(൭) ൨. മഹാവഗ്ഗോ

൧. തിത്ഥായതനസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. ദുതിയസ്സ പഠമേ തിത്ഥായതനാനീതി തിത്ഥഭൂതാനി ആയതനാനി, തിത്ഥിയാനം വാ ആയതനാനി. തത്ഥ തിത്ഥം ജാനിതബ്ബം, തിത്ഥകരാ ജാനിതബ്ബാ, തിത്ഥിയാ ജാനിതബ്ബാ, തിത്ഥിയസാവകാ ജാനിതബ്ബാ. തിത്ഥം നാമ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ. തിത്ഥികരാ നാമ താസം ദിട്ഠീനം ഉപ്പാദകാ. തിത്ഥിയാ നാമ യേസം താ ദിട്ഠിയോ രുച്ചന്തി ഖമന്തി. തിത്ഥിയസാവകാ നാമ തേസം പച്ചയദായകാ. ആയതനന്തി ‘‘കമ്ബോജോ അസ്സാനം ആയതനം, ഗുന്നം ദക്ഖിണാപഥോ ആയതന’’ന്തി ഏത്ഥ സഞ്ജാതിട്ഠാനം ആയതനം നാമ.

‘‘മനോരമേ ആയതനേ, സേവന്തി നം വിഹങ്ഗമാ;

ഛായം ഛായത്ഥിനോ യന്തി, ഫലത്ഥം ഫലഭോജിനോ’’തി. (അ. നി. ൫.൩൮) –

ഏത്ഥ സമോസരണട്ഠാനം. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, വിമുത്തായതനാനീ’’തി (അ. നി. ൫.൨൬) ഏത്ഥ കാരണം. തം ഇധ സബ്ബമ്പി ലബ്ഭതി. സബ്ബേപി ഹി ദിട്ഠിഗതികാ സഞ്ജായമാനാ ഇമേസുയേവ തീസു ഠാനേസു സഞ്ജായന്തി, സമോസരണമാനാപി ഏതേസുയേവ തീസു ഠാനേസു സമോസരന്തി സന്നിപതന്തി, ദിട്ഠിഗതികഭാവേ ച നേസം ഏതാനേവ തീണി കാരണാനീതി തിത്ഥഭൂതാനി സഞ്ജാതിആദിനാ അത്ഥേന ആയതനാനീതിപി തിത്ഥായതനാനി. തേനേവത്ഥേന തിത്ഥിയാനം ആയതനാനീതിപി തിത്ഥായതനാനി. സമനുയുഞ്ജിയമാനാനീതി കാ നാമേതാ ദിട്ഠിയോതി ഏവം പുച്ഛിയമാനാനി. സമനുഗാഹിയമാനാനീതി കിംകാരണാ ഏതാ ദിട്ഠിയോ ഉപ്പന്നാതി ഏവം സമ്മാ അനുഗ്ഗാഹിയമാനാനി. സമനുഭാസിയമാനാനീതി പടിനിസ്സജ്ജേഥ ഏതാനി പാപകാനി ദിട്ഠിഗതാനീതി ഏവം സമ്മാ അനുസാസിയമാനാനി. അപിച തീണിപി ഏതാനി അനുയോഗപുച്ഛാവേവചനാനേവ. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം – ‘‘സമനുയുഞ്ജതീതി വാ സമനുഗ്ഗാഹതീതി വാ സമനുഭാസതീതി വാ ഏസേസേ ഏകട്ഠേ സമേ സമഭാഗേ തജ്ജാതേ തഞ്ഞേവാ’’തി.

പരമ്പി ഗന്ത്വാതി ആചരിയപരമ്പരാ ലദ്ധിപരമ്പരാ അത്തഭാവപരമ്പരാതി ഏതേസു യംകിഞ്ചി പരമ്പരം ഗന്ത്വാപി. അകിരിയായ സണ്ഠഹന്തീതി അകിരിയമത്തേ സംതിട്ഠന്തി. ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ പുബ്ബേകതവാദീ, അമ്ഹാകം പാചരിയോ പുബ്ബേകതവാദീ, അമ്ഹാകം ആചരിയപാചരിയോ പുബ്ബേകതവാദീ. അമ്ഹാകം ആചരിയോ ഇസ്സരനിമ്മാനവാദീ, അമ്ഹാകം പാചരിയോ ഇസ്സരനിമ്മാനവാദീ, അമ്ഹാകം ആചരിയപാചരിയോ ഇസ്സരനിമ്മാനവാദീ. അമ്ഹാകം ആചരിയോ അഹേതുഅപച്ചയവാദീ, അമ്ഹാകം പാചരിയോ അഹേതുഅപച്ചയവാദീ, അമ്ഹാകം ആചരിയപാചരിയോ അഹേതുഅപച്ചയവാദീ’’തി ഏവം ഗച്ഛന്താനി ഹി ഏതാനി ആചരിയപരമ്പരം ഗച്ഛന്തി നാമ. ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ പുബ്ബേകതലദ്ധികോ, അമ്ഹാകം പാചരിയോ…പേ… അമ്ഹാകം ആചരിയപാചരിയോ അഹേതുഅപച്ചയലദ്ധികോ’’തി ഏവം ഗച്ഛന്താനി ലദ്ധിപരമ്പരം ഗച്ഛന്തി നാമ. ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സ അത്തഭാവോ പുബ്ബേകതഹേതു, അമ്ഹാകം പാചരിയസ്സ…പേ… അമ്ഹാകം ആചരിയപാചരിയസ്സ അത്തഭാവോ അഹേതു അപച്ചയോ’’തി ഏവം ഗച്ഛന്താനി അത്തഭാവപരമ്പരം ഗച്ഛന്തി നാമ. ഏവം പന സുവിദൂരമ്പി ഗച്ഛന്താനി അകിരിയമത്തേയേവ സണ്ഠഹന്തി, ഏകോപി ഏതേസം ദിട്ഠിഗതികാനം കത്താ വാ കാരേതാ വാ ന പഞ്ഞായതി.

പുരിസപുഗ്ഗലോതി സത്തോ. കാമഞ്ച പുരിസോതിപി വുത്തേ പുഗ്ഗലോതിപി വുത്തേ സത്തോയേവ വുത്തോ ഹോതി, അയം പന സമ്മുതികഥാ നാമ യോ യഥാ ജാനാതി, തസ്സ തഥാ വുച്ചതി. പടിസംവേദേതീതി അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പന്നം ജാനാതി പടിസംവിദിതം കരോതി, അനുഭവതി വാ. പുബ്ബേകതഹേതൂതി പുബ്ബേകതകാരണാ, പുബ്ബേകതകമ്മപച്ചയേനേവ പടിസംവേദേതീതി അത്ഥോ. ഇമിനാ കമ്മവേദനഞ്ച കിരിയവേദനഞ്ച പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകം വിപാകവേദനമേവ സമ്പടിച്ഛന്തി. യേ വാ ഇമേ പിത്തസമുട്ഠാനാ ആബാധാ സേമ്ഹസമുട്ഠാനാ വാതസമുട്ഠാനാ സന്നിപാതികാ ഉതുപരിണാമജാ വിസമപരിഹാരജാ ഓപക്കമികാ ആബാധാ കമ്മവിപാകജാ ആബാധാതി അട്ഠ രോഗാ വുത്താ, തേസു സത്ത പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകം വിപാകവേദനംയേവ സമ്പടിച്ഛന്തി. യേപിമേ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഉപപജ്ജവേദനീയം അപരപരിയായവേദനീയന്തി തയോ കമ്മരാസയോ വുത്താ, തേസുപി ദ്വേ പടിബാഹിത്വാ ഏകം അപരപരിയായകമ്മംയേവ സമ്പടിച്ഛന്തി. യേപിമേ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയോ വിപാകോ ഉപപജ്ജവേദനീയോ അപരപരിയായവേദനീയോതി തയോ വിപാകരാസയോ വുത്താ, തേസുപി ദ്വേ പടിബാഹിത്വാ ഏകം അപരപരിയായവിപാകമേവ സമ്പടിച്ഛന്തി. യേപിമേ കുസലചേതനാ അകുസലചേതനാ വിപാകചേതനാ കിരിയചേതനാതി ചത്താരോ ചേതനാരാസയോ വുത്താ, തേസുപി തയോ പടിബാഹിത്വാ ഏകം വിപാകചേതനംയേവ സമ്പടിച്ഛന്തി.

ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതൂതി ഇസ്സരനിമ്മാനകാരണാ, ഇസ്സരേന നിമ്മിതത്താ പടിസംവേദേതീതി അത്ഥോ. അയം ഹി തേസം അധിപ്പായോ – ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ പച്ചുപ്പന്നേ അത്തനാ കതമൂലകേന വാ ആണത്തിമൂലകേന വാ പുബ്ബേകതേന വാ അഹേതുഅപച്ചയാ വാ പടിസംവേദിതും നാമ ന സക്കാ, ഇസ്സരനിമ്മാനകാരണായേവ പന ഇമാ പടിസംവേദേതീതി. ഏവംവാദിനോ പനേതേ ഹേട്ഠാ വുത്തേസു അട്ഠസു രോഗേസു ഏകമ്പി അസമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബേ പടിബാഹന്തി, ഹേട്ഠാ വുത്തേസു ച തീസു കമ്മരാസീസു തീസു വിപാകരാസീസു ചതൂസു ചേതനാരാസീസു ഏകമ്പി അസമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബേപി പടിബാഹന്തി.

അഹേതുഅപച്ചയാതി ഹേതുഞ്ച പച്ചയഞ്ച വിനാ, അകാരണേനേവ പടിസംവേദേതീതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി നേസം അധിപ്പായോ – ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ പച്ചുപ്പന്നേ അത്തനാ കതമൂലകേന വാ ആണത്തിമൂലകേന വാ പുബ്ബേകതേന വാ ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതുനാ വാ പടിസംവേദിതും നാമ ന സക്കാ, അഹേതുഅപച്ചയായേവ പന ഇമാ പടിസംവേദേതീതി. ഏവംവാദിനോ പനേതേ ഹേട്ഠാ വുത്തേസു രോഗാദീസു ഏകമ്പി അസമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബം പടിബാഹന്തി.

ഏവം സത്ഥാ മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ ഇദാനി തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും തത്ര, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏവം വദാമീതി ലദ്ധിപതിട്ഠാപനത്ഥം ഏവം വദാമീതി ദസ്സേതി. ലദ്ധിഞ്ഹി അപ്പതിട്ഠാപേത്വാ നിഗ്ഗയ്ഹമാനാ ലദ്ധിതോ ലദ്ധിം സങ്കമന്തി, ഭോ ഗോതമ, ന മയം പുബ്ബേകതവാദം വദാമാതിആദീനി വദന്തി. ലദ്ധിയാ പന പതിട്ഠാപിതായ സങ്കമിതും അലഭന്താ സുനിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി, ഇതി നേസം ലദ്ധിപതിട്ഠാപനത്ഥം ഏവം വദാമീതി ആഹ. തേനഹായസ്മന്തോതി തേന ഹി ആയസ്മന്തോ. കിം വുത്തം ഹോതി – യദി ഏതം സച്ചം, ഏവം സന്തേ തേന തുമ്ഹാകം വാദേന. പാണാതിപാതിനോ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതൂതി യേ കേചി ലോകേ പാണം അതിപാതേന്തി, സബ്ബേ തേ പുബ്ബേകതഹേതു പാണാതിപാതിനോ ഭവിസ്സന്തി. കിംകാരണാ? ന ഹി പാണാതിപാതകമ്മം അത്തനാ കതമൂലകേന ന ആണത്തിമൂലകേന ന ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതുനാ ന അഹേതുഅപച്ചയാ സക്കാ പടിസംവേദേതും, പുബ്ബേകതഹേതുയേവ പടിസംവേദേതീതി അയം വോ ലദ്ധി. യഥാ ച പാണാതിപാതിനോ, ഏവം പാണാതിപാതാ വിരമന്താപി പുബ്ബേകതഹേതുയേവ വിരമിസ്സന്തീതി. ഇതി ഭഗവാ തേസംയേവ ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ തേസം നിഗ്ഗഹം ആരോപേതി. ഇമിനാ നയേന അദിന്നാദായിനോതിആദീസുപി യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

സാരതോ പച്ചാഗച്ഛതന്തി സാരഭാവേന ഗണ്ഹന്താനം. ഛന്ദോതി കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ. ഇദം വാ കരണീയം ഇദം വാ അകരണീയന്തി ഏത്ഥ അയം അധിപ്പായോ – ഇദം വാ കരണീയന്തി കത്തബ്ബസ്സ കരണത്ഥായ, ഇദം വാ അകരണീയന്തി അകത്തബ്ബസ്സ അകരണത്ഥായ കത്തുകമ്യതാ വാ പച്ചത്തപുരിസകാരോ വാ ന ഹോതി. ഛന്ദവായാമേസു വാ അസന്തേസു ‘‘ഇദം കത്തബ്ബ’’ന്തിപി ‘‘ഇദം ന കത്തബ്ബ’’ന്തിപി ന ഹോതി. ഇതി കരണീയാകരണീയേ ഖോ പന സച്ചതോ ഥേതതോ അനുപലബ്ഭിയമാനേതി ഏവം കത്തബ്ബേ ച അകത്തബ്ബേ ച ഭൂതതോ ഥിരതോ അപഞ്ഞായമാനേ അലബ്ഭമാനേ. യദി ഹി കത്തബ്ബം കാതും അകത്തബ്ബതോ ച വിരമിതും ലഭേയ്യ, കരണീയാകരണീയം സച്ചതോ ഥേതതോ ഉപലബ്ഭേയ്യ. യസ്മാ പന ഉഭയമ്പി തം ഏസ നുപലബ്ഭതി, തസ്മാ തം സച്ചതോ ഥേതതോ ന ഉപലബ്ഭതി, ഏവം തസ്മിം ച അനുപലബ്ഭിയമാനേതി അത്ഥോ. മുട്ഠസ്സതീനന്തി നട്ഠസ്സതീനം വിസ്സട്ഠസ്സതീനം. അനാരക്ഖാനം വിഹരതന്തി ഛസു ദ്വാരേസു നിരാരക്ഖാനം വിഹരന്താനം. ന ഹോതി പച്ചത്തം സഹധമ്മികോ സമണവാദോതി ഏവം ഭൂതാനം തുമ്ഹാകം വാ അഞ്ഞേസം വാ മയം സമണാതി പച്ചത്തം സകാരണോ സമണവാദോ ന ഹോതി ന ഇജ്ഝതി. സമണാപി ഹി പുബ്ബേകതകാരണായേവ ഹോന്തി, അസ്സമണാപി പുബ്ബേകതകാരണായേവാതി. സഹധമ്മികോതി സകാരണോ. നിഗ്ഗഹോ ഹോതീതി മമ നിഗ്ഗഹോ ഹോതി, തേ പന നിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തീതി.

ഏവം പുബ്ബേകതവാദിനോ നിഗ്ഗഹേത്വാ ഇദാനി ഇസ്സരനിമ്മാനവാദിനോ നിഗ്ഗഹേതും തത്ര, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ പുബ്ബേകതവാദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ, തഥാ അഹേതുകവാദേപി.

