൧. ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി സബ്ബേപി തേ പച്ചയേ ഉദ്ദിട്ഠപടിപാടിയാ നിദ്ദിസിത്വാ ദസ്സേതും ഹേതുപച്ചയോതി ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹേതുപച്ചയോതി ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു നിക്ഖിത്തപടിപാടിയാ സബ്ബപഠമം ഭാജേതബ്ബസ്സ പദുദ്ധാരോ. സേസപച്ചയേസുപി ഇമിനാവ നയേന പഠമം ഭാജേതബ്ബപദം ഉദ്ധരിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതന്തി വേദിതബ്ബം. അയം പനേത്ഥ സമ്ബന്ധോ – യോ പച്ചയുദ്ദേസേ ഹേതുപച്ചയോതി ഉദ്ദിട്ഠോ, സോ നിദ്ദേസതോ ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം വേദിതബ്ബോ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബപച്ചയേസു ഭാജേതബ്ബസ്സ പദസ്സ വിസ്സജ്ജനേന സദ്ധിം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ.

ഇദാനി ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി അവത്വാ ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി കസ്മാ വുത്തന്തി? പച്ചയസ്സ ചേവ പച്ചയുപ്പന്നാനഞ്ച വവത്ഥാപനതോ. ഹേതുസമ്പയുത്തകാനന്തി ഹി വുത്തേ ഹേതുനാ സമ്പയുത്തകാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി അത്ഥോ ഭവേയ്യ. ഏവം സന്തേ അസുകോ നാമ ധമ്മോ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി പച്ചയവവത്ഥാനം ന പഞ്ഞായേയ്യ. അഥാപി ഹേതുനാ സമ്പയുത്തകാനം ഹേതുസമ്പയുത്തകാനന്തി അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാവ യേസം കേസഞ്ചി സമ്പയുത്തകാനം ഹേതൂ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി അത്ഥോ ഭവേയ്യ, ഏവം സന്തേ ഹേതുനാ വിപ്പയുത്താ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോപി സമ്പയുത്തകായേവ, ഹേതുനാ സമ്പയുത്താ കുസലാദയോപി. തത്ഥ അയം ഹേതു അസുകസ്സ നാമ സമ്പയുത്തകധമ്മസ്സ പച്ചയോതി പച്ചയുപ്പന്നവവത്ഥാനം ന പഞ്ഞായേയ്യ. തസ്മാ പച്ചയഞ്ചേവ പച്ചയുപ്പന്നഞ്ച വവത്ഥാപേന്തോ ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി ആഹ. തസ്സത്ഥോ – ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം കുസലാദിധമ്മാനം യോ ഹേതു സമ്പയുത്തകോ, സോ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി. തത്രാപി ‘‘പച്ചയോ’’തി അവത്വാ ‘‘ഹേതുപച്ചയേനാ’’തി വചനം ഹേതുനോ അഞ്ഞഥാ പച്ചയഭാവപടിസേധനത്ഥം. അയഞ്ഹി ഹേതു ഹേതുപച്ചയേനാപി പച്ചയോ ഹോതി, സഹജാതാദിപച്ചയേനാപി. തത്രാസ്സ യ്വായം സഹജാതാദിപച്ചയവസേന അഞ്ഞഥാപി പച്ചയഭാവോ, തസ്സ പടിസേധനത്ഥം ഹേതുപച്ചയേനാതി വുത്തം. ഏവം സന്തേപി ‘‘തംസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി അവത്വാ കസ്മാ ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി വുത്തന്തി? നിദ്ദിസിതബ്ബസ്സ അപാകടത്താ. തംസമ്പയുത്തകാനന്തി ഹി വുത്തേ യേന തേ തംസമ്പയുത്തകാ നാമ ഹോന്തി, അയം നാമ സോതി നിദ്ദിസിതബ്ബോ അപാകടോ. തസ്സ അപാകടത്താ യേന സമ്പയുത്താ തേ തംസമ്പയുത്തകാതി വുച്ചന്തി, തം സരൂപതോവ ദസ്സേതും ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി വുത്തം.

