൮. അഞ്ഞതിത്ഥിയസുത്തവണ്ണനാ

൬൯. അട്ഠമേ ഭഗവംമൂലകാതി ഭഗവാ മൂലം ഏതേസന്തി ഭഗവംമൂലകാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇമേ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ധമ്മാ പുബ്ബേ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഉപ്പാദിതാ, തസ്മിം പരിനിബ്ബുതേ ഏകം ബുദ്ധന്തരം അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇമേ ധമ്മേ ഉപ്പാദേതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി, ഭഗവതോ പന നോ ഇമേ ധമ്മാ ഉപ്പാദിതാ. ഭഗവന്തഞ്ഹി നിസ്സായ മയം ഇമേ ധമ്മേ ആജാനാമ പടിവിജ്ഝാമാതി ഏവം ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാതി. ഭഗവംനേത്തികാതി ഭഗവാ ധമ്മാനം നേതാ വിനേതാ അനുനേതാ യഥാസഭാവതോ പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം നാമം ഗഹേത്വാവ ദസ്സേതാതി ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ നാമ ഹോന്തി. ഭഗവംപടിസരണാതി ചതുഭൂമകധമ്മാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛമാനാ ഭഗവതി പടിസരന്തി നാമാതി ഭഗവംപടിസരണാ. പടിസരന്തീതി ഓസരന്തി സമോസരന്തി. അപിച മഹാബോധിമണ്ഡേ നിസിന്നസ്സ ഭഗവതോ പടിവേധവസേന ഫസ്സോ ആഗച്ഛതി – ‘‘അഹം ഭഗവാ കിന്നാമോ’’തി. ത്വം ഫുസനട്ഠേന ഫസ്സോ നാമ. വേദനാ, സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാ, വിഞ്ഞാണം ആഗച്ഛതി – ‘‘അഹം ഭഗവാ കിന്നാമ’’ന്തി. ത്വം വിജാനനട്ഠേന വിഞ്ഞാണം നാമാതി. ഏവം ചതുഭൂമകധമ്മാനം യഥാസഭാവതോ പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം നാമം ഗണ്ഹന്തോ ഭഗവാ ധമ്മേ പടിസരതീതി ഭഗവംപടിസരണാ. ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതൂതി ഭഗവതോവ ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ ഉപട്ഠാതു, തുമ്ഹേയേവ നോ കഥേത്വാ ദേഥാതി അത്ഥോ.

രാഗോ ഖോതി രജ്ജനവസേന പവത്തരാഗോ. അപ്പസാവജ്ജോതി ലോകവജ്ജവസേനപി വിപാകവജ്ജവസേനപീതി ദ്വീഹിപി വജ്ജേഹി അപ്പസാവജ്ജോ, അപ്പദോസോതി അത്ഥോ. കഥം? മാതാപിതരോ ഹി ഭാതിഭഗിനിആദയോ ച പുത്തഭാതികാനം ആവാഹവിവാഹമങ്ഗലം നാമ കാരേന്തി. ഏവം താവേസോ ലോകവജ്ജവസേന അപ്പസാവജ്ജോ. സദാരസന്തോസമൂലികാ പന അപായേ പടിസന്ധി നാമ ന ഹോതീതി ഏവം വിപാകവജ്ജവസേന അപ്പസാവജ്ജോ. ദന്ധവിരാഗീതി വിരജ്ജമാനോ പനേസ സണികം വിരജ്ജതി, ന സീഘം മുച്ചതി. തേലമസിരാഗോ വിയ ചിരം അനുബന്ധതി, ദ്വേ തീണി ഭവന്തരാനി ഗന്ത്വാപി നാപഗച്ഛതീതി ദന്ധവിരാഗീ.

