകുത്തരധമ്മോ നിബ്ബത്തിതോ’’തി ഇമിനാ പന നയേന അഞ്ഞേസം അകുസലസ്സാപി ഹോതി. യസ്സ വാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സാപി അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ ഇമിനാ നയേന ഹോതിയേവ. അകുസലോ സബ്ബേസമ്പി ചതുഭൂമകാനം ഖന്ധാനം പകതൂപനിസ്സയോ ഹോതി, തഥാ തേഭൂമകവിപാകോ. ലോകുത്തരവിപാകേ ഹേട്ഠിമാനി തീണി ഫലാനി അകുസലസ്സേവ ന ഹോന്തി, ഉപരിട്ഠിമം കുസലസ്സാപി. പുരിമനയേന പന അഞ്ഞേസം വാ യസ്സ വാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ സന്താനേ സബ്ബോപി ലോകുത്തരവിപാകോ സബ്ബേസം കുസലാദീനം അരൂപക്ഖന്ധാനം പകതൂപനിസ്സയോ ഹോതി. കിരിയസങ്ഖാതോപി പകതൂപനിസ്സയോ ചതുഭൂമകാനം അകുസലാദിഖന്ധാനം ഹോതിയേവ, തഥാ രൂപസങ്ഖാതോ. സയം പന രൂപം ഇമസ്മിം പട്ഠാനമഹാപകരണേ ആഗതനയേന ഉപനിസ്സയപച്ചയം ന ലഭതി, സുത്തന്തികപരിയായേന പന ലഭതീതി വത്തും വട്ടതി. ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
ഉപനിസ്സയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൧൦. പുരേജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൧൦. പുരേജാതപച്ചയനിദ്ദേസേ പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോതി ഏത്ഥ പുരേജാതം നാമ യസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, തതോ പുരിമതരം ജാതം ജാതിക്ഖണം അതിക്കമിത്വാ ഠിതിക്ഖണപ്പത്തം. ചക്ഖായതനന്തിആദി വത്ഥുപുരേജാതവസേന വുത്തം. രൂപായതനന്തിആദി ആരമ്മണപുരേജാതവസേന. കിഞ്ചികാലേ പുരേജാതപച്ചയേനാതി പവത്തിം സന്ധായ വുത്തം. കിഞ്ചികാലേ ന പുരേജാതപച്ചയേനാതി പടിസന്ധിം സന്ധായ വുത്തം. ഏവം സബ്ബഥാപി പഞ്ചദ്വാരേ വത്ഥാരമ്മണവസേന, മനോദ്വാരേ വത്ഥുവസേനേവായം പാളി ആഗതാ, പഞ്ഹാവാരേ പന ‘‘ആരമ്മണപുരേജാതം – സേക്ഖാ വാ പുഥുജ്ജനാ വാ ചക്ഖും അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തീ’’തി ആഗതത്താ മനോദ്വാരേപി ആരമ്മണപുരേജാതം ലബ്ഭതേവ. ഇധ പന സാവസേസവസേന ദേസനാ കതാതി അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ.
അയം പന പുരേജാതപച്ചയോ സുദ്ധരൂപമേവ ഹോതി. തഞ്ച ഖോ ഉപ്പാദക്ഖണം അതിക്കമിത്വാ ഠിതിപ്പത്തം അട്ഠാരസവിധം രൂപരൂപമേവ. തം സബ്ബമ്പി വത്ഥുപുരേജാതം ആരമ്മണപുരേജാതന്തി ദ്വിധാ ഠിതം. തത്ഥ ചക്ഖായതനം…പേ… കായായതനം വത്ഥുരൂപന്തി ഇദം വത്ഥുപുരേജാതം നാമ. സേസം ഇമായ പാളിയാ ആഗതഞ്ച അനാഗതഞ്ച വണ്ണോ സദ്ദോ ഗന്ധോ രസോ ചതസ്സോ ധാതുയോ തീണി ഇന്ദ്രിയാനി കബളീകാരോ ആഹാരോതി ദ്വാദസവിധം രൂപം ആരമ്മണപുരേജാതപച്ചയോ നാമാതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ ചക്ഖായതനം ദ്വിന്നം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാനം പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ, തഥാ ഇതരാനി ചത്താരി സോതവിഞ്ഞാണാദീനം. വത്ഥുരൂപം പന ഠപേത്വാ ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി ചത്താരോ ച ആരുപ്പവിപാകേ സേസാനം സബ്ബേസമ്പി ചതുഭൂമകാനം കുസലാകുസലാബ്യാകതാനം ചിത്തചേതസികാനം പുരേജാതപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാദീനി പന പഞ്ചാരമ്മണാനി ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനഞ്ചേവ മനോധാതൂനഞ്ച ഏകന്തേനേവ പുരേജാതപച്ചയാ ഹോന്തി. അട്ഠാരസവിധമ്പി പനേതം രൂപരൂപം കാമാവചരകുസലസ്സ രൂപാവചരതോ അഭിഞ്ഞാകുസലസ്സ അകുസലസ്സ തദാരമ്മണഭാവിനോ കാമാവചരവിപാകസ്സ കാമാവചരകിരിയസ്സ രൂപാവചരതോ അഭിഞ്ഞാകിരിയസ്സാതി ഇമേസം ഛന്നം രാസീനം പുരേജാതപച്ചയോ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
പുരേജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൧൧. പച്ഛാജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൧൧. പച്ഛാജാതപച്ചയനിദ്ദേസേ പച്ഛാജാതാതി യസ്സ കായസ്സ പച്ചയാ ഹോന്തി, തസ്മിം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഠിതേ ജാതാ. പുരേജാതസ്സാതി തേസം ഉപ്പാദതോ പഠമതരം ജാതസ്സ ജാതിക്ഖണം അതിക്കമിത്വാ ഠിതിപ്പത്തസ്സ. ഇമസ്സ കായസ്സാതി ഇമസ്സ ചതുസമുട്ഠാനികതിസമുട്ഠാനികഭൂതഉപാദാരൂപസങ്ഖാതസ്സ കായസ്സ. ഏത്ഥ ച തിസമുട്ഠാനികകായോതി ആഹാരസമുട്ഠാനസ്സ അഭാവതോ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദീനം കായോ വേദിതബ്ബോ. അയമേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ. അയം പന പച്ഛാജാതപച്ചയോ നാമ സങ്ഖേപതോ ഠപേത്വാ ആരുപ്പവിപാകേ അവസേസാ ചതുഭൂമകാ അരൂപക്ഖന്ധാ. സോ ജാതിവസേന കുസലാകുസലവിപാകകിരിയഭേദേന ചതുധാ ഭിജ്ജതീതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ പഞ്ചവോകാരഭവേ ഉപ്പന്നം ചതുഭൂമകകുസലഞ്ച അകുസലഞ്ച ഉപ്പാദക്ഖണം അതിക്കമിത്വാ ഠിതിപ്പത്തസ്സ ചതുസമുട്ഠാനികതിസമുട്ഠാനികരൂപകായസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയോ ഹോതി. വിപാകേപി ഠപേത്വാ പടിസന്ധിവിപാകം അവസേസോ കാമാവചരരൂപാവചരവിപാകോ തസ്സേവ ഏകന്തേന പച്ഛാജാതപച്ചയോ ഹോതി. ലോകുത്തരോപി പഞ്ചവോകാരേ ഉപ്പന്നവിപാകോ തസ്സേവ പച്ഛാജാതപച്ചയോ ഹോതി. തേഭൂമകകിരിയാപി പഞ്ചവോകാരേ ഉപ്പന്നാവ വുത്തപ്പകാരസ്സ കായസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയോ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
പച്ഛാജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൧൨. ആസേവനപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൧൨. ആസേവനപച്ചയനിദ്ദേസേ പുരിമാ പുരിമാതി സബ്ബനയേസു സമനന്തരാതീതാവ ദട്ഠബ്ബാ. കസ്മാ പനേത്ഥ അനന്തരപച്ചയേ വിയ ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം അബ്യാകതാനം ധമ്മാന’’ന്തിആദിനാ നയേന ഭിന്നജാതികേഹി സദ്ധിം നിദ്ദേസോ ന കതോതി? അത്തനോ ഗതിം ഗാഹാപേതും അസമത്ഥതായ. ഭിന്നജാതികാ ഹി ഭിന്നജാതികാനം അരൂപധമ്മാനം ആസേവനഗുണേന പഗുണബലവഭാവം സാധയമാനാ അത്തനോ കുസലാദിഭാവസങ്ഖാതം ഗതിം ഗാഹാപേതും ന സക്കോന്തി. തസ്മാ തേഹി സദ്ധിം നിദ്ദേസം അകത്വാ യേ യേസം വാസനാസങ്ഖാതേന ആസേവനേന പഗുണതരബലവതരഭാവവിസിട്ഠം അത്തനോ കുസലാദിഭാവസങ്ഖാതം ഗതിം ഗാഹാപേതും സക്കോന്തി, തേസം തേഹി സമാനജാതികേഹേവ സദ്ധിം നിദ്ദേസോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. അഥ വിപാകാബ്യാകതം കസ്മാ ന ഗഹിതന്തി? ആസേവനാഭാവേന. വിപാകഞ്ഹി കമ്മവസേന വിപാകഭാവപ്പത്തം കമ്മപരിണാമിതം ഹുത്വാ വത്തതി നിരുസ്സാഹം ദുബ്ബലന്തി തം ആസേവനഗുണേന അത്തനോ സഭാവം ഗാഹാപേത്വാ പരിഭാവേത്വാ നേവ അഞ്ഞം വിപാകം ഉപ്പാദേതും സക്കോതി, ന പുരിമവിപാകാനുഭാവം ഗഹേത്വാ ഉപ്പജ്ജിതുന്തി. കമ്മവേഗക്ഖിത്തം പന പതിതം വിയ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതീതി സബ്ബഥാപി വിപാകേ ആസേവനം നത്ഥീതി ആസേവനാഭാവേന വിപാകം ന ഗഹിതം. കുസലാകുസലകിരിയാനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി ചേതം കമ്മപടിബദ്ധവുത്തിതായ ആസേവനഗുണം ന ഗണ്ഹാതീതി കുസലാദയോപിസ്സ ആസേവനപച്ചയാ ന ഹോന്തി. അപിച നാനാജാതികത്താപേതേ ന ഹോന്തിയേവ. ഭൂമിതോ പന ആരമ്മണതോ വാ നാനാജാതികത്തം നാമ നത്ഥി. തസ്മാ കാമാവചരകുസലകിരിയാമഹഗ്ഗതകുസലകിരിയാനമ്പി, സങ്ഖാരാരമ്മണഞ്ച അനുലോമകുസലം നിബ്ബാനാരമ്മണസ്സ ഗോത്രഭുകുസലസ്സ ആസേവനപച്ചയോ ഹോതിയേവാതി അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ. അയം പന ആസേവനപച്ചയോ ജാതിതോ താവ കുസലോ അകുസലോ കിരിയാബ്യാകതോതി തിധാ ഠിതോ. തത്ഥ കുസലോ ഭൂമിതോ കാമാവചരോ രൂപാവചരോ അരൂപാവചരോതി തിവിധോ ഹോതി, അകുസലോ കാമാവചരോവ കിരിയാബ്യാകതോ കാമാവചരോ രൂപാവചരോ അരൂപാവചരോതി തിവിധോവ, ലോകുത്തരോ ആസേവനപച്ചയോ നാമ നത്ഥീതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ കാമാവചരകുസലം അത്തനോ അനന്തരസ്സ കാമാവചരകുസലസ്സേവ. യം പനേത്ഥ ഞാണസമ്പയുത്തം, തം അത്തനാ സദിസവേദനസ്സ രൂപാവചരകുസലസ്സ അരൂപാവചരകുസലസ്സ ലോകുത്തരകുസലസ്സാതി ഇമേസം രാസീനം ആസേവനപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരകുസലം പന രൂപാവചരകുസലസ്സേവ. അരൂപാവചരകുസലം അരൂപാവചരകുസലസ്സേവ. അകുസലം പന അകുസലസ്സേവ ആസേവനപച്ചയോ ഹോതി. കിരിയതോ പന കാമാവചരകിരിയസങ്ഖാതോ താവ കാമാവചരകിരിയസ്സേവ. യോ പനേത്ഥ ഞാണസമ്പയുത്തോ, സോ അത്തനാ സദിസവേദനസ്സ രൂപാവചരകിരിയസ്സ അരൂപാവചരകിരിയസ്സാതി ഇമേസം രാസീനം ആസേവനപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരകിരിയസങ്ഖാതോ പന രൂപാവചരകിരിയസ്സേവ, അരൂപാവചരകിരിയസങ്ഖാതോ അരൂപാവചരകിരിയസ്സേവ ആസേവനപച്ചയോ ഹോതി. വിപാകോ പന ഏകധമ്മസ്സാപി ഏകധമ്മോപി വാ കോചി വിപാകസ്സ ആസേവനപച്ചയോ നത്ഥീതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
ആസേവനപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൧൩. കമ്മപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൧൩. കമ്മപച്ചയനിദ്ദേസേ കമ്മന്തി ചേതനാകമ്മമേവ. കടത്താ ച രൂപാനന്തി കമ്മസ്സ കടത്താ ഉപ്പന്നരൂപാനം. കമ്മപച്ചയേനാതി അനേകാനമ്പി കപ്പകോടീനം മത്ഥകേ അത്തനോ ഫലം ഉപ്പാദേതും സമത്ഥേന നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയേനാതി അത്ഥോ. കുസലാകുസലഞ്ഹി കമ്മം അത്തനോ പവത്തിക്ഖണേ ഫലം ന ദേതി. യദി ദദേയ്യ, യം മനുസ്സോ ദേവലോകൂപഗം കുസലകമ്മം കരോതി, തസ്സാനുഭാവേന തസ്മിംയേവ ഖണേ ദേവോ ഭവേയ്യ. യസ്മിം പന ഖണേ തം കതം, തതോ അഞ്ഞസ്മിം ഖണേ അവിജ്ജമാനമ്പി കേവലം കടത്തായേവ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഉപപജ്ജേ വാ അപരേ വാ പരിയായേ അവസേസപച്ചയസമായോഗേ സതി ഫലം ഉപ്പാദേതി നിരുദ്ധാപി പുരിമസിപ്പാദികിരിയാ വിയ കാലന്തരേ പച്ഛിമസിപ്പാദികിരിയായ. തസ്മാ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയോതി വുച്ചതി. ചേതനാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനന്തി യാ കാചി ചേതനാ അത്തനാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം. തംസമുട്ഠാനാനന്തി ഇമിനാ പടിസന്ധിക്ഖണേ കടത്താരൂപമ്പി ഗണ്ഹാതി. കമ്മപച്ചയേനാതി ഇദം സഹജാതചേതനം സന്ധായ വുത്തം. കുസലാദീസു ഹി യാ കാചി സഹജാതചേതനാ സേസധമ്മാനം ചിത്തപയോഗസങ്ഖാതേന കിരിയാഭാവേന ഉപകാരികാ ഹോതി. തസ്മാ സഹജാതകമ്മപച്ചയോതി വുച്ചതി. അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ.
അയം പന കമ്മപച്ചയോ അത്ഥതോ ചതുഭൂമികചേതനാമത്തമേവ. സോ ഹി ജാതിഭേദതോ കുസലോ അകുസലോ വിപാകോ കിരിയാതി ചതുധാ ഭിജ്ജതി. തത്ഥ കുസലോ ഭൂമിതോ കാമാവചരാദിവസേന ചതുധാ ഭിജ്ജതി. അകുസലോ ഏകധാവ വിപാകോ ചതുധാ, കിരിയാ തിധാവാതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ സഹജാതാ കാമാവചരകുസലചേതനാ പഞ്ചവോകാരേ അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച, ചതുവോകാരേ സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാനഞ്ഞേവ സഹജാതകമ്മപച്ചയോ ഹോതി. ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധാ പന അത്തനോ വിപാകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. സാ ച ഖോ പഞ്ചവോകാരേയേവ, ന അഞ്ഞത്ഥ. സഹജാതാ രൂപാവചരകുസലചേതനാ അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച ഏകന്തേനേവ സഹജാതകമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ. ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധാ പന അത്തനോ വിപാകാനഞ്ചേവ കടത്താരൂപാനഞ്ച നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ. അരൂപാവചരാ പന ലോകുത്തരാ ച സഹജാതാ കുസലചേതനാ പഞ്ചവോകാരേ അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച, ചതുവോകാരേ സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാനഞ്ഞേവ സഹജാതകമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ. ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധാ പനേസാ ദുവിധാപി അത്തനോ അത്തനോ വിപാകക്ഖന്ധാനഞ്ഞേവ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ. സഹജാതാ അകുസലചേതനാ പഞ്ചവോകാരേ അത്തനാ സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച ചതുവോകാരേ അരൂപക്ഖന്ധാനഞ്ഞേവ സഹജാതകമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ. ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധാ പന വിപാകക്ഖന്ധാനഞ്ചേവ കടത്താരൂപാനഞ്ച നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ.
കാമാവചരരൂപാവചരതോ വിപാകചേതനാ അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം പവത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനം, പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപാനഞ്ച സഹജാതകമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ. അരൂപാവചരവിപാകചേതനാ അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ സഹജാതകമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ. ലോകുത്തരവിപാകചേതനാ പഞ്ചവോകാരേ അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച, ചതുവോകാരേ അരൂപസ്സേവ സഹജാതകമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ. തേഭൂമികാ കിരിയചേതനാ പഞ്ചവോകാരേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച സഹജാതകമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ. യാ പനേത്ഥ ആരുപ്പേ ഉപ്പജ്ജതി, സാ അരൂപധമ്മാനഞ്ഞേവ സഹജാതകമ്മപച്ചയേന പച്ചയോതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
കമ്മപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൧൪. വിപാകപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൧൪. വിപാകപച്ചയനിദ്ദേസേ വിപാകാ ചത്താരോ ഖന്ധാതി യസ്മാ കമ്മസമുട്ഠാനാപി രൂപാ വിപാകാ ന ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘വിപാകാ’’തി വത്വാ ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ’’തി വുത്തം. ഏവം അയം പാളി അരൂപധമ്മാനഞ്ഞേവ വിപാകപച്ചയവസേന ആഗതാ. പഞ്ഹാവാരേ പന ‘‘വിപാകാബ്യാകതോ ഏകോ ഖന്ധോ തിണ്ണം ഖന്ധാനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം വിപാകപച്ചയേന പച്ചയോ. പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതോ ഏകോ ഖന്ധോ തിണ്ണന്നം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം വിപാകപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ആഗതത്താ ചിത്തസമുട്ഠാനകമ്മസമുട്ഠാനരൂപാനമ്പി വിപാകപച്ചയോ ലബ്ഭതി. ഇധ പന സാവസേസവസേന ദേസനാ കതാതി അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ. അയം പന വിപാകപച്ചയോ വിപാകഭാവേന ജാതിതോ ഏകവിധോ, ഭൂമിഭേദതോ കാമാവചരാദിവസേന ചതുധാ ഭിജ്ജതീതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ കാമാവചരരൂപാവചരവിപാകോ അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം പവത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനം പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപാനഞ്ച വിപാകപച്ചയോ ഹോതി. അരൂപാവചരവിപാകോ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ. ലോകുത്തരവിപാകോ പഞ്ചവോകാരേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച, ചതുവോകാരേ സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാനഞ്ഞേവ വിപാകപച്ചയോ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
വിപാകപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൧൫. ആഹാരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൧൫. ആഹാരപച്ചയനിദ്ദേസേ കബളീകാരോ ആഹാരോതി ചതുസന്തതിസമുട്ഠാനേ രൂപേ ഓജാ ആഹാരോ നാമ. സോ പന യസ്മാ കബളം കരിത്വാ അജ്ഝോഹരിതോവ ആഹാരകിച്ചം കരോതി, ന ബഹി ഠിതോ, തസ്മാ ആഹാരോതി അവത്വാ ‘‘കബളീകാരോ ആഹാരോ’’തി വുത്തം. കബളം കരിത്വാ അജ്ഝോഹരിതബ്ബവത്ഥുകത്താ വാ കബളീകാരോതി നാമമേതം തസ്സ. അരൂപിനോ ആഹാരാതി ഫസ്സചേതനാവിഞ്ഞാണാഹാരാ. തംസമുട്ഠാനാനന്തി ഇധാപി കമ്മസമുട്ഠാനാനി ഗഹിതാനേവ. വുത്തഞ്ഹേതം പഞ്ഹാവാരേ – പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ആഹാരാ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോതി. അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ.