തംസമുട്ഠാനാനന്തി ഏത്ഥ പന നിദ്ദിസിതബ്ബസ്സ പാകടത്താ തം-ഗഹണം കതം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – തേ ഹേതൂ ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്തകാ ച ധമ്മാ സമുട്ഠാനം ഏതേസന്തി തംസമുട്ഠാനാനി. തേസം തംസമുട്ഠാനാനം, ഹേതുതോ ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്തധമ്മേഹി ച നിബ്ബത്താനന്തി അത്ഥോ. ഇമിനാ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം ഗണ്ഹാതി. കിം പന തം ചിത്തതോ അഞ്ഞേനപി സമുട്ഠാതീതി? ആമ, സമുട്ഠാതി. സബ്ബേപി ഹി ചിത്തചേതസികാ ഏകതോ ഹുത്വാ രൂപം സമുട്ഠാപേന്തി. ലോകിയധമ്മദേസനായം പന ചിത്തസ്സ അധികഭാവതോ തഥാവിധം രൂപം ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി വുച്ചതി. തേനേവാഹ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോതി.

യദി ഏവം ഇധാപി ‘‘തംസമുട്ഠാനാന’’ന്തി അവത്വാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനന്തി കസ്മാ ന വുത്തന്തി? അചിത്തസമുട്ഠാനാനമ്പി സങ്ഗണ്ഹനതോ. പഞ്ഹാവാരസ്മിഞ്ഹി ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി ആഗതം’’. തസ്സ സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം ഇധ ചിത്തസമുട്ഠാനാനന്തി അവത്വാ തംസമുട്ഠാനാനന്തി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – ചിത്തജരൂപം അജനയമാനാപി തേ ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ സഹജാതാദിപച്ചയവസേന സമുട്ഠാനം ഏതേസന്തി തംസമുട്ഠാനാനി. തേസം തംസമുട്ഠാനാനം പവത്തേ ചിത്തജാനം പടിസന്ധിയഞ്ച കടത്താരൂപാനമ്പി ഹേതൂ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി. ഇമിനാ ഉപായേന അഞ്ഞേസുപി തംസമുട്ഠാനാനന്തി ആഗതട്ഠാനേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

കസ്മാ പനായം ഹേതു പടിസന്ധിയമേവ കടത്താരൂപാനം ഹേതുപച്ചയോ ഹോതി, ന പവത്തേതി? പടിസന്ധിയം കമ്മജരൂപാനം ചിത്തപടിബദ്ധവുത്തിതായ. പടിസന്ധിയഞ്ഹി കമ്മജരൂപാനം ചിത്തപടിബദ്ധാ പവത്തി, ചിത്തവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ തിട്ഠന്തി ച. തസ്മിഞ്ഹി ഖണേ ചിത്തം ചിത്തജരൂപം ജനേതും ന സക്കോതി, താനിപി വിനാ ചിത്തേന ഉപ്പജ്ജിതും വാ ഠാതും വാ ന സക്കോന്തി. തേനേവാഹ – ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, തസ്മിം പതിട്ഠിതേ വിഞ്ഞാണേ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൨.൩൯). പവത്തിയം പന തേസം ചിത്തേ വിജ്ജമാനേപി കമ്മപടിബദ്ധാവ പവത്തി, ന ചിത്തപടിബദ്ധാ. അവിജ്ജമാനേ ചാപി ചിത്തേ നിരോധസമാപന്നാനം ഉപ്പജ്ജന്തിയേവ.