ഏവം ഇമേസം തിത്ഥായതനാനം പരമ്പി ഗന്ത്വാ അകിരിയായ സണ്ഠഹനഭാവേന തുച്ഛഭാവം അനിയ്യാനികഭാവം, അസാരഭാവേന ഥുസകോട്ടനസദിസതം ആപജ്ജനഭാവേന അഗ്ഗിസഞ്ഞായ ധമമാനഖജ്ജുപനകസരിക്ഖതം തംദിട്ഠികാനം പുരിമസ്സപി മജ്ഝിമസ്സപി പച്ഛിമസ്സപി അത്ഥദസ്സനതായ അഭാവേന അന്ധവേണൂപമതം സദ്ദമത്തേനേവ താനി ഗഹേത്വാ സാരദിട്ഠികാനം പഥവിയം പതിതസ്സ ബേലുവപക്കസ്സ ദദ്ദഭായിതസദ്ദം സുത്വാ ‘‘പഥവീ സംവട്ടമാനാ ആഗച്ഛതീ’’തി സഞ്ഞായ പലായന്തേന സസകേന സരിക്ഖഭാവഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്തനാ ദേസിതസ്സ ധമ്മസ്സ സാരഭാവഞ്ചേവ നിയ്യാനികഭാവഞ്ച ദസ്സേതും അയം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനിഗ്ഗഹിതോതി അഞ്ഞേഹി അനിഗ്ഗഹിതോ നിഗ്ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യോ. അസംകിലിട്ഠോതി നിക്കിലേസോ പരിസുദ്ധോ, ‘‘സംകിലിട്ഠം നം കരിസ്സാമാ’’തി പവത്തേഹിപി തഥാ കാതും അസക്കുണേയ്യോ. അനുപവജ്ജോതി ഉപവാദവിനിമുത്തോ. അപ്പടികുട്ഠോതി ‘‘കിം ഇമിനാ ഹരഥ ന’’ന്തി ഏവം അപ്പടിബാഹിതോ, അനുപക്കുട്ഠോ വാ. വിഞ്ഞൂഹീതി പണ്ഡിതേഹി. അപണ്ഡിതാനഞ്ഹി അജാനിത്വാ കഥേന്താനം വചനം അപ്പമാണം. തസ്മാ വിഞ്ഞൂഹീതി ആഹ.

ഇദാനി തസ്സ ധമ്മസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ’’തി പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമാ ഛ ധാതുയോ’’തിആദിനാ നയേന മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ യഥാപടിപാടിയാ വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ പുന ഇമാ ഛ ധാതുയോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ധാതുയോതി സഭാവാ. നിജ്ജീവനിസ്സത്തഭാവപ്പകാസകോ ഹി സഭാവട്ഠോ ധാത്വട്ഠോ നാമ. ഫസ്സായതനാനീതി വിപാകഫസ്സാനം ആകരട്ഠേന ആയതനാനി. മനോപവിചാരാതി വിതക്കവിചാരപാദേഹി അട്ഠാരസസു ഠാനേസു മനസ്സ ഉപവിചാരാ.

പഥവീധാതൂതി പതിട്ഠാധാതു. ആപോധാതൂതി ആബന്ധനധാതു. തേജോധാതൂതി പരിപാചനധാതു. വായോധാതൂതി വിത്ഥമ്ഭനധാതു. ആകാസധാതൂതി അസമ്ഫുട്ഠധാതു. വിഞ്ഞാണധാതൂതി വിജാനനധാതു. ഏവമിദം ധാതുകമ്മട്ഠാനം ആഗതം. തം ഖോ പനേതം സങ്ഖേപതോ ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖേപതോപി വിത്ഥാരതോപി കഥേതും വട്ടതി. വിത്ഥാരതോ ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖേപതോ കഥേതും ന വട്ടതി, വിത്ഥാരതോവ വട്ടതി. ഇമസ്മിം പന തിത്ഥായതനസുത്തേ ഇദം സങ്ഖേപതോ ഛധാതുവസേന കമ്മട്ഠാനം ആഗതം. തം ഉഭയഥാപി കഥേതും വട്ടതി.

സങ്ഖേപതോ ഛധാതുവസേന കമ്മട്ഠാനം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോപി ഏവം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി – പഥവീധാതു ആപോധാതു തേജോധാതു വായോധാതൂതി ഇമാനി ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, ആകാസധാതു ഉപാദാരൂപം. ഏകസ്മിം ച ഉപാദാരൂപേ ദിട്ഠേ സേസാനി തേവീസതി ദിട്ഠാനേവാതി സല്ലക്ഖേതബ്ബാനി. വിഞ്ഞാണധാതൂതി ചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ ഹോതി, തേന സഹജാതാ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ഫസ്സോ ച ചേതനാ ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി ഇമേ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ നാമ. ചത്താരി പന മഹാഭൂതാനി ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദാരൂപം രൂപക്ഖന്ധോ നാമ. തത്ഥ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ നാമം, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപന്തി നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി ദ്വേയേവ ധമ്മാ ഹോന്തി, തതോ ഉദ്ധം സത്തോ വാ ജീവോ വാ നത്ഥീതി ഏവം ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ സങ്ഖേപതോ ഛധാതുവസേന അരഹത്തസമ്പാപകം കമ്മട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

വിത്ഥാരതോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ പന ചത്താരി മഹാഭൂതാനി പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ആകാസധാതുപരിഗ്ഗഹാനുസാരേന തേവീസതി ഉപാദാരൂപാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. അഥ നേസം പച്ചയം ഉപപരിക്ഖന്തോ പുന ചത്താരേവ മഹാഭൂതാനി ദിസ്വാ തേസു പഥവീധാതു വീസതികോട്ഠാസാ, ആപോധാതു ദ്വാദസ, തേജോധാതു ചത്താരോ, വായോധാതു ഛകോട്ഠാസാതി കോട്ഠാസവസേന സമോധാനേത്വാ ദ്വാചത്താലീസ മഹാഭൂതാനി ച വവത്ഥപേത്വാ തേസു തേവീസതി ഉപാദാരൂപാനി പക്ഖിപിത്വാ പഞ്ചസട്ഠി രൂപാനി വവത്ഥപേതി. താനി ച വത്ഥുരൂപേന സദ്ധിം ഛസട്ഠി ഹോന്തീതി ഛസട്ഠി രൂപാനി പസ്സതി. വിഞ്ഞാണധാതു പന ലോകിയചിത്തവസേന ഏകാസീതി ചിത്താനി. താനി സബ്ബാനിപി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ നാമ ഹോതി. തേഹി സഹജാതാ വേദനാദയോപി തത്തകായേവാതി ഏകാസീതി വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, ഏകാസീതി സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ഏകാസീതി ചേതനാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി ഇമേ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ തേഭൂമകവസേന ഗയ്ഹമാനാ ചതുവീസാധികാനി തീണി ധമ്മസതാനി ഹോന്തീതി ഇതി ഇമേ ച അരൂപധമ്മാ ഛസട്ഠി ച രൂപധമ്മാതി സബ്ബേപി സമോധാനേത്വാ നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി ദ്വേവ ധമ്മാ ഹോന്തി, തതോ ഉദ്ധം സത്തോ വാ ജീവോ വാ നത്ഥീതി നാമരൂപവസേന പഞ്ചക്ഖന്ധേ വവത്ഥപേത്വാ തേസം പച്ചയം പരിയേസന്തോ അവിജ്ജാപച്ചയാ തണ്ഹാപച്ചയാ കമ്മപച്ചയാ ആഹാരപച്ചയാതി ഏവം പച്ചയം ദിസ്വാ ‘‘അതീതേപി ഇമേഹി പച്ചയേഹി ഇദം വട്ടം പവത്തിത്ഥ, അനാഗതേപി ഏതേഹി പച്ചയേഹി പവത്തിസ്സതി, ഏതരഹിപി ഏതേഹിയേവ പവത്തതീ’’തി തീസു കാലേസു കങ്ഖം വിതരിത്വാ അനുക്കമേന പടിപജ്ജമാനോ അരഹത്തം പാപുണാതി. ഏവം വിത്ഥാരതോപി ഛധാതുവസേന അരഹത്തസമ്പാപകം കമ്മട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

ചക്ഖു ഫസ്സായതനന്തി സുവണ്ണാദീനം സുവണ്ണാദിആകരോ വിയ ദ്വേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാനി ദ്വേ സമ്പടിച്ഛനാനി തീണി സന്തീരണാനീതി ഇമേഹി സത്തഹി വിഞ്ഞാണേഹി സഹജാതാനം സത്തന്നം ഫസ്സാനം സമുട്ഠാനട്ഠേന ആകരോതി ആയതനം. സോതം ഫസ്സായതനന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. മനോ ഫസ്സായതനന്തി ഏത്ഥ പന ദ്വാവീസതി വിപാകഫസ്സാ യോജേതബ്ബാ. ഇതി ഹിദം ഛഫസ്സായതനാനം വസേന കമ്മട്ഠാനം ആഗതം. തം സങ്ഖേപതോപി വിത്ഥാരതോപി കഥേതബ്ബം. സങ്ഖേപതോ താവ – ഏത്ഥ ഹി പുരിമാനി പഞ്ച ആയതനാനി ഉപാദാരൂപം, തേസു ദിട്ഠേസു അവസേസം ഉപാദാരൂപം ദിട്ഠമേവ ഹോതി. ഛട്ഠം ആയതനം ചിത്തം, തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ ഹോതി, തേന സഹജാതാ വേദനാദയോ സേസാ തയോ അരൂപക്ഖന്ധാതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ സങ്ഖേപതോ ച വിത്ഥാരതോ ച അരഹത്തസമ്പാപകം കമ്മട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപം പസ്സിത്വാ. സോമനസ്സട്ഠാനിയന്തി സോമനസ്സസ്സ കാരണഭൂതം. ഉപവിചരതീതി തത്ഥ മനം ചാരേന്തോ ഉപവിചരതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച ഇട്ഠം വാ ഹോതു അനിട്ഠം വാ, യം രൂപം ദിസ്വാ സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, തം സോമനസ്സട്ഠാനിയം നാമ. യം ദിസ്വാ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, തം ദോമനസ്സട്ഠാനിയം നാമ. യം ദിസ്വാ ഉപേക്ഖാ ഉപ്പജ്ജതി, തം ഉപേക്ഖാട്ഠാനിയം നാമാതി വേദിതബ്ബം. സദ്ദാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ഇദം സങ്ഖേപതോ കമ്മട്ഠാനം ആഗതം. തം ഖോ പനേതം സങ്ഖേപതോ ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖേപതോപി വിത്ഥാരതോപി കഥേതും വട്ടതി. വിത്ഥാരതോ ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖേപതോ കഥേതും ന വട്ടതി. ഇമസ്മിം പന തിത്ഥായതനസുത്തേ ഇദം സങ്ഖേപതോ അട്ഠാരസമനോപവിചാരവസേന കമ്മട്ഠാനം ആഗതം. തം സങ്ഖേപതോപി വിത്ഥാരതോപി കഥേതും വട്ടതി.

തത്ഥ സങ്ഖേപതോ താവ – ചക്ഖു സോതം ഘാനം ജിവ്ഹാ കായോ, രൂപം സദ്ദോ ഗന്ധോ രസോതി ഇമാനി നവ ഉപാദാരൂപാനി, തേസു ദിട്ഠേസു സേസം ഉപാദാരൂപം ദിട്ഠമേവ ഹോതി. ഫോട്ഠബ്ബം തീണി മഹാഭൂതാനി, തേഹി ദിട്ഠേഹി ചതുത്ഥം ദിട്ഠമേവ ഹോതി. മനോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, തേന സഹജാതാ വേദനാദയോ തയോ അരൂപക്ഖന്ധാതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ സങ്ഖേപതോ ച വിത്ഥാരതോ ച അരഹത്തസമ്പാപകം കമ്മട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

അരിയസച്ചാനീതി അരിയഭാവകരാനി, അരിയപടിവിദ്ധാനി വാ സച്ചാനി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേതം പദം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൨൯) പകാസിതം. ഛന്നം, ഭിക്ഖവേ, ധാതൂനന്തി ഇദം കിമത്ഥം ആരദ്ധം? സുഖാവബോധനത്ഥം. യസ്സ ഹി തഥാഗതോ ദ്വാദസപദം പച്ചയാവട്ടം കഥേതുകാമോ ഹോതി, തസ്സ ഗബ്ഭാവക്കന്തി വട്ടം ദസ്സേതി. ഗബ്ഭാവക്കന്തി വട്ടസ്മിം ഹി ദസ്സിതേ കഥേതുമ്പി സുഖം ഹോതി പരം അവബോധേ ഉതുമ്പീതി സുഖാവബോധനത്ഥം ഇദമാരദ്ധന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ഛന്നം ധാതൂനന്തി ഹേട്ഠാ വുത്താനംയേവ പഥവീധാതുആദീനം. ഉപാദായാതി പടിച്ച. ഏതേന പച്ചയമത്തം ദസ്സേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘ഛധാതുപച്ചയാ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതീ’’തി. കസ്സ ഛന്നം ധാതൂനം പച്ചയേന, കിം മാതു, ഉദാഹു പിതൂതി? ന മാതു ന പിതു, പടിസന്ധിഗ്ഗണ്ഹനകസത്തസ്സേവ പന ഛന്നം ധാതൂനം പച്ചയേന ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി നാമ ഹോതി. ഗബ്ഭോ ച നാമേസ നിരയഗബ്ഭോ തിരച്ഛാനയോനിഗബ്ഭോ പേത്തിവിസയഗബ്ഭോ മനുസ്സഗബ്ഭോ ദേവഗബ്ഭോതി നാനപ്പകാരോ ഹോതി. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ മനുസ്സഗബ്ഭോ അധിപ്പേതോ. അവക്കന്തി ഹോതീതി ഓക്കന്തി നിബ്ബത്തി പാതുഭാവോ ഹോതി, കഥം ഹോതീതി? തിണ്ണം സന്നിപാതേന. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘തിണ്ണം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതി. കതമേസം തിണ്ണം? ഇധ മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ന ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച ന പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി. നേവ താവ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതി. ഇധ മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച ന പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി, നേവ താവ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതി. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി. ഏവം തിണ്ണം സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൮).

ഓക്കന്തിയാ സതി നാമരൂപന്തി ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി വുത്തട്ഠാനേ വത്ഥുദസകം കായദസകം ഭാവദസകം തയോ അരൂപിനോ ഖന്ധാതി തേത്തിംസ ധമ്മാ ഗഹിതാ, ഇമസ്മിം പന ‘‘ഓക്കന്തിയാ സതി നാമരൂപ’’ന്തി വുത്തട്ഠാനേ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധമ്പി പക്ഖിപിത്വാ ഗബ്ഭസേയ്യകാനം പടിസന്ധിക്ഖണേ ചതുത്തിംസ ധമ്മാ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തിആദീഹി യഥേവ ഓക്കന്തിയാ സതി നാമരൂപപാതുഭാവോ ദസ്സിതോ, ഏവം നാമരൂപേ സതി സളായതനപാതുഭാവോ, സളായതനേ സതി ഫസ്സപാതുഭാവോ, ഫസ്സേ സതി വേദനാപാതുഭാവോ ദസ്സിതോ.

വേദിയമാനസ്സാതി ഏത്ഥ വേദനം അനുഭവന്തോപി വേദിയമാനോതി വുച്ചതി ജാനന്തോപി. ‘‘വേദിയാമഹം, ഭന്തേ, വേദിയതീതി മം സങ്ഘോ ധാരേതൂ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) ഏത്ഥ ഹി അനുഭവന്തോ വേദിയമാനോ നാമ, ‘‘സുഖം വേദനം വേദിയമാനോ സുഖം വേദനം വേദിയാമീതി പജാനാതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൧൩; ദീ. നി. ൨.൩൮൦; വിഭ. ൩൬൩) ഏത്ഥ ജാനന്തോ. ഇധാപി ജാനന്തോവ അധിപ്പേതോ. ഇദം ദുക്ഖന്തി പഞ്ഞപേമീതി ഏവം ജാനന്തസ്സ സത്തസ്സ ‘‘ഇദം ദുക്ഖം ഏത്തകം ദുക്ഖം, നത്ഥി ഇതോ ഉദ്ധം ദുക്ഖ’’ന്തി പഞ്ഞപേമി ബോധേമി ജാനാപേമി. അയം ദുക്ഖസമുദയോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ ദുക്ഖാദീസു അയം സന്നിട്ഠാനകഥാ – ഠപേത്വാ ഹി തണ്ഹം തേഭൂമകാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദുക്ഖം നാമ, തസ്സേവ പഭാവികാ പുബ്ബതണ്ഹാ ദുക്ഖസമുദയോ നാമ, തേസം ദ്വിന്നമ്പി സച്ചാനം അനുപ്പത്തിനിരോധോ ദുക്ഖനിരോധോ നാമ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ നാമ. ഇതി ഭഗവാ ഓക്കന്തിയാ സതി നാമരൂപന്തി കഥേന്തോപി വേദിയമാനസ്സ ജാനമാനസ്സേവ കഥേസി, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തി കഥേന്തോപി, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോതി കഥേന്തോപി, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാതി കഥേന്തോപി, വേദിയമാനസ്സ ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇദം ദുക്ഖന്തി പഞ്ഞപേമീതി കഥേന്തോപി, അയം ദുക്ഖസമുദയോതി, അയം ദുക്ഖനിരോധോതി, അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി പഞ്ഞപേമീതി കഥേന്തോപി വേദിയമാനസ്സ ജാനമാനസ്സേവ കഥേസി.

ഇദാനി താനി പടിപാടിയാ ഠപിതാനി സച്ചാനി വിത്ഥാരേന്തോ കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തം സബ്ബം സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൩൭) വിത്ഥാരിതമേവ. തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ ‘‘ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം യായം തണ്ഹാ പോനോബ്ഭവികാ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൩; ദീ. നി. ൨.൪൦൦; വിഭ. ൨൦൩) ഇമായ തന്തിയാ ആഗതം, ഇധ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി പച്ചയാകാരവസേന. തത്ഥ ച ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം ‘‘യോ തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൪; ദീ. നി. ൨.൪൦൧; വിഭ. ൨൦൪) ഇമായ തന്തിയാ ആഗതം, ഇധ ‘‘അവിജ്ജായത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ’’തി പച്ചയാകാരനിരോധവസേന.

തത്ഥ അസേസവിരാഗനിരോധാതി അസേസവിരാഗേന ച അസേസനിരോധേന ച. ഉഭയമ്പേതം അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനമേവ. സങ്ഖാരനിരോധോതി സങ്ഖാരാനം അനുപ്പത്തിനിരോധോ ഹോതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമേഹി പന പദേഹി യം ആഗമ്മ അവിജ്ജാദയോ നിരുജ്ഝന്തി, അത്ഥതോ തം നിബ്ബാനം ദീപിതം ഹോതി. നിബ്ബാനഞ്ഹി അവിജ്ജാനിരോധോതിപി സങ്ഖാരനിരോധോതിപി ഏവം തേസം തേസം ധമ്മാനം നിരോധനാമേന കഥീയതി. കേവലസ്സാതി സകലസ്സ. ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാതി വട്ടദുക്ഖരാസിസ്സ. നിരോധോ ഹോതീതി അപ്പവത്തി ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ അവിജ്ജാദീനം നിരോധോ നാമ ഖീണാകാരോപി വുച്ചതി അരഹത്തമ്പി നിബ്ബാനമ്പി, തസ്മാ ഇധ ഖീണാകാരദസ്സനവസേന ദ്വാദസസു ഠാനേസു അരഹത്തം, ദ്വാദസസുയേവ നിബ്ബാനം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഇദം വുച്ചതീതി ഏത്ഥ നിബ്ബാനമേവ സന്ധായ ഇദന്തി വുത്തം. അട്ഠങ്ഗികോതി ന അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി വിനിമുത്തോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ നാമ അത്ഥി. യഥാ പന പഞ്ചങ്ഗികം തൂരിയന്തി വുത്തേ പഞ്ചങ്ഗമത്തമേവ തൂരിയന്തി വുത്തം ഹോതി, ഏവമിധാപി അട്ഠങ്ഗികമത്തമേവ മഗ്ഗോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. അനിഗ്ഗഹിതോതി ന നിഗ്ഗഹിതോ. നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഹി ഹാപേത്വാ വാ ദസ്സേതി വഡ്ഢേത്വാ വാ തം പരിവത്തേത്വാ വാ. തത്ഥ യസ്മാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ‘‘ന ഇമാനി ചത്താരി, ദ്വേ വാ തീണി വാ’’തി ഏവം ഹാപേത്വാപി ‘‘പഞ്ച വാ ഛ വാ’’തി ഏവം വഡ്ഢേത്വാപി ‘‘ന ഇമാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി, അഞ്ഞാനേവ ചത്താരി അരിയസച്ചാനീ’’തി ദസ്സേതും ന സക്കാ. തസ്മാ അയം ധമ്മോ അനിഗ്ഗഹിതോ നാമ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൨. ഭയസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. ദുതിയേ അമാതാപുത്തികാനീതി മാതാ ച പുത്തോ ച മാതാപുത്തം, പരിത്താതും സമത്ഥഭാവേന നത്ഥി ഏത്ഥ മാതാപുത്തന്തി അമാതാപുത്തികാനി. യന്തി യസ്മിം സമയേ. തത്ഥ മാതാപി പുത്തം നപ്പടിലഭതീതി തസ്മിം അഗ്ഗിഭയേ ഉപ്പന്നേ മാതാപി പുത്തം പസ്സിതും ന ലഭതി, പുത്തോപി മാതരം പസ്സിതും ന ലഭതീതി അത്ഥോ. ഭയം ഹോതീതി ചിത്തുത്രാസഭയം ഹോതി. അടവിസങ്കോപോതി അടവിയാ സങ്കോപോ. അടവീതി ചേത്ഥ അടവിവാസിനോ ചോരാ വേദിതബ്ബാ. യദാ ഹി തേ അടവിതോ ജനപദം ഓതരിത്വാ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ പഹരിത്വാ വിലുമ്പന്തി, തദാ അടവിസങ്കോപോ നാമ ഹോതി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. ചക്കസമാരൂള്ഹാതി ഏത്ഥ ഇരിയാപഥചക്കമ്പി വട്ടതി യാനചക്കമ്പി. ഭയസ്മിം ഹി സമ്പത്തേ യേസം യാനകാനി അത്ഥി, തേ അത്തനോ പരിക്ഖാരഭണ്ഡം തേസു ആരോപേത്വാ പലായന്തി. യേസം നത്ഥി, തേ കാജേന വാ ആദായ സീസേന വാ ഉക്ഖിപിത്വാ പലായന്തിയേവ. തേ ചക്കസമാരൂള്ഹാ നാമ ഹോന്തി. പരിയായന്തീതി ഇതോ ചിതോ ച ഗച്ഛന്തി. കദാചീതി കിസ്മിഞ്ചിദേവ കാലേ. കരഹചീതി തസ്സേവ വേവചനം. മാതാപി പുത്തം പടിലഭതീതി ആഗച്ഛന്തം വാ ഗച്ഛന്തം വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ നിലീനം വാ പസ്സിതും ലഭതി. ഉദകവാഹകോതി നദീപൂരോ. മാതാപി പുത്തം പടിലഭതീതി കുല്ലേ വാ ഉളുമ്പേ വാ മത്തികാഭാജനേ വാ ദാരുക്ഖണ്ഡേ വാ ലഗ്ഗം വുയ്ഹമാനം പസ്സിതും പടിലഭതി, സോത്ഥിനാ വാ പുന ഉത്തരിത്വാ ഗാമേ വാ അരഞ്ഞേ വാ ഠിതം പസ്സിതും ലഭതീതി.

ഏവം പരിയായതോ അമാതാപുത്തികാനി ഭയാനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നിപ്പരിയായേന ദസ്സേന്തോ തീണിമാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ജരാഭയന്തി ജരം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഭയം. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘ജരം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഭയം ഭയാനകം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസോ ചേതസോ ഉത്രാസോ. ബ്യാധിം പടിച്ച, മരണം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഭയം ഭയാനകം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസോ ചേതസോ ഉത്രാസോ’’തി (വിഭ. ൯൨൧). സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൩. വേനാഗപുരസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. തതിയേ കോസലേസൂതി ഏവംനാമകേ ജനപദേ. ചാരികം ചരമാനോതി അദ്ധാനഗമനം ഗച്ഛന്തോ. ചാരികാ ച നാമേസാ ഭഗവതോ ദുവിധാ ഹോതി തുരിതചാരികാ ച അതുരിതചാരികാ ചാതി. തത്ഥ ദൂരേപി ബോധനേയ്യപുഗ്ഗലം ദിസ്വാ തസ്സ ബോധനത്ഥായ സഹസാ ഗമനം തുരിതചാരികാ നാമ. സാ മഹാകസ്സപപച്ചുഗ്ഗമനാദീസു ദട്ഠബ്ബാ. യം പന ഗാമനിഗമപടിപാടിയാ ദേവസികം യോജനഅദ്ധയോജനവസേന പിണ്ഡപാതചരിയാദീഹി ലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഗമനം, അയം അതുരിതചാരികാ നാമ. ഇമം സന്ധായേതം വുത്തം – ‘‘ചാരികം ചരമാനോ’’തി. വിത്ഥാരേന പന ചാരികാകഥാ സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ അമ്ബട്ഠസുത്തവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൫൪) വുത്താ. ബ്രാഹ്മണഗാമോതി ബ്രാഹ്മണാനം സമോസരണഗാമോപി ബ്രാഹ്മണഗാമോതി വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണാനം ഭോഗഗാമോപി. ഇധ സമോസരണഗാമോ ബ്രാഹ്മണവസനഗാമോതി അധിപ്പേതോ. തദവസരീതി തത്ഥ അവസരി, സമ്പത്തോതി അത്ഥോ. വിഹാരോ പനേത്ഥ അനിയാമിതോ. തസ്മാ തസ്സ അവിദൂരേ ബുദ്ധാനം അനുച്ഛവികോ ഏകോ വനസണ്ഡോ അത്ഥി, സത്ഥാ തം വനസണ്ഡം ഗതോതി വേദിതബ്ബോ.

അസ്സോസുന്തി സുണിംസു ഉപലഭിംസു, സോതദ്വാരസമ്പത്തവചനനിഗ്ഘോസാനുസാരേന ജാനിംസു. ഖോതി അവധാരണത്ഥേ, പദപൂരണമത്തേ വാ നിപാതോ. തത്ഥ അവധാരണത്ഥേന ‘‘അസ്സോസും ഏവ, ന തേസം കോചി സവനന്തരായോ അഹോസീ’’തി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പദപൂരണേന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാമത്തമേവ.

ഇദാനി യമത്ഥം അസ്സോസും, തം പകാസേതും സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമിതപാപത്താ സമണോതി വേദിതബ്ബോ. ഖലൂതി അനുസ്സവത്ഥേ നിപാതോ. ഭോതി തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലപനമത്തം. ഗോതമോതി ഭഗവതോ ഗോത്തവസേന പരിദീപനം, തസ്മാ ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ’’തി ഏത്ഥ സമണോ കിര, ഭോ, ഗോതമഗോത്തോതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സക്യപുത്തോതി ഇദം പന ഭഗവതോ ഉച്ചാകുലപരിദീപനം. സക്യകുലാ പബ്ബജിതോതി സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവപരിദീപനം, കേനചി പാരിജുഞ്ഞേന അനഭിഭൂതോ അപരിക്ഖീണംയേവ തം കുലം പഹായ സദ്ധായ പബ്ബജിതോതി വുത്തം ഹോതി. തം ഖോ പനാതി ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, തസ്സ ഖോ പന ഭോതോ ഗോതമസ്സാതി അത്ഥോ. കല്യാണോതി കല്യാണഗുണസമന്നാഗതോ, സേട്ഠോതി വുത്തം ഹോതി. കിത്തിസദ്ദോതി കിത്തിയേവ, ഥുതിഘോസോ വാ. അബ്ഭുഗ്ഗതോതി സദേവകം ലോകം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഉഗ്ഗതോ. കിന്തി? ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. തത്രായം പദസമ്ബന്ധോ – സോ ഭഗവാ ഇതിപി അരഹം, ഇതിപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… ഇതിപി ഭഗവാതി. ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതി.

തത്ഥ ‘‘ആരകത്താ, അരീനം അരാനഞ്ച ഹതത്താ, പച്ചയാദീനം അരഹത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവാതി ഇമേഹി കാരണേഹി സോ ഭഗവാ അരഹന്തി വേദിതബ്ബോ’’തിആദിനാ നയേന മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ സബ്ബാനേവ ഏതാനി പദാനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൫-൧൨൭) ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാനീതി തതോ നേസം വിത്ഥാരോ ഗഹേതബ്ബോ.

സോ ഇമം ലോകന്തി സോ ഭവം ഗോതമോ ഇമം ലോകം, ഇദാനി വത്തബ്ബം നിദസ്സേതി. സദേവകന്തി സഹ ദേവേഹി സദേവകം. ഏവം സഹ മാരേന സമാരകം. സഹ ബ്രഹ്മുനാ സബ്രഹ്മകം. സഹ സമണബ്രാഹ്മണേഹി സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം. പജാതത്താ പജാ, തം പജം. സഹ ദേവമനുസ്സേഹി സദേവമനുസ്സം. തത്ഥ സദേവകവചനേന പഞ്ചകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം, സമാരകവചനേന ഛട്ഠകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം, സബ്രഹ്മകവചനേന ബ്രഹ്മകായികാദിബ്രഹ്മഗ്ഗഹണം, സസ്സമണബ്രാഹ്മണിവചനേന സാസനസ്സ പച്ചത്ഥികപച്ചാമിത്തസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണം, സമിതപാപബാഹിതപാപസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണഞ്ച, പജാവചനേന സത്തലോകഗ്ഗഹണം, സദേവമനുസ്സവചനേന സമ്മുതിദേവഅവസേസമനുസ്സഗ്ഗഹണം. ഏവമേത്ഥ തീഹി പദേഹി ഓകാസലോകേന സദ്ധിം സത്തലോകോ, ദ്വീഹി പജാവസേന സത്തലോകോവ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

അപരോ നയോ – സദേവകഗ്ഗഹണേന അരൂപാവചരലോകോ ഗഹിതോ, സമാരകഗ്ഗഹണേന ഛകാമാവചരദേവലോകോ, സബ്രഹ്മകഗ്ഗഹണേന രൂപീബ്രഹ്മലോകോ, സസ്സമണബ്രാഹ്മണാദിഗ്ഗഹണേന ചതുപരിസവസേന, സമ്മുതിദേവേഹി വാ സഹ മനുസ്സലോകോ, അവസേസസബ്ബസത്തലോകോ വാ. പോരാണാ പനാഹു – സദേവകന്തി ദേവതാഹി സദ്ധിം അവസേസലോകം. സമാരകന്തി മാരേന സദ്ധിം അവസേസലോകം. സബ്രഹ്മകന്തി ബ്രഹ്മേഹി സദ്ധിം അവസേസലോകം. ഏവം സബ്ബേപി തിഭവൂപഗേ സത്തേ തീഹാകാരേഹി തീസു പദേസു പക്ഖിപിത്വാ പുന ദ്വീഹി പദേഹി പരിയാദാതും സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സന്തി വുത്തം. ഏവം പഞ്ചഹി പദേഹി തേന തേനാകാരേന തേധാതുകമേവ പരിയാദിന്നന്തി.

സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതീതി സയന്തി സാമം, അപരനേയ്യോ ഹുത്വാ. അഭിഞ്ഞാതി അഭിഞ്ഞായ, അധികേന ഞാണേന ഞത്വാതി അത്ഥോ. സച്ഛികത്വാതി പച്ചക്ഖം കത്വാ, ഏതേന അനുമാനാദിപടിക്ഖേപോ കതോ. പവേദേതീതി ബോധേതി ഞാപേതി പകാസേതി.

സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം…പേ… പരിയോസാനകല്യാണന്തി സോ ഭഗവാ സത്തേസു കാരുഞ്ഞതം പടിച്ച ഹിത്വാപി അനുത്തരം വിവേകസുഖം ധമ്മം ദേസേതി. തഞ്ച ഖോ അപ്പം വാ ബഹും വാ ദേസേന്തോ ആദികല്യാണാദിപ്പകാരമേവ ദേസേതി, ആദിമ്ഹിപി കല്യാണം ഭദ്ദകം അനവജ്ജമേവ കത്വാ ദേസേതി, മജ്ഝേപി, പരിയോസാനേപി കല്യാണം ഭദ്ദകം അനവജ്ജമേവ കത്വാ ദേസേതീതി വുത്തം ഹോതി.

തത്ഥ അത്ഥി ദേസനായ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം, അത്ഥി സാസനസ്സ. ദേസനായ താവ ചതുപ്പദികായപി ഗാഥായ പഠമപാദോ ആദി നാമ, തതോ ദ്വേ മജ്ഝം നാമ, അന്തേ ഏകോ പരിയോസാനം നാമ. ഏകാനുസന്ധികസ്സ സുത്തസ്സ നിദാനം ആദി, ഇദമവോചാതി പരിയോസാനം, ഉഭിന്നം അന്തരാ മജ്ഝം. അനേകാനുസന്ധികസ്സ സുത്തസ്സ പഠമാനുസന്ധി ആദി, അന്തേ അനുസന്ധി പരിയോസാനം, മജ്ഝേ ഏകോ വാ ദ്വേ വാ ബഹൂ വാ മജ്ഝമേവ.

സാസനസ്സ സീലസമാധിവിപസ്സനാ ആദി നാമ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം, സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ദിട്ഠി ച ഉജുകാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൬൯). ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ’’തി ഏവം വുത്തോ പന അരിയമഗ്ഗോ മജ്ഝം നാമ. ഫലഞ്ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച പരിയോസാനം നാമ. ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രഹ്മചരിയം ഏതംപാരം ഏതംപരിയോസാന’’ന്തി ഏത്ഥ ഫലം പരിയോസനന്തി വുത്തം. ‘‘നിബ്ബാനോഗധഞ്ഹി, ആവുസോ വിസാഖ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി നിബ്ബാനപരായണം നിബ്ബാനപരിയോസാന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൪൬൬) ഏത്ഥ നിബ്ബാനം പരിയോസാനന്തി വുത്തം. ഇധ പന ദേസനായ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം അധിപ്പേതം. ഭഗവാ ഹി ധമ്മം ദേസേന്തോ ആദിമ്ഹി സീലം ദസ്സേത്വാ മജ്ഝേ മഗ്ഗം പരിയോസാനേ നിബ്ബാനം ദസ്സേതി. തേന വുത്തം – ‘‘സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണ’’ന്തി. തസ്മാ അഞ്ഞോപി ധമ്മകഥികോ ധമ്മം കഥേന്തോ –

‘‘ആദിമ്ഹി സീലം ദസ്സേയ്യ, മജ്ഝേ മഗ്ഗം വിഭാവയേ;

പരിയോസാനമ്ഹി നിബ്ബാനം, ഏസാ കഥികസണ്ഠിതീ’’തി.

സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനന്തി യസ്സ ഹി യാഗുഭത്തഇത്ഥിപുരിസാദിവണ്ണനാനിസ്സിതാ ദേസനാ ഹോതി, ന സോ സാത്ഥം ദേസേതി. ഭഗവാ പന തഥാരൂപം ദേസനം പഹായ ചതുസതിപട്ഠാനാദിനിസ്സിതം ദേസനം ദേസേതി. തസ്മാ ‘‘സാത്ഥം ദേസേതീ’’തി വുച്ചതി. യസ്സ പന ദേസനാ ഏകബ്യഞ്ജനാദിയുത്താ വാ സബ്ബനിരോട്ഠബ്യഞ്ജനാ വാ സബ്ബവിസ്സട്ഠബ്യഞ്ജനാ വാ സബ്ബനിഗ്ഗഹിതബ്യഞ്ജനാ വാ, തസ്സ ദമിളകിരാതയവനാദിമിലക്ഖാനം ഭാസാ വിയ ബ്യഞ്ജനപാരിപൂരിയാ അഭാവതോ അബ്യഞ്ജനാ നാമ ദേസനാ ഹോതി. ഭഗവാ പന –

‘‘സിഥിലം ധനിതഞ്ച ദീഘരസ്സം, ലഹുകം ഗരുകഞ്ച നിഗ്ഗഹീതം;

സമ്ബന്ധം വവത്ഥിതം വിമുത്തം, ദസധാ ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാ പഭേദോ’’തി. –

ഏവം വുത്തം ദസവിധം ബ്യഞ്ജനം അമക്ഖേത്വാ പരിപുണ്ണബ്യഞ്ജനമേവ കത്വാ ധമ്മം ദേസേതി. തസ്മാ ‘‘സബ്യഞ്ജനം കത്വാ ദേസേതീ’’തി വുച്ചതി. കേവലപരിപുണ്ണന്തി ഏത്ഥ കേവലന്തി സകലാധിവചനം. പരിപുണ്ണന്തി അനൂനാധികവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സകലപരിപുണ്ണമേവ ദേസേതി, ഏകദേസനാപി അപരിപുണ്ണാ നത്ഥീതി. പരിസുദ്ധന്തി നിരുപക്കിലേസം. യോ ഹി ‘‘ഇമം ധമ്മദേസനം നിസ്സായ ലാഭം വാ സക്കാരം വാ ലഭിസ്സാമീ’’തി ദേസേതി, തസ്സ അപരിസുദ്ധാ ദേസനാ നാമ ഹോതി. ഭഗവാ പന ലോകാമിസനിരപേക്ഖോ ഹിതഫരണേനേവ മേത്താഭാവനായ മുദുഹദയോ ഉല്ലുമ്പനസഭാവസണ്ഠിതേന ചിത്തേന ദേസേതി. തസ്മാ പരിസുദ്ധം ദേസേതീതി വുച്ചതി. ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീതി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മചരിയന്തി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതം സകലം സാസനം. തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീതി സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം…പേ… പരിസുദ്ധം, ഏവം ദേസേന്തോ ച സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതം സകലസാസനബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി സേട്ഠട്ഠേന ബ്രഹ്മഭൂതം ചരിയം, ബ്രഹ്മഭൂതാനം വാ ബുദ്ധാദീനം ചരിയന്തി വുത്തം ഹോതി.

സാധു ഖോ പനാതി സുന്ദരം ഖോ പന, അത്ഥാവഹം സുഖാവഹന്തി വുത്തം ഹോതി. തഥാരൂപാനം അരഹതന്തി യഥാരൂപോ സോ ഭവം ഗോതമോ, ഏവരൂപാനം അനേകേഹിപി കപ്പകോടിസതസഹസ്സേഹി ദുല്ലഭദസ്സനാനം ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖിത്തേഹി അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിതേഹി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണവരേഹി സമാകിണ്ണമനോരമസരീരാനം അനപ്പകദസ്സനാനം അതിമധുരധമ്മനിഗ്ഘോസാനം യഥാഭൂതഗുണാധിഗമേന ലോകേ അരഹന്തോതി ലദ്ധസദ്ദാനം അരഹതം. ദസ്സനം ഹോതീതി പസാദസോമ്മാനി അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ദസ്സനമത്തമ്പി സാധു ഹോതി. സചേ പന അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതേന ബ്രഹ്മസ്സരേന ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ ഏകപദമ്പി സോതും ലഭിസ്സാമ, സാധുതരംയേവ ഭവിസ്സതീതി ഏവം അജ്ഝാസയം കത്വാ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി സബ്ബകിച്ചാനി പഹായ തുട്ഠമാനസാ അഗമംസു. അഞ്ജലിം പണാമേത്വാതി ഏതേ ഉഭതോപക്ഖികാ, തേ ഏവം ചിന്തേസും – ‘‘സചേ നോ മിച്ഛാദിട്ഠികാ ചോദേസ്സന്തി ‘കസ്മാ തുമ്ഹേ സമണം ഗോതമം വന്ദിത്ഥാ’തി, തേസം ‘കിം അഞ്ജലികരണമത്തേനാപി വന്ദിതം ഹോതീ’തി വക്ഖാമ. സചേ നോ സമ്മാദിട്ഠികാ ചോദേസ്സന്തി ‘കസ്മാ ഭഗവന്തം ന വന്ദിത്ഥാ’തി, ‘കിം സീസേന ഭൂമിം പഹരന്തേനേവ വന്ദിതം ഹോതി. നനു അഞ്ജലികമ്മമ്പി വന്ദനാ ഏവാ’തി വക്ഖാമാ’’തി.

നാമഗോത്തന്തി, ‘‘ഭോ ഗോതമ, അഹം അസുകസ്സ പുത്തോ ദത്തോ നാമ മിത്തോ നാമ ഇധാഗതോ’’തി വദന്താ നാമം സാവേന്തി നാമ. ‘‘ഭോ ഗോതമ, അഹം വാസേട്ഠോ നാമ കച്ചാനോ നാമ ഇധാഗതോ’’തി വദന്താ ഗോത്തം സാവേന്തി നാമ. ഏതേ കിര ദലിദ്ദാ ജിണ്ണകുലപുത്താ ‘‘പരിസമജ്ഝേ നാമഗോത്തവസേന പാകടാ ഭവിസ്സാമാ’’തി ഏവം അകംസു. യേ പന തുണ്ഹീഭൂതാ നിസീദിംസു, തേ കേരാടികാ ചേവ അന്ധബാലാ ച. തത്ഥ കേരാടികാ ‘‘ഏകം ദ്വേ കഥാസല്ലാപേ കരോന്തേ വിസ്സാസികോ ഹോതി, അഥ വിസ്സാസേ സതി ഏകം ദ്വേ ഭിക്ഖാ അദാതും ന യുത്ത’’ന്തി തതോ അത്താനം മോചേന്താ തുണ്ഹീഭൂതാ നിസീദന്തി. അന്ധബാലാ അഞ്ഞാണതായേവ അവക്ഖിത്തമത്തികാപിണ്ഡാ വിയ യത്ഥ കത്ഥചി തുണ്ഹീഭൂതാ നിസീദന്തി.

വേനാഗപുരികോതി വേനാഗപുരവാസീ. ഏതദവോചാതി പാദന്തതോ പട്ഠായ യാവ കേസഗ്ഗാ തഥാഗതസ്സ സരീരം ഓലോകേന്തോ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനസമുജ്ജലേഹി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി പടിമണ്ഡിതം സരീരാ നിക്ഖമിത്വാ സമന്തതോ അസീതിഹത്ഥപ്പദേസം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതാഹി ഛബ്ബണ്ണാഹി ഘനബുദ്ധരംസീഹി സമ്പരിവാരിതം തഥാഗതസ്സ സരീരം ദിസ്വാ സഞ്ജാതവിമ്ഹയോ വണ്ണം ഭണന്തോ ഏതം ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമാ’’തിആദിവചനം അവോച.

തത്ഥ യാവഞ്ചിദന്തി അധിമത്തപ്പമാണപരിച്ഛേദവചനമേതം. തസ്സ വിപ്പസന്നപദേന സദ്ധിം സമ്ബന്ധോ. യാവഞ്ച വിപ്പസന്നാനി അധിമത്തവിപ്പസന്നാനീതി അത്ഥോ. ഇന്ദ്രിയാനീതി ചക്ഖാദീനി ഛ ഇന്ദ്രിയാനി. തസ്സ ഹി പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം പതിട്ഠിതോകാസസ്സ വിപ്പസന്നതം ദിസ്വാ തേസം വിപ്പസന്നതാ പാകടാ അഹോസി. യസ്മാ പന സാ മനേ വിപ്പസന്നേയേവ ഹോതി, അവിപ്പസന്നചിത്താനഞ്ഹി ഇന്ദ്രിയപ്പസാദോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാസ്സ മനിന്ദ്രിയപ്പസാദോപി പാകടോ അഹോസി. തം ഏസ വിപ്പസന്നതം ഗഹേത്വാ ‘‘വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി ആഹ. പരിസുദ്ധോതി നിമ്മലോ. പരിയോദാതോതി പഭസ്സരോ. സാരദം ബദരപണ്ഡുന്തി സരദകാലേ ജാതം നാതിസുപരിപക്കം ബദരം. തഞ്ഹി പരിസുദ്ധഞ്ചേവ ഹോതി പരിയോദാതഞ്ച. താലപക്കന്തി സുപരിപക്കതാലഫലം. സമ്പതി ബന്ധനാ പമുത്തന്തി തംഖണഞ്ഞേവ ബന്ധനാ പമുത്തം. തസ്സ ഹി ബന്ധനമൂലം അപനേത്വാ പരമുഖം കത്വാ ഫലകേ ഠപിതസ്സ ചതുരങ്ഗുലമത്തം ഠാനം ഓലോകേന്താനം പരിസുദ്ധം പരിയോദാതം ഹുത്വാ ഖായതി. തം സന്ധായേവമാഹ. നേക്ഖം ജമ്ബോനദന്തി സുരത്തവണ്ണസ്സ ജമ്ബോനദസുവണ്ണസ്സ ഘടികാ. ദക്ഖകമ്മാരപുത്തസുപരികമ്മകതന്തി ദക്ഖേന സുവണ്ണകാരപുത്തേന സുട്ഠു കതപരികമ്മം. ഉക്കാമുഖേ സുകുസലസമ്പഹട്ഠന്തി സുവണ്ണകാരഉദ്ധനേ പചിത്വാ സുകുസലേന സുവണ്ണകാരേന ഘട്ടനപരിമജ്ജനഹംസനേന സുട്ഠു പഹട്ഠം സുപരിമദ്ദിതന്തി അത്ഥോ. പണ്ഡുകമ്ബലേ നിക്ഖിത്തന്തി അഗ്ഗിനാ പചിത്വാ ദീപിദാഠായ ഘംസിത്വാ ഗേരുകപരികമ്മം കത്വാ രത്തകമ്ബലേ ഠപിതം. ഭാസതേതി സഞ്ജാതഓഭാസതായ ഭാസതേ. തപതേതി അന്ധകാരവിദ്ധംസനതായ തപതേ. വിരോചതീതി വിജ്ജോതമാനം ഹുത്വാ വിരോചതി, സോഭതീതി അത്ഥോ.

ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനീതി ഏത്ഥ അതിക്കന്തപ്പമാണം ഉച്ചാസയനം നാമ, ആയതവിത്ഥതം അകപ്പിയഭണ്ഡം മഹാസയനം നാമ. ഇദാനി താനി ദസ്സേന്തോ സേയ്യഥിദം, ആസന്ദീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ആസന്ദീതി അതിക്കന്തപ്പമാണം ആസനം. പല്ലങ്കോതി പാദേസു വാളരൂപാനി ഠപേത്വാ കതോ. ഗോനകോതി ദീഘലോമകോ മഹാകോജവോ. ചതുരങ്ഗുലാധികാനി കിര തസ്സ ലോമാനി. ചിത്തകോതി വാനചിത്തം ഉണ്ണാമയത്ഥരണം. പടികാതി ഉണ്ണാമയോ സേതത്ഥരകോ. പടലികാതി ഘനപുപ്ഫോ ഉണ്ണാമയത്ഥരകോ, യോ ആമലകപട്ടോതിപി വുച്ചതി. തൂലികാതി തിണ്ണം തൂലാനം അഞ്ഞതരപുണ്ണാ തൂലികാ. വികതികാതി സീഹബ്യഗ്ഘാദിരൂപവിചിത്രോ ഉണ്ണാമയത്ഥരകോ. ഉദ്ദലോമീതി ഉഭതോദസം ഉണ്ണാമയത്ഥരണം. കേചി ഏകതോ ഉഗ്ഗതപുപ്ഫന്തി വദന്തി. ഏകന്തലോമീതി ഏകതോദസം ഉണ്ണാമയത്ഥരണം. കേചി ഉഭതോ ഉഗ്ഗതപുപ്ഫന്തി വദന്തി. കട്ടിസ്സന്തി രതനപരിസിബ്ബിതം കോസേയ്യകട്ടിസ്സമയം പച്ചത്ഥരണം. കോസേയ്യന്തി രതനപരിസിബ്ബിതമേവ കോസിയസുത്തമയം പച്ചത്ഥരണം. കുത്തകന്തി സോളസന്നം നാടകിത്ഥീനം ഠത്വാ നച്ചനയോഗ്ഗം ഉണ്ണാമയത്ഥരണം. ഹത്ഥത്ഥരാദയോ ഹത്ഥിപിട്ഠാദീസു അത്ഥരണകഅത്ഥരകാ ചേവ ഹത്ഥിരൂപാദീനി ദസ്സേത്വാ കതഅത്ഥരകാ ച. അജിനപ്പവേണീതി അജിനചമ്മേഹി മഞ്ചപ്പമാണേന സിബ്ബിത്വാ കതപ്പവേണീ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ.

നികാമലാഭീതി അതികാമലാഭീ ഇച്ഛിതിച്ഛിതലാഭീ. അകിച്ഛലാഭീതി അദുക്ഖലാഭീ. അകസിരലാഭീതി വിപുലലാഭീ മഹന്തലാഭീ, ഉളാരുളാരാനേവ ലഭതി മഞ്ഞേതി സന്ധായ വദതി. അയം കിര ബ്രാഹ്മണോ സയനഗരുകോ, സോ ഭഗവതോ വിപ്പസന്നിന്ദ്രിയാദിതം ദിസ്വാ ‘‘അദ്ധാ ഏസ ഏവരൂപേസു ഉച്ചാസയനമഹാസയനേസു നിസീദതി ചേവ നിപജ്ജതി ച. തേനസ്സ വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനി, പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഇമം സേനാസനവണ്ണം കഥേസി.

ലദ്ധാ ച പന ന കപ്പന്തീതി ഏത്ഥ കിഞ്ചി കിഞ്ചി കപ്പതി. സുദ്ധകോസേയ്യഞ്ഹി മഞ്ചേപി അത്ഥരിതും വട്ടതി, ഗോനകാദയോ ച ഭൂമത്ഥരണപരിഭോഗേന, ആസന്ദിയാ പാദേ ഛിന്ദിത്വാ, പല്ലങ്കസ്സ വാളേ ഭിന്ദിത്വാ, തൂലികം വിജടേത്വാ ‘‘ബിമ്ബോഹനഞ്ച കാതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൯൭) വചനതോ ഇമാനിപി ഏകേന വിധാനേന കപ്പന്തി. അകപ്പിയം പന ഉപാദായ സബ്ബാനേവ ന കപ്പന്തീതി വുത്താനി.

വനന്തഞ്ഞേവ പവിസാമീതി അരഞ്ഞംയേവ പവിസാമി. യദേവാതി യാനിയേവ. പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാതി സമന്തതോ ഊരുബദ്ധാസനം ബന്ധിത്വാ. ഉജും കായം പണിധായാതി അട്ഠാരസ പിട്ഠികണ്ടകേ കോടിയാ കോടിം പടിപാദേന്തോ ഉജും കായം ഠപേത്വാ. പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാതി കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖം സതിം ഠപേത്വാ, പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനം വാ കത്വാതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘പരീതി പരിഗ്ഗഹട്ഠോ. മുഖന്തി നിയ്യാനട്ഠോ. സതീതി ഉപട്ഠാനട്ഠോ. തേന വുച്ചതി പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൬൪). ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പടിലഭിത്വാ പച്ചക്ഖം കത്വാ വിഹരാമി. ഏവംഭൂതോതി ഏവം പഠമജ്ഝാനാദീസു അഞ്ഞതരസമങ്ഗീ ഹുത്വാ. ദിബ്ബോ മേ ഏസോ തസ്മിം സമയേ ചങ്കമോ ഹോതീതി ചത്താരി ഹി രൂപജ്ഝാനാനി സമാപജ്ജിത്വാ ചങ്കമന്തസ്സ ചങ്കമോ ദിബ്ബചങ്കമോ നാമ ഹോതി, സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ചങ്കമന്തസ്സാപി ചങ്കമോ ദിബ്ബചങ്കമോയേവ. ഠാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തഥാ ഇതരേസു ദ്വീസു വിഹാരേസു.

സോ ഏവം പജാനാമി ‘‘രാഗോ മേ പഹീനോ’’തി മഹാബോധിപല്ലങ്കേ അരഹത്തമഗ്ഗേന പഹീനരാഗമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘സോ ഏവം പജാനാമി രാഗോ മേ പഹീനോ’’തി ആഹ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമിനാ പന കിം കഥിതം ഹോതീതി? പച്ചവേക്ഖണാ കഥിതാ, പച്ചവേക്ഖണായ ഫലസമാപത്തി കഥിതാ. ഫലസമാപത്തിഞ്ഹി സമാപന്നസ്സപി സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സാപി ചങ്കമാദയോ അരിയചങ്കമാദയോ ഹോന്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൪. സരഭസുത്തവണ്ണനാ

൬൫. ചതുത്ഥേ രാജഗഹേതി ഏവംനാമകേ നഗരേ. ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേതി ഗിജ്ഝസദിസാനിസ്സ കൂടാനി, ഗിജ്ഝാ വാ തസ്സ കൂടേസു വസന്തീതി ഗിജ്ഝകൂടോ, തസ്മിം ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ. ഏതേനസ്സ രാജഗഹം ഗോചരഗാമം കത്വാ വിഹരന്തസ്സ വസനട്ഠാനം ദസ്സിതം. ഗിജ്ഝകൂടസ്മിഞ്ഹി തഥാഗതം ഉദ്ദിസ്സ വിഹാരോ കാരിതോ, ഗിജ്ഝകൂടവിഹാരോത്വേവസ്സ നാമം. തത്ഥായം തസ്മിം സമയേ വിഹരതീതി. സരഭോ നാമ പരിബ്ബാജകോ അചിരപക്കന്തോ ഹോതീതി സരഭോതി ഏവംനാമകോ പരിബ്ബാജകോ ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ പക്കന്തോ ഹോതി, അധുനാ വിബ്ഭന്തോതി അത്ഥോ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ഹി ലോകേ ഉപ്പന്നേ തിത്ഥിയാ നട്ഠലാഭസക്കാരാ അഹേസും, തിണ്ണം രതനാനം മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി. യഥാഹ –

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പന പരിബ്ബാജകാ അസക്കതാ ഹോന്തി അഗരുകതാ അമാനിതാ അപൂജിതാ ന ലാഭിനോ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി (ഉദാ.൧൪; സം.നി.൧.൨.൭൦).

തേ ഏവം പരിഹീനലാഭസക്കാരാ പഞ്ചസതമത്താ ഏകസ്മിം പരിബ്ബാജകാരാമേ സന്നിപതിത്വാ സമ്മന്തയിംസു – ‘‘ഭോ, മയം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ ഹതലാഭസക്കാരാ ജാതാ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാനഞ്ചസ്സ ഏകം അവണ്ണം ഉപധാരേഥ, അവണ്ണം പത്ഥരിത്വാ ഏതസ്സ സാസനം ഗരഹിത്വാ അമ്ഹാകം ലാഭസക്കാരം ഉപ്പാദേസ്സാമാ’’തി. തേ വജ്ജം ഓലോകേന്താ – ‘‘തീസു ദ്വാരേസു ആജീവേ ചാതി ചതൂസുപി ഠാനേസു സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വജ്ജം പസ്സിതും ന സക്കാ, ഇമാനി ചത്താരി ഠാനാനി മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഓലോകേഥാ’’തി ആഹംസു. അഥ നേസം അന്തരേ ഏകോ ഏവമാഹ – ‘‘അഹം അഞ്ഞം ന പസ്സാമി, ഇമേ അന്വഡ്ഢമാസം സന്നിപതിത്വാ ദ്വാരവാതപാനാനി പിധായ സാമണേരാനമ്പി പവേസനം ന ദേന്തി. ജീവിതസദിസാപി ഉപട്ഠാകാ ദട്ഠും ന ലഭന്തി, ആവട്ടനിമായം ഓസാരേത്വാ ഓസാരേത്വാ ജനം ആവട്ടേത്വാ ആവട്ടേത്വാ ഖാദന്തി. സചേ തം മയം ആഹരിതും സക്ഖിസ്സാമ, ഏവം നോ ലാഭസക്കാരഉളാരോ ഭവിസ്സതീ’’തി. അപരോപി ഏവമേവ വദന്തോ ഉട്ഠാസി. സബ്ബേ ഏകവാദാ അഹേസും. തതോ ആഹംസു – ‘‘യോ തം ആഹരിതും സക്ഖിസ്സതി, തം മയം അമ്ഹാകം സമയേ ജേട്ഠകം കരിസ്സാമാ’’തി.

തതോ കോടിതോ പട്ഠായ ‘‘ത്വം സക്ഖിസ്സസി, ത്വം സക്ഖിസ്സസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അഹം ന സക്ഖിസ്സാമി, അഹം ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി ബഹൂഹി വുത്തേ സരഭം പുച്ഛിംസു – ‘‘ത്വം സക്ഖിസ്സസി ആചരിയാ’’തി. സോ ആഹ – ‘‘അഗരു ഏതം ആഹരിതും, സചേ തുമ്ഹേ അത്തനോ കഥായ ഠത്വാ മം ജേട്ഠകം കരിസ്സഥാ’’തി. അഗരു ഏതമാചരിയ ആഹര, ത്വം കതോയേവാസി അമ്ഹേഹി ജേട്ഠകോതി. സോ ആഹ – ‘‘തം ആഹരന്തേന ഥേനേത്വാ വാ വിലുമ്പിത്വാ വാ ആഹരിതും ന സക്കാ, സമണസ്സ പന ഗോതമസ്സ സാവകസദിസേന ഹുത്വാ തസ്സ സാവകേ വന്ദിത്വാ വത്തപടിവത്തം കത്വാ തേസം പത്തേ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ ആഹരിതും സക്കാ. രുച്ചതി വോ ഏതസ്സ ഏത്തകസ്സ കിരിയാ’’തി. യംകിഞ്ചി കത്വാ ആഹരിത്വാ ച നോ ദേഹീതി. തേന ഹി മം ദിസ്വാ അപസ്സന്താ വിയ ഭവേയ്യാഥാതി പരിബ്ബാജകാനം സഞ്ഞം ദത്വാ ദുതിയദിവസേ പാതോവ ഉട്ഠായ ഗിജ്ഝകൂടമഹാവിഹാരം ഗന്ത്വാ ദിട്ഠദിട്ഠാനം ഭിക്ഖൂനം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന പാദേ വന്ദി. ഭിക്ഖൂ ആഹംസു – ‘‘അഞ്ഞേ പരിബ്ബാജകാ ചണ്ഡാ ഫരുസാ, അയം പന സദ്ധോ ഭവിസ്സതി പസന്നോ’’തി. ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ഞത്വാ യുത്തട്ഠാനസ്മിംയേവ പബ്ബജിതാ, മയം പന അനുപധാരേത്വാ അതിത്ഥേനേവ പക്ഖന്താ അനിയ്യാനികമഗ്ഗേ വിചരാമാതി. സോ ഏവം വത്വാ ദിട്ഠേ ദിട്ഠേ ഭിക്ഖൂ പുനപ്പുനം വന്ദതി, ന്ഹാനോദകാദീനി പടിയാദേതി, ദന്തകട്ഠം കപ്പിയം കരോതി, പാദേ ധോവതി മക്ഖേതി, അതിരേകഭത്തം ലഭിത്വാ ഭുഞ്ജതി.

തം ഇമിനാ നീഹാരേന വസന്തം ഏകോ മഹാഥേരോ ദിസ്വാ, ‘‘പരിബ്ബാജക, ത്വം സദ്ധോ പസന്നോ, കിം ന പബ്ബജസീ’’തി. കോ മം, ഭന്തേ, പബ്ബാജേസ്സതി. മയഞ്ഹി ചിരകാലം ഭദന്താനം പച്ചത്ഥികാ ഹുത്വാ വിചരിമ്ഹാതി. ഥേരോ ‘‘സചേ ത്വം പബ്ബജിതുകാമോ, അഹം തം പബ്ബാജേസ്സാമീ’’തി വത്വാ പബ്ബാജേസി. സോ പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ നിരന്തരം വത്തപടിവത്തമകാസി. അഥ നം ഥേരോ വത്തേ പസീദിത്വാ നചിരസ്സേവ ഉപസമ്പാദേസി. സോ ഉപോസഥദിവസേ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഉപോസഥഗ്ഗം പവിസിത്വാ ഭിക്ഖൂ മഹന്തേന ഉസ്സാഹേന പാതിമോക്ഖം പഗ്ഗണ്ഹന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമിനാ നീഹാരേന ഓസാരേത്വാ ഓസാരേത്വാ ലോകം ഖാദന്തി, കതിപാഹേന ഹരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. സോ പരിവേണം ഗന്ത്വാ ഉപജ്ഝായം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കോ നാമോ അയം ധമ്മോ’’തി പുച്ഛി. പാതിമോക്ഖോ നാമ, ആവുസോതി. ഉത്തമധമ്മോ ഏസ, ഭന്തേ, ഭവിസ്സതീതി. ആമ, ആവുസോ, സകലസാസനധാരണീ അയം സിക്ഖാതി. ഭന്തേ, സചേ ഏസ സിക്ഖാധമ്മോ ഉത്തമോ, ഇമമേവ പഠമം ഗണ്ഹാമീതി. ഗണ്ഹാവുസോതി ഥേരോ സമ്പടിച്ഛി. സോ ഗണ്ഹന്തോ പരിബ്ബാജകേ പസ്സിത്വാ ‘‘കീദിസം ആചരിയാ’’തി പുച്ഛിതോ, ‘‘ആവുസോ, മാ ചിന്തയിത്ഥ, കതിപാഹേന ആഹരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ നചിരസ്സേവ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഉപജ്ഝായം ആഹ – ‘‘ഏത്തകമേവ, ഭന്തേ, ഉദാഹു അഞ്ഞമ്പി അത്ഥീ’’തി. ഏത്തകമേവ, ആവുസോതി.