അയം പന ആഹാരപച്ചയോ സങ്ഖേപതോ കബളീകാരോ ആഹാരോ, ഫസ്സോ, ചേതനാ, വിഞ്ഞാണന്തി ചത്താരോവ ധമ്മാ ഹോന്തി. തത്ഥ ഠപേത്വാ കബളീകാരാഹാരം സേസാ തയോ അരൂപാഹാരാ ജാതിവസേന കുസലാകുസലവിപാകകിരിയഭേദതോ ചതുധാ ഭിജ്ജന്തി. പുന ഭൂമിഭേദേന കുസലോ ചതുധാ, അകുസലോ ഏകധാ, വിപാകോ ചതുധാ, കിരിയാ തിധാതി ഏവം അനേകധാ ഭിജ്ജന്തി. കബളീകാരാഹാരോ പന ജാതിതോ അബ്യാകതോ, ഭൂമിതോ കാമാവചരോവാതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ ചതുഭൂമകാപി തയോ കുസലാഹാരാ പഞ്ചവോകാരേ അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ, ഠപേത്വാ പന രൂപാവചരം അവസേസാ ആരുപ്പേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ. അകുസലാഹാരേസുപി ഏസേവ നയോ. ചതുഭൂമകവിപാകാഹാരാ പന സബ്ബത്ഥ സമ്പയുത്തകാനം ആഹാരപച്ചയാ ഹോന്തി. കാമാവചരരൂപാവചരവിപാകാ പനേത്ഥ പഞ്ചവോകാരേ ഉപ്പജ്ജമാനാ പവത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപസ്സാപി ആഹാരപച്ചയാ ഹോന്തി. ലോകുത്തരാ പന ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സേവ, ആരുപ്പേ ഉപ്പന്നാ രൂപസ്സ പച്ചയാ ന ഹോന്തി. തേഭൂമകാപി തയോ കിരിയാഹാരാ പഞ്ചവോകാരേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച, കാമാവചരാരൂപാവചരാ പന ആരുപ്പേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ. ചതുസന്തതിസമുട്ഠാനോ കബളീകാരാഹാരോ കിഞ്ചാപി ‘‘ഇമസ്സ കായസ്സാ’’തി അവിസേസതോ വുത്തോ, വിസേസതോ പനായമേത്ഥ ആഹാരസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ജനകോ ചേവ അനുപാലകോ ച ഹുത്വാ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി, സേസതിസന്തതിസമുട്ഠാനസ്സ അനുപാലകോവ ഹുത്വാ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
ആഹാരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൧൬. ഇന്ദ്രിയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൧൬. ഇന്ദ്രിയപച്ചയനിദ്ദേസേ ചക്ഖുന്ദ്രിയന്തി ചക്ഖുസങ്ഖാതം ഇന്ദ്രിയം. ഇന്ദ്രിയപച്ചയേനാതി സയം പുരേജാതോ ഹുത്വാ അരൂപധമ്മാനം ഉപ്പാദതോ പട്ഠായ യാവ ഭങ്ഗാ ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. സോതിന്ദ്രിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അരൂപിനോ ഇന്ദ്രിയാതി ഏത്ഥ അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയമ്പി സങ്ഗഹിതം. തംസമുട്ഠാനാനന്തി ഏത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ കടത്താരൂപമ്പി സങ്ഗഹിതം. വുത്തഞ്ഹേതം പഞ്ഹാവാരേ – പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ഇന്ദ്രിയാ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോതി. ഏവം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ.
അയം പന ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയവജ്ജാനം സമവീസതിയാ ഇന്ദ്രിയാനം വസേന ഠിതോ. ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയാനി ഹി കിഞ്ചാപി ഇത്ഥിലിങ്ഗപുരിസലിങ്ഗാദീനം ബീജഭൂതാനി, കലലാദികാലേ പന വിജ്ജമാനേസുപി തേസു ഇത്ഥിലിങ്ഗപുരിസലിങ്ഗാദീനം അഭാവാ താനി നേവ തേസം, ന അഞ്ഞേസം ഇന്ദ്രിയപച്ചയതം ഫരന്തി. ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ ഹി അത്തനോ വിജ്ജമാനക്ഖണേ അവിനിബ്ഭുത്തധമ്മാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയതം അഫരന്തോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ താനി ഇന്ദ്രിയപച്ചയാ ന ഹോന്തി. യേസം പനേതാനി ബീജഭൂതാനി, തേസം താനി സുത്തന്തികപരിയായേന പകതൂപനിസ്സയഭാവം ഭജന്തി. ഇതി ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ സമവീസതിയാ ഇന്ദ്രിയാനം വസേന ഠിതോതി വേദിതബ്ബോ. സോ ജാതിതോ കുസലാകുസലവിപാകകിരിയരൂപവസേന പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതി. തത്ഥ കുസലോ ഭൂമിവസേന ചതുധാ, അകുസലോ കാമാവചരോവ വിപാകോ ചതുധാവ കിരിയാസങ്ഖാതോ തിധാ, രൂപം കാമാവചരമേവാതി ഏവം അനേകധാ ഭിജ്ജതീതി ഏവം താവേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ ചതുഭൂമകോപി കുസലിന്ദ്രിയപച്ചയോ പഞ്ചവോകാരേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ, തഥാ അകുസലോ. ഠപേത്വാ പന രൂപാവചരകുസലം അവസേസാ കുസലാകുസലാ ആരുപ്പേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ. ചതുഭൂമകോ വിപാകിന്ദ്രിയപച്ചയോ ഏകന്തേനേവ സമ്പയുത്തകാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ. കാമാവചരരൂപാവചരാ പനേത്ഥ പഞ്ചവോകാരേ ഉപ്പജ്ജനതോ പവത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ, പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപസ്സാപി ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയാ ഹോന്തി. ലോകുത്തരാ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സേവ. ആരുപ്പേ ഉപ്പന്നാ ലോകുത്തരവിപാകാ ഇന്ദ്രിയാ രൂപസ്സ പച്ചയാ ന ഹോന്തി. തേഭൂമകാ കിരിയിന്ദ്രിയാ പഞ്ചവോകാരേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച, കാമാവചരാരൂപാവചരാ പന ആരുപ്പേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ ഇന്ദ്രിയപച്ചയതം ഫരന്തി. ചക്ഖുന്ദ്രിയാദിവസേന ഛബ്ബിധേ രൂപിന്ദ്രിയേ ചക്ഖുന്ദ്രിയം കുസലാകുസലവിപാകതോ സമ്പയുത്തധമ്മാനം ദ്വിന്നം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാനം, സോതിന്ദ്രിയാദീനി തഥാവിധാനഞ്ഞേവ സോതവിഞ്ഞാണാദീനം, രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം അത്തനാ സഹജാതരൂപാനം ഠിതിക്ഖണേ ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ. സഹജാതപച്ചയതാ പന തസ്സ നത്ഥീതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
ഇന്ദ്രിയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൧൭. ഝാനപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൧൭. ഝാനപച്ചയനിദ്ദേസേ ഝാനങ്ഗാനീതി ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജേസു സേസചിത്തേസു ഉപ്പന്നാനി വിതക്കവിചാരപീതിസോമനസ്സദോമനസ്സുപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാസങ്ഖാതാനി സത്ത അങ്ഗാനി. പഞ്ചന്നം പന വിഞ്ഞാണകായാനം അഭിനിപാതമത്തത്താ തേസു വിജ്ജമാനാനിപി ഉപേക്ഖാസുഖദുക്ഖാനി ഉപനിജ്ഝാനാകാരസ്സ അഭാവതോ ഝാനങ്ഗാനീതി ന ഉദ്ധടാനി. തത്ഥ പച്ഛിന്നത്താ പന സേസാഹേതുകേസുപി ഝാനങ്ഗം ന ഉദ്ധടമേവ. തംസമുട്ഠാനാനന്തി ഇധാപി കടത്താരൂപം സങ്ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം പഞ്ഹാവാരേ – ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാനി ഝാനങ്ഗാനി സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം ഝാനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി. അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ. അയം പന ഝാനപച്ചയോ സത്തന്നം ഝാനങ്ഗാനം വസേന ഠിതോപി ജാതിഭേദതോ കുസലാകുസലവിപാകകിരിയവസേന ചതുധാ ഭിജ്ജതി, പുന ഭൂമിവസേന ചതുധാ; ഏകധാ, ചതുധാ, തിധാതി ദ്വാദസധാ ഭിജ്ജതീതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ ചതുഭൂമകമ്പി കുസലഝാനങ്ഗം പഞ്ചവോകാരേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച, ഠപേത്വാ രൂപാവചരം അവസേസം ആരുപ്പേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ ഝാനപച്ചയേന പച്ചയോ. അകുസലേപി ഏസേവ നയോ. കാമാവചരരൂപാവചരവിപാകം പവത്തേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച, പടിസന്ധിയം സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ കടത്താരൂപസ്സ ച, ആരുപ്പവിപാകം സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ, യഞ്ച ആരുപ്പേ ലോകുത്തരവിപാകം ഉപ്പജ്ജതി, തഞ്ച. പഞ്ചവോകാരേ പന തം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സപി ഝാനപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. തേഭൂമകമ്പി കിരിയഝാനങ്ഗം പഞ്ചവോകാരേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച. യം പനേത്ഥ ആരുപ്പേ ഉപ്പജ്ജതി, തം സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ ഝാനപച്ചയേന പച്ചയോതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
ഝാനപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൧൮. മഗ്ഗപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൧൮. മഗ്ഗപച്ചയനിദ്ദേസേ മഗ്ഗങ്ഗാനീതി അഹേതുകചിത്തുപ്പാദവജ്ജേസു സേസചിത്തേസു ഉപ്പന്നാനി പഞ്ഞാ, വിതക്കോ, സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ, വീരിയം, സതി, സമാധി, മിച്ഛാദിട്ഠി, മിച്ഛാവാചാകമ്മന്താജീവാതി ഇമാനി ദ്വാദസങ്ഗാനി. മഗ്ഗസ്സ പന ഹേതുപച്ഛിമകത്താ അഹേതുകചിത്തേസു മഗ്ഗങ്ഗാനി ന ഉദ്ധടാനി. തംസമുട്ഠാനാനന്തി ഇധാപി കടത്താരൂപം സങ്ഗഹിതമേവ. വുത്തഞ്ഹേതം പഞ്ഹാവാരേ – ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാനി മഗ്ഗങ്ഗാനി സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം മഗ്ഗപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി. അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ.