കസ്മാ പന പടിസന്ധിക്ഖണേ ചിത്തം ചിത്തജരൂപം ജനേതും ന സക്കോതീതി? കമ്മവേഗക്ഖിത്തതായ ചേവ അപ്പതിട്ഠിതവത്ഥുതായ ച ദുബ്ബലത്താ. തഞ്ഹി തദാ കമ്മവേഗക്ഖിത്തം അപുരേജാതവത്ഥുകത്താ ച അപ്പതിട്ഠിതവത്ഥുകന്തി ദുബ്ബലം ഹോതി. തസ്മാ പപാതേ പതിതമത്തോ പുരിസോ കിഞ്ചി സിപ്പം കാതും വിയ രൂപം ജനേതും ന സക്കോതി; കമ്മജരൂപമേവ പനസ്സ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപട്ഠാനേ തിട്ഠതി. തഞ്ച കമ്മജരൂപസ്സേവ ബീജട്ഠാനേ തിട്ഠതി. കമ്മം പനസ്സ ഖേത്തസദിസം, കിലേസാ ആപസദിസാ. തസ്മാ സന്തേപി ഖേത്തേ ആപേ ച പഠമുപ്പത്തിയം ബീജാനുഭാവേന രുക്ഖുപ്പത്തി വിയ പടിസന്ധിക്ഖണേ ചിത്താനുഭാവേന രൂപകായസ്സ ഉപ്പത്തി. ബീജേ പന വിഗതേപി പഥവീആപാനുഭാവേന രുക്ഖസ്സ ഉപരൂപരി പവത്തി വിയ; വിനാ ചിത്തേന കമ്മതോവ കടത്താരൂപാനം പവത്തി ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘കമ്മം ഖേത്തം വിഞ്ഞാണം ബീജം തണ്ഹാ സ്നേഹോ’’തി (അ. നി. ൩.൭൭).

അയഞ്ച പനത്ഥോ ഓകാസവസേനേവ ഗഹേതബ്ബോ. തയോ ഹി ഓകാസാ – നാമോകാസോ, രൂപോകാസോ, നാമരൂപോകാസോതി. തത്ഥ അരൂപഭവോ നാമോകാസോ നാമ. തത്ര ഹി ഹദയവത്ഥുമത്തമ്പി രൂപപച്ചയം വിനാ അരൂപധമ്മാവ ഉപ്പജ്ജന്തി. അസഞ്ഞഭവോ രൂപോകാസോ നാമ. തത്ര ഹി പടിസന്ധിചിത്തമത്തമ്പി അരൂപപച്ചയം വിനാ രൂപധമ്മാവ ഉപ്പജ്ജന്തി. പഞ്ചവോകാരഭവോ നാമരൂപോകാസോ നാമ. തത്ര ഹി വത്ഥുരൂപമത്തമ്പി വിനാ പടിസന്ധിയം അരൂപധമ്മാ, പടിസന്ധിചിത്തഞ്ച വിനാ കമ്മജാപി രൂപധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തി. യുഗനദ്ധാവ രൂപാരൂപാനം ഉപ്പത്തി. യഥാ ഹി സസ്സാമികേ സരാജകേ ഗേഹേ സദ്വാരപാലകേ രാജാണത്തിം വിനാ പഠമപ്പവേസോ നാമ നത്ഥി, അപരഭാഗേ പന വിനാപി ആണത്തിം പുരിമാണത്തിആനുഭാവേനേവ ഹോതി, ഏവമേവ പഞ്ചവോകാരേ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണരാജസ്സ സഹജാതാദിപച്ചയതം വിനാ രൂപസ്സ പടിസന്ധിവസേന പഠമുപ്പത്തി നാമ നത്ഥി. അപരഭാഗേ പന വിനാപി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ സഹജാതാദിപച്ചയാനുഭാവം പുരിമാനുഭാവവസേന ലദ്ധപ്പവേസസ്സ കമ്മതോ പവത്തി ഹോതി. അസഞ്ഞഭവോ പന യസ്മാ അരൂപോകാസോ ന ഹോതി, തസ്മാ തത്ഥ വിനാവ അരൂപപച്ചയാ അസഞ്ഞോകാസത്താ രൂപം പവത്തതി, അസ്സാമികേ സുഞ്ഞഗേഹേ അത്തനോ ഗേഹേ ച പുരിസസ്സ പവേസോ വിയ. അരൂപഭവോപി യസ്മാ രൂപോകാസോ ന ഹോതി, തസ്മാ തത്ഥ വിനാവ രൂപപച്ചയാ അഞ്ഞോകാസത്താ അരൂപധമ്മാ പവത്തന്തി. പഞ്ചവോകാരഭവോ പന രൂപാരൂപോകാസോതി നത്ഥേത്ഥ അരൂപപച്ചയം വിനാ പടിസന്ധിക്ഖണേ രൂപാനം ഉപ്പത്തീതി. ഇതി അയം ഹേതു പടിസന്ധിയമേവ കടത്താരൂപാനം പച്ചയോ ഹോതി, ന പവത്തേതി.