തത്രിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര പുരിസോ ഭാതു ജായായ മിച്ഛാചാരം ചരതി. തസ്സാപി ഇത്ഥിയാ അത്തനോ സാമികതോ സോയേവ പിയതരോ അഹോസി. സാ തമാഹ – ‘‘ഇമസ്മിം കാരണേ പാകടേ ജാതേ മഹതീ ഗരഹാ ഭവിസ്സതി, തവ ഭാതികം ഘാതേഹീ’’തി. സോ ‘‘നസ്സ, വസലി, മാ ഏവം പുന അവചാ’’തി അപസാദേസി. സാ തുണ്ഹീ ഹുത്വാ കതിപാഹച്ചയേന പുന കഥേസി, തസ്സ ചിത്തം ദ്വജ്ഝഭാവം അഗമാസി. തതോ തതിയവാരം കഥിതോ ‘‘കിന്തി കത്വാ ഓകാസം ലഭിസ്സാമീ’’തി ആഹ. അഥസ്സ സാ ഉപായം കഥേന്തീ ‘‘ത്വം മയാ വുത്തമേവ കരോഹി, അസുകട്ഠാനേ മഹാകകുധസമീപേ തിത്ഥം അത്ഥി, തത്ഥ തിഖിണം ദണ്ഡകവാസിം ഗഹേത്വാ തിട്ഠാഹീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. ജേട്ഠഭാതാപിസ്സ അരഞ്ഞേ കമ്മം കത്വാ ഘരം ആഗതോ. സാ തസ്മിം മുദുചിത്താ വിയ ഹുത്വാ ‘‘ഏഹി സാമി, സീസേ തേ ഓലിഖിസ്സാമീ’’തി ഓലിഖന്തീ ‘‘ഉപക്കിലിട്ഠം തേ സീസ’’ന്തി ആമലകപിണ്ഡം ദത്വാ ‘‘ഗച്ഛ അസുകട്ഠാനേ സീസം ധോവിത്വാ ആഗച്ഛാഹീ’’തി പേസേസി. സോ തായ വുത്തതിത്ഥമേവ ഗന്ത്വാ ആമലകകക്കേന സീസം മക്ഖേത്വാ ഉദകം ഓരുയ്ഹ ഓനമിത്വാ സീസം ധോവി. അഥ നം ഇതരോ രുക്ഖന്തരതോ നിക്ഖമിത്വാ ഖന്ധട്ഠികേ പഹരിത്വാ ജീവിതാ വോരോപേത്വാ ഗേഹം അഗമാസി.

ഇതരോ ഭരിയായ സിനേഹം പരിച്ചജിതുമസക്കോന്തോ തസ്മിംയേവ ഗേഹേ മഹാധമ്മനി ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോ തസ്സാ ഠിതായപി നിസിന്നായപി ഗന്ത്വാ സരീരേ പതതി. അഥ നം സാ ‘‘സോയേവ അയം ഭവിസ്സതീ’’തി ഘാതാപേസി. സോ പുന തസ്സാ സിനേഹേന തസ്മിംയേവ ഗേഹേ കുക്കുരോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോ പദസാ ഗമനകാലതോ പട്ഠായ തസ്സാ പച്ഛതോ പച്ഛതോ ചരതി. അരഞ്ഞം ഗച്ഛന്തിയാപി സദ്ധിംയേവ ഗച്ഛതി. തം ദിസ്വാ മനുസ്സാ ‘‘നിക്ഖന്തോ സുനഖലുദ്ദകോ, കതരട്ഠാനം ഗമിസ്സതീ’’തി ഉപ്പണ്ഡേന്തി. സാ പുന തം ഘാതാപേസി.

സോപി പുന തസ്മിംയേവ ഗേഹേ വച്ഛകോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തഥേവ തസ്സാ പച്ഛതോ പച്ഛതോ ചരതി. തദാപി നം മനുസ്സാ ദിസ്വാ ‘‘നിക്ഖന്തോ ഗോപാലകോ, കത്ഥ ഗാവിയോ ചരിസ്സന്തീ’’തി ഉപ്പണ്ഡേന്തി. സാ തസ്മിമ്പി ഠാനേ തം ഘാതാപേസി. സോ തദാപി തസ്സാ ഉപരി സിനേഹം ഛിന്ദിതും അസക്കോന്തോ ചതുത്ഥേ വാരേ തസ്സായേവ കുച്ഛിയം ജാതിസ്സരോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോ പടിപാടിയാ ചതൂസു അത്തഭാവേസു തായ ഘാതിതഭാവം ദിസ്വാ ‘‘ഏവരൂപായ നാമ പച്ചത്ഥികായ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തോസ്മീ’’തി തതോ പട്ഠായ തസ്സാ ഹത്ഥേന അത്താനം ഫുസിതും ന ദേതി. സചേ നം സാ ഫുസതി, കന്ദതി രോദതി. അഥ നം അയ്യകോവ പടിജഗ്ഗതി. തം അപരഭാഗേ വുദ്ധിപ്പത്തം അയ്യകോ ആഹ – ‘‘താത, കസ്മാ ത്വം മാതു ഹത്ഥേന അത്താനം ഫുസിതും ന ദേസി. സചേപി തം ഫുസതി, മഹാസദ്ദേന രോദസി കന്ദസീ’’തി. അയ്യകേന പുട്ഠോ ‘‘ന ഏസാ മയ്ഹം മാതാ, പച്ചാമിത്താ ഏസാ’’തി തം പവത്തിം സബ്ബം ആരോചേസി. സോ തം ആലിങ്ഗിത്വാ രോദിത്വാ ‘‘ഏഹി, താത, കിം അമ്ഹാകം ഈദിസേ ഠാനേ നിവാസകിച്ച’’ന്തി തം ആദായ നിക്ഖമിത്വാ ഏകം വിഹാരം ഗന്ത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഉഭോപി തത്ഥ വസന്താ അരഹത്തം പാപുണിംസു.

മഹാസാവജ്ജോതി ലോകവജ്ജവസേനപി വിപാകവജ്ജവസേനപീതി ദ്വീഹിപി കാരണേഹി മഹാസാവജ്ജോ. കഥം? ദോസേന ഹി ദുട്ഠോ ഹുത്വാ മാതരിപി അപരജ്ഝതി, പിതരിപി ഭാതിഭഗിനിആദീസുപി പബ്ബജിതേസുപി. സോ ഗതഗതട്ഠാനേസു ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ മാതാപിതൂസുപി അപരജ്ഝതി, ഭാതിഭഗിനിആദീസുപി, പബ്ബജിതേസുപീ’’തി മഹതിം ഗരഹം ലഭതി. ഏവം താവ ലോകവജ്ജവസേന മഹാസാവജ്ജോ. ദോസവസേന പന കതേന ആനന്തരിയകമ്മേന കപ്പം നിരയേ പച്ചതി. ഏവം വിപാകവജ്ജവസേന മഹാസാവജ്ജോ. ഖിപ്പവിരാഗീതി ഖിപ്പം വിരജ്ജതി. ദോസേന ഹി ദുട്ഠോ മാതാപിതൂസുപി ചേതിയേപി ബോധിമ്ഹിപി പബ്ബജിതേസുപി അപരജ്ഝിത്വാ ‘‘മയ്ഹം ഖമഥാ’’തി. അച്ചയം ദേസേതി. തസ്സ സഹ ഖമാപനേന തം കമ്മം പാകതികമേവ ഹോതി.

മോഹോപി ദ്വീഹേവ കാരണേഹി മഹാസാവജ്ജോ. മോഹേന ഹി മൂള്ഹോ ഹുത്വാ മാതാപിതൂസുപി ചേതിയേപി ബോധിമ്ഹിപി പബ്ബജിതേസുപി അപരജ്ഝിത്വാ ഗതഗതട്ഠാനേ ഗരഹം ലഭതി. ഏവം താവ ലോകവജ്ജവസേന മഹാസാവജ്ജോ. മോഹവസേന പന കതേന ആനന്തരിയകമ്മേന കപ്പം നിരയേ പച്ചതി. ഏവം വിപാകവജ്ജവസേനപി മഹാസാവജ്ജോ. ദന്ധവിരാഗീതി സണികം വിരജ്ജതി. മോഹേന മൂള്ഹേന ഹി കതകമ്മം സണികം മുച്ചതി. യഥാ ഹി അച്ഛചമ്മം സതക്ഖത്തുമ്പി ധോവിയമാനം ന പണ്ഡരം ഹോതി, ഏവമേവ മോഹേന മൂള്ഹേന കതകമ്മം സീഘം ന മുച്ചതി, സണികമേവ മുച്ചതീതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.