അയം പന മഗ്ഗപച്ചയോ ദ്വാദസന്നം മഗ്ഗങ്ഗാനം വസേന ഠിതോപി ജാതിഭേദതോ കുസലാദിവസേന ചതുധാ, കുസലാദീനഞ്ച കാമാവചരാദിഭൂമിഭേദതോ ദ്വാദസധാ ഭിജ്ജതീതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ ചതുഭൂമകമ്പി കുസലമഗ്ഗങ്ഗം പഞ്ചവോകാരേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച, ഠപേത്വാ രൂപാവചരം അവസേസം ആരുപ്പേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ മഗ്ഗപച്ചയേന പച്ചയോതി സബ്ബം ഝാനപച്ചയേ വിയ വിത്ഥാരേതബ്ബന്തി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
മഗ്ഗപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൧൯. സമ്പയുത്തപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൧൯. സമ്പയുത്തപച്ചയനിദ്ദേസേ പാളി ഉത്താനത്ഥാ ഏവ. അയം പന സമ്പയുത്തപച്ചയോ നാമ സങ്ഖേപതോ സബ്ബേപി അരൂപിനോ ഖന്ധാ. പഭേദതോ പനേസ ജാതിതോ കുസലാദീനം, ഭൂമിതോ ച കാമാവചരാദീനം വസേന അനേകധാ ഭിജ്ജതീതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ ചതുഭൂമകേസുപി കുസലക്ഖന്ധേസു ഏകോ ഖന്ധോ തിണ്ണം ഖന്ധാനം, തയോ ഏകസ്സ, ദ്വേ ദ്വിന്നന്തി ഏവം സബ്ബേപി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. അകുസലവിപാകകിരിയക്ഖന്ധേസുപി ഏസേവ നയോതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
സമ്പയുത്തപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൨൦. വിപ്പയുത്തപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൨൦. വിപ്പയുത്തപച്ചയനിദ്ദേസേ രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപീനന്തി ഇദം താവ ഹദയവത്ഥുനോ ചേവ ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനഞ്ച വസേന വേദിതബ്ബം. രൂപധമ്മേസു ഹി ഏതേയേവ ഛ കോട്ഠാസാ അരൂപക്ഖന്ധാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയാ ഹോന്തി. രൂപായതനാദയോ പന ആരമ്മണധമ്മാ കിഞ്ചാപി വിപ്പയുത്തധമ്മാ, വിപ്പയുത്തപച്ചയാ പന ന ഹോന്തി. കിം കാരണാ? സമ്പയോഗാസങ്കായ അഭാവതോ. അരൂപിനോ ഹി ഖന്ധാ ചക്ഖാദീനം വത്ഥൂനം അബ്ഭന്തരതോ നിക്ഖമന്താ വിയ ഉപ്പജ്ജന്തി. തത്ഥ ആസങ്കാ ഹോതി – ‘‘കിം നു ഖോ ഏതേ ഏതേഹി സമ്പയുത്താ, ഉദാഹു വിപ്പയുത്താ’’തി. ആരമ്മണധമ്മാ പന വത്ഥുനിസ്സയേന ഉപ്പജ്ജമാനാനം ആരമ്മണമത്താ ഹോന്തീതി നത്ഥി തേസു സമ്പയോഗാസങ്കാ. ഇതി സമ്പയോഗാസങ്കായ അഭാവതോ ന തേ വിപ്പയുത്തപച്ചയാ. ഹദയവത്ഥുആദീസു ഏവ പനായം വിപ്പയുത്തപച്ചയതാ വേദിതബ്ബാ. വുത്തമ്പി ചേതം പഞ്ഹാവാരേ – വത്ഥു കുസലാനം ഖന്ധാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. വത്ഥു അകുസലാനം ഖന്ധാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. സോത… ഘാന… ജിവ്ഹാ… കായായതനം കായവിഞ്ഞാണസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. വത്ഥു വിപാകാബ്യാകതാനം കിരിയാബ്യാകതാനം ഖന്ധാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോതി.
അരൂപിനോ ധമ്മാ രൂപീനന്തി ഇദം പന ചതുന്നം ഖന്ധാനം വസേന വേദിതബ്ബം. അരൂപധമ്മേസു ഹി ചത്താരോ ഖന്ധാവ സഹജാതപുരേജാതാനം രൂപധമ്മാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ഹോന്തി, നിബ്ബാനം പന അരൂപമ്പി സമാനം രൂപസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ന ഹോതി. ‘‘ചതൂഹി സമ്പയോഗോ ചതൂഹി വിപ്പയോഗോ’’തി ഹി വുത്തം. ഇതി ചതുന്നം അരൂപക്ഖന്ധാനംയേവ വിപ്പയുത്തപച്ചയതാ വേദിതബ്ബാ. വുത്തമ്പി ചേതം പഞ്ഹാവാരേ – സഹജാതാ കുസലാ ഖന്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. പച്ഛാജാതാ കുസലാ ഖന്ധാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ഖന്ധാ കടത്താരൂപാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ, ഖന്ധാ വത്ഥുസ്സാതി. ഏവം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ.
അയം പന വിപ്പയുത്തപച്ചയോ നാമ സങ്ഖേപതോ പഞ്ചവോകാരഭവേ വത്തമാനാ രൂപാരൂപധമ്മാ. തേസു രൂപം വത്ഥുനോ ചക്ഖാദീനഞ്ച വസേന ഛധാ ഭിന്നം, അരൂപം പഞ്ചവോകാരഭവേ ഉപ്പന്നകുസലാകുസലവിപാകകിരിയവസേന ചതുധാ ഭിന്നം. തസ്സ ഭൂമിതോ കാമാവചരാദിവസേന ചതുധാ, ഏകധാ, തിധാ, തിധാതി ഏകദസധാ ഭേദോ ഹോതി. ആരുപ്പവിപാകഞ്ഹി വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ന ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ പഞ്ചവോകാരഭവേ ഉപ്പന്നം ചതുഭൂമകമ്പി കുസലം അകുസലഞ്ച അത്തനാ സമുട്ഠാപിതചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ സഹജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. ഉപ്പാദക്ഖണം പന അതിക്കമിത്വാ ഠിതിക്ഖണം പത്തസ്സ പുരേജാതസ്സ ചതുസമുട്ഠാനികതിസമുട്ഠാനികരൂപകായസ്സ പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. ഏത്ഥ ച തിസമുട്ഠാനികകായോതി ആഹാരസമുട്ഠാനസ്സ അഭാവതോ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദീനം കായോ വേദിതബ്ബോ. കാമാവചരരൂപാവചരവിപാകം പന പവത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ, പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപസ്സ ച സഹജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. ലോകുത്തരവിപാകം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സേവ. തിവിധമ്പി പനേതം പുരേജാതസ്സ ചതുസമുട്ഠാനികതിസമുട്ഠാനികകായസ്സ പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. തേഭൂമകമ്പി കിരിയം ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ സഹജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ, പുരേജാതസ്സ ചതുസമുട്ഠാനികതിസമുട്ഠാനികകായസ്സ പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. ഛധാ ഠിതേസു പന രൂപേസു വത്ഥുരൂപം പടിസന്ധിക്ഖണേ കാമാവചരരൂപാവചരവിപാകാനം സഹജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ, പവത്തേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം ചതുഭൂമകകുസലാനം അകുസലാനം ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജാനം തേഭൂമകവിപാകാനം തേഭൂമകകിരിയാനഞ്ച പുരേജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. ചക്ഖായതനാദീനി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പുരേജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
വിപ്പയുത്തപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൨൧. അത്ഥിപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൨൧. അത്ഥിപച്ചയനിദ്ദേസേ ചത്താരോ ഖന്ധാതിആദീഹി സഹജാതവസേന അത്ഥിപച്ചയോ നിദ്ദിട്ഠോ. ചക്ഖായതനന്തിആദീഹി പുരേജാതവസേന. യം രൂപം നിസ്സായാതി ഏത്ഥ സഹജാതപുരേജാതവസേന അത്ഥിപച്ചയോ നിദ്ദിട്ഠോ. ഏവമയം പാളി സഹജാതപുരേജാതാനഞ്ഞേവ അത്ഥിപച്ചയാനം വസേന ആഗതാ. പഞ്ഹാവാരേ പന സഹജാതം, പുരേജാതം, പച്ഛാജാതം, ആഹാരം, ഇന്ദ്രിയന്തി ഇമേസം വസേന ആഗതത്താ പച്ഛാജാതആഹാരിന്ദ്രിയവസേനാപി അത്ഥിപച്ചയോ ലബ്ഭതി. ഇധ പന സാവസേസവസേന ദേസനാ കതാതി അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ.
അയം പന അത്ഥിപച്ചയോ നാമ ദുവിധോ – അഞ്ഞമഞ്ഞതോ, ന അഞ്ഞമഞ്ഞതോ. തത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞം തിവിധം – അരൂപം അരൂപേന, രൂപം രൂപേന, രൂപാരൂപം രൂപാരൂപേന. ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ’’തി ഏത്ഥ ഹി സബ്ബചിത്തുപ്പത്തിവസേന അരൂപം അരൂപേന വുത്തം. ‘‘ചത്താരോ മഹാഭൂതാ’’തി ഏത്ഥ സബ്ബസന്തതിവസേന രൂപം രൂപേന. ‘‘ഓക്കന്തിക്ഖണേ നാമരൂപ’’ന്തി ഏത്ഥ പടിസന്ധിഖന്ധാനഞ്ചേവ വത്ഥുനോ ച വസേന രൂപാരൂപം രൂപാരൂപേന വുത്തം. ന അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി തിവിധം – ‘‘അരൂപം രൂപസ്സ, രൂപം രൂപസ്സ, രൂപം അരൂപസ്സ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ’’തി ഏത്ഥ ഹി പഞ്ചവോകാരവസേന അരൂപം രൂപസ്സ വുത്തം. ‘‘മഹാഭൂതാ ഉപാദാരൂപാന’’ന്തി ഏത്ഥ സബ്ബസന്തതിവസേന രൂപം രൂപസ്സ. ‘‘ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ’’തിആദീസു വത്ഥാരമ്മണവസേന രൂപം അരൂപസ്സ അത്ഥിപച്ചയോതി വുത്തം.
അപിചേസ അത്ഥിപച്ചയോ നാമ സങ്ഖേപതോ ഖണത്തയപ്പത്തം നാമഞ്ചേവ രൂപഞ്ച, വത്തമാനാ പഞ്ചക്ഖന്ധാതിപി വത്തും വട്ടതി. സോ ജാതിഭേദതോ കുസലാകുസലവിപാകകിരിയരൂപവസേന പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതി. തത്ഥ കുസലോ സഹജാതപച്ഛാജാതവസേന ദുവിധോ ഹോതി, തഥാ അകുസലോ വിപാകകിരിയസങ്ഖാതോ ച. തേസു കുസലോ കാമാവചരാദിഭേദേന ചതുധാ ഭിജ്ജതി, അകുസലോ കാമാവചരോവ വിപാകോ ചതുഭൂമകോ, കിരിയാസങ്ഖാതോ തിഭൂമകോ. രൂപസങ്ഖാതോ അത്ഥിപച്ചയോ കാമാവചരോവ. സോ പന സഹജാതപുരേജാതവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ പഞ്ച വത്ഥൂനി ആരമ്മണാനി ച പുരേജാതാനേവ, ഹദയവത്ഥു സഹജാതം വാ ഹോതി പുരേജാതം വാ. പഞ്ഹാവാരേ പന ആഗതോ ആഹാരോ ഇന്ദ്രിയഞ്ച സഹജാതാദിഭേദം ന ലഭതീതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ ചതുഭൂമകകുസലോപി സഹജാതോ അത്ഥിപച്ചയോ പഞ്ചവോകാരേ ‘‘ഏകോ ഖന്ധോ തിണ്ണന്നം ഖന്ധാന’’ന്തിആദിനാ നയേന അഞ്ഞമഞ്ഞം ഖന്ധാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച ഠപേത്വാ പന രൂപാവചരകുസലം അവസേസോ ആരുപ്പേ സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാനഞ്ഞേവ സഹജാതകുസലോ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. ചതുഭൂമകോ പനേസ പഞ്ചവോകാരേ ചതുസമുട്ഠാനികതിസമുട്ഠാനികകായസ്സ പച്ഛാജാതോ കുസലോ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. അകുസലേപി ഏസേവ നയോ. സോപി ഹി പഞ്ചവോകാരേ സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച, ചതുവോകാരേ സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാനഞ്ഞേവ സഹജാതാകുസലോ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ. പഞ്ചവോകാരേ ചതുസമുട്ഠാനികതിസമുട്ഠാനികകായസ്സ പച്ഛാജാതാകുസലോ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ.
വിപാകതോ പന കാമാവചരരൂപാവചരോ അത്ഥിപച്ചയോ നിയമേനേവ പടിസന്ധിക്ഖണേ ഖന്ധാനഞ്ചേവ കടത്താരൂപസ്സ ച സഹജാതത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ. പവത്തേ പന സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച സഹജാതത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ, ഠിതിപ്പത്തസ്സ ചതുസമുട്ഠാനികതിസമുട്ഠാനികകായസ്സ പച്ഛാജാതത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ. അരൂപാവചരവിപാകോ പന ആരുപ്പേ ഉപ്പന്നലോകുത്തരവിപാകോ ച അത്തനാ സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാനഞ്ഞേവ സഹജാതത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ. പഞ്ചവോകാരേ ലോകുത്തരവിപാകോ സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച സഹജാതത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ, ചതുസമുട്ഠാനികതിസമുട്ഠാനികകായസ്സ പച്ഛാജാതത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ. കിരിയതോ രൂപാവചരോ അത്ഥിപച്ചയോ സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച സഹജാതത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ, ചതുസമുട്ഠാനികതിസമുട്ഠാനികകായസ്സ പച്ഛാജാതത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ. കാമാവചരാരൂപാവചരോ പന ആരുപ്പേ സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാനഞ്ഞേവ, പഞ്ചവോകാരേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സാപി സഹജാതത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ, ചതുസമുട്ഠാനികതിസമുട്ഠാനികകായസ്സ പച്ഛാജാതത്ഥി പച്ചയേന പച്ചയോ.
രൂപസങ്ഖാതോ പന അത്ഥിപച്ചയോ സഹജാതോ, പുരേജാതോ, ആഹാരോ, ഇന്ദ്രിയന്തി ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ സഹജാതരൂപത്ഥിപച്ചയോ ചതുസമുട്ഠാനവസേന ചതുധാ ഠിതോ. തത്ഥ കമ്മസമുട്ഠാനോ ഏകം മഹാഭൂതം തിണ്ണന്നം മഹാഭൂതാനം, തീണി ഏകസ്സ, ദ്വേ ദ്വിന്നം, മഹാഭൂതാ ഉപാദാരൂപാനന്തി ഏവം സഹജാതത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുരൂപം കാമാവചരരൂപാവചരവിപാകക്ഖന്ധാനം സഹജാതത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. തേസമ്പി തിസമുട്ഠാനികരൂപം ഏകം മഹാഭൂതം തിണ്ണന്നം മഹാഭൂതാനം, തീണി ഏകസ്സ, ദ്വേ ദ്വിന്നം, മഹാഭൂതാ ഉപാദാരൂപാനന്തി ഏവം സഹജാതത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. പുരേജാതത്ഥിപച്ചയോ പന വത്ഥുപുരേജാതആരമ്മണപുരേജാതവസേന ദുവിധോ ഹോതി. സോ ദുവിധോപി ഹേട്ഠാ പുരേജാതപച്ചയേ വുത്തനയേനേവ യോജേത്വാ ഗഹേതബ്ബോ. ആഹാരത്ഥിപച്ചയോപി ഹേട്ഠാ കബളീകാരാഹാരപച്ചയേ യോജിതനയേനേവ യോജേതബ്ബോ. ഇധ പനേസ അത്തനോ അനിരുദ്ധക്ഖണേ പച്ചയഭാവേന അത്ഥിപച്ചയോതി വുത്തോ. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയമ്പി ഹേട്ഠാ ഇന്ദ്രിയപച്ചയേ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയയോജനായം വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം. ഇധ പനേതമ്പി അത്തനോ അനിരുദ്ധക്ഖണേയേവ പച്ചയഭാവേന അത്ഥിപച്ചയോതി വുത്തന്തി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
അത്ഥിപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൨൨. നത്ഥിപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൨൨. നത്ഥിപച്ചയനിദ്ദേസേ സമനന്തരനിരുദ്ധാതി അഞ്ഞേന ചിത്തുപ്പാദേന അനന്തരികാ ഹുത്വാ സമനന്തരനിരുദ്ധാ. പടുപ്പന്നാനന്തി പച്ചുപ്പന്നാനം. ഇമിനാ നത്ഥിപച്ചയസ്സ ഓകാസദാനട്ഠേന നത്ഥിപച്ചയഭാവം സാധേതി. പുരിമേസു ഹി നിരോധവസേന പച്ഛിമാനം പവത്തനോകാസം അദേന്തേസു തേസം പടുപ്പന്നഭാവോ ന സിയാതി അയമേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ. സേസം സബ്ബം അനന്തരപച്ചയേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. പച്ചയലക്ഖണമേവ ഹേത്ഥ നാനം, പച്ചയാനം പന പച്ചയുപ്പന്നാനഞ്ച നാനാകരണം നത്ഥി. കേവലം പന തത്ഥ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു തംസമ്പയുത്തകാ ച ധമ്മാ മനോധാതുയാ’’തിആദിനാ നയേന പച്ചയാ ച പച്ചയുപ്പന്നാ ച സരൂപതോ ദസ്സിതാ. ഇധ പന ‘‘സമനന്തരനിരുദ്ധാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പടുപ്പന്നാനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാന’’ന്തി സബ്ബേപി തേ നിരോധുപ്പാദവസേന സാമഞ്ഞതോ ദസ്സിതാതി.
നത്ഥിപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൨൩. വിഗതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൨൩. വിഗതപച്ചയനിദ്ദേസേ സമനന്തരവിഗതാതി സമനന്തരമേവ വിഗതാ. ഇമിനാ വിഗതപച്ചയസ്സ വിഗച്ഛമാനഭാവേനേവ പച്ചയഭാവം ദസ്സേതി. ഇതി നത്ഥിപച്ചയസ്സ ച ഇമസ്സ ച ബ്യഞ്ജനമത്തേയേവ നാനത്തം, ന അത്ഥേതി.
വിഗതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
൨൪. അവിഗതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ
൨൪. അവിഗതപച്ചയനിദ്ദേസേ ചത്താരോ ഖന്ധാതിആദീനം സബ്ബാകാരേന അത്ഥിപച്ചയനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്സപി ഹി പച്ചയസ്സ അത്ഥിപച്ചയേന സദ്ധിം ബ്യഞ്ജനമത്തേയേവ നാനത്തം, ന അത്ഥേതി.
അവിഗതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.
പച്ചയനിദ്ദേസപകിണ്ണകവിനിച്ഛയകഥാ
ഇദാനി ഏവം ഉദ്ദേസനിദ്ദേസതോ ദസ്സിതേസു ഇമേസു ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു ഞാണചാരസ്സ വിസദഭാവത്ഥം അനേകധമ്മാനം ഏകപച്ചയഭാവതോ, ഏകധമ്മസ്സ അനേകപച്ചയഭാവതോ, ഏകപച്ചയസ്സ അനേകപച്ചയഭാവതോ, പച്ചയസഭാഗതോ, പച്ചയവിസഭാഗതോ, യുഗളകതോ, ജനകാജനകതോ, സബ്ബട്ഠാനികാസബ്ബട്ഠാനികതോ, രൂപം രൂപസ്സാതിആദിവികപ്പതോ, ഭവഭേദതോതി ഇമേസം ദസന്നം പദാനം വസേന പകിണ്ണകവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ അനേകധമ്മാനം ഏകപച്ചയഭാവതോതി ഏതേസു ഹി ഠപേത്വാ കമ്മപച്ചയം അവസേസേസു തേവീസതിയാ പച്ചയേസു അനേകധമ്മാ ഏകതോ പച്ചയാ ഹോന്തി. കമ്മപച്ചയോ പന ഏകോ ചേതനാധമ്മോയേവാതി ഏവം താവേത്ഥ അനേകധമ്മാനം ഏകപച്ചയഭാവതോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.
ഏകധമ്മസ്സ അനേകപച്ചയഭാവതോതി ഹേതുപച്ചയേ താവ അമോഹോ ഏകോ ധമ്മോ. സോ പുരേജാതകമ്മാഹാരഝാനപച്ചയോവ ന ഹോതി, സേസാനം വീസതിയാ പച്ചയാനം വസേന പച്ചയോ ഹോതി. അലോഭാദോസാ ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയാപി ന ഹോന്തി, സേസാനം അട്ഠാരസന്നം പച്ചയാനം വസേന പച്ചയാ ഹോന്തി. ലോഭമോഹാ വിപാകപച്ചയാപി ന ഹോന്തി, സേസാനം സത്തരസന്നം പച്ചയാനം വസേന പച്ചയാ ഹോന്തി. ദോസോ അധിപതിപച്ചയോപി ന ഹോതി, സേസാനം സോളസന്നം പച്ചയാനം വസേന പച്ചയോ ഹോതി. ആരമ്മണപച്ചയേ രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണപുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതവസേന ചതുധാ പച്ചയോ; തഥാ മനോധാതുയാ അഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ച. സഹേതുകായ പന ആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേനാപി പച്ചയോ ഹോതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബേസം ആരമ്മണപച്ചയധമ്മാനം അനേകപച്ചയഭാവോ വേദിതബ്ബോ.
അധിപതിപച്ചയേ ആരമ്മണാധിപതിനോ ആരമ്മണപച്ചയേ വുത്തനയേനേവ അനേകപച്ചയഭാവോ വേദിതബ്ബോ. സഹജാതാധിപതീസു വീമംസാ അമോഹഹേതു വിയ വീസതിധാ പച്ചയോ ഹോതി. ഛന്ദോ ഹേതുപുരേജാതകമ്മആഹാരഇന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗപച്ചയോ ന ഹോതി, സേസാനം സത്തരസന്നം പച്ചയാനം വസേന പച്ചയോ ഹോതി. ചിത്തം ഹേതുപുരേജാതകമ്മഝാനമഗ്ഗപച്ചയോ ന ഹോതി, സേസാനം ഏകൂനവീസതിയാ പച്ചയാനം വസേന പച്ചയോ ഹോതി. വീരിയം ഹേതുപുരേജാതകമ്മാഹാരഝാനപച്ചയോ ന ഹോതി, സേസാനം ഏകൂനവീസതിയാ വസേന പച്ചയോ ഹോതി.
അനന്തരപച്ചയേ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തേസു ചതൂസു ഖന്ധേസു വേദനാക്ഖന്ധോ ഹേതുപുരേജാതകമ്മാഹാരമഗ്ഗപച്ചയോ ന ഹോതി, സേസാനം ഏകൂനവീസതിയാ വസേന പച്ചയോ ഹോതി. സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ ഇന്ദ്രിയഝാനപച്ചയോപി ന ഹോതി, സേസാനം സത്തരസന്നം വസേന പച്ചയോ ഹോതി. സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ ഹേതൂ ഹേതുപച്ചയേ വുത്തനയേന, ഛന്ദവീരിയാനി അധിപതിപച്ചയേ വുത്തനയേനേവ പച്ചയാ ഹോന്തി. ഫസ്സോ ഹേതുപുരേജാതകമ്മഇന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗപച്ചയോ ന ഹോതി, സേസാനം അട്ഠാരസന്നം വസേന പച്ചയോ ഹോതി. ചേതനാ ഹേതുപുരേജാതഇന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗപച്ചയോ ന ഹോതി. സേസാനം ഏകൂനവീസതിയാ വസേന പച്ചയോ ഹോതി. വിതക്കോ ഹേതുപുരേജാതകമ്മാഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയോ ന ഹോതി, സേസാനം ഏകൂനവീസതിയാ വസേന പച്ചയോ ഹോതി. വിചാരോ മഗ്ഗപച്ചയോപി ന ഹോതി, സേസാനം അട്ഠാരസന്നം വസേന പച്ചയോ ഹോതി. പീതി തേസഞ്ഞേവ വസേന പച്ചയോ ഹോതി. ചിത്തേകഗ്ഗതാ ഹേതുപുരേജാതകമ്മാഹാരപച്ചയോ ന ഹോതി, സേസാനം വീസതിയാ വസേന പച്ചയോ ഹോതി. സദ്ധാ ഹേതുപുരേജാതകമ്മാഹാരഝാനമഗ്ഗപച്ചയോ ന ഹോതി, സേസാനം അട്ഠാരസന്നം വസേന പച്ചയോ ഹോതി. സതി തേഹി ചേവ മഗ്ഗപച്ചയേന ചാതി ഏകൂനവീസതിയാ വസേന പച്ചയോ ഹോതി. ജീവിതിന്ദ്രിയം സദ്ധായ വുത്താനം അട്ഠാരസന്നം വസേന പച്ചയോ ഹോതി. ഹിരോത്തപ്പം തതോ ഇന്ദ്രിയപച്ചയം അപനേത്വാ സേസാനം സത്തരസന്നം വസേന പച്ചയോ ഹോതി. തഥാ കായപസ്സദ്ധാദീനി യുഗളകാനി, യേവാപനകേസു അധിമോക്ഖമനസികാരതത്രമജ്ഝത്തതാ കരുണാമുദിതാ ച. വിരതിയോ പന തേഹി ചേവ മഗ്ഗപച്ചയേന ചാതി അട്ഠാരസധാ പച്ചയാ ഹോന്തി. മിച്ഛാദിട്ഠി തതോ വിപാകപച്ചയം അപനേത്വാ സത്തരസധാ, മിച്ഛാവാചാകമ്മന്താജീവാ തേഹി ചേവ കമ്മാഹാരപച്ചയേഹി ചാതി ഏകൂനവീസതിധാ. അഹിരികം അനോത്തപ്പം മാനോ ഥിനം മിദ്ധം ഉദ്ധച്ചന്തി ഇമേ ഹേതുപുരേജാതകമ്മവിപാകാഹാരിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗപച്ചയാ ന ഹോന്തി, സേസാനം പന സോളസന്നം പച്ചയാനം വസേന പച്ചയാ ഹോന്തി. വിചികിച്ഛാഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചാനി തതോ അധിപതിപച്ചയം അപനേത്വാ പന്നരസധാ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ. അധിപതിപച്ചയേ വുത്തനയേനേവ അനേകപച്ചയഭാവോ വേദിതബ്ബോ. സമനന്തരപച്ചയേപി ഏസേവ നയോ.
സഹജാതപച്ചയേ ചതൂസു താവ ഖന്ധേസു ഏകേകസ്സ ധമ്മസ്സ അനേകപച്ചയഭാവോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ചത്താരി മഹാഭൂതാനി ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയഉപനിസ്സയപുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതവസേന നവധാ പച്ചയാ ഹോന്തി. ഹദയവത്ഥു തേസഞ്ചേവ വിപ്പയുത്തസ്സ ച വസേന ദസധാ പച്ചയോ ഹോതി. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേ അപുബ്ബം നത്ഥി. നിസ്സയപച്ചയേ ചക്ഖായതനാദീനി ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിനിസ്സയഉപനിസ്സയപുരേജാതഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേന നവധാ പച്ചയാ ഹോന്തി. ഉപനിസ്സയേ അപുബ്ബം നത്ഥി. പുരേജാതപച്ചയേ രൂപസദ്ദഗന്ധരസായതനാനി ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിഉപനിസ്സയപുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതവസേന ഛധാ പച്ചയാ ഹോന്തി. ഏത്തകമേവേത്ഥ അപുബ്ബം. പച്ഛാജാതാദീസു അപുബ്ബം നത്ഥി. ആഹാരപച്ചയേ കബളീകാരാഹാരോ ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിഉപനിസ്സയആഹാരഅത്ഥിഅവിഗതവസേന ഛധാ പച്ചയോ ഹോതി. ഇന്ദ്രിയാദീസു അപുബ്ബം നത്ഥി. ഏവമേത്ഥ ഏകധമ്മസ്സ അനേകപച്ചയഭാവതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഏകപച്ചയസ്സ അനേകപച്ചയഭാവതോതി ഹേതുപച്ചയാദീസു യസ്സ കസ്സചി ഏകസ്സ പച്ചയസ്സ യേനാകാരേന യേനത്ഥേന യോ പച്ചയുപ്പന്നാനം പച്ചയോ ഹോതി, തം ആകാരം തം അത്ഥം അവിജഹിത്വാവ അഞ്ഞേഹിപി യേഹാകാരേഹി യേഹി അത്ഥേഹി സോ തസ്മിഞ്ഞേവ ഖണേ തേസം ധമ്മാനം അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി, തതോ അനേകപച്ചയഭാവതോ തസ്സ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി അത്ഥോ. സേയ്യഥിദം – അമോഹോ ഹേതുപച്ചയോ, സോ ഹേതുപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ അധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപാകഇന്ദ്രിയമഗ്ഗസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി ഏകാദസഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. അലോഭാദോസാ തതോ അധിപതിഇന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയേ തയോ അപനേത്വാ സേസാനം വസേന അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛന്തി. ഇദം വിപാകഹേതൂസുയേവ ലബ്ഭതി, കുസലകിരിയേസു പന വിപാകപച്ചയതാ പരിഹായതി. ലോഭദോസമോഹാ തേ തയോ വിപാകഞ്ചാതി ചത്താരോ അപനേത്വാ സേസാനം വസേന അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛന്തി.
ആരമ്മണപച്ചയോ തം ആരമ്മണപച്ചയത്തം അവിജഹന്തംയേവ ആരമ്മണാധിപതിനിസ്സയഉപനിസ്സയപുരേജാതവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി സത്തഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. അയമേത്ഥ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ, അരൂപധമ്മാനം പന അതീതാനാഗതാനം വാ രൂപധമ്മാനം ആരമ്മണപച്ചയഭാവേ സതി ആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയമത്തഞ്ഞേവ ഉത്തരി ലബ്ഭതി. അധിപതിപച്ചയേ വീമംസാ അമോഹസദിസാ. ഛന്ദോ അധിപതിപച്ചയോ അധിപതിപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപാകസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി അട്ഠഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. വീരിയം തേസഞ്ചേവ ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയാനഞ്ചാതി ഇമേസം വസേന അപരേഹിപി ദസഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. ചിത്തം തതോ മഗ്ഗപച്ചയം അപനേത്വാ ആഹാരപച്ചയം പക്ഖിപിത്വാ ഇമേസം വസേന അധിപതിപച്ചയതോ ഉത്തരി ദസഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. ആരമ്മണാധിപതിനോ പന ഹേട്ഠാ ആരമ്മണപച്ചയേ വുത്തനയേനേവ അനേകപച്ചയഭാവോ വേദിതബ്ബോ.
അനന്തരസമനന്തരപച്ചയാ അനന്തരസമനന്തരപച്ചയത്തം അവിജഹന്താവ ഉപനിസ്സയകമ്മആസേവനനത്ഥിവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി പഞ്ചഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛന്തി. അരിയമഗ്ഗചേതനായേവ ചേത്ഥ കമ്മപച്ചയതം ലഭതി, ന സേസധമ്മാ. സഹജാതപച്ചയോ സഹജാതപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ ഹേതുഅധിപതിഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയകമ്മവിപാകആഹാരഇന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേഹി ചുദ്ദസഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. അയമ്പി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ വത്ഥുസഹജാതാദീനം പന വസേനേത്ഥ ഹേതുപച്ചയാദീനം അഭാവോപി വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേപി ഏസേവ നയോ.
നിസ്സയപച്ചയോ നിസ്സയപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു അത്തനോ നിസ്സയപച്ചയത്തഞ്ചേവ അനന്തരസമനന്തരപച്ഛാജാതആസേവനനത്ഥിവിഗതപച്ചയേ ച ഛ അപനേത്വാ സേസാനം വസേന അപരേഹിപി സത്തരസഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. അയമ്പി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോവ വത്ഥുനിസ്സയാദീനം പന വസേനേത്ഥ ഹേതുപച്ചയാദീനം ആഭാവോപി വേദിതബ്ബോ.
ഉപനിസ്സയപച്ചയേ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ ആരമ്മണാധിപതിസദിസോ. അനന്തരൂപനിസ്സയോ അനന്തരൂപനിസ്സയപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ അനന്തരസമനന്തരകമ്മആസേവനനത്ഥിവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി ഛഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. അരിയമഗ്ഗചേതനായേവ ചേത്ഥ കമ്മപച്ചയതം ലഭതി, ന സേസധമ്മാ. പകതൂപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോവ. പുരേജാതപച്ചയോ അത്തനോ പുരേജാതപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിനിസ്സയഉപനിസ്സയഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി അട്ഠഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. അയമ്പി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോവ ആരമ്മണപുരേജാതേ പനേത്ഥ നിസ്സയഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തപച്ചയതാ ന ലബ്ഭതി. ഇതോ ഉത്തരിപി ലബ്ഭമാനാലബ്ഭമാനം വേദിതബ്ബം. പച്ഛാജാതപച്ചയോ അത്തനോ പച്ഛാജാതപച്ചയഭാവം അവിജഹന്തോവ വിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി തീഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. ആസേവനപച്ചയോ ആസേവനപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ അനന്തരസമനന്തരഉപനിസ്സയനത്ഥിവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി പഞ്ചഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി.
കമ്മപച്ചയോ കമ്മപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ ഏകക്ഖണികോ താവ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപാകആഹാരസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി നവഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. നാനാക്ഖണികോ ഉപനിസ്സയഅനന്തരസമനന്തരനത്ഥിവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി പഞ്ചഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. വിപാകപച്ചയോ വിപാകപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ ഹേതുഅധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയകമ്മആഹാരഇന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി ചുദ്ദസഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. ആഹാരപച്ചയേ കബളീകാരോ ആഹാരോ ആഹാരപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ അത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി ദ്വീഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. സേസാ തയോ ആഹാരപച്ചയത്തം അവിജഹന്താവ യഥാനുരൂപം അധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയകമ്മവിപാകഇന്ദ്രിയസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി ഏകാദസഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛന്തി.
ഇന്ദ്രിയപച്ചയേ രൂപിനോ പഞ്ചിന്ദ്രിയാ ഇന്ദ്രിയപച്ചയത്തം അവിജഹന്താവ നിസ്സയപുരേജാതവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി പഞ്ചഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛന്തി. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയമ്പി ഇന്ദ്രിയപച്ചയത്തം അവിജഹന്തഞ്ഞേവ അത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി ദ്വീഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. അരൂപിനോ ഇന്ദ്രിയാനിപി യഥാനുരൂപം ഇന്ദ്രിയപച്ചയത്തം അവിജഹന്താനേവ ഹേതുഅധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപാകആഹാരഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി തേരസഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛന്തി. ഝാനപച്ചയോ ഝാനപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ യഥാനുരൂപം സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപാകഇന്ദ്രിയമഗ്ഗസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി ദസഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. മഗ്ഗപച്ചയോ മഗ്ഗപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ യഥാനുരൂപം ഝാനപച്ചയേ വുത്താനം ദസന്നം ഹേതുഅധിപതീനഞ്ചാതി ഇമേസം വസേന അപരേഹിപി ദ്വാദസഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി.