നനു ‘‘ഹേതൂ സഹജാതാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി വുത്തേ സബ്ബോപി അയമത്ഥോ ഗഹിതോ ഹോതി, അഥ കസ്മാ ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാന’’ന്തി ഇദം ഗഹിതന്തി? പവത്തിയം കടത്താരൂപാദീനം പച്ചയഭാവപടിബാഹനതോ. ഏവഞ്ഹി സതി യാനി പവത്തിയം ഹേതുനാ സഹ ഏകക്ഖണേ കടത്താരൂപാനി ചേവ ഉതുആഹാരസമുട്ഠാനാനി ച ജായന്തി, തേസമ്പി ഹേതൂ ഹേതുപച്ചയോതി ആപജ്ജേയ്യ, ന ച സോ തേസം പച്ചയോ. തസ്മാ തേസം പച്ചയഭാവസ്സ പടിബാഹനത്ഥമേതം ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി ‘‘നാനപ്പകാരഭേദതോ പച്ചയുപ്പന്നതോ’’തി ഇമേസം പദാനം വസേനേത്ഥ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. തേസു നാനപ്പകാരഭേദതോതി അയഞ്ഹി ഹേതു നാമ ജാതിതോ കുസലാകുസലവിപാകകിരിയഭേദതോ ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ കുസലഹേതു ഭൂമന്തരതോ കാമാവചരാദിഭേദേന ചതുബ്ബിധോ, അകുസലഹേതു കാമാവചരോവ വിപാകഹേതു കാമാവചരാദിഭേദേന ചതുബ്ബിധോ, കിരിയഹേതു കാമാവചരോ രൂപാവചരോ അരൂപാവചരോതി തിവിധോ. തത്ഥ കാമാവചരകുസലഹേതു നാമതോ അലോഭാദിവസേന തിവിധോ. രൂപാവചരാദികുസലഹേതൂസുപി ഏസേവ നയോ. അകുസലഹേതു ലോഭാദിവസേന തിവിധോ. വിപാകകിരിയഹേതൂ പന അലോഭാദിവസേന തയോ തയോ ഹോന്തി. തംതംചിത്തസമ്പയോഗവസേന പന തേസം തേസം ഹേതൂനം നാനപ്പകാരഭേദോയേവാതി ഏവം താവേത്ഥ നാനപ്പകാരഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

പച്ചയുപ്പന്നതോതി ഇമിനാ പച്ചയേന ഇമേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഇമേസം നാമ ധമ്മാനം അയം പച്ചയോതി ഏവമ്പി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഇമസ്മിം താവ ഹേതുപച്ചയേ കാമാവചരകുസലഹേതു കാമഭവരൂപഭവേസു അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച ഹേതുപച്ചയോ ഹോതി, അരൂപഭവേ സമ്പയുത്തധമ്മാനംയേവ. രൂപാവചരകുസലഹേതു കാമഭവരൂപഭവേസുയേവ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച ഹേതുപച്ചയോ. അരൂപാവചരകുസലഹേതു കാമാവചരകുസലഹേതുസദിസോവ. തഥാ അപരിയാപന്നകുസലഹേതു, തഥാ അകുസലഹേതു. കാമാവചരവിപാകഹേതു പന കാമഭവസ്മിംയേവ അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം, പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപാനം, പവത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച ഹേതുപച്ചയോ. രൂപാവചരവിപാകഹേതു രൂപഭവേ വുത്തപ്പകാരാനഞ്ഞേവ ഹേതുപച്ചയോ. അരൂപാവചരവിപാകഹേതു അരൂപഭവേ സമ്പയുത്തകാനഞ്ഞേവ ഹേതുപച്ചയോ. അപരിയാപന്നവിപാകഹേതു കാമഭവരൂപഭവേസു സമ്പയുത്തകാനഞ്ചേവ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച അരൂപഭവേ അരൂപധമ്മാനഞ്ഞേവ ഹേതുപച്ചയോ. കിരിയഹേതൂസു പന തേഭൂമകേസുപി കുസലഹേതുസദിസോവ പച്ചയോതി. ഏവമേത്ഥ പച്ചയുപ്പന്നതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി.

ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ.