൧൦. ഇന്ദ്രിയയമകം

ഇദാനി തേസഞ്ഞേവ മൂലയമകേ ദേസിതാനം കുസലാദിധമ്മാനം ലബ്ഭമാനവസേന ഏകദേസം സംഗണ്ഹിത്വാ ധമ്മയമകാനന്തരം ദേസിതസ്സ ഇന്ദ്രിയയമകസ്സ വണ്ണനാ ഹോതി. തത്ഥ ഖന്ധയമകാദീസു വുത്തനയേനേവ പാളിവവത്ഥാനം വേദിതബ്ബം. ഇധാപി ഹി പണ്ണത്തിവാരാദയോ തയോ മഹാവാരാ അവസേസാ അന്തരവാരാ ച സദ്ധിം കാലപ്പഭേദാദീഹി ഖന്ധയമകാദീസു ആഗതസദിസാവ. ഇന്ദ്രിയാനം പന ബഹുതായ ധാതുയമകതോപി ബഹുതരാനി യമകാനി ഹോന്തി. യഥാ പന ഹേട്ഠാ പുഗ്ഗലവാരാദീസു ചക്ഖായതനചക്ഖുധാതുമൂലകേ നയേ ചക്ഖായതനചക്ഖുധാതൂഹി സദ്ധിം ജിവ്ഹായതനകായായതനാനി ന യോജിതാനി. ജിവ്ഹായതനകായായതനമൂലകാനി ച യമകാനേവ ന ഗഹിതാനി, തഥാ ഇധാപി ചക്ഖുന്ദ്രിയമൂലകേ നയേ ജിവ്ഹിന്ദ്രിയകായിന്ദ്രിയാനി ന യോജിതാനി, ജിവ്ഹിന്ദ്രിയകായിന്ദ്രിയമൂലകാനി ച യമകാനേവ ന ഗഹിതാനി. തേസം അഗ്ഗഹണേ കാരണം തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. മനിന്ദ്രിയം പന യഥാ ചക്ഖുന്ദ്രിയാദിമൂലകേഹി തഥേവ ഇത്ഥിന്ദ്രിയാദിമൂലകേഹിപി സദ്ധിം യസ്മാ യോജനം ഗച്ഛതി, തസ്മാ നിക്ഖിത്തപടിപാടിയാ അയോജേത്വാ സബ്ബേഹിപി ചക്ഖുന്ദ്രിയമൂലകാദീഹി സദ്ധിം പരിയോസാനേ യോജിതന്തി വേദിതബ്ബം. ചക്ഖുന്ദ്രിയേന സദ്ധിം ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയജീവിതിന്ദ്രിയാനി യോജിതാനി സുഖിന്ദ്രിയദുക്ഖിന്ദ്രിയദോമനസ്സിന്ദ്രിയാനി പടിസന്ധിയം നത്ഥീതി ന ഗഹിതാനി. സോമനസ്സിന്ദ്രിയഉപേക്ഖിന്ദ്രിയാനി പടിസന്ധിയം ഉപ്പത്തിസബ്ഭാവതോ ഗഹിതാനി. തഥാ സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനി പഞ്ച. ലോകുത്തരാനി തീണി പടിസന്ധിയം അഭാവേനേവ ന ഗഹിതാനി. ഇതി യാനി ഗഹിതാനി, തേസം വസേനേത്ഥ ചക്ഖുന്ദ്രിയമൂലകേ നയേ യമകഗണനാ വേദിതബ്ബാ. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സബ്ബത്ഥ. യാനി പന ന ഗഹിതാനി, തേസം വസേന യമകാനി ന ഗണേതബ്ബാനി. ഗണേന്തേന വാ മോഘപുച്ഛാവസേന ഗണേതബ്ബാനീതി ഏവം താവ സബ്ബവാരേസു പാളിവവത്ഥാനമേവ വേദിതബ്ബം.

പവത്തിവാരവണ്ണനാ

൧-൮൬. അത്ഥവിനിച്ഛയേ പനേത്ഥ ഇദം നയമുഖം – സചക്ഖുകാനം ന ഇത്ഥീനന്തി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദീനഞ്ചേവ രൂപീനം പുരിസനപുംസകാനഞ്ച വസേന വുത്തം. തേസഞ്ഹി ഇത്ഥിന്ദ്രിയം നുപ്പജ്ജതി. സചക്ഖുകാനം ന പുരിസാനന്തി രൂപീബ്രഹ്മാനഞ്ചേവ ഇത്ഥിനപുംസകാനഞ്ച വസേന വുത്തം. തേസഞ്ഹി പുരിസിന്ദ്രിയം നുപ്പജ്ജതി. അചക്ഖുകാനം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം ജീവിതിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി ഏകവോകാരചതുവോകാരകാമധാതുസത്തേ സന്ധായ വുത്തം. സചക്ഖുകാനം വിനാ സോമനസ്സേനാതി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനം ചതുന്നം മഹാവിപാകപടിസന്ധീനം വസേന വുത്തം. സചക്ഖുകാനം വിനാ ഉപേക്ഖായാതി സോമനസ്സസഹഗതപടിസന്ധികാനം വസേന വുത്തം. ഉപേക്ഖായ അചക്ഖുകാനന്തി അഹേതുകപടിസന്ധിവസേന വുത്തം. അഹേതുകാനന്തി അഹേതുകപടിസന്ധിചിത്തേന സദ്ധിം സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനം അഭാവതോ വുത്തം. തത്ഥ ഹി ഏകന്തേനേവ സദ്ധാസതിപഞ്ഞായോ നത്ഥി. സമാധിവീരിയാനി പന ഇന്ദ്രിയപ്പത്താനി ന ഹോന്തി. സഹേതുകാനം അചക്ഖുകാനന്തി ഗബ്ഭസേയ്യകവസേന ചേവ അരൂപീവസേന ച വുത്തം. അഞ്ഞോ ഹി സഹേതുകോ അചക്ഖുകോ നാമ നത്ഥി. സചക്ഖുകാനം അഹേതുകാനന്തി അപായേ ഓപപാതികവസേന വുത്തം. സചക്ഖുകാനം ഞാണവിപ്പയുത്താനന്തി കാമധാതുയം ദുഹേതുകപടിസന്ധികാനം വസേന വുത്തം. സചക്ഖുകാനം ഞാണസമ്പയുത്താനന്തി രൂപീബ്രഹ്മാനോ ചേവ കാമാവചരദേവമനുസ്സേ ച സന്ധായ വുത്തം. ഞാണസമ്പയുത്താനം അചക്ഖുകാനന്തി അരൂപിനോ ച തിഹേതുകഗബ്ഭസേയ്യകേ ച സന്ധായ വുത്തം.

൧൯൦. ജീവിതിന്ദ്രിയമൂലകേ വിനാ സോമനസ്സേന ഉപപജ്ജന്താനന്തി ദ്വേപി ജീവിതിന്ദ്രിയാനി സന്ധായ വുത്തം. പവത്തേ സോമനസ്സവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേതി അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം സന്ധായ വുത്തം. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥാപി പടിസന്ധിപവത്തിവസേന ജീവിതിന്ദ്രിയയോജനാ വേദിതബ്ബാ. സോമനസ്സിന്ദ്രിയാദിമൂലകേസുപി പടിസന്ധിപവത്തിവസേനേവത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. പടിലോമനയേ പന നിരോധവാരേ ച ഏതേസഞ്ചേവ അഞ്ഞേസഞ്ച ധമ്മാനം യഥാലാഭവസേന ചുതിപടിസന്ധിപവത്തേസു തീസുപി അനുപ്പാദനിരോധാ വേദിതബ്ബാ.

൨൮൧. അനാഗതവാരേ ഏതേനേവ ഭാവേനാതി ഏതേന പുരിസഭാവേനേവ, അന്തരാ ഇത്ഥിഭാവം അനാപജ്ജിത്വാ പുരിസപടിസന്ധിഗ്ഗഹണേനേവാതി അത്ഥോ. കതിചി ഭവേ ദസ്സേത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തീതി കതിചി പടിസന്ധിയോ ഗഹേത്വാ ഇത്ഥിഭാവം അപ്പത്വാവ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ദുതിയപുച്ഛായപി ഏസേവ നയോ.

൩൬൧. പച്ചുപ്പന്നേന അതീതവാരേ സുദ്ധാവാസാനം ഉപപത്തിചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ മനിന്ദ്രിയഞ്ച നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി ചിത്തയമകേ വിയ ഉപ്പാദക്ഖണാതിക്കമവസേന അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ തസ്മിം ഭവേ അനുപ്പന്നപുബ്ബവസേന ഗഹേതബ്ബോതി. ഇമിനാ നയമുഖേന സബ്ബസ്മിമ്പി പവത്തിവാരേ അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

പവത്തിവാരവണ്ണനാ.

പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ

൪൩൫-൪൮൨. പരിഞ്ഞാവാരേ പന ചക്ഖുമൂലകാദീസു ഏകമേവ ചക്ഖുസോതയമകം ദസ്സിതം. യസ്മാ പന സേസാനിപി ലോകിയഅബ്യാകതാനി ചേവ ലോകിയഅബ്യാകതമിസ്സകാനി ച പരിഞ്ഞേയ്യാനേവ, തസ്മാ താനി അനുപദിട്ഠാനിപി ഇമിനാവ ദസ്സിതാനി ഹോന്തി. യസ്മാ പന അകുസലം ഏകന്തതോ പഹാതബ്ബമേവ, ഏകന്തം കുസലം ഭാവേതബ്ബമേവ, ലോകുത്തരാബ്യാകതം സച്ഛികാതബ്ബം, തസ്മാ ‘‘ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം പജഹതീ’’തി ‘‘അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം ഭാവേതീ’’തി ‘‘അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം സച്ഛികരോതീ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞിന്ദ്രിയം പന ഭാവേതബ്ബമ്പി അത്ഥി സച്ഛികാതബ്ബമ്പി, തം ഭാവനാവസേനേവ ഗഹിതം. തത്ഥ ദ്വേ പുഗ്ഗലാതി സകദാഗാമിമഗ്ഗസമങ്ഗീ ച, അരഹത്തമഗ്ഗസമങ്ഗീ ച. തേസു ഏകോ സമുച്ഛിന്ദിതും അസമത്ഥത്താ ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം ന പജഹതി നാമ. ഏകോ പഹീനദോസത്താ ചക്ഖുന്ദ്രിയം ന പരിജാനാതീതി അനുപ്പാദം ആപാദേതും അസമത്ഥതായ ന പരിജാനാതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബവിസ്സജ്ജനേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ.

ഇന്ദ്രിയയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനകഥാ

ഏത്താവതാ ച –

യസ്സോവാദേ ഠത്വാ, നിട്ഠിതകിച്ചസ്സ കിച്ചസമ്പന്നോ;

യുവതിജനോപി അതീതോ, സുവിഹിതനിയമോ യമസ്സാണം.

ദേവപരിസായ മജ്ഝേ, ദേവപുരേ സബ്ബദേവദേവേന;

യമകം നാമ പകാസിതം, യമാമലലോമേന യം തേന.

പാളിവവത്ഥാനവിധിം, പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേ ച അത്ഥനയം;

ദസ്സേതും ആരദ്ധാ, യമകഅട്ഠകഥാ മയാ തസ്സ.

സാ സുബഹുഅന്തരായേ, ലോകമ്ഹി യഥാ അനന്തരായേന;

അയമജ്ജ പഞ്ചമത്തേഹി, തന്തിയാ ഭാണവാരേഹി.

നിട്ഠം പത്താ ഏവം, നിട്ഠാനം പാപുണന്തു സബ്ബേപി;

ഹിതസുഖനിബ്ബത്തികരാ, മനോരഥാ സബ്ബസത്താനന്തി.

യമകപ്പകരണ-അട്ഠകഥാ നിട്ഠിതാ.

നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

അഭിധമ്മപിടകേ

പട്ഠാനപ്പകരണ-അട്ഠകഥാ

ദേവാതിദേവോ ദേവാനം, ദേവദാനവപൂജിതോ,

ദേസയിത്വാ പകരണം, യമകം സുദ്ധസംയമോ.

അത്ഥതോ ധമ്മതോ ചേവ, ഗമ്ഭീരസ്സാഥ തസ്സ യം,

അനന്തരം മഹാവീരോ, സത്തമം ഇസിസത്തമോ.

പട്ഠാനം നാമ നാമേന, നാമരൂപനിരോധനോ,

ദേസേസി അതിഗമ്ഭീര-നയമണ്ഡിതദേസനം.

ഇദാനി തസ്സ സമ്പത്തോ, യസ്മാ സംവണ്ണനാക്കമോ,

തസ്മാ നം വണ്ണയിസ്സാമി, തം സുണാഥ സമാഹിതാതി.

പച്ചയുദ്ദേസവണ്ണനാ

സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഹി അനുലോമപട്ഠാനേ ദ്വാവീസതി തികേ നിസ്സായ തികപട്ഠാനം നാമ നിദ്ദിട്ഠം, സതം ദുകേ നിസ്സായ ദുകപട്ഠാനം നാമ നിദ്ദിട്ഠം. തതോ പരം ദ്വാവീസതി തികേ ഗഹേത്വാ ദുകസതേ പക്ഖിപിത്വാ ദുകതികപട്ഠാനം നാമ ദസ്സിതം. തതോ പരം ദുകസതം ഗഹേത്വാ ദ്വാവീസതിയാ തികേസു പക്ഖിപിത്വാ തികദുകപട്ഠാനം നാമ ദസ്സിതം. തികേ പന തികേസുയേവ പക്ഖിപിത്വാ തികതികപട്ഠാനം നാമ ദസ്സിതം. ദുകേ ച ദുകേസുയേവ പക്ഖിപിത്വാ ദുകദുകപട്ഠാനം നാമ ദസ്സിതം. ഏവം –

തികഞ്ച പട്ഠാനവരം ദുകുത്തമം,

ദുകം തികഞ്ചേവ തികം ദുകഞ്ച;

തികം തികഞ്ചേവ ദുകം ദുകഞ്ച,

ഛ അനുലോമമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാതി.

പച്ചനീയപട്ഠാനേപി ദ്വാവീസതി തികേ നിസ്സായ തികപട്ഠാനം നാമ. ദുകസതം നിസ്സായ ദുകപട്ഠാനം നാമ. ദ്വാവീസതി തികേ ദുകസതേ പക്ഖിപിത്വാ ദുകതികപട്ഠാനം നാമ. ദുകസതം ദ്വാവീസതിയാ തികേസു പക്ഖിപിത്വാ തികദുകപട്ഠാനം നാമ. തികേ തികേസുയേവ പക്ഖിപിത്വാ തികതികപട്ഠാനം നാമ. ദുകേ ദുകേസുയേവ പക്ഖിപിത്വാ ദുകദുകപട്ഠാനം നാമാതി ഏവം പച്ചനീയേപി ഛഹി നയേഹി പട്ഠാനം നിദ്ദിട്ഠം. തേന വുത്തം –

‘‘തികഞ്ച പട്ഠാനവരം ദുകുത്തമം,

ദുകം തികഞ്ചേവ തികം ദുകഞ്ച;

തികം തികഞ്ചേവ ദുകം ദുകഞ്ച,

ഛ പച്ചനീയമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാ’’തി.

തതോ പരം അനുലോമപച്ചനീയേപി ഏതേനേവുപായേന ഛ നയാ ദസ്സിതാ. തേനാഹ –

‘‘തികഞ്ച പട്ഠാനവരം ദുകുത്തമം,

ദുകം തികഞ്ചേവ തികം ദുകഞ്ച;

തികം തികഞ്ചേവ ദുകം ദുകഞ്ച,

ഛ അനുലോമപച്ചനീയമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാ’’തി.

തദനന്തരം പച്ചനീയാനുലോമമ്ഹി ഏതേഹേവ ഛഹി നയേഹി നിദ്ദിട്ഠം. തേനാഹ –

‘‘തികഞ്ച പട്ഠാനവരം ദുകുത്തമം,

ദുകം തികഞ്ചേവ തികം ദുകഞ്ച;

തികം തികഞ്ചേവ ദുകം ദുകഞ്ച,

ഛ പച്ചനീയാനുലോമമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാ’’തി.

ഏവം അനുലോമേ ഛ പട്ഠാനാനി, പച്ചനീയേ ഛ, അനുലോമപച്ചനീയേ ഛ, പച്ചനീയാനുലോമേ ഛ പട്ഠാനാനീതി ഇദം ‘‘ചതുവീസതിസമന്തപട്ഠാനസമോധാനപട്ഠാനമഹാപകരണം നാമാ’’തി ഹി വുത്തം.

തത്ഥ യേസം ചതുവീസതിയാ സമന്തപട്ഠാനാനം സമോധാനവസേനേതം ചതുവീസതിസമന്തപട്ഠാനസമോധാനം പട്ഠാനമഹാപകരണം നാമാതി വുത്തം, തേസഞ്ചേവ ഇമസ്സ ച പകരണസ്സ നാമത്ഥോ താവ ഏവം വേദിതബ്ബോ. കേനട്ഠേന പട്ഠാനന്തി? നാനപ്പകാരപച്ചയട്ഠേന. ‘പ-കാരോ’ ഹി നാനപ്പകാരത്ഥം ദീപേതി, ഠാനസദ്ദോ പച്ചയത്ഥം. ഠാനാട്ഠാനകുസലതാതിആദീസു ഹി പച്ചയോ ഠാനന്തി വുത്തോ. ഇതി നാനപ്പകാരാനം പച്ചയാനം വസേന ദേസിതത്താ ഇമേസു ചതുവീസതിയാ പട്ഠാനേസു ഏകേകം പട്ഠാനം നാമ. ഇമേസം പന പട്ഠാനാനം സമൂഹതോ സബ്ബമ്പേതം പകരണം പട്ഠാനന്തി വേദിതബ്ബം.

അപരോ നയോ – കേനട്ഠേന പട്ഠാനന്തി? വിഭജനട്ഠേന. ‘‘പഞ്ഞാപനാ പട്ഠപനാ വിവരണാ വിഭജനാ ഉത്താനീകമ്മ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൩൭൧) ആഗതട്ഠാനസ്മിഞ്ഹി വിഭജനട്ഠേന പട്ഠാനം പഞ്ഞായതി. ഇതി കുസലാദീനം ധമ്മാനം ഹേതുപച്ചയാദിവസേന വിഭത്തത്താ ഇമേസു ചതുവീസതിയാ പട്ഠാനേസു ഏകേകം പട്ഠാനം നാമ. ഇമേസം പന പട്ഠാനാനം സമൂഹതോ സബ്ബമ്പേതം പകരണം പട്ഠാനം നാമാതി വേദിതബ്ബം.

അപരോ നയോ – കേനട്ഠേന പട്ഠാനന്തി? പട്ഠിതത്ഥേന. ഗമനട്ഠേനാതി അത്ഥോ. ‘‘ഗോട്ഠാ പട്ഠിതഗാവോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫൬) ആഗതട്ഠാനസ്മിഞ്ഹി യേന പട്ഠാനേന പട്ഠിതഗാവോതി വുത്തോ, തം അത്ഥതോ ഗമനം ഹോതി. ഇതി നാതിവിത്ഥാരിതനയേസു ധമ്മസങ്ഗണീആദീസു അനിസ്സങ്ഗഗമനസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ഹേതുപച്ചയാദിഭേദഭിന്നേസു കുസലാദീസു വിത്ഥാരിതനയലാഭതോ നിസ്സങ്ഗവസേന പവത്തഗമനത്താ ഇമേസു ചതുവീസതിയാ പട്ഠാനേസു ഏകേകം പട്ഠാനം നാമ. ഇമേസം പന പട്ഠാനാനം സമൂഹതോ സബ്ബമ്പേതം പകരണം പട്ഠാനം നാമാതി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ അനുലോമമ്ഹി താവ പഠമം തികവസേന ദേസിതത്താ തികപട്ഠാനം നാമ. തസ്സ പദച്ഛേദോ – തികാനം പട്ഠാനം ഏത്ഥ അത്ഥീതി തികപട്ഠാനം. തികാനം നാനപ്പകാരകാ പച്ചയാ ഏതിസ്സാ ദേസനായ അത്ഥീതി അത്ഥോ. ദുതിയവികപ്പേപി തികാനം പട്ഠാനന്ത്വേവ തികപട്ഠാനം. ഹേതുപച്ചയാദിവസേന തികാനം വിഭജനാതി അത്ഥോ. തതിയവികപ്പേ ഹേതുപച്ചയാദിഭേദഭിന്നതായ ലദ്ധവിത്ഥാരാ തികാ ഏവ പട്ഠാനം തികപട്ഠാനം. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സങ്ഗഗമനഭൂമീതി അത്ഥോ. ദുകപട്ഠാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം അനുലോമേ ഛപട്ഠാനാനി വിദിത്വാ പച്ചനീയാദീസുപി ഇമിനാവുപായേന വേദിതബ്ബാനി.

യസ്മാ പനേതാനി അനുലോമേ, പച്ചനീയേ, അനുലോമപച്ചനീയേ, പച്ചനീയാനുലോമേതി സമന്താ ഛ ഛ ഹുത്വാ ചതുവീസതി ഹോന്തി; തസ്മാ ‘‘ചതുവീസതി സമന്തപട്ഠാനാനീ’’തി വുച്ചന്തി. ഇതി ഇമേസം ചതുവീസതിയാ ഖുദ്ദകപട്ഠാനസങ്ഖാതാനം സമന്തപട്ഠാനാനം സമോധാനവസേനേതം ചതുവീസതിസമന്തപട്ഠാനസമോധാനം പട്ഠാനമഹാപകരണം നാമ.

തം പനേതം യേ തികാദയോ നിസ്സായ നിദ്ദിട്ഠത്താ ‘‘തികപട്ഠാനം ദുകപട്ഠാനം…പേ… ദുകദുകപട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം, തേ അനാമസിത്വാ യേസം പച്ചയാനം വസേന തേ തികാദയോ വിഭത്താ തേ പച്ചയേ ദസ്സേതും ആദിതോ താവസ്സ മാതികാനിക്ഖേപവാരോ നാമ വുത്തോ; പച്ചയവിഭങ്ഗവാരോതിപി തസ്സേവ നാമം. സോ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസതോ ദുവിധോ. തസ്സ ഹേതുപച്ചയോ…പേ… അവിഗതപച്ചയോതി അയം ഉദ്ദേസോ.

തത്ഥ ഹേതു ച സോ പച്ചയോ ചാതി ഹേതുപച്ചയോ. ഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയോ, ഹേതുഭാവേന പച്ചയോതി വുത്തം ഹോതി. ആരമ്മണപച്ചയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ ഹേതൂതി വചനാവയവകാരണമൂലാനമേതം അധിവചനം. ‘‘പടിഞ്ഞാ ഹേതൂ’’തിആദീസു ഹി ലോകേ വചനാവയവോ ഹേതൂതി, വുച്ചതി. സാസനേ പന ‘‘യേ ധമ്മാ ഹേതുപ്പഭവാ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൬൦) കാരണം. ‘‘തയോ കുസലാ ഹേതൂ, തയോ അകുസലാ ഹേതൂ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൦൫൯) മൂലം ഹേതൂതി വുച്ചതി. തം ഇധ അധിപ്പേതം. പച്ചയോതി ഏത്ഥ പന അയം വചനത്ഥോ – പടിച്ച ഏതസ്മാ ഏതീതി പച്ചയോ, അപ്പച്ചക്ഖായ നം വത്തതീതി അത്ഥോ. യോ ഹി ധമ്മോ യം ധമ്മം അപ്പച്ചക്ഖായ തിട്ഠതി വാ ഉപ്പജ്ജതി വാ, സോ തസ്സ പച്ചയോതി വുത്തം ഹോതി.

ലക്ഖണതോ പന ഉപകാരകലക്ഖണോ പച്ചയോ, യോ ഹി ധമ്മോ യസ്സ ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ വാ ഉപ്പത്തിയാ വാ ഉപകാരകോ ഹോതി, സോ തസ്സ പച്ചയോതി വുച്ചതി. പച്ചയോ, ഹേതു; കാരണം നിദാനം സമ്ഭവോ, പഭവോതി അത്ഥതോ ഏകം, ബ്യഞ്ജനതോ നാനം. ഇതി മൂലട്ഠേന ഹേതു, ഉപകാരകട്ഠേന പച്ചയോതി സങ്ഖേപതോ മൂലട്ഠേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ഹേതുപച്ചയോ. സോ ഹി സാലിആദീനം സാലിബീജാദീനി വിയ, മണിപ്പഭാദീനം വിയ ച മണിവണ്ണാദയോ കുസലാദീനം കുസലാദിഭാവസാധകോതി ആചരിയാനം അധിപ്പായോ. ഏവം സന്തേ പന തംസമുട്ഠാനരൂപേസു ഹേതുപച്ചയതാ ന സമ്പജ്ജതി. ന ഹി സോ തേസം കുസലാദിഭാവം സാധേതി, ന ച പച്ചയോ ന ഹോതീതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി. അഹേതുകചിത്താനഞ്ച വിനാ ഏതേന അബ്യാകതഭാവോ സിദ്ധോ.

സഹേതുകാനമ്പി ച യോനിസോമനസികാരാദിപടിബദ്ധോ കുസലാദിഭാവോ ന സമ്പയുത്തഹേതുപടിബദ്ധോ. യദി ച സമ്പയുത്തഹേതൂസു സഭാവതോവ കുസലാദിഭാവോ സിയാ, തംസമ്പയുത്തേസു ഹേതുപടിബദ്ധോ അലോഭോ കുസലോ വാ സിയാ അബ്യാകതോ വാ. യസ്മാ പന ഉഭയഥാപി ഹോതി, തസ്മാ യഥാ സമ്പയുത്തേസു, ഏവം ഹേതൂസുപി കുസലാദിതാ പരിയേസിതബ്ബാ. കുസലാദിഭാവസാധനവസേന പന ഹേതൂനം മൂലട്ഠം അഗ്ഗഹേത്വാ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനവസേന ഗയ്ഹമാനേ ന കിഞ്ചി വിരുജ്ഝതി. ലദ്ധഹേതുപച്ചയാ ഹി ധമ്മാ വിരുള്ഹമൂലാ വിയ പാദപാ ഥിരാ ഹോന്തി സുപ്പതിട്ഠിതാ, അഹേതുകാ പന തിലബീജകാദിസേവാലാ വിയ ന സുപ്പതിട്ഠിതാ. ഇതി മൂലട്ഠേന ഉപകാരകോതി സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ഹേതുപച്ചയോതി വേദിതബ്ബോ.

തതോ പരേസു ആരമ്മണവസേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ആരമ്മണപച്ചയോ. സോ ‘‘രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ’’തി ആരഭിത്വാപി ‘‘യം യം ധമ്മം ആരബ്ഭ യേ യേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ, തേ തേ ധമ്മാ തേസം തേസം ധമ്മാനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഓസാപിതത്താ ന കോചി ധമ്മോ ന ഹോതി. യഥാ ഹി ദുബ്ബലോ പുരിസോ ദണ്ഡം വാ രജ്ജും വാ ആലമ്ബിത്വാവ ഉട്ഠഹതി ചേവ തിട്ഠതി ച, ഏവം ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ രൂപാദിആരമ്മണം ആരബ്ഭേവ ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ തിട്ഠന്തി ച. തസ്മാ സബ്ബേപി ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം ആരമ്മണഭൂതാ ധമ്മാ ആരമ്മണപച്ചയോതി വേദിതബ്ബാ.

ജേട്ഠകട്ഠേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ അധിപതിപച്ചയോ. സോ സഹജാതാരമ്മണവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ ‘‘ഛന്ദാധിപതി ഛന്ദസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിവചനതോ ഛന്ദവീരിയചിത്തവീമംസസങ്ഖാതാ ചത്താരോ ധമ്മാ സഹജാതാധിപതിപച്ചയോതി വേദിതബ്ബാ, നോ ച ഖോ ഏകതോ. യദാ ഹി ഛന്ദം ധുരം ജേട്ഠകം കത്വാ ചിത്തം പവത്തതി, തദാ ഛന്ദോവ അധിപതി, ന ഇതരേ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. യം പന ധമ്മം ഗരും കത്വാ അരൂപധമ്മാ പവത്തന്തി, സോ നേസം ആരമ്മണാധിപതി. തേന വുത്തം – ‘‘യം യം ധമ്മം ഗരും കത്വാ യേ യേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ, തേ തേ ധമ്മാ തേസം തേസം ധമ്മാനം അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി.

അനന്തരഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ അനന്തരപച്ചയോ. സമനന്തരഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ സമനന്തരപച്ചയോ. ഇദഞ്ച പച്ചയദ്വയം ബഹുധാ പപഞ്ചയന്തി. അയം പനേത്ഥ സാരോ – യോ ഹി ഏസ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാനന്തരാ മനോധാതു, മനോധാതുഅനന്തരാ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതിആദി ചിത്തനിയമോ, സോ യസ്മാ പുരിമചിത്തവസേനേവ ഇജ്ഝതി, ന അഞ്ഞഥാ. തസ്മാ അത്തനോ അത്തനോ അനന്തരം അനുരൂപസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ ഉപ്പാദനസമത്ഥോവ ധമ്മോ അനന്തരപച്ചയോ. തേനേവാഹ – ‘‘അനന്തരപച്ചയോതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു തംസമ്പയുത്തകാ ച ധമ്മാ മനോധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി.

യോ അനന്തരപച്ചയോ, സ്വേവ സമനന്തരപച്ചയോ. ബ്യഞ്ജനമത്തമേവ ഹേത്ഥ നാനം, ഉപചയസന്തതിആദീസു വിയ, അധിവചനനിരുത്തിദുകാദീസു വിയ ച, അത്ഥതോ പന നാനം നത്ഥി. യമ്പി ‘‘അദ്ധാനന്തരതായ അനന്തരപച്ചയോ, കാലാനന്തരതായ സമനന്തരപച്ചയോ’’തി ആചരിയാനം മതം, തം ‘‘നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകുസലം ഫലസമാപത്തിയാ സമനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദീഹി വിരുജ്ഝതി. യമ്പി തത്ഥ വദന്തി – ‘‘ധമ്മാനം സമുട്ഠാപനസമത്ഥതാ ന പരിഹായതി, ഭാവനാബലേന പന വാരിതത്താ ധമ്മാ സമനന്തരം നുപ്പജ്ജന്തീ’’തി, തമ്പി കാലാനന്തരതായ അഭാവമേവ സാധേതി. ഭാവനാബലേന ഹി തത്ഥ കാലാനന്തരതാ നത്ഥീതി, മയമ്പി ഏതദേവ വദാമ. യസ്മാ ച കാലാനന്തരതാ നത്ഥി, തസ്മാ സമനന്തരപച്ചയതാ ന യുജ്ജതി. കാലാനന്തരതായ ഹി തേസം സമനന്തരപച്ചയോ ഹോതീതി ലദ്ധി. തസ്മാ അഭിനിവേസം അകത്വാ ബ്യഞ്ജനമത്തതോവേത്ഥ നാനാകരണം പച്ചേതബ്ബം, ന അത്ഥതോ. കഥം? നത്ഥി ഏതേസം അന്തരന്തി ഹി അനന്തരാ. സണ്ഠാനാഭാവതോ സുട്ഠു അനന്തരാതി സമനന്തരാ.

ഉപ്പജ്ജമാനോ സഹ ഉപ്പജ്ജമാനഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ സഹജാതപച്ചയോ, പകാസസ്സ പദീപോ വിയ. സോ അരൂപക്ഖന്ധാദിവസേന ഛബ്ബിധോ ഹോതി. യഥാഹ – ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ. ചത്താരോ മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം…പേ… ഓക്കന്തിക്ഖണേ നാമരൂപം അഞ്ഞമഞ്ഞം…പേ… ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം…പേ… മഹാഭൂതാ ഉപാദാരൂപാനം…പേ… രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപീനം ധമ്മാനം കിഞ്ചികാലേ സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ; കിഞ്ചി കാലേ ന സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോതി. ഇദം ഹദയവത്ഥുമേവ സന്ധായ വുത്തം.

അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപ്പാദനുപത്ഥമ്ഭനഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ. അഞ്ഞമഞ്ഞുപത്ഥമ്ഭകം തിദണ്ഡം വിയ. സോ അരൂപക്ഖന്ധാദിവസേന തിവിധോ ഹോതി. യഥാഹ – ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചയോ. ചത്താരോ മഹാഭൂതാ…പേ… ഓക്കന്തിക്ഖണേ നാമരൂപം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചയോതി.

അധിട്ഠാനാകാരേന നിസ്സയാകാരേന ച ഉപകാരകോ ധമ്മോ നിസ്സയപച്ചയോ, തരുചിത്തകമ്മാദീനം പഥവീപടാദയോ വിയ. സോ ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം സഹജാതേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഛട്ഠോ പനേത്ഥ കോട്ഠാസോ ‘‘ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ, സോതഘാനജിവ്ഹാകായായതനം കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ. യം രൂപം നിസ്സായ മനോധാതു ച മനോവിഞ്ഞാണധാതു ച വത്തന്തി, തം രൂപം മനോധാതുയാ ച മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ച തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം വിഭത്തോ.

ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി ഇധ പന അയം താവ വചനത്ഥോ – തദധീനവുത്തിതായ അത്തനോ ഫലേന നിസ്സിതോ, ന പടിക്ഖിത്തോതി നിസ്സയോ. യഥാ പന ഭുസോ ആയാസോ ഉപായാസോ, ഏവം ഭുസോ നിസ്സയോ ഉപനിസ്സയോ. ബലവകാരണസ്സേതം അധിവചനം. തസ്മാ ബലവകാരണഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി വേദിതബ്ബോ. സോ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ, അനന്തരൂപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോതി തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ തം ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖതി, പുബ്ബേ സുചിണ്ണാനി ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖതി, ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ ഝാനം ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖതി, സേക്ഖാ ഗോത്രഭും ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തി, വോദാനം ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തി, സേക്ഖാ മഗ്ഗാ വുട്ഠഹിത്വാ മഗ്ഗം ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തീ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ താവ ആരമ്മണാധിപതിനാ സദ്ധിം നാനത്തം അകത്വാ വിഭത്തോ. തത്ഥ യം ആരമ്മണം ഗരും കത്വാ ചിത്തചേതസികാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തം നിയമതോ തേസം ആരമ്മണേസു ബലവാരമ്മണം ഹോതി. ഇതി ഗരുകാതബ്ബമത്തട്ഠേന ആരമ്മണാധിപതി, ബലവകാരണട്ഠേന ആരമ്മണൂപനിസ്സയോതി ഏവമേതേസം നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

അനന്തരൂപനിസ്സയോപി ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ഖന്ധാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കുസലാനം ഖന്ധാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ നയേന അനന്തരപച്ചയേന സദ്ധിം നാനത്തം അകത്വാവ വിഭത്തോ. മാതികാനിക്ഖേപേ പന നേസം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു തംസമ്പയുത്തകാ ച ധമ്മാ മനോധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ നയേന അനന്തരസ്സ ച ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ നയേന ഉപനിസ്സയസ്സ ച ആഗതത്താ നിക്ഖേപവിസേസോ അത്ഥി, സോപി അത്ഥതോ ഏകീഭാവമേവ ഗച്ഛതി. ഏവം സന്തേപി അത്തനോ അത്തനോ അനന്തരം അനുരൂപസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ പവത്തനസമത്ഥതായ അനന്തരതാ പുരിമചിത്തസ്സ ച പച്ഛിമചിത്തുപ്പാദനേ ബലവതായ അനന്തരൂപനിസ്സയതാ വേദിതബ്ബാ. യഥാ ഹി ഹേതുപച്ചയാദീസു കഞ്ചി ധമ്മം വിനാപി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന ഏവം അനന്തരചിത്തം, വിനാ ചിത്തസ്സ ഉപ്പത്തി നാമ അത്ഥി, തസ്മാ ബലവപച്ചയോ ഹോതി. ഇതി അത്തനോ അത്തനോ അനന്തരം അനുരൂപചിത്തുപ്പാദവസേന അനന്തരപച്ചയോ, ബലവകാരണവസേന അനന്തരൂപനിസ്സയോതി ഏവമേതേസം നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

പകതൂപനിസ്സയോ പന പകതോ ഉപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോ. പകതോ നാമ അത്തനോ സന്താനേ നിപ്ഫാദിതോ വാ സദ്ധാസീലാദി; ഉപസേവിതോ വാ ഉതുഭോജനാദി. പകതിയായേവ വാ ഉപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോ, ആരമ്മണാനന്തരേഹി അസമ്മിസ്സോതി അത്ഥോ. തസ്സ ‘‘പകതൂപനിസ്സയോ – സദ്ധം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതി, സീലം സമാദിയതി, ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, ഝാനം ഉപ്പാദേതി, വിപസ്സനം ഉപ്പാദേതി, മഗ്ഗം ഉപ്പാദേതി, അഭിഞ്ഞം ഉപ്പാദേതി, സമാപത്തിം ഉപ്പാദേതി, സീലം… സുതം… ചാഗം… പഞ്ഞം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതി…പേ… സമാപത്തിം ഉപ്പാദേതി. സദ്ധാ… സീലം… സുതം… ചാഗോ… പഞ്ഞാ സദ്ധായ… സീലസ്സ… സുതസ്സ… ചാഗസ്സ… പഞ്ഞായ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ നയേന അനേകപ്പകാരകോ പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ഇതി ഇമേ സദ്ധാദയോ പകതാ ചേവ ബലവകാരണട്ഠേന ഉപനിസ്സയാ ചാതി പകതൂപനിസ്സയോതി.

പഠമതരം ഉപ്പജ്ജിത്വാ വത്തമാനഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ പുരേജാതപച്ചയോ. സോ പഞ്ചദ്വാരേ വത്ഥാരമ്മണഹദയവത്ഥുവസേന ഏകാദസവിധോ ഹോതി. യഥാഹ – ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ. സോത… ഘാന… ജിവ്ഹാ… കായായതനം, രൂപായതനം, സദ്ദ… ഗന്ധ… രസ… ഫോട്ഠബ്ബായതനം, കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ. രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബായതനം മനോധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ. യം രൂപം നിസ്സായ മനോധാതു ച മനോവിഞ്ഞാണധാതു ച വത്തന്തി, തം രൂപം മനോധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ, മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം കിഞ്ചി കാലേ പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ, കിഞ്ചി കാലേ ന പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോതി.

പുരേജാതാനം രൂപധമ്മാനം ഉപത്ഥമ്ഭകട്ഠേന ഉപകാരകോ അരൂപധമ്മോ പച്ഛാജാതപച്ചയോ, ഗിജ്ഝപോതകസരീരാനം ആഹാരാസാചേതനാ വിയ. തേന വുത്തം – ‘‘പച്ഛാജാതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി.

ആസേവനട്ഠേന അനന്തരാനം പഗുണബലവഭാവായ ഉപകാരകോ ധമ്മോ ആസേവനപച്ചയോ, ഗന്ഥാദീസു പുരിമാപുരിമാഭിയോഗോ വിയ. സോ കുസലാകുസലകിരിയജവനവസേന തിവിധോ ഹോതി. യഥാഹ – പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ. പുരിമാ പുരിമാ അകുസലാ…പേ… കിരിയാബ്യാകതാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കിരിയാബ്യാകതാനം ധമ്മാനം ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോതി.

ചിത്തപയോഗസങ്ഖാതേന കിരിയാഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ കമ്മപച്ചയോ. സോ നാനാക്ഖണികായ ചേവ കുസലാകുസലചേതനായ സഹജാതായ ച സബ്ബായപി ചേതനായ വസേന ദുവിധോ ഹോതി. യഥാഹ – കുസലാകുസലം കമ്മം വിപാകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ. ചേതനാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തം സമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോതി.

നിരുസ്സാഹസന്തഭാവേന നിരുസ്സാഹസന്തഭാവായ ഉപകാരകോ വിപാകധമ്മോ വിപാകപച്ചയോ. സോ പവത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം, പടിസന്ധിയം കടത്താ ച രൂപാനം, സബ്ബത്ഥ ച സമ്പയുത്തധമ്മാനം വിപാകപച്ചയോ ഹോതി. യഥാഹ – വിപാകാബ്യാകതോ ഏകോ ഖന്ധോ തിണ്ണം ഖന്ധാനം, ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം, വിപാകപച്ചയേന പച്ചയോ…പേ… പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതോ ഏകോ ഖന്ധോ…പേ… ദ്വേ ഖന്ധാ ദ്വിന്നം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം വിപാകപച്ചയേന പച്ചയോ. ഖന്ധാ വത്ഥുസ്സ വിപാകപച്ചയേന പച്ചയോതി.

രൂപാരൂപാനം ഉപത്ഥമ്ഭകട്ഠേന ഉപകാരകാ ചത്താരോ ആഹാരാ ആഹാരപച്ചയോ. യഥാഹ – കബളീകാരോ ആഹാരോ ഇമസ്സ കായസ്സ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ. അരൂപിനോ ആഹാരാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോതി. പഞ്ഹാവാരേ പന ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ആഹാരാ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിപി വുത്തം.

അധിപതിയട്ഠേന ഉപകാരകാ ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയവജ്ജാ വീസതിന്ദ്രിയാ ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ. തത്ഥ ചക്ഖുന്ദ്രിയാദയോ പഞ്ച അരൂപധമ്മാനംയേവ, സേസാ രൂപാരൂപാനം പച്ചയാ ഹോന്തി. യഥാഹ – ചക്ഖുന്ദ്രിയം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ, സോത… ഘാന… ജിവ്ഹാ… കായിന്ദ്രിയം കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം കടത്താരൂപാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ. അരൂപിനോ ഇന്ദ്രിയാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോതി. പഞ്ഹാവാരേ പന ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ഇന്ദ്രിയാ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിപി വുത്തം.

ഉപനിജ്ഝായനട്ഠേന ഉപകാരകാനി ഠപേത്വാ ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു കായികസുഖദുക്ഖവേദനാദ്വയം സബ്ബാനിപി കുസലാദിഭേദാനി സത്ത ഝാനങ്ഗാനി ഝാനപച്ചയോ. യഥാഹ – ഝാനങ്ഗാനി ഝാനസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഝാനപച്ചയേന പച്ചയോതി. പഞ്ഹാവാരേ പന പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാനി ഝാനങ്ഗാനി സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം ഝാനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിപി വുത്തം.

യതോ തതോ വാ നിയ്യാനട്ഠേന ഉപകാരകാനി കുസലാദിഭേദാനി ദ്വാദസ മഗ്ഗങ്ഗാനി മഗ്ഗപച്ചയോ. യഥാഹ – ‘‘മഗ്ഗങ്ഗാനി മഗ്ഗസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം മഗ്ഗപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി. പഞ്ഹാവാരേ പന ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാനി മഗ്ഗങ്ഗാനി സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം മഗ്ഗപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തം. ന ഏതേ പന ദ്വേപി ഝാനമഗ്ഗപച്ചയാ യഥാസങ്ഖ്യം ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാഹേതുകചിത്തേസു ലബ്ഭന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

ഏകവത്ഥുകഏകാരമ്മണഏകുപ്പാദേകനിരോധസങ്ഖാതേന സമ്പയുത്തഭാവേന ഉപകാരകാ അരൂപധമ്മാ സമ്പയുത്തപച്ചയോ. യഥാഹ – ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി.

ഏകവത്ഥുകാദിഭാവാനുപഗമേന ഉപകാരകാ രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപീനം, അരൂപിനോ ധമ്മാ രൂപീനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. സോ സഹജാതപച്ഛാജാതപുരേജാതവസേന തിവിധോ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം – സഹജാതാ കുസലാ ഖന്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. പച്ഛാജാതാ കുസലാ ഖന്ധാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോതി. അബ്യാകതപദസ്സ പന സഹജാതവിഭങ്ഗേ ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ഖന്ധാ കടത്താരൂപാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. ഖന്ധാ വത്ഥുസ്സ, വത്ഥു ഖന്ധാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തം. പുരേജാതം പന ചക്ഖുന്ദ്രിയാദിവത്ഥുവസേനേവ വേദിതബ്ബം. യഥാഹ – പുരേജാതം ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ…പേ… കായായതനം കായവിഞ്ഞാണസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. വത്ഥു വിപാകാബ്യാകതാനം കിരിയാബ്യാകതാനം ഖന്ധാനം വത്ഥു കുസലാനം ഖന്ധാനം, വത്ഥു അകുസലാനം ഖന്ധാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോതി.

പച്ചുപ്പന്നലക്ഖണേന അത്ഥിഭാവേന താദിസസ്സേവ ധമ്മസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകട്ഠേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ അത്ഥിപച്ചയോ. തസ്സ അരൂപക്ഖന്ധമഹാഭൂതനാമരൂപചിത്തചേതസികമഹാഭൂതായതനവത്ഥുവസേന സത്തധാ മാതികാ നിക്ഖിത്താ. യഥാഹ – ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞം അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ; ചത്താരോ മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം, ഓക്കന്തിക്ഖണേ നാമരൂപം അഞ്ഞമഞ്ഞം, ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം മഹാഭൂതാ ഉപാദാരൂപാനം, ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ…പേ… കായായതനം…പേ… രൂപായതനം…പേ… ഫോട്ഠബ്ബായതനം കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ. രൂപായതനം…പേ… ഫോട്ഠബ്ബായതനം മനോധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ. യം രൂപം നിസ്സായ മനോധാതു ച മനോവിഞ്ഞാണധാതു ച വത്തന്തി, തം രൂപം മനോധാതുയാ ച മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ച തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോതി. പഞ്ഹാവാരേ പന സഹജാതം, പുരേജാതം, പച്ഛാജാതം, ആഹാരം, ഇന്ദ്രിയന്തിപി നിക്ഖിപിത്വാ സഹജാതേ താവ ‘‘ഏകോ ഖന്ധോ തിണ്ണം ഖന്ധാനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ നയേന നിദ്ദേസോ കതോ. പുരേജാതേ പുരേജാതാനം ചക്ഖാദീനം വസേന നിദ്ദേസോ കതോ. പച്ഛാജാതേ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ പച്ഛാജാതാനം ചിത്തചേതസികാനം പച്ചയവസേന നിദ്ദേസോ കതോ. ആഹാരിന്ദ്രിയേസു പന ‘‘കബളീകാരോ ആഹാരോ ഇമസ്സ കായസ്സ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം കടത്താരൂപാനം അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം നിദ്ദേസോ കതോതി.

അത്തനോ അനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനാനം അരൂപധമ്മാനം പവത്തിഓകാസസ്സ ദാനേന ഉപകാരകാ സമനന്തരനിരുദ്ധാ അരൂപധമ്മാ നത്ഥിപച്ചയോ. യഥാഹ – സമനന്തരനിരുദ്ധാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പടുപ്പന്നാനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം നത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോതി.

തേ ഏവ വിഗതഭാവേന ഉപകാരകത്താ വിഗതപച്ചയോ. യഥാഹ – സമനന്തരവിഗതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പടുപ്പന്നാനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം വിഗതപച്ചയേന പച്ചയോതി.

അത്ഥിപച്ചയധമ്മാ ഏവ അവിഗതഭാവേന ഉപകാരകത്താ അവിഗതപച്ചയോതി വേദിതബ്ബാ. ദേസനാവിലാസേന പന തഥാ വിനേതബ്ബവേനേയ്യവസേന വാ അയം ദുകോ വുത്തോ; സഹേതുകദുകം വത്വാപി ഹേതുസമ്പയുത്തദുകോ വിയാതി.

ഇമേസു പന ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു അസമ്മോഹത്ഥം –

ധമ്മതോ കാലതോ ചേവ, നാനപ്പകാരഭേദതോ;

പച്ചയുപ്പന്നതോ ചേവ, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

തത്ഥ ധമ്മതോതി – ഇമേസു ഹി പച്ചയേസു ഹേതുപച്ചയോ താവ നാമരൂപധമ്മേസു നാമധമ്മേകദേസോ. ആരമ്മണപച്ചയോ സദ്ധിം പഞ്ഞത്തിയാ ച അഭാവേന സബ്ബേപി നാമരൂപധമ്മാ. അധിപതിപച്ചയേ സഹജാതാധിപതി നാമധമ്മേകദേസോ, തഥാ കമ്മഝാനമഗ്ഗപച്ചയാ. ആരമ്മണാധിപതി സബ്ബേപി ഗരുകാതബ്ബാ ആരമ്മണധമ്മാ. അനന്തരസമനന്തരപച്ഛാജാതആസേവനവിപാകസമ്പയുത്തനത്ഥിവിഗതപച്ചയാ നാമധമ്മാവ. നിബ്ബാനസ്സ അസങ്ഗഹിതത്താ നാമധമ്മേകദേസോതിപി വത്തും വട്ടതി. പുരേജാതപച്ചയോ രൂപേകദേസോ. സേസാ യഥാലാഭവസേന നാമരൂപധമ്മാതി ഏവം താവേത്ഥ ധമ്മതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

കാലതോതി –

പച്ചുപ്പന്നാവ ഹോന്തേത്ഥ, പച്ചയാ ദസ പഞ്ച ച;

അതീതാ ഏവ പഞ്ചേകോ, തേ കാലേ ദ്വേപി നിസ്സിതോ;

തയോ തികാലികാ ചേവ, വിമുത്താ ചാപി കാലതോതി.

ഏതേസു ഹി ഹേതുപച്ചയോ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയപുരേജാതപച്ഛാജാതവിപാകആഹാരഇന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയോതി ഇമേ പന്നരസ പച്ചയാ പച്ചുപ്പന്നധമ്മാവ ഹോന്തി. അനന്തരപച്ചയോ സമനന്തരആസേവനനത്ഥിവിഗതപച്ചയോതി ഇമേ പഞ്ച അതീതായേവ ഹോന്തി. ഏകോ പന കമ്മപച്ചയോ, സോ പച്ചുപ്പന്നാതീതേ ദ്വേപി കാലേ നിസ്സിതോ ഹോതി. സേസാ ആരമ്മണപച്ചയോ അധിപതിപച്ചയോ ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി ഇമേ തയോ പച്ചയാ തേകാലികാപി ഹോന്തി, പഞ്ഞത്തിയാ സദ്ധിം നിബ്ബാനസ്സ സങ്ഗഹിതത്താ കാലവിമുത്താപീതി. ഏവമേത്ഥ കാലതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

നാനപ്പകാരഭേദതോ പച്ചയുപ്പന്നതോതി ഇമേസം പന ദ്വിന്നം പദാനം അത്ഥോ നിദ്ദേസവാരേ ആവിഭവിസ്സതീതി.

പച്ചയുദ്ദേസവണ്ണനാ.

പച്ചയനിദ്ദേസോ

൧. ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി സബ്ബേപി തേ പച്ചയേ ഉദ്ദിട്ഠപടിപാടിയാ നിദ്ദിസിത്വാ ദസ്സേതും ഹേതുപച്ചയോതി ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹേതുപച്ചയോതി ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു നിക്ഖിത്തപടിപാടിയാ സബ്ബപഠമം ഭാജേതബ്ബസ്സ പദുദ്ധാരോ. സേസപച്ചയേസുപി ഇമിനാവ നയേന പഠമം ഭാജേതബ്ബപദം ഉദ്ധരിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതന്തി വേദിതബ്ബം. അയം പനേത്ഥ സമ്ബന്ധോ – യോ പച്ചയുദ്ദേസേ ഹേതുപച്ചയോതി ഉദ്ദിട്ഠോ, സോ നിദ്ദേസതോ ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം വേദിതബ്ബോ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബപച്ചയേസു ഭാജേതബ്ബസ്സ പദസ്സ വിസ്സജ്ജനേന സദ്ധിം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ.

ഇദാനി ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി അവത്വാ ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി കസ്മാ വുത്തന്തി? പച്ചയസ്സ ചേവ പച്ചയുപ്പന്നാനഞ്ച വവത്ഥാപനതോ. ഹേതുസമ്പയുത്തകാനന്തി ഹി വുത്തേ ഹേതുനാ സമ്പയുത്തകാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി അത്ഥോ ഭവേയ്യ. ഏവം സന്തേ അസുകോ നാമ ധമ്മോ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി പച്ചയവവത്ഥാനം ന പഞ്ഞായേയ്യ. അഥാപി ഹേതുനാ സമ്പയുത്തകാനം ഹേതുസമ്പയുത്തകാനന്തി അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാവ യേസം കേസഞ്ചി സമ്പയുത്തകാനം ഹേതൂ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി അത്ഥോ ഭവേയ്യ, ഏവം സന്തേ ഹേതുനാ വിപ്പയുത്താ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോപി സമ്പയുത്തകായേവ, ഹേതുനാ സമ്പയുത്താ കുസലാദയോപി. തത്ഥ അയം ഹേതു അസുകസ്സ നാമ സമ്പയുത്തകധമ്മസ്സ പച്ചയോതി പച്ചയുപ്പന്നവവത്ഥാനം ന പഞ്ഞായേയ്യ. തസ്മാ പച്ചയഞ്ചേവ പച്ചയുപ്പന്നഞ്ച വവത്ഥാപേന്തോ ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി ആഹ. തസ്സത്ഥോ – ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം കുസലാദിധമ്മാനം യോ ഹേതു സമ്പയുത്തകോ, സോ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി. തത്രാപി ‘‘പച്ചയോ’’തി അവത്വാ ‘‘ഹേതുപച്ചയേനാ’’തി വചനം ഹേതുനോ അഞ്ഞഥാ പച്ചയഭാവപടിസേധനത്ഥം. അയഞ്ഹി ഹേതു ഹേതുപച്ചയേനാപി പച്ചയോ ഹോതി, സഹജാതാദിപച്ചയേനാപി. തത്രാസ്സ യ്വായം സഹജാതാദിപച്ചയവസേന അഞ്ഞഥാപി പച്ചയഭാവോ, തസ്സ പടിസേധനത്ഥം ഹേതുപച്ചയേനാതി വുത്തം. ഏവം സന്തേപി ‘‘തംസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി അവത്വാ കസ്മാ ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി വുത്തന്തി? നിദ്ദിസിതബ്ബസ്സ അപാകടത്താ. തംസമ്പയുത്തകാനന്തി ഹി വുത്തേ യേന തേ തംസമ്പയുത്തകാ നാമ ഹോന്തി, അയം നാമ സോതി നിദ്ദിസിതബ്ബോ അപാകടോ. തസ്സ അപാകടത്താ യേന സമ്പയുത്താ തേ തംസമ്പയുത്തകാതി വുച്ചന്തി, തം സരൂപതോവ ദസ്സേതും ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി വുത്തം.

തംസമുട്ഠാനാനന്തി ഏത്ഥ പന നിദ്ദിസിതബ്ബസ്സ പാകടത്താ തം-ഗഹണം കതം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – തേ ഹേതൂ ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്തകാ ച ധമ്മാ സമുട്ഠാനം ഏതേസന്തി തംസമുട്ഠാനാനി. തേസം തംസമുട്ഠാനാനം, ഹേതുതോ ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്തധമ്മേഹി ച നിബ്ബത്താനന്തി അത്ഥോ. ഇമിനാ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം ഗണ്ഹാതി. കിം പന തം ചിത്തതോ അഞ്ഞേനപി സമുട്ഠാതീതി? ആമ, സമുട്ഠാതി. സബ്ബേപി ഹി ചിത്തചേതസികാ ഏകതോ ഹുത്വാ രൂപം സമുട്ഠാപേന്തി. ലോകിയധമ്മദേസനായം പന ചിത്തസ്സ അധികഭാവതോ തഥാവിധം രൂപം ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി വുച്ചതി. തേനേവാഹ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോതി.

യദി ഏവം ഇധാപി ‘‘തംസമുട്ഠാനാന’’ന്തി അവത്വാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനന്തി കസ്മാ ന വുത്തന്തി? അചിത്തസമുട്ഠാനാനമ്പി സങ്ഗണ്ഹനതോ. പഞ്ഹാവാരസ്മിഞ്ഹി ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി ആഗതം’’. തസ്സ സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം ഇധ ചിത്തസമുട്ഠാനാനന്തി അവത്വാ തംസമുട്ഠാനാനന്തി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – ചിത്തജരൂപം അജനയമാനാപി തേ ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ സഹജാതാദിപച്ചയവസേന സമുട്ഠാനം ഏതേസന്തി തംസമുട്ഠാനാനി. തേസം തംസമുട്ഠാനാനം പവത്തേ ചിത്തജാനം പടിസന്ധിയഞ്ച കടത്താരൂപാനമ്പി ഹേതൂ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി. ഇമിനാ ഉപായേന അഞ്ഞേസുപി തംസമുട്ഠാനാനന്തി ആഗതട്ഠാനേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

കസ്മാ പനായം ഹേതു പടിസന്ധിയമേവ കടത്താരൂപാനം ഹേതുപച്ചയോ ഹോതി, ന പവത്തേതി? പടിസന്ധിയം കമ്മജരൂപാനം ചിത്തപടിബദ്ധവുത്തിതായ. പടിസന്ധിയഞ്ഹി കമ്മജരൂപാനം ചിത്തപടിബദ്ധാ പവത്തി, ചിത്തവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ തിട്ഠന്തി ച. തസ്മിഞ്ഹി ഖണേ ചിത്തം ചിത്തജരൂപം ജനേതും ന സക്കോതി, താനിപി വിനാ ചിത്തേന ഉപ്പജ്ജിതും വാ ഠാതും വാ ന സക്കോന്തി. തേനേവാഹ – ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, തസ്മിം പതിട്ഠിതേ വിഞ്ഞാണേ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൨.൩൯). പവത്തിയം പന തേസം ചിത്തേ വിജ്ജമാനേപി കമ്മപടിബദ്ധാവ പവത്തി, ന ചിത്തപടിബദ്ധാ. അവിജ്ജമാനേ ചാപി ചിത്തേ നിരോധസമാപന്നാനം ഉപ്പജ്ജന്തിയേവ.

കസ്മാ പന പടിസന്ധിക്ഖണേ ചിത്തം ചിത്തജരൂപം ജനേതും ന സക്കോതീതി? കമ്മവേഗക്ഖിത്തതായ ചേവ അപ്പതിട്ഠിതവത്ഥുതായ ച ദുബ്ബലത്താ. തഞ്ഹി തദാ കമ്മവേഗക്ഖിത്തം അപുരേജാതവത്ഥുകത്താ ച അപ്പതിട്ഠിതവത്ഥുകന്തി ദുബ്ബലം ഹോതി. തസ്മാ പപാതേ പതിതമത്തോ പുരിസോ കിഞ്ചി സിപ്പം കാതും വിയ രൂപം ജനേതും ന സക്കോതി; കമ്മജരൂപമേവ പനസ്സ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപട്ഠാനേ തിട്ഠതി. തഞ്ച കമ്മജരൂപസ്സേവ ബീജട്ഠാനേ തിട്ഠതി. കമ്മം പനസ്സ ഖേത്തസദിസം, കിലേസാ ആപസദിസാ. തസ്മാ സന്തേപി ഖേത്തേ ആപേ ച പഠമുപ്പത്തിയം ബീജാനുഭാവേന രുക്ഖുപ്പത്തി വിയ പടിസന്ധിക്ഖണേ ചിത്താനുഭാവേന രൂപകായസ്സ ഉപ്പത്തി. ബീജേ പന വിഗതേപി പഥവീആപാനുഭാവേന രുക്ഖസ്സ ഉപരൂപരി പവത്തി വിയ; വിനാ ചിത്തേന കമ്മതോവ കടത്താരൂപാനം പവത്തി ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘കമ്മം ഖേത്തം വിഞ്ഞാണം ബീജം തണ്ഹാ സ്നേഹോ’’തി (അ. നി. ൩.൭൭).

അയഞ്ച പനത്ഥോ ഓകാസവസേനേവ ഗഹേതബ്ബോ. തയോ ഹി ഓകാസാ – നാമോകാസോ, രൂപോകാസോ, നാമരൂപോകാസോതി. തത്ഥ അരൂപഭവോ നാമോകാസോ നാമ. തത്ര ഹി ഹദയവത്ഥുമത്തമ്പി രൂപപച്ചയം വിനാ അരൂപധമ്മാവ ഉപ്പജ്ജന്തി. അസഞ്ഞഭവോ രൂപോകാസോ നാമ. തത്ര ഹി പടിസന്ധിചിത്തമത്തമ്പി അരൂപപച്ചയം വിനാ രൂപധമ്മാവ ഉപ്പജ്ജന്തി. പഞ്ചവോകാരഭവോ നാമരൂപോകാസോ നാമ. തത്ര ഹി വത്ഥുരൂപമത്തമ്പി വിനാ പടിസന്ധിയം അരൂപധമ്മാ, പടിസന്ധിചിത്തഞ്ച വിനാ കമ്മജാപി രൂപധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തി. യുഗനദ്ധാവ രൂപാരൂപാനം ഉപ്പത്തി. യഥാ ഹി സസ്സാമികേ സരാജകേ ഗേഹേ സദ്വാരപാലകേ രാജാണത്തിം വിനാ പഠമപ്പവേസോ നാമ നത്ഥി, അപരഭാഗേ പന വിനാപി ആണത്തിം പുരിമാണത്തിആനുഭാവേനേവ ഹോതി, ഏവമേവ പഞ്ചവോകാരേ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണരാജസ്സ സഹജാതാദിപച്ചയതം വിനാ രൂപസ്സ പടിസന്ധിവസേന പഠമുപ്പത്തി നാമ നത്ഥി. അപരഭാഗേ പന വിനാപി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ സഹജാതാദിപച്ചയാനുഭാവം പുരിമാനുഭാവവസേന ലദ്ധപ്പവേസസ്സ കമ്മതോ പവത്തി ഹോതി. അസഞ്ഞഭവോ പന യസ്മാ അരൂപോകാസോ ന ഹോതി, തസ്മാ തത്ഥ വിനാവ അരൂപപച്ചയാ അസഞ്ഞോകാസത്താ രൂപം പവത്തതി, അസ്സാമികേ സുഞ്ഞഗേഹേ അത്തനോ ഗേഹേ ച പുരിസസ്സ പവേസോ വിയ. അരൂപഭവോപി യസ്മാ രൂപോകാസോ ന ഹോതി, തസ്മാ തത്ഥ വിനാവ രൂപപച്ചയാ അഞ്ഞോകാസത്താ അരൂപധമ്മാ പവത്തന്തി. പഞ്ചവോകാരഭവോ പന രൂപാരൂപോകാസോതി നത്ഥേത്ഥ അരൂപപച്ചയം വിനാ പടിസന്ധിക്ഖണേ രൂപാനം ഉപ്പത്തീതി. ഇതി അയം ഹേതു പടിസന്ധിയമേവ കടത്താരൂപാനം പച്ചയോ ഹോതി, ന പവത്തേതി.

നനു ‘‘ഹേതൂ സഹജാതാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി വുത്തേ സബ്ബോപി അയമത്ഥോ ഗഹിതോ ഹോതി, അഥ കസ്മാ ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാന’’ന്തി ഇദം ഗഹിതന്തി? പവത്തിയം കടത്താരൂപാദീനം പച്ചയഭാവപടിബാഹനതോ. ഏവഞ്ഹി സതി യാനി പവത്തിയം ഹേതുനാ സഹ ഏകക്ഖണേ കടത്താരൂപാനി ചേവ ഉതുആഹാരസമുട്ഠാനാനി ച ജായന്തി, തേസമ്പി ഹേതൂ ഹേതുപച്ചയോതി ആപജ്ജേയ്യ, ന ച സോ തേസം പച്ചയോ. തസ്മാ തേസം പച്ചയഭാവസ്സ പടിബാഹനത്ഥമേതം ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി ‘‘നാനപ്പകാരഭേദതോ പച്ചയുപ്പന്നതോ’’തി ഇമേസം പദാനം വസേനേത്ഥ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. തേസു നാനപ്പകാരഭേദതോതി അയഞ്ഹി ഹേതു നാമ ജാതിതോ കുസലാകുസലവിപാകകിരിയഭേദതോ ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ കുസലഹേതു ഭൂമന്തരതോ കാമാവചരാദിഭേദേന ചതുബ്ബിധോ, അകുസലഹേതു കാമാവചരോവ വിപാകഹേതു കാമാവചരാദിഭേദേന ചതുബ്ബിധോ, കിരിയഹേതു കാമാവചരോ രൂപാവചരോ അരൂപാവചരോതി തിവിധോ. തത്ഥ കാമാവചരകുസലഹേതു നാമതോ അലോഭാദിവസേന തിവിധോ. രൂപാവചരാദികുസലഹേതൂസുപി ഏസേവ നയോ. അകുസലഹേതു ലോഭാദിവസേന തിവിധോ. വിപാകകിരിയഹേതൂ പന അലോഭാദിവസേന തയോ തയോ ഹോന്തി. തംതംചിത്തസമ്പയോഗവസേന പന തേസം തേസം ഹേതൂനം നാനപ്പകാരഭേദോയേവാതി ഏവം താവേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

പച്ചയുപ്പന്നതോതി ഇമിനാ പച്ചയേന ഇമേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഇമേസം നാമ ധമ്മാനം അയം പച്ചയോതി ഏവമ്പി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഇമസ്മിം താവ ഹേതുപച്ചയേ കാമാവചരകുസലഹേതു കാമഭവരൂപഭവേസു അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച ഹേതുപച്ചയോ ഹോതി, അരൂപഭവേ സമ്പയുത്തധമ്മാനംയേവ. രൂപാവചരകുസലഹേതു കാമഭവരൂപഭവേസുയേവ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച ഹേതുപച്ചയോ. അരൂപാവചരകുസലഹേതു കാമാവചരകുസലഹേതുസദിസോവ. തഥാ അപരിയാപന്നകുസലഹേതു, തഥാ അകുസലഹേതു. കാമാവചരവിപാകഹേതു പന കാമഭവസ്മിംയേവ അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം, പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപാനം, പവത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച ഹേതുപച്ചയോ. രൂപാവചരവിപാകഹേതു രൂപഭവേ വുത്തപ്പകാരാനഞ്ഞേവ ഹേതുപച്ചയോ. അരൂപാവചരവിപാകഹേതു അരൂപഭവേ സമ്പയുത്തകാനഞ്ഞേവ ഹേതുപച്ചയോ. അപരിയാപന്നവിപാകഹേതു കാമഭവരൂപഭവേസു സമ്പയുത്തകാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച അരൂപഭവേ അരൂപധമ്മാനഞ്ഞേവ ഹേതുപച്ചയോ. കിരിയഹേതൂസു പന തേഭൂമകേസുപി കുസലഹേതുസദിസോവ പച്ചയോതി. ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.

ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൨. ആരമ്മണപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨. ആരമ്മണപച്ചയനിദ്ദേസേ രൂപായതനന്തി രൂപസങ്ഖാതം ആയതനം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതായ ധാതുയാ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. തംസമ്പയുത്തകാനന്തി തായ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ സമ്പയുത്തകാനം തിണ്ണം ഖന്ധാനം, സബ്ബേസമ്പി ചക്ഖുപസാദവത്ഥുകാനം ചതുന്നം ഖന്ധാനം രൂപായതനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോതി അത്ഥോ. ഇതോ പരേസുപി ഏസേവ നയോ. മനോധാതുയാതി സസമ്പയുത്തധമ്മായ തിവിധായപി മനോധാതുയാ രൂപായതനാദീനി പഞ്ച ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, നോ ച ഖോ ഏകക്ഖണേ. സബ്ബേ ധമ്മാതി ഏതാനി ച രൂപായതനാദീനി പഞ്ച അവസേസാ ച സബ്ബേപി ഞേയ്യധമ്മാ ഇമാ ഛ ധാതുയോ ഠപേത്വാ സേസായ സസമ്പയുത്തധമ്മായ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോതി അത്ഥോ. യം യം ധമ്മം ആരബ്ഭാതി ഇമിനാ യേ ഏതേ ഏതാസം സത്തന്നം വിഞ്ഞാണധാതൂനം ആരമ്മണധമ്മാ വുത്താ, തേ താസം ധാതൂനം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജനക്ഖണേയേവ ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോന്തീതി ദീപേതി. ഏവം ഹോന്താപി ച ന ഏകതോ ഹോന്തി, യം യം ആരബ്ഭ യേ യേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേസം തേസം തേ തേ വിസും വിസും ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോന്തീതിപി ദീപേതി. ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഇദം യഥാ നജ്ജോ സന്ദന്തി, പബ്ബതാ തിട്ഠന്തീതി സബ്ബകാലസങ്ഗഹവസേന, ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തേന യേപി ആരബ്ഭ യേ ഉപ്പജ്ജിംസു, യേപി ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി, തേ സബ്ബേ ആരമ്മണപച്ചയേനേവ ഉപ്പജ്ജിംസു ച ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി ചാതി സിദ്ധം ഹോതി. ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാതി ഇദം ‘‘യേ യേ ധമ്മാ’’തി വുത്താനം സരൂപതോ നിദസ്സനം. തേ തേ ധമ്മാതി തേ തേ ആരമ്മണധമ്മാ. തേസം തേസന്തി തേസം തേസം ചിത്തചേതസികധമ്മാനം. അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ.

ഇദം പന ആരമ്മണം നാമ രൂപാരമ്മണം സദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബധമ്മാരമ്മണന്തി കോട്ഠാസതോ ഛബ്ബിധം ഹോതി. തത്ഥ ഠപേത്വാ പഞ്ഞത്തിം അവസേസം ഭൂമിതോ കാമാവചരം…പേ… അപരിയാപന്നന്തി ചതുബ്ബിധം ഹോതി. തത്ഥ കാമാവചരം കുസലാകുസലവിപാകകിരിയരൂപഭേദതോ പഞ്ചവിധം; രൂപാവചരം കുസലവിപാകകിരിയതോ തിവിധം, തഥാ അരൂപാവചരം, അപരിയാപന്നം കുസലവിപാകനിബ്ബാനവസേന തിവിധം ഹോതി. സബ്ബമേവ വാ ഏതം കുസലാകുസലവിപാകകിരിയരൂപനിബ്ബാനപഞ്ഞത്തിഭേദതോ സത്തവിധം ഹോതി. തത്ഥ കുസലം ഭൂമിഭേദതോ ചതുബ്ബിധം ഹോതി, അകുസലം കാമാവചരമേവ, വിപാകം ചതുഭൂമകം, കിരിയം തിഭൂമകം, രൂപം ഏകഭൂമകം കാമാവചരമേവ, നിബ്ബാനമ്പി ഏകഭൂമകം അപരിയാപന്നമേവ, പഞ്ഞത്തി ഭൂമിവിനിമുത്താതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ഏവം ഭിന്നേ പനേതസ്മിം ആരമ്മണേ കാമാവചരകുസലാരമ്മണം കാമാവചരകുസലസ്സ, രൂപാവചരകുസലസ്സ, അകുസലസ്സ, കാമാവചരവിപാകസ്സ, കാമാവചരകിരിയസ്സ, രൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരകുസലാരമ്മണം തേസു ഛസു രാസീസു കാമാവചരവിപാകവജ്ജാനം പഞ്ചന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. അരൂപാവചരകുസലാരമ്മണം കാമാവചരകുസലസ്സ, രൂപാവചരകുസലസ്സ, അരൂപാവചരകുസലസ്സ, അകുസലസ്സ, അരൂപാവരചരവിപാകസ്സ, കാമാവചരകിരിയസ്സ, രൂപാവചരകിരിയസ്സ, അരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം അട്ഠന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. അപരിയാപന്നകുസലാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരതോ കുസലകിരിയാനമേവ ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. അകുസലാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരകുസലസ്സ, അകുസലസ്സ, കാമാവചരവിപാകസ്സ, കാമാവചരരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി.

കാമാവചരവിപാകാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരകുസലസ്സ, അകുസലസ്സ, കാമാവചരവിപാകസ്സ, കാമാവചരരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരവിപാകാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരകുസലസ്സ, അകുസലസ്സ, കാമാവചരരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. അരൂപാവചരവിപാകാരമ്മണമ്പി ഇമേസംയേവ പഞ്ചന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. അപരിയാപന്നവിപാകാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരകുസലകിരിയാനഞ്ഞേവ ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി.

കാമാവചരകിരിയാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരകുസലസ്സ, അകുസലസ്സ, കാമാവചരവിപാകസ്സ, കാമാവചരരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരകിരിയാരമ്മണം ഇമേസു ഛസു രാസീസു കാമാവചരവിപാകവജ്ജാനം പഞ്ചന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. അരൂപാവചരകിരിയാരമ്മണം തേസം പഞ്ചന്നം അരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. ചതുസമുട്ഠാനം രൂപക്ഖന്ധസങ്ഖാതം രൂപാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരകുസലസ്സ അകുസലസ്സ കാമാവചരവിപാകസ്സ കാമാവചരരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. നിബ്ബാനാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരകുസലസ്സ, അപരിയാപന്നതോ കുസലവിപാകസ്സ, കാമാവചരരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരകുസലകിരിയാനം കേചി നിച്ഛന്തി, തം യുത്തിതോ ഉപധാരേതബ്ബം. നാനപ്പകാരകം പന പഞ്ഞത്തിആരമ്മണം തേഭൂമകകുസലസ്സ, അകുസലസ്സ, രൂപാവചരവിപാകസ്സ, അരൂപാവചരവിപാകസ്സ, തേഭൂമകകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം നവന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. തത്ഥ യം യം ആരമ്മണം യേസം യേസം പച്ചയോ, തേ തേ തംതംപച്ചയുപ്പന്നാ നാമ ഹോന്തീതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.

ആരമ്മണപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൩. അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩. അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസേ ഛന്ദാധിപതീതി ഛന്ദസങ്ഖാതോ അധിപതി. ഛന്ദം ധുരം കത്വാ ഛന്ദം ജേട്ഠകം കത്വാ ചിത്തുപ്പത്തികാലേ ഉപ്പന്നസ്സ കത്തുകമ്യതാഛന്ദസ്സേതം നാമം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. കസ്മാ പന യഥാ ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസേ ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി വുത്തം, ഏവമിധ ‘‘അധിപതീ അധിപതിസമ്പയുത്തകാനന്തി അവത്വാ ‘‘ഛന്ദാധിപതി ഛന്ദസമ്പയുത്തകാന’’ന്തിആദിനാ നയേന ദേസനാ കതാതി? ഏകക്ഖണേ അഭാവതോ. പുരിമനയസ്മിഞ്ഹി ദ്വേ തയോ ഹേതൂ ഏകക്ഖണേപി ഹേതുപച്ചയോ ഹോന്തി മൂലട്ഠേന. ഉപകാരകഭാവസ്സ അവിജഹനതോ. അധിപതി പന ജേട്ഠകട്ഠേന ഉപകാരകോ, ന ച ഏകക്ഖണേ ബഹൂ ജേട്ഠകാ നാമ ഹോന്തി. തസ്മാ ഏകതോ ഉപ്പന്നാനമ്പി നേസം ഏകക്ഖണേ അധിപതിപച്ചയഭാവോ നത്ഥി. തസ്സ അധിപതിപച്ചയഭാവസ്സ ഏകക്ഖണേ അഭാവതോ ഇധ ഏവം ദേസനാ കതാതി.

ഏവം സഹജാതാധിപതിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ആരമ്മണാധിപതിം ദസ്സേതും യം യം ധമ്മം ഗരും കത്വാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യം യം ധമ്മന്തി യം യം ആരമ്മണധമ്മം. ഗരും കത്വാതി ഗരുകാരചിത്തീകാരവസേന വാ അസ്സാദവസേന വാ ഗരും ഭാരിയം ലദ്ധബ്ബം അവിജഹിതബ്ബം അനവഞ്ഞാതം കത്വാ. തേ തേ ധമ്മാതി തേ തേ ഗരുകാതബ്ബധമ്മാ. തേസം തേസന്തി തേസം തേസം ഗരുകാരകധമ്മാനം. അധിപതിപച്ചയേനാതി ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതീതി അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ.

അയം പന അധിപതി നാമ സഹജാതാരമ്മണവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ സഹജാതോ ഛന്ദാദിവസേന ചതുബ്ബിധോ. തേസു ഏകേകോ കാമാവചരാദിവസേന ഭൂമിതോ ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ കാമാവചരോ കുസലാകുസലകിരിയവസേന തിവിധോ. അകുസലം പത്വാ പനേത്ഥ വീമംസാധിപതി ന ലബ്ഭതി. രൂപാരൂപാവചരോ കുസലകിരിയവസേന ദുവിധോ, അപരിയാപന്നോ കുസലവിപാകവസേന ദുവിധോ. ആരമ്മണാധിപതി പന ജാതിഭേദതോ കുസലാകുസലവിപാകകിരിയരൂപനിബ്ബാനാനം വസേന ഛബ്ബിധോതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ സഹജാതാധിപതിമ്ഹി താവ കാമാവചരകുസലകിരിയസങ്ഖാതോ അധിപതി ദുഹേതുകതിഹേതുകേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഛന്ദാദീനം അഞ്ഞതരം ജേട്ഠകം കത്വാ ഉപ്പത്തികാലേ അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച അധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരകുസലകിരിയസങ്ഖാതേപി ഏസേവ നയോ. അയം പന ഏകന്തേനേവ ലബ്ഭതി. ന ഹി തേ ധമ്മാ സഹജാതാധിപതിം വിനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. അരൂപാവചരകുസലകിരിയസങ്ഖാതോ പന പഞ്ചവോകാരേ രൂപാവചരഅധിപതിസദിസോവ ചതുവോകാരേ പന സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ അധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. തഥാ തത്ഥുപ്പന്നോ സബ്ബോപി കാമാവചരാധിപതി. അപരിയാപന്നോ കുസലതോപി വിപാകതോപി പഞ്ചവോകാരേ ഏകന്തേനേവ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച അധിപതിപച്ചയോ ഹോതി, ചതുവോകാരേ അരൂപധമ്മാനഞ്ഞേവ. അകുസലോ കാമഭവേ മിച്ഛത്തനിയതചിത്തേസു ഏകന്തേനേവ സമ്പയുത്തകാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച അധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. അനിയതോ കാമഭവരൂപഭവേസു അത്തനോ അധിപതികാലേ തേസഞ്ഞേവ. അരൂപഭവേ അരൂപധമ്മാനഞ്ഞേവ അധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. അയം താവ സഹജാതാധിപതിമ്ഹി നയോ.

ആരമ്മണാധിപതിമ്ഹി പന കാമാവചരകുസലോ ആരമ്മണാധിപതി കാമാവചരകുസലസ്സ ലോഭസഹഗതാകുസലസ്സാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം രാസീനം ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരാരൂപാവചരേപി കുസലാരമ്മണാധിപതിമ്ഹി ഏസേവ നയോ. അപരിയാപന്നകുസലോ പന ആരമ്മണാധിപതി കാമാവചരതോ ഞാണസമ്പയുത്തകുസലസ്സ ചേവ ഞാണസമ്പയുത്തകിരിയസ്സ ച ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. അകുസലോ പന ആരമ്മണാധിപതി നാമ ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദോ വുച്ചതി. സോ ലോഭസഹഗതാകുസലസ്സേവ ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. കാമാവചരോ പന വിപാകാരമ്മണാധിപതി ലോഭസഹഗതാകുസലസ്സേവ ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. തഥാ രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകാരമ്മണാധിപതി. ലോകുത്തരോ പന വിപാകാരമ്മണാധിപതി കാമാവചരതോ ഞാണസമ്പയുത്തകുസലകിരിയാനഞ്ഞേവ ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. കാമാവചരാദിഭേദതോ പന തിവിധോപി കിരിയാരമ്മണാധിപതി ലോഭസഹഗതാകുസലസ്സേവ ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. ചതുസമുട്ഠാനികരൂപസങ്ഖാതോ രൂപക്ഖന്ധോ ആരമ്മണാധിപതി ലോഭസഹഗതാകുസലസ്സേവ ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതി. നിബ്ബാനം കാമാവചരതോ ഞാണസമ്പയുത്തകുസലസ്സ ഞാണസമ്പയുത്തകിരിയസ്സ ലോകുത്തരകുസലസ്സ ലോകുത്തരവിപാകസ്സ ചാതി ഇമേസം ചതുന്നം രാസീനം ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.

അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൪. അനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪. അനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസേ മനോധാതുയാതി വിപാകമനോധാതുയാ. മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാതി സന്തീരണകിച്ചായ അഹേതുകവിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ. തതോ പരം പന വോട്ഠബ്ബനജവനതദാരമ്മണഭവങ്ഗകിച്ചാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ വത്തബ്ബാ സിയും, താ അവുത്താപി ഇമിനാവ നയേന വേദിതബ്ബാതി നയം ദസ്സേത്വാ ദേസനാ സങ്ഖിത്താ. ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ’’തിആദികേ ച ഛട്ഠനയേ താ സങ്ഗഹിതാതിപി ഇധ ന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ പുരിമാ പുരിമാതി ഛസു ദ്വാരേസുപി അനന്തരാതീതാ കുസലജവനധമ്മാ ദട്ഠബ്ബാ. പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനന്തി അനന്തരഉപ്പജ്ജമാനാനഞ്ഞേവ. കുസലാനന്തി സദിസകുസലാനം. അബ്യാകതാനന്തി ഇദം പന കുസലാനന്തരം തദാരമ്മണഭവങ്ഗഫലസമാപത്തിവസേന വുത്തം. അകുസലമൂലകേ അബ്യാകതാനന്തി തദാരമ്മണഭവങ്ഗസങ്ഖാതാനഞ്ഞേവ. അബ്യാകതമൂലകേ അബ്യാകതാനന്തി ആവജ്ജനജവനവസേന വാ ഭവങ്ഗവസേന വാ പവത്താനം കിരിയവിപാകാബ്യാകതാനം കിരിയമനോധാതുതോ പട്ഠായ പന യാവ വോട്ഠബ്ബനകിച്ചാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു, താവ പവത്തേസു വീഥിചിത്തേസുപി അയം നയോ ലബ്ഭതേവ. കുസലാനന്തി പഞ്ചദ്വാരേ വോട്ഠബ്ബനാനന്തരാനം മനോദ്വാരേ ആവജ്ജനാന്തരാനം പഠമജവനകുസലാനം. അകുസലാനന്തി പദേപി ഏസേവ നയോ. യേസം യേസന്തി ഇദം സബ്ബേസമ്പി അനന്തരപച്ചയധമ്മാനം. സങ്ഖേപലക്ഖണന്തി അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ.

അയം പന അനന്തരപച്ചയോ നാമ ഠപേത്വാ നിബ്ബാനം ചതുഭൂമകോ അരൂപധമ്മരാസിയേവാതി വേദിതബ്ബോ. സോ ജാതിവസേന കുസലാകുസലവിപാകകിരിയതോ ചതുധാ ഭിജ്ജതി. തത്ഥ കുസലോ കാമാവചരാദിഭേദതോ ചതുബ്ബിധോ ഹോതി, അകുസലോ കാമാവചരോവ വിപാകോ ചതുഭൂമകോ, കിരിയാനന്തരപച്ചയോ പന തേ ഭൂമകോതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ കാമാവചരകുസലോ അത്തനാ സദിസസ്സേവ കാമാവചരകുസലസ്സ അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. ഞാണസമ്പയുത്തകാമാവചരകുസലോ പന രൂപാവചരകുസലസ്സ അരൂപാവചരകുസലസ്സ ലോകുത്തരകുസലസ്സാതി ഇമേസം തിണ്ണം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. കാമാവചരകുസലോ ച കാമാവചരവിപാകസ്സ, രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകസ്സ, ഞാണസമ്പയുത്തോ ലോകുത്തരവിപാകസ്സാപീതി ഇമേസം ചതുന്നം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരകുസലോ രൂപാവചരകുസലസ്സ, ഞാണസമ്പയുത്തകാമാവചരവിപാകസ്സ, രൂപാവചരവിപാകസ്സാതി ഇമേസം തിണ്ണം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. അരൂപാവചരകുസലോ തേസം ദ്വിന്നം വിപാകാനം അത്തനോ കുസലസ്സ വിപാകസ്സ ചാതി അവിസേസേന ചതുന്നം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. വിസേസേന പനേത്ഥ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകുസലോ അനാഗാമിഫലസങ്ഖാതസ്സ ലോകുത്തരവിപാകസ്സപി അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. ലോകുത്തരകുസലോ ലോകുത്തരവിപാകസ്സേവ അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. അകുസലോ അവിസേസേന അകുസലസ്സ ചേവ കുസലാകുസലവിപാകസ്സ ച. വിസേസേന പനേത്ഥ സുഖമജ്ഝത്തവേദനാസമ്പയുത്തോ അകുസലോ രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകസ്സാപീതി ഇമേസം ചതുന്നം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി.

കാമാവചരവിപാകസ്സ ഞാണസമ്പയുത്തോ വാ ഞാണവിപ്പയുത്തോ വാ വിപാകോ കാമാവചരകിരിയാവജ്ജനസ്സ, ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകോ പനേത്ഥ പടിസന്ധിവസേന ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകസ്സാപീതി ഇമേസം ചതുന്നം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരവിപാകോ സഹേതുകകാമാവചരവിപാകസ്സ രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകസ്സ കാമാവചരകിരിയാവജ്ജനസ്സാതി ഇമേസം ചതുന്നം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. അരൂപാവചരവിപാകോ തിഹേതുകകാമാവചരവിപാകസ്സ അരൂപാവചരവിപാകസ്സ കാമാവചരകിരിയാവജ്ജനസ്സാതി തിണ്ണം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. ലോകുത്തരവിപാകോ തിഹേതുകകാമാവചരവിപാകസ്സ രൂപാവചരാരൂപാവചരലോകുത്തരവിപാകസ്സാതി ചതുന്നം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി.

കാമാവചരകിരിയം കാമാവചരകുസലാകുസലസ്സ ചതുഭൂമകവിപാകസ്സ തേഭൂമകകിരിയസ്സാതി നവന്നം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. രൂപാവചരകിരിയം തിഹേതുകകാമാവചരവിപാകസ്സ രൂപാവചരവിപാകസ്സ രൂപാവചരകിരിയസ്സാതി തിണ്ണം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി. അരൂപാവചരകിരിയം തിഹേതുകകാമാവചരവിപാകസ്സ രൂപാവചരാരൂപാവചരലോകുത്തരവിപാകസ്സ അരൂപാവചരകിരിയസ്സാതി പഞ്ചന്നം രാസീനം അനന്തരപച്ചയോ ഹോതീതി. ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.

അനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൫. സമനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫. സമനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസോപി ഇമിനാ സമാനഗതികോവ. ഇമേ പന ദ്വേ പച്ചയാ മഹാവിത്ഥാരാ, തസ്മാ സബ്ബചിത്തുപ്പത്തിവസേന തേസം ഉപപരിക്ഖിത്വാ വിത്ഥാരോ ഗഹേതബ്ബോതി.

സമനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൬. സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൬. സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസേ അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സ. ഇമിനാ ഏതേസം ധമ്മാനം ഏകക്ഖണേ പച്ചയഭാവഞ്ചേവ പച്ചയുപ്പന്നഭാവഞ്ച ദീപേതി. ഓക്കന്തിക്ഖണേതി പഞ്ചവോകാരഭവേ പടിസന്ധിക്ഖണേ. തസ്മിഞ്ഹി ഖണേ നാമരൂപം ഓക്കന്തം വിയ പക്ഖന്ദന്തം വിയ പരലോകതോ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ പവിസന്തം വിയ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ സോ ഖണോ ‘‘ഓക്കന്തിക്ഖണോ’’തി വുച്ചതി. ഏത്ഥ ച രൂപന്തി ഹദയവത്ഥുമത്തമേവ അധിപ്പേതം. തഞ്ഹി നാമസ്സ, നാമഞ്ച തസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതപച്ചയട്ഠം ഫരതി. ചിത്തചേതസികാതി പവത്തിയം ചത്താരോ ഖന്ധാ. സഹജാതപച്ചയേനാതി ഏത്ഥ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാ ചിത്തചേതസികാനം പച്ചയട്ഠം ന ഫരന്തി, തസ്മാ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തി ന വുത്തം. തഥാ ഉപാദാരൂപാ ഭൂതാനം. രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപീനം ധമ്മാനന്തി ഹദയവത്ഥു ചതുന്നം ഖന്ധാനം. കിഞ്ചി കാലേതി കിസ്മിഞ്ചി കാലേ. സഹജാതപച്ചയേനാതി പടിസന്ധിം സന്ധായ വുത്തം. ന സഹജാതപച്ചയേനാതി പവത്തിം സന്ധായ വുത്തം.

അയം പന ‘ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’തി ഏവം ഛഹി കോട്ഠാസേഹി ഠിതോ. തത്ഥ തയോ കോട്ഠാസാ അഞ്ഞമഞ്ഞവസേന വുത്താ, തയോ ന അഞ്ഞമഞ്ഞവസേന. തത്ഥ പഠമകോട്ഠാസേ അരൂപമേവ പച്ചയോ ചേവ പച്ചയുപ്പന്നഞ്ച, ദുതിയേ രൂപമേവ, തതിയേ നാമരൂപം, ചതുത്ഥേ പച്ചയോ അരൂപം, പച്ചയുപ്പന്നം രൂപം; പഞ്ചമേ പച്ചയോപി പച്ചയുപ്പന്നമ്പി രൂപമേവ; ഛട്ഠേ പച്ചയോ രൂപം, പച്ചയുപ്പന്നം അരൂപന്തി അയം താവേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ.

അയം പന സഹജാതപച്ചയോ ജാതിവസേന കുസലോ അകുസലോ വിപാകോ കിരിയം രൂപന്തി പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതി. തത്ഥ കുസലോ ഭൂമിതോ ചതുബ്ബിധോ ഹോതി, അകുസലോ ഏകവിധോവ വിപാകോ ചതുബ്ബിധോ, കിരിയസങ്ഖാതോ തിവിധോ, രൂപം ഏകവിധം കാമാവചരമേവാതി ഏവം താവേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ഏവം ഭിന്നേ പനേത്ഥ ചതുഭൂമകമ്പി കുസലം പഞ്ചവോകാരഭവേ അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി, തഥാ അകുസലം. യം പനേത്ഥ അരൂപേ ഉപ്പജ്ജതി, തം അരൂപധമ്മാനംയേവ സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി.

കാമാവചരരൂപാവചരവിപാകം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ചേവ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ച സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി. യം പനേത്ഥ രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി, തം സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ. യം പടിസന്ധിയം ഉപ്പജ്ജതി, തം കടത്താരൂപാനഞ്ചാപി സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി. അരൂപാവചരവിപാകം സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ഞേവ. ലോകുത്തരവിപാകം പഞ്ചവോകാരേ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച, ചതുവോകാരേ അരൂപാനഞ്ഞേവ. കാമാവചരഅരൂപാവചരകിരിയാ പഞ്ചവോകാരേ സമ്പയുത്തകാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി, ചതുവോകാരേ അരൂപാനഞ്ഞേവ. രൂപാവചരകിരിയാ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച ഏകന്തേന സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി.

ചതുസമുട്ഠാനികസ്സ രൂപസ്സ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപേ ഏകം മഹാഭൂതം തിണ്ണം, തീണി ഏകസ്സ, ദ്വേ ദ്വിന്നം മഹാഭൂതാനം, മഹാഭൂതാ ഉപാദാരൂപസ്സ സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ. കാമാവചരരൂപാവചരപടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുരൂപം വിപാകക്ഖന്ധാനം സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ. ഉതുചിത്താഹാരസമുട്ഠാനേസു പന മഹാഭൂതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ചേവ ഉപാദാരൂപസ്സ ച സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.

സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൭. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയനിദ്ദേസേ സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസസ്സ പുരിമാനം തിണ്ണം കോട്ഠാസാനം വസേന പാളി ആഗതാ. തസ്സാ തത്ഥ വുത്തസദിസാവ വണ്ണനാതി പുന ന ഗഹിതാ. അയമ്പി ച അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ജാതിവസേന കുസലോ അകുസലോ വിപാകോ കിരിയം രൂപന്തി പഞ്ചധാ ഭിന്നോ. തത്ഥ കുസലോ ഭൂമിതോ ചതുബ്ബിധോ. സബ്ബം പുരിമസദിസമേവാതി ഏവമേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.