സമ്പയുത്തപച്ചയോ സമ്പയുത്തപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ യഥാനുരൂപം ഹേതുഅധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയകമ്മവിപാകആഹാരഇന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി തേരസഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. വിപ്പയുത്തപച്ചയോ വിപ്പയുത്തപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ അനന്തരസമനന്തരആസേവനസമ്പയുത്തനത്ഥിവിഗതസങ്ഖാതേ ഛ പച്ചയേ അപനേത്വാ സേസാനം വസേന യഥാനുരൂപം അപരേഹിപി സത്തരസഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. തത്ഥ രൂപസ്സ ച അരൂപസ്സ ച പച്ചയവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. അത്ഥിപച്ചയോ അത്ഥിപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ അനന്തരസമനന്തരആസേവനനത്ഥിവിഗതസങ്ഖാതേ പഞ്ച പച്ചയേ അപനേത്വാ സേസാനം വസേന യഥാനുരൂപം അപരേഹി അട്ഠാരസഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതി. നത്ഥിപച്ചയവിഗതപച്ചയാ അനന്തരപച്ചയസദിസാ. അവിഗതപച്ചയോ അത്ഥിപച്ചയസദിസോയേവാതി ഏവമേത്ഥ ഏകപച്ചയസ്സ അനേകപച്ചയഭാവതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
പച്ചയസഭാഗതോതി ഏതേസു ഹി ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു അനന്തരസമനന്തരഅനന്തരൂപനിസ്സയആസേവനനത്ഥിവിഗതാ സഭാഗാ, തഥാ ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയാതി ഇമിനാ ഉപായേനേത്ഥ പച്ചയസഭാഗതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
പച്ചയവിസഭാഗതോതി പുരേജാതപച്ചയോ പനേത്ഥ പച്ഛാജാതപച്ചയേന വിസഭാഗോ, തഥാ സമ്പയുത്തപച്ചയോ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന, അത്ഥിപച്ചയോ നത്ഥിപച്ചയേന, വിഗതപച്ചയോ അവിഗതപച്ചയേനാതി ഇമിനാ ഉപായേനേത്ഥ പച്ചയവിസഭാഗതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
യുഗളകതോതി ഏതേസു ച അത്ഥസരിക്ഖതായ, സദ്ദസരിക്ഖതായ, കാലപടിപക്ഖതായ, ഹേതുഫലതായ, അഞ്ഞമഞ്ഞപടിപക്ഖതായാതി ഇമേഹി കാരണേഹി യുഗളകതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. അനന്തരസമനന്തരാ ഹി അത്ഥസരിക്ഖതായ ഏകം യുഗളകം നാമ; നിസ്സയൂപനിസ്സയാ സദ്ദസരിക്ഖതായ, പുരേജാതപച്ഛാജാതാ കാലപടിപക്ഖതായ, കമ്മപച്ചയവിപാകപച്ചയാ ഹേതുഫലതായ, സമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപച്ചയാ അഞ്ഞമഞ്ഞപടിപക്ഖതായ ഏകം യുഗളകം നാമ, തഥാ അത്ഥിനത്ഥിപച്ചയാ, വിഗതാവിഗതപച്ചയാ ചാതി ഏവമേത്ഥ യുഗളകതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. ജനകാജനകതോതി ഏതേസു ച അനന്തരസമനന്തരാനന്തരൂപനിസ്സയപകതൂപനിസ്സയാസേവനപച്ചയാ നാനാക്ഖണികോ, കമ്മപച്ചയോ, നത്ഥിവിഗതപച്ചയാതി ഇമേ പച്ചയാ ജനകായേവ, ന അജനകാ. പച്ഛാജാതപച്ചയോ കേവലം ഉപത്ഥമ്ഭകോയേവ, ന ജനകോ. സേസാ ജനകാ ച അജനകാ ച ഉപത്ഥമ്ഭകാ ചാതി അത്ഥോ. ഏവമേത്ഥ ജനകാജനകതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
സബ്ബട്ഠാനികാസബ്ബട്ഠാനികതോതി ഏതേസു ച സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയാ സബ്ബട്ഠാനികാ നാമ, സബ്ബേസം സങ്ഖതാനം രൂപാരൂപധമ്മാനം ഠാനഭൂതാ കാരണഭൂതാതി അത്ഥോ. ഏതേഹി വിനാ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഏകധമ്മോപി നത്ഥീതി. ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിഅനന്തരസമനന്തരാനന്തരൂപനിസ്സയപകതൂപനിസ്സയാസേവനസമ്പയുത്തനത്ഥിവിഗതപച്ചയാ അസബ്ബട്ഠാനികാ നാമ. ന സബ്ബേസം രൂപാരൂപധമ്മാനം ഠാനഭൂതാ, അരൂപക്ഖന്ധാനഞ്ഞേവ പന ഠാനഭൂതാ കാരണഭൂതാതി അത്ഥോ. അരൂപധമ്മായേവ ഹി ഏതേഹി ഉപ്പജ്ജന്തി, ന രൂപധമ്മാ. പുരേജാതപച്ഛാജാതാപി അസബ്ബട്ഠാനികാ അരൂപരൂപാനഞ്ഞേവ യഥാക്കമേന പച്ചയഭാവതോ. വുത്താവസേസാപി ഏകച്ചാനം രൂപാരൂപധമ്മാനം ഉപ്പത്തിഹേതുതോ ന സബ്ബട്ഠാനികാതി ഏവമേത്ഥ സബ്ബട്ഠാനികാ സബ്ബട്ഠാനികതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
രൂപം രൂപസ്സാതിആദിവികപ്പതോതി ഏതേസു ച ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു ഏകപച്ചയോപി ഏകന്തേന രൂപമേവ ഹുത്വാ രൂപസ്സേവ പച്ചയോ നാമ നത്ഥി, ഏകന്തേന പന രൂപം ഹുത്വാ അരൂപസ്സേവ പച്ചയോ നാമ അത്ഥി. കതരോ പനേസോതി? പുരേജാതപച്ചയോ. പുരേജാതപച്ചയോ ഹി ഏകന്തേന രൂപമേവ ഹുത്വാ അരൂപസ്സേവ പച്ചയോ ഹോതി. ഏകന്തേന രൂപമേവ ഹുത്വാ രൂപാരൂപസ്സേവ പച്ചയോ നാമാതിപി നത്ഥി, ഏകന്തേന പന അരൂപം ഹുത്വാ അരൂപസ്സേവ പച്ചയോ നാമ അത്ഥി. കതരോ പനേസോതി? അനന്തരസമനന്തരആസേവനസമ്പയുത്തനത്ഥിവിഗതവസേന ഛബ്ബിധോ. സോ ഹി സബ്ബോപി ഏകന്തേന അരൂപമേവ ഹുത്വാ അരൂപസ്സേവ പച്ചയോ ഹോതി. ഏകന്തേന അരൂപമേവ ഹുത്വാപി ഏകന്തേന രൂപസ്സേവ പച്ചയോ നാമാതിപി അത്ഥി. കതരോ പനേസോതി? പച്ഛാജാതപച്ചയോ. സോ ഹി ഏകന്തേന അരൂപം ഹുത്വാ രൂപസ്സേവ പച്ചയോ ഹോതി; ഏകന്തേന പന അരൂപധമ്മോവ ഹുത്വാ രൂപാരൂപാനം പച്ചയോപി അത്ഥി. കതരോ പനേസോതി? ഹേതുകമ്മവിപാകഝാനമഗ്ഗവസേന പഞ്ചവിധോ. സോ ഹി സബ്ബോപി ഏകന്തേന അരൂപമേവ ഹുത്വാ രൂപധമ്മാനം അരൂപധമ്മാനമ്പി പച്ചയോ ഹോതി. ഏകന്തേന പന രൂപാരൂപമേവ ഹുത്വാ രൂപസ്സേവ പച്ചയോ നാമാതിപി നത്ഥി, അരൂപസ്സേവ പന ഹോതി. കതരോ പനേസോതി? ആരമ്മണപച്ചയോ ചേവ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ച. ഇദഞ്ഹി ദ്വയം ഏകന്തേന രൂപാരൂപമേവ ഹുത്വാ അരൂപസ്സേവ പച്ചയോ ഹോതി. ഏകന്തേന രൂപാരൂപമേവ ഹുത്വാ പന രൂപാരൂപസ്സേവ പച്ചയോ നാമാതിപി അത്ഥി. കതരോ പനേസോതി? അധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയആഹാരഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേന നവവിധോ. സോ ഹി സബ്ബോപി ഏകന്തേന രൂപാരൂപമേവ ഹുത്വാ രൂപാരൂപസ്സേവ പച്ചയോ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ രൂപം രൂപസ്സാതിആദിവികപ്പതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.
ഭവഭേദതോതി ഇമേസു പന ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു പഞ്ചവോകാരഭവേ താവ ന കോചി പച്ചയോ ന ലബ്ഭതി നാമ. ചതുവോകാരഭവേ പന തയോ പുരേജാതപച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയേ അപനേത്വാ സേസാ ഏകവീസതിമേവ ലബ്ഭന്തി. ഏകവോകാരഭവേ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയകമ്മഇന്ദ്രിയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന സത്തേവ ലബ്ഭന്തി. ബാഹിരേ പന അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപേ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന പഞ്ചേവ ലബ്ഭന്തീതി ഏവമേത്ഥ ഭവഭേദതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.
പച്ചയനിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.