സോ പുനദിവസേ യഥാനിവത്ഥപാരുതോവ ഗഹിതനീഹാരേനേവ പത്തം ഗഹേത്വാ ഗിജ്ഝകൂടാ നിക്ഖമ്മ പരിബ്ബാജകാരാമം അഗമാസി. പരിബ്ബാജകാ ദിസ്വാ ‘‘കീദിസം, ആചരിയ, നാസക്ഖിത്ഥ മഞ്ഞേ ആവട്ടനിമായം ആഹരിതു’’ന്തി തം പരിവാരയിംസു. മാ ചിന്തയിത്ഥ, ആവുസോ, ആഹടാ മേ ആവട്ടനിമായാ, ഇതോ പട്ഠായ അമ്ഹാകം ലാഭസക്കാരോ മഹാ ഭവിസ്സതി. തുമ്ഹേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമഗ്ഗാ ഹോഥ, മാ വിവാദം അകത്ഥാതി. സചേ തേ, ആചരിയ, സുഗ്ഗഹിതാ, അമ്ഹേപി നം വാചേഹീതി. സോ ആദിതോ പട്ഠായ പാതിമോക്ഖം ഓസാരേസി. അഥ തേ സബ്ബേപി – ‘‘ഏഥ, ഭോ, നഗരേ വിചരന്താ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അവണ്ണം കഥേസ്സാമാ’’തി അനുഗ്ഘാടിതേസുയേവ നഗരദ്വാരേസു ദ്വാരസമീപം ഗന്ത്വാ വിവടേന ദ്വാരേന സബ്ബപഠമം പവിസിംസു. ഏവം സലിങ്ഗേനേവ അപക്കന്തം തം പരിബ്ബാജകം സന്ധായ – ‘‘സരഭോ നാമ പരിബ്ബാജകോ അചിരപക്കന്തോ ഹോതീ’’തി വുത്തം.

തം ദിവസം പന ഭഗവാ പച്ചൂസസമയേ ലോകം ഓലോകേന്തോ ഇദം അദ്ദസ – ‘‘അജ്ജ സരഭോ പരിബ്ബാജകോ നഗരേ വിചരിത്വാ പകാസനീയകമ്മം കരിസ്സതി, തിണ്ണം രതനാനം അവണ്ണം കഥേന്തോ വിസം സിഞ്ചിത്വാ പരിബ്ബാജകാരാമം ഗമിസ്സതി, അഹമ്പി തത്ഥേവ ഗമിസ്സാമി, ചതസ്സോപി പരിസാ തത്ഥേവ ഓസരിസ്സന്തി. തസ്മിം സമാഗമേ ചതുരാസീതി പാണസഹസ്സാനി അമതപാനം പിവിസ്സന്തീ’’തി. തതോ ‘‘തസ്സ ഓകാസോ ഹോതു, യഥാരുചിയാ അവണ്ണം പത്ഥരതൂ’’തി ചിന്തേത്വാ ആനന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘ആനന്ദ, അട്ഠാരസസു മഹാവിഹാരേസു ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മയാ സദ്ധിംയേവ പിണ്ഡായ ചരിതും ആരോചേഹീ’’തി. ഥേരോ തഥാ അകാസി. ഭിക്ഖൂ പത്തചീവരമാദായ സത്ഥാരമേവ പരിവാരയിംസു. സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ആദായ ദ്വാരഗാമസമീപേയേവ പിണ്ഡായ ചരി. സരഭോപി പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം നഗരം പവിട്ഠോ തത്ഥ തത്ഥ പരിസമജ്ഝേ രാജദ്വാരവീഥിചതുക്കാദീസു ച ഗന്ത്വാ ‘‘അഞ്ഞാതോ മയാ സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം ധമ്മോ’’തിആദീനി അഭാസി. തം സന്ധായ സോ രാജഗഹേ പരിസതി ഏവം വാചം ഭാസതീതിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഞ്ഞാതോതി ഞാതോ അവബുദ്ധോ, പാകടം കത്വാ ഉഗ്ഗഹിതോതി ദീപേതി. അഞ്ഞായാതി ജാനിത്വാ. അപക്കന്തോതി സലിങ്ഗേനേവ അപക്കന്തോ. സചേ ഹി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാസനേ കോചി സാരോ അഭവിസ്സ, നാഹം അപക്കമിസ്സം. തസ്സ പന സാസനം അസാരം നിസ്സാരം, ആവട്ടനിമായം ഓസാരേത്വാ സമണാ ലോകം ഖാദന്തീതി ഏവമത്ഥം ദീപേന്തോ ഏവമാഹ.

അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂതി അഥ ഏവം തസ്മിം പരിബ്ബാജകേ ഭാസമാനേ അരഞ്ഞവാസിനോ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ ‘‘അസുകട്ഠാനം നാമ സത്ഥാ പിണ്ഡായ ചരിതും ഗതോ’’തി അജാനന്താ ഭിക്ഖാചാരവേലായം രാജഗഹം പിണ്ഡായ പവിസിംസു. തേ സന്ധായേതം വുത്തം. അസ്സോസുന്തി സുണിംസു. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി ‘‘ഇമം കാരണം ദസബലസ്സ ആരോചേസ്സാമാ’’തി ഉപസങ്കമിംസു.

സിപ്പിനികാതീരന്തി സിപ്പിനികാതി ഏവംനാമികായ നദിയാ തീരം. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേനാതി കായങ്ഗവാചങ്ഗാനി അചോപേത്വാ അബ്ഭന്തരേ ഖന്തിം ധാരേത്വാ ചിത്തേനേവ അധിവാസേസീതി അത്ഥോ. ഏവം അധിവാസേത്വാ പുന ചിന്തേസി – ‘‘കിം നു ഖോ അജ്ജ മയാ സരഭസ്സ വാദം മദ്ദിതും ഗച്ഛന്തേന ഏകകേന ഗന്തബ്ബം, ഉദാഹു ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതേനാ’’തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – സചാഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഗമിസ്സാമി, മഹാജനോ ഏവം ചിന്തേസ്സതി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ വാദുപ്പത്തിട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ പക്ഖം ഉക്ഖിപിത്വാ ഗന്ത്വാ പരിസബലേന ഉപ്പന്നം വാദം മദ്ദതി, പരവാദീനം സീസം ഉക്ഖിപിതും ന ദേതീ’’തി. ന ഖോ പന മയ്ഹം ഉപ്പന്നേ വാദേ പരം ഗഹേത്വാ മദ്ദനകിച്ചം അത്ഥി, അഹമേവ ഗന്ത്വാ മദ്ദിസ്സാമി. അനച്ഛരിയം ചേതം യ്വാഹം ഇദാനി ബുദ്ധഭൂതോ അത്തനോ ഉപ്പന്നം വാദം മദ്ദേയ്യം, ചരിയം ചരണകാലേ അഹേതുകപടിസന്ധിയം നിബ്ബത്തേനാപി ഹി മയാ വഹിതബ്ബം ധുരം അഞ്ഞോ വഹിതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി. ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ സാധനത്ഥം –

‘‘യതോ യതോ ഗരു ധുരം, യതോ ഗമ്ഭീരവത്തനീ;

തദാസ്സു കണ്ഹം യുഞ്ജേന്തി, സ്വാസ്സു തം വഹതേ ധുര’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൨൯) –

ഇദം കണ്ഹജാതകം ആഹരിതബ്ബം. അതീതേ കിര ഏകോ സത്ഥവാഹോ ഏകിസ്സാ മഹല്ലികായ ഗേഹേ നിവാസം ഗണ്ഹി. അഥസ്സ ഏകിസ്സാ ധേനുയാ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. സാ ഏകം വച്ഛകം വിജായി. മഹല്ലികായ വച്ഛകം ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ പുത്തസിനേഹോ ഉദപാദി. പുനദിവസേ സത്ഥവാഹപുത്തോ – ‘‘തവ ഗേഹവേതനം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. മഹല്ലികാ ‘‘മയ്ഹം അഞ്ഞേന കിച്ചം ന അത്ഥി, ഇമമേവ വച്ഛകം ദേഹീ’’തി ആഹ. ഗണ്ഹ, അമ്മാതി. സാ തം ഗണ്ഹിത്വാ ഖീരം പായേത്വാ യാഗുഭത്തതിണാദീനി ദദമാനാ പോസേസി. സോ വുദ്ധിമന്വായ പരിപുണ്ണരൂപോ ബലവീരിയസമ്പന്നോ അഹോസി സമ്പന്നാചാരോ, കാളകോ നാമ നാമേന. അഥേകസ്സ സത്ഥവാഹസ്സ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി ആഗച്ഛന്തസ്സ ഉദകഭിന്നട്ഠാനേ സകടചക്കം ലഗ്ഗി. സോ ദസപി വീസമ്പി തിംസമ്പി യോജേത്വാ നീഹരാപേതും അസക്കോന്തോ കാളകം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘താത, തവ വേതനം ദസ്സാമി, സകടം മേ ഉക്ഖിപിത്വാ ദേഹീ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ തം ആദായ – ‘‘അഞ്ഞോ ഇമിനാ സദ്ധിം ധുരം വഹിതും സമത്ഥോ നത്ഥീ’’തി ധുരസകടേ യോത്തം ബന്ധിത്വാ തം ഏകകംയേവ യോജേസി. സോ തം സകടം ഉക്ഖിപിത്വാ ഥലേ പതിട്ഠാപേത്വാ ഏതേനേവ നിഹാരേന പഞ്ച സകടസതാനി നീഹരി. സോ സബ്ബപച്ഛിമസകടം നീഹരിത്വാ മോചിയമാനോ ‘‘സു’’ന്തി കത്വാ സീസം ഉക്ഖിപി.

സത്ഥവാഹോ ‘‘അയം ഏത്തകാനി സകടാനി ഉക്ഖിപന്തോ ഏവം ന അകാസി, വേതനത്ഥം മഞ്ഞേ കരോതീ’’തി സകടഗണനായ കഹാപണേ ഗഹേത്വാ പഞ്ചസതഭണ്ഡികം തസ്സ ഗീവായ ബന്ധാപേസി. സോ അഞ്ഞേസം അത്തനോ സന്തികം അല്ലീയിതും അദേന്തോ ഉജുകം ഗേഹമേവ അഗമാസി. മഹല്ലികാ ദിസ്വാ മോചേത്വാ കഹാപണഭാവം ഞത്വാ ‘‘കസ്മാ, പുത്ത, ഏവമകാസി, മാ ത്വം ‘മയാ കമ്മം കത്വാ ആഭതേന അയം ജീവിസ്സതീ’തി സഞ്ഞമകാസീ’’തി വത്വാ ഗോണം ഉണ്ഹോദകേന ന്ഹാപേത്വാ തേലേന അബ്ഭഞ്ജിത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ പുന മാ ഏവമകാസീ’’തി ഓവദി. ഏവം സത്ഥാ ‘‘ചരിയം ചരണകാലേ അഹേതുകപടിസന്ധിയം നിബ്ബത്തേനാപി ഹി മയാ വഹിതബ്ബധുരം അഞ്ഞോ വഹിതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏകകോവ അഗമാസി. തം ദസ്സേതും അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതിആദി വുത്തം.

തത്ഥ പടിസല്ലാനാതി പുഥുത്താരമ്മണേഹി ചിത്തം പടിസംഹരിത്വാ സല്ലാനതോ, ഫലസമാപത്തിതോതി അത്ഥോ. തേനുപസങ്കമീതി പരിബ്ബാജകേസു സകലനഗരേ പകാസനീയകമ്മം കത്വാ നഗരാ നിക്ഖമ്മ പരിബ്ബാജകാരാമേ സന്നിപതിത്വാ ‘‘സചേ, ആവുസോ സരഭ, സമണോ ഗോതമോ ആഗമിസ്സതി, കിം കരിസ്സസീ’’തി. സമണേ ഗോതമേ ഏകം കരോന്തേ അഹം ദ്വേ കരിസ്സാമി, ദ്വേ കരോന്തേ ചത്താരി, ചത്താരി കരോന്തേ പഞ്ച, പഞ്ച കരോന്തേ ദസ, ദസ കരോന്തേ വീസതി, വീസതി കരോന്തേ തിംസം, തിംസം കരോന്തേ ചത്താലീസം, ചത്താലീസം കരോന്തേ പഞ്ഞാസം, പഞ്ഞാസം കരോന്തേ സതം, സതം കരോന്തേ സഹസ്സം കരിസ്സാമീതി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞം സീഹനാദകഥം സമുട്ഠാപേത്വാ നിസിന്നേസു ഉപസങ്കമി.

ഉപസങ്കമന്തോ പന യസ്മാ പരിബ്ബാജകാരാമസ്സ നഗരമജ്ഝേനേവ മഗ്ഗോ, തസ്മാ സുരത്തദുപട്ടം നിവാസേത്വാ സുഗതമഹാചീവരം പാരുപിത്വാ വിസ്സട്ഠബലോ രാജാ വിയ ഏകകോവ നഗരമജ്ഝേന അഗമാസി. മിച്ഛാദിട്ഠികാ ദിസ്വാ ‘‘പരിബ്ബാജകാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പകാസനീയകമ്മം കരോന്താ അവണ്ണം പത്ഥരിംസു, സോ ഏതേ അനുവത്തിത്വാ സഞ്ഞാപേതും ഗച്ഛതി മഞ്ഞേ’’തി അനുബന്ധിംസു. സമ്മാദിട്ഠികാപി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പത്തചീവരം ആദായ ഏകകോവ നിക്ഖന്തോ, അജ്ജ സരഭേന സദ്ധിം മഹാധമ്മസങ്ഗാമോ ഭവിസ്സതി. മയമ്പി തസ്മിം സമാഗമേ കായസക്ഖിനോ ഭവിസ്സാമാ’’തി അനുബന്ധിംസു. സത്ഥാ പസ്സന്തസ്സേവ മഹാജനസ്സ പരിബ്ബാജകാരാമം ഉപസങ്കമി.

പരിബ്ബാജകാ രുക്ഖാനം ഖന്ധവിടപസാഖന്തരേഹി സമുഗ്ഗച്ഛന്താ ഛബ്ബണ്ണഘനബുദ്ധരസ്മിയോ ദിസ്വാ ‘‘അഞ്ഞദാ ഏവരൂപോ ഓഭാസോ നാമ നത്ഥി, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ഉല്ലോകേത്വാ ‘‘സമണോ ഗോതമോ ആഗച്ഛതീ’’തി ആഹംസു. തം സുത്വാവ സരഭോ ജാണുകന്തരേ സീസം ഠപേത്വാ അധോമുഖോ നിസീദി. ഏവം തസ്മിം സമയേ ഭഗവാ തം ആരാമം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. തഥാഗതോ ഹി ജമ്ബുദീപതലേ അഗ്ഗകുലേ ജാതത്താ അഗ്ഗാസനാരഹോതിസ്സ സബ്ബത്ഥ ആസനം പഞ്ഞത്തമേവ ഹോതി. ഏവം പഞ്ഞത്തേ മഹാരഹേ ബുദ്ധാസനേ നിസീദി.

തേ പരിബ്ബാജകാ സരഭം പരിബ്ബാജകം ഏതദവോചുന്തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ കിര സരഭേന സദ്ധിം ഏത്തകം കഥേന്തേയേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സത്ഥു പദാനുപദികോ ഹുത്വാ പരിബ്ബാജകാരാമം സമ്പാപുണി, ചതസ്സോപി പരിസാ പരിബ്ബാജകാരാമേയേവ ഓസരിംസു. തതോ തേ പരിബ്ബാജകാ ‘‘അച്ഛരിയം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ കമ്മം, സകലനഗരം വിചരിത്വാ അവണ്ണം പത്ഥരിത്വാ പകാസനീയകമ്മം കത്വാ ആഗതാനം വേരീനം പടിസത്തൂനം പച്ചാമിത്താനം സന്തികം ആഗന്ത്വാ ഥോകമ്പി വിഗ്ഗാഹികകഥം ന കഥേസി, ആഗതകാലതോ പട്ഠായ സതപാകതേലേന മക്ഖേന്തോ വിയ അമതപാനം പായേന്തോ വിയ മധുരകഥം കഥേതീ’’തി സബ്ബേപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അനുവത്തന്താ ഏതദവോചും.

യാചേയ്യാസീതി ആയാചേയ്യാസി പത്ഥേയ്യാസി പിഹേയ്യാസി. തുണ്ഹീഭൂതോതി തുണ്ഹീഭാവം ഉപഗതോ. മങ്കുഭൂതോതി നിത്തേജതം ആപന്നോ. പത്തക്ഖന്ധോതി ഓനതഗീവോ. അധോമുഖോതി ഹേട്ഠാമുഖോ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോതി ‘‘അഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സബ്ബേ ധമ്മാ മയാ അഭിസമ്ബുദ്ധാ’’തി ഏവം പടിജാനതോ തവ. അനഭിസമ്ബുദ്ധാതി ഇമേ നാമ ധമ്മാ തയാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാ. തത്ഥാതി തേസു അനഭിസമ്ബുദ്ധാതി ഏവം ദസ്സിതധമ്മേസു. അഞ്ഞേന വാ അഞ്ഞം പടിചരിസ്സതീതി അഞ്ഞേന വാ വചനേന അഞ്ഞം വചനം പടിച്ഛാദേസ്സതി, അഞ്ഞം പുച്ഛിതോ അഞ്ഞം കഥേസ്സതീതി അധിപ്പായോ. ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേസ്സതീതി ബഹിദ്ധാ അഞ്ഞം ആഗന്തുകകഥം ആഹരന്തോ പുരിമകഥം അപനാമേസ്സതി. അപ്പച്ചയന്തി അനഭിരദ്ധിം അതുട്ഠാകാരം പാതുകരിസ്സതീതി പാകടം കരിസ്സതി. ഏത്ഥ ച അപ്പച്ചയേന ദോമനസ്സം വുത്തം, പുരിമേഹി ദ്വീഹി മന്ദബലവഭേദോ കോധോയേവ.

ഏവം ഭഗവാ പഠമവേസാരജ്ജേന സീഹനാദം നദിത്വാ പുന ദുതിയാദീഹി നദന്തോ യോ ഖോ മം പരിബ്ബാജകാതിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്സ ഖോ പന തേ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോതി യസ്സ മഗ്ഗസ്സ വാ ഫലസ്സ വാ അത്ഥായ തയാ ചതുസച്ചധമ്മോ ദേസിതോ. സോ ന നിയ്യാതീതി സോ ധമ്മോ ന നിയ്യാതി ന നിഗ്ഗച്ഛതി, ന തം അത്ഥം സാധേതീതി വുത്തം ഹോതി. തക്കരസ്സാതി യോ നം കരോതി, തസ്സ പടിപത്തിപൂരകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാതി അത്ഥോ. സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാതി ഹേതുനാ നയേന കാരണേന സകലസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ ഖയായ. അഥ വാ യസ്സ ഖോ പന തേ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോതി യസ്സ തേ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോ. സേയ്യഥിദം – രാഗപടിഘാതത്ഥായ അസുഭകമ്മട്ഠാനം, ദോസപടിഘാതത്ഥായ മേത്താഭാവനാ, മോഹപടിഘാതത്ഥായ പഞ്ച ധമ്മാ, വിതക്കുപച്ഛേദായ ആനാപാനസ്സതി. സോ ന നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാതി സോ ധമ്മോ യോ നം യഥാദേസിതം കരോതി, തസ്സ തക്കരസ്സ സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന കാരണേന വട്ടദുക്ഖക്ഖയായ ന നിയ്യാതി ന നിഗ്ഗച്ഛതി, തം അത്ഥം ന സാധേതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. സേയ്യഥാപി സരഭോ പരിബ്ബാജകോതി യഥാ അയം സരഭോ പരിബ്ബാജകോ പജ്ഝായന്തോ അപ്പടിഭാനോ നിസിന്നോ, ഏവം നിസീദിസ്സതീതി.

ഏവം തീഹി പദേഹി സീഹനാദം നദിത്വാ ദേസനം നിവത്തേന്തസ്സേവ തഥാഗതസ്സ തസ്മിം ഠാനേ സന്നിപതിതാ ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സപരിമാണാ പരിസാ അമതപാനം പിവി, സത്ഥാ പരിസായ അമതപാനസ്സ പീതഭാവം ഞത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പക്കാമി. തമത്ഥം ദസ്സേതും അഥ ഖോ ഭഗവാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സീഹനാദന്തി സേട്ഠനാദം അഭീതനാദം അപ്പടിനാദം. വേഹാസം പക്കാമീതി അഭിഞ്ഞാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അധിട്ഠായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന ആകാസം പക്ഖന്ദി. ഏവം പക്ഖന്ദോ ച പന തംഖണഞ്ഞേവ ഗിജ്ഝകൂടമഹാവിഹാരേ പതിട്ഠാസി.

വാചായ സന്നിതോദകേനാതി വചനപതോദേന. സഞ്ജമ്ഭരിമകംസൂതി സമ്ഭരിതം നിരന്തരഫുടം അകംസു, ഉപരി വിജ്ഝിംസൂതി വുത്തം ഹോതി. ബ്രഹാരഞ്ഞേതി മഹാരഞ്ഞേ. സീഹനാദം നദിസ്സാമീതി സീഹസ്സ നദതോ ആകാരം ദിസ്വാ ‘‘അയമ്പി തിരച്ഛാനഗതോ, അഹമ്പി, ഇമസ്സ ചത്താരോ പാദാ, മയ്ഹമ്പി, അഹമ്പി ഏവമേവ സീഹനാദം നദിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. സോ സീഹസ്സ സമ്മുഖാ നദിതും അസക്കോന്തോ തസ്മിം ഗോചരായ പക്കന്തേ ഏകകോ നദിതും ആരഭി. അഥസ്സ സിങ്ഗാലസദ്ദോയേവ നിച്ഛരി. തേന വുത്തം – സിങ്ഗാലകംയേവ നദതീതി. ഭേരണ്ഡകന്തി തസ്സേവ വേവചനം. അപിച ഭിന്നസ്സരം അമനാപസദ്ദം നദതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏവമേവ ഖോ ത്വന്തി ഇമിനാ ഓപമ്മേന പരിബ്ബാജകാ തഥാഗതം സീഹസദിസം കത്വാ സരഭം സിങ്ഗാലസദിസം അകംസു. അമ്ബുകസഞ്ചരീതി ഖുദ്ദകകുക്കുടികാ. പുരിസകരവിതം രവിസ്സാമീതി മഹാകുക്കുടം രവന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഇമസ്സപി ദ്വേ പാദാ ദ്വേ പക്ഖാ, മയ്ഹമ്പി തഥേവ, അഹമ്പി ഏവരൂപം രവിതം രവിസ്സാമീ’’തി സാ തസ്സ സമ്മുഖാ രവിതും അസക്കോന്തീ തസ്മിം പക്കന്തേ രവമാനാ കുക്കുടികാരവംയേവ രവി. തേന വുത്തം – അമ്ബുകസഞ്ചരിരവിതംയേവ രവതീതി. ഉസഭോതി ഗോണോ. സുഞ്ഞായാതി തുച്ഛായ ജേട്ഠകവസഭേഹി വിരഹിതായ. ഗമ്ഭീരം നദിതബ്ബം മഞ്ഞതീതി ജേട്ഠകവസഭസ്സ നാദസദിസം ഗമ്ഭീരനാദം നദിതബ്ബം മഞ്ഞതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൫. കേസമുത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൬൬. പഞ്ചമേ കാലാമാനം നിഗമോതി കാലാമാ നാമ ഖത്തിയാ, തേസം നിഗമോ. കേസമുത്തിയാതി കേസമുത്തനിഗമവാസിനോ. ഉപസങ്കമിംസൂതി സപ്പിനവനീതാദിഭേസജ്ജാനി ചേവ അട്ഠവിധപാനകാനി ച ഗാഹാപേത്വാ ഉപസങ്കമിംസു. സകംയേവ വാദം ദീപേന്തീതി അത്തനോയേവ ലദ്ധിം കഥേന്തി. ജോതേന്തീതി പകാസേന്തി. ഖുംസേന്തീതി ഘട്ടേന്തി. വമ്ഭേന്തീതി അവജാനന്തി. പരിഭവന്തീതി ലാമകം കരോന്തി. ഓമക്ഖിം കരോന്തീതി ഉക്ഖിത്തകം കരോന്തി, ഉക്ഖിപിത്വാ ഛഡ്ഡേന്തി. അപരേപി, ഭന്തേതി സോ കിര അടവിമുഖേ ഗാമോ, തസ്മാ തത്ഥ അടവിം അതിക്കന്താ ച അതിക്കമിതുകാമാ ച വാസം കപ്പേന്തി. തേസുപി പഠമം ആഗതാ അത്തനോ ലദ്ധിം ദീപേത്വാ പക്കമിംസു, പച്ഛാ ആഗതാ ‘‘കിം തേ ജാനന്തി, അമ്ഹാകം അന്തേവാസികാ തേ, അമ്ഹാകം സന്തികേ കിഞ്ചി കിഞ്ചി സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിംസൂ’’തി അത്തനോ ലദ്ധിം ദീപേത്വാ പക്കമിംസു. കാലാമാ ഏകലദ്ധിയമ്പി സണ്ഠഹിതും ന സക്ഖിംസു. തേ ഏതമത്ഥം ദീപേത്വാ ഭഗവതോ ഏവമാരോചേത്വാ തേസം നോ, ഭന്തേതിആദിമാഹംസു. തത്ഥ ഹോതേവ കങ്ഖാതി ഹോതിയേവ കങ്ഖാ. വിചികിച്ഛാതി തസ്സേവ വേവചനം. അലന്തി യുത്തം.

മാ അനുസ്സവേനാതി അനുസ്സവകഥായപി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ പരമ്പരായാതി പരമ്പരകഥായപി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ ഇതികിരായാതി ഏവം കിര ഏതന്തി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ പിടകസമ്പദാനേനാതി അമ്ഹാകം പിടകതന്തിയാ സദ്ധിം സമേതീതി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ തക്കഹേതൂതി തക്കഗ്ഗാഹേനപി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ നയഹേതൂതി നയഗ്ഗാഹേനപി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ ആകാരപരിവിതക്കേനാതി സുന്ദരമിദം കാരണന്തി ഏവം കാരണപരിവിതക്കേനപി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാതി അമ്ഹാകം നിജ്ഝായിത്വാ ഖമിത്വാ ഗഹിതദിട്ഠിയാ സദ്ധിം സമേതീതിപി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ ഭബ്ബരൂപതായാതി അയം ഭിക്ഖു ഭബ്ബരൂപോ, ഇമസ്സ കഥം ഗഹേതും യുത്തന്തിപി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ സമണോ നോ ഗരൂതി അയം സമണോ അമ്ഹാകം ഗരു, ഇമസ്സ കഥം ഗഹേതും യുത്തന്തിപി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. സമത്താതി പരിപുണ്ണാ. സമാദിന്നാതി ഗഹിതാ പരാമട്ഠാ. യംസ ഹോതീതി യം കാരണം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഹോതി. അലോഭാദയോ ലോഭാദിപടിപക്ഖവസേന വേദിതബ്ബാ. വിഗതാഭിജ്ഝോതിആദീഹി മേത്തായ പുബ്ബഭാഗോ കഥിതോ.

ഇദാനി മേത്താദികം കമ്മട്ഠാനം കഥേന്തോ മേത്താസഹഗതേനാതിആദിമാഹ. തത്ഥ കമ്മട്ഠാനകഥായ വാ ഭാവനാനയേ വാ പാളിവണ്ണനായ വാ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൪൦) വുത്തമേവ. ഏവം അവേരചിത്തോതി ഏവം അകുസലവേരസ്സ ച പുഗ്ഗലവേരിനോ ച നത്ഥിതായ അവേരചിത്തോ. അബ്യാബജ്ഝചിത്തോതി കോധചിത്തസ്സ അഭാവേന നിദ്ദുക്ഖചിത്തോ. അസംകിലിട്ഠചിത്തോതി കിലേസസ്സ നത്ഥിതായ അസംകിലിട്ഠചിത്തോ. വിസുദ്ധചിത്തോതി കിലേസമലാഭാവേന വിസുദ്ധചിത്തോ ഹോതീതി അത്ഥോ. തസ്സാതി തസ്സ ഏവരൂപസ്സ അരിയസാവകസ്സ. അസ്സാസാതി അവസ്സയാ പതിട്ഠാ. സചേ ഖോ പന അത്ഥി പരോ ലോകോതി യദി ഇമമ്ഹാ ലോകാ പരലോകോ നാമ അത്ഥി. അഥാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരമ്മരണാ…പേ… ഉപപജ്ജിസ്സാമീതി അത്ഥേതം കാരണം, യേനാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരമ്മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സാമീതി ഏവം സബ്ബത്ഥ നയോ വേദിതബ്ബോ. അനീഘന്തി നിദ്ദുക്ഖം. സുഖിന്തി സുഖിതം. ഉഭയേനേവ വിസുദ്ധം അത്താനം സമനുപസ്സാമീതി യഞ്ച പാപം ന കരോമി, യഞ്ച കരോതോപി ന കരീയതി, ഇമിനാ ഉഭയേനാപി വിസുദ്ധം അത്താനം സമനുപസ്സാമി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൬. സാള്ഹസുത്തവണ്ണനാ

൬൭. ഛട്ഠേ മിഗാരനത്താതി മിഗാരസേട്ഠിനോ നത്താ. സേഖുനിയനത്താതി സേഖുനിയസേട്ഠിനോ നത്താ. ഉപസങ്കമിംസൂതി ഭുത്തപാതരാസാ ദാസകമ്മകരപരിവുതാ ഉപസങ്കമിംസു. തേസം കിര പുരേഭത്തേ പുബ്ബണ്ഹസമയേയേവ ഗേഹേ ഏകോ പഞ്ഹോ സമുട്ഠിതോ, തം പന കഥേതും ഓകാസോ നാഹോസി. തേ ‘‘തം പഞ്ഹം സോസ്സാമാ’’തി ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ തുണ്ഹീ നിസീദിംസു. ഥേരോ ‘‘ഗാമേ തം സമുട്ഠിതം പഞ്ഹം സോതും ആഗതാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി തേസം മനം ഞത്വാ തമേവ പഞ്ഹം ആരഭന്തോ ഏഥ തുമ്ഹേ സാള്ഹാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്ഥി ലോഭോതി ലുബ്ഭനസഭാവോ ലോഭോ നാമ അത്ഥീതി പുച്ഛതി. അഭിജ്ഝാതി ഖോ അഹം സാള്ഹാ ഏതമത്ഥം വദാമീതി ഏതം ലോഭസങ്ഖാതം അത്ഥം അഹം ‘‘അഭിജ്ഝാ’’തി വദാമി, ‘‘തണ്ഹാ’’തി വദാമീതി സമുട്ഠിതപഞ്ഹസ്സ അത്ഥം ദീപേന്തോ ആഹ. ഏവം സബ്ബവാരേസു നയോ നേതബ്ബോ.

സോ ഏവം പജാനാതീതി സോ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ഠിതോ അരിയസാവകോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ വിപസ്സനം ആരഭന്തോ ഏവം പജാനാതി. അത്ഥി ഇദന്തി അത്ഥി ദുക്ഖസച്ചസങ്ഖാതം ഖന്ധപഞ്ചകം നാമരൂപവസേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പജാനന്തോ ഏസ ‘‘ഏവം പജാനാതി അത്ഥി ഇദ’’ന്തി വുത്തോ. ഹീനന്തി സമുദയസച്ചം. പണീതന്തി മഗ്ഗസച്ചം. ഇമസ്സ സഞ്ഞാഗതസ്സ ഉത്തരി നിസ്സരണന്തി ഇമസ്സ വിപസ്സനാസഞ്ഞാസങ്ഖാതസ്സ സഞ്ഞാഗതസ്സ ഉത്തരി നിസ്സരണം നാമ നിബ്ബാനം, തമത്ഥീതി ഇമിനാ നിരോധസച്ചം ദസ്സേതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണന്തി ഏകൂനവീസതിവിധം പച്ചവേക്ഖണഞാണം കഥിതം. അഹു പുബ്ബേ ലോഭോതി പുബ്ബേ മേ ലോഭോ അഹോസി. തദഹു അകുസലന്തി തം അകുസലം നാമ അഹോസി, തദാ വാ അകുസലം നാമ അഹോസി. ഇച്ചേതം കുസലന്തി ഇതി ഏതം കുസലം, തസ്സേവ അകുസലസ്സ നത്ഥിഭാവം കുസലം ഖേമന്തി സന്ധായ വദതി. നിച്ഛാതോതി നിത്തണ്ഹോ. നിബ്ബുതോതി അബ്ഭന്തരേ സന്താപകരാനം കിലേസാനം അഭാവേന നിബ്ബുതോ. സീതിഭൂതോതി സീതലീഭൂതോ. സുഖപ്പടിസംവേദീതി കായികചേതസികസ്സ സുഖസ്സ പടിസംവേദിതാ. ബ്രഹ്മഭൂതേനാതി സേട്ഠഭൂതേന. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൭. കഥാവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൬൮. സത്തമേ കഥാവത്ഥൂനീതി കഥാകാരണാനി, കഥായ ഭൂമിയോ പതിട്ഠായോതി അത്ഥോ. അതീതം വാ, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധാനന്തി അതീതമദ്ധാനം നാമ കാലോപി വട്ടതി ഖന്ധാപി. അനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ അതീതേ കസ്സപോ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അഹോസി, തസ്സ കികീ നാമ കാസികരാജാ അഗ്ഗുപട്ഠാകോ അഹോസി, വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ആയു അഹോസീതി ഇമിനാ നയേന കഥേന്തോ അതീതം ആരബ്ഭ കഥം കഥേതി നാമ. അനാഗതേ മേത്തേയ്യോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി, തസ്സ സങ്ഖോ നാമ രാജാ അഗ്ഗുപട്ഠാകോ ഭവിസ്സതി, അസീതി വസ്സസഹസ്സാനി ആയു ഭവിസ്സതീതി ഇമിനാ നയേന കഥേന്തോ അനാഗതം ആരബ്ഭ കഥം കഥേതി നാമ. ഏതരഹി അസുകോ നാമ രാജാ ധമ്മികോതി ഇമിനാ നയേന കഥേന്തോ പച്ചുപ്പന്നം ആരബ്ഭ കഥം കഥേതി നാമ.

കഥാസമ്പയോഗേനാതി കഥാസമാഗമേന. കച്ഛോതി കഥേതും യുത്തോ. അകച്ഛോതി കഥേതും ന യുത്തോ. ഏകംസബ്യാകരണീയം പഞ്ഹന്തിആദീസു, ‘‘ചക്ഖു, അനിച്ച’’ന്തി പുട്ഠേന, ‘‘ആമ, അനിച്ച’’ന്തി ഏകംസേനേവ ബ്യാകാതബ്ബം. ഏസേവ നയോ സോതാദീസു. അയം ഏകംസബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ. ‘‘അനിച്ചം നാമ ചക്ഖൂ’’തി പുട്ഠേന പന ‘‘ന ചക്ഖുമേവ, സോതമ്പി അനിച്ചം, ഘാനമ്പി അനിച്ച’’ന്തി ഏവം വിഭജിത്വാ ബ്യാകാതബ്ബം. അയം വിഭജ്ജബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ. ‘‘യഥാ ചക്ഖു, തഥാ സോതം. യഥാ സോതം, തഥാ ചക്ഖൂ’’തി പുട്ഠേന ‘‘കേനട്ഠേന പുച്ഛസീ’’തി പടിപുച്ഛിത്വാ ‘‘ദസ്സനട്ഠേന പുച്ഛാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘ന ഹീ’’തി ബ്യാകാതബ്ബം. ‘‘അനിച്ചട്ഠേന പുച്ഛാമീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമാ’’തി ബ്യാകാതബ്ബം. അയം പടിപുച്ഛാബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ. ‘‘തം ജീവം തം സരീര’’ന്തിആദീനി പുട്ഠേന പന ‘‘അബ്യാകതമേതം ഭഗവതാ’’തി ഠപേതബ്ബോ, ഏസ പഞ്ഹോ ന ബ്യാകാതബ്ബോ. അയം ഠപനീയോ പഞ്ഹോ.

ഠാനാഠാനേ ന സണ്ഠാതീതി കാരണാകാരണേ ന സണ്ഠാതി. തത്രായം നയോ – സസ്സതവാദീ യുത്തേന കാരണേന പഹോതി ഉച്ഛേദവാദിം നിഗ്ഗഹേതും, ഉച്ഛേദവാദീ തേന നിഗ്ഗയ്ഹമാനോ ‘‘കിം പനാഹം ഉച്ഛേദം വദാമീ’’തി സസ്സതവാദിഭാവമേവ ദീപേതി, അത്തനോ വാദേ പതിട്ഠാതും ന സക്കോതി. ഏവം ഉച്ഛേദവാദിമ്ഹി പഹോന്തേ സസ്സതവാദീ, പുഗ്ഗലവാദിമ്ഹി പഹോന്തേ സുഞ്ഞതവാദീ, സുഞ്ഞതവാദിമ്ഹി പഹോന്തേ പുഗ്ഗലവാദീതി ഏവം ഠാനാഠാനേ ന സണ്ഠാതി നാമ.

പരികപ്പേ ന സണ്ഠാതീതി ഇദം പഞ്ഹപുച്ഛനേപി പഞ്ഹകഥനേപി ലബ്ഭതി. കഥം? ഏകച്ചോ ഹി ‘‘പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി കണ്ഠം സോധേതി, സോ ഇതരേന ‘‘ഇദം നാമ ത്വം പുച്ഛിസ്സസീ’’തി വുത്തോ ഞാതഭാവം ഞത്വാ ‘‘ന ഏതം, അഞ്ഞം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി വദതി. പഞ്ഹം പുട്ഠോപി ‘‘പഞ്ഹം കഥേസ്സാമീ’’തി ഹനും സംസോധേതി, സോ ഇതരേന ‘‘ഇദം നാമ കഥേസ്സസീ’’തി വുത്തോ ഞാതഭാവം ഞത്വാ ‘‘ന ഏതം, അഞ്ഞം കഥേസ്സാമീ’’തി വദതി. ഏവം പരികപ്പേ ന സണ്ഠാതി നാമ.

അഞ്ഞാതവാദേ ന സണ്ഠാതീതി അഞ്ഞാതവാദേ ജാനിതവാദേ ന സണ്ഠാതി. കഥം? ഏകച്ചോ പഞ്ഹം പുച്ഛതി, തം ഇതരോ ‘‘മനാപോ തയാ പഞ്ഹോ പുച്ഛിതോ, കഹം തേ ഏസ ഉഗ്ഗഹിതോ’’തി വദതി. ഇതരോ പുച്ഛിതബ്ബനിയാമേനേവ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാപി തസ്സ കഥായ ‘‘അപഞ്ഹം നു ഖോ പുച്ഛിത’’ന്തി വിമതിം കരോതി. അപരോ പഞ്ഹം പുട്ഠോ കഥേതി, തമഞ്ഞോ ‘‘സുട്ഠു തേ പഞ്ഹോ കഥിതോ, കത്ഥ തേ ഉഗ്ഗഹിതോ, പഞ്ഹം കഥേന്തേന നാമ ഏവം കഥേതബ്ബോ’’തി വദതി. ഇതരോ കഥേതബ്ബനിയാമേനേവ പഞ്ഹം കഥേത്വാപി തസ്സ കഥായ ‘‘അപഞ്ഹോ നു ഖോ മയാ കഥിതോ’’തി വിമതിം കരോതി.

പടിപദായ ന സണ്ഠാതീതി പടിപത്തിയം ന തിട്ഠതി, വത്തം അജാനിത്വാ അപുച്ഛിതബ്ബട്ഠാനേ പുച്ഛതീതി അത്ഥോ. അയം പഞ്ഹോ നാമ ചേതിയങ്ഗണേ പുച്ഛിതേന ന കഥേതബ്ബോ, തഥാ ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗേ ഗാമം പിണ്ഡായ ചരണകാലേ. ആസനസാലായ നിസിന്നകാലേ യാഗും വാ ഭത്തം വാ ഗഹേത്വാ നിസിന്നകാലേ പരിഭുഞ്ജിത്വാ നിസിന്നകാലേ ദിവാവിഹാരട്ഠാനഗമനകാലേപി. ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നകാലേ പന ഓകാസം കാരേത്വാവ പുച്ഛന്തസ്സ കഥേതബ്ബോ, അകാരേത്വാ പുച്ഛന്തസ്സ ന കഥേതബ്ബോ. ഇദം വത്തം അജാനിത്വാ പുച്ഛന്തോ പടിപദായ ന സണ്ഠാതി നാമ. ഏവം സന്തായം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അകച്ഛോ ഹോതീതി, ഭിക്ഖവേ, ഏതം ഇമസ്മിം ച കാരണേ സതി അയം പുഗ്ഗലോ ന കഥേതും യുത്തോ നാമ ഹോതി.

ഠാനാഠാനേ സണ്ഠാതീതി സസ്സതവാദീ യുത്തേന കാരണേന പഹോതി ഉച്ഛേദവാദിം നിഗ്ഗഹേതും, ഉച്ഛേദവാദീ തേന നിഗ്ഗയ്ഹമാനോപി ‘‘അഹം തയാ സതക്ഖത്തും നിഗ്ഗയ്ഹമാനോപി ഉച്ഛേദവാദീയേവാ’’തി വദതി. ഇമിനാ നയേന സസ്സതപുഗ്ഗലസുഞ്ഞതവാദാദീസുപി നയോ നേതബ്ബോ. ഏവം ഠാനാഠാനേ സണ്ഠാതി നാമ. പരികപ്പേ സണ്ഠാതീതി ‘‘പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി കണ്ഠം സോധേന്തോ ‘‘ത്വം ഇമം നാമ പുച്ഛിസ്സസീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമ, ഏതംയേവ പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി വദതി. പഞ്ഹം കഥേസ്സാമീതി ഹനും സംസോധേന്തോപി ‘‘ത്വം ഇമം നാമ കഥേസ്സസീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമ, ഏതംയേവ കഥേസ്സാമീ’’തി വദതി. ഏവം പരികപ്പേ സണ്ഠാതി നാമ.

അഞ്ഞാതവാദേ സണ്ഠാതീതി ഇമം പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ ‘‘സുട്ഠു തേ പഞ്ഹോ പുച്ഛിതോ, പുച്ഛന്തേന നാമ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തേ സമ്പടിച്ഛതി, വിമതിം ന ഉപ്പാദേതി. പഞ്ഹം കഥേത്വാപി ‘‘സുട്ഠു തേ പഞ്ഹോ കഥിതോ, കഥേന്തേന നാമ ഏവം കഥേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തേ സമ്പടിച്ഛതി, വിമതിം ന ഉപ്പാദേതി. പടിപദായ സണ്ഠാതീതി ഗേഹേ നിസീദാപേത്വാ യാഗുഖജ്ജകാദീനി ദത്വാ യാവ ഭത്തം നിട്ഠാതി, തസ്മിം അന്തരേ നിസിന്നോ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. സപ്പിആദീനി ഭേസജ്ജാനി അട്ഠവിധാനി പാനകാനി വത്ഥച്ഛാദനമാലാഗന്ധാദീനി വാ ആദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ താനി ദത്വാ ദിവാട്ഠാനം പവിസിത്വാ ഓകാസം കാരേത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. ഏവഞ്ഹി വത്തം ഞത്വാ പുച്ഛന്തോ പടിപദായ സണ്ഠാതി നാമ. തസ്സ പഞ്ഹം കഥേതും വട്ടതി.

അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതീതി അഞ്ഞേന വചനേന അഞ്ഞം പടിച്ഛാദേതി, അഞ്ഞം വാ പുച്ഛിതോ അഞ്ഞം കഥേതി. ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതീതി ആഗന്തുകകഥം ഓതാരേന്തോ പുരിമകഥം ബഹിദ്ധാ അപനാമേതി. തത്രിദം വത്ഥു – ഭിക്ഖൂ കിര സന്നിപതിത്വാ ഏകം ദഹരം, ‘‘ആവുസോ, ത്വം ഇമഞ്ചിമഞ്ച ആപത്തിം ആപന്നോ’’തി ആഹംസു. സോ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, നാഗദീപം ഗതോമ്ഹീ’’തി. ആവുസോ, ന മയം തവ നാഗദീപഗമനേന അത്ഥികാ, ആപത്തിം പന ആപന്നോതി പുച്ഛാമാതി. ഭന്തേ, നാഗദീപം ഗന്ത്വാ മച്ഛേ ഖാദിന്തി. ആവുസോ, തവ മച്ഛഖാദനേന കമ്മം നത്ഥി, ആപത്തിം കിരസി ആപന്നോതി. സോ ‘‘നാതിസുപക്കോ മച്ഛോ മയ്ഹം അഫാസുകമകാസി, ഭന്തേ’’തി. ആവുസോ, തുയ്ഹം ഫാസുകേന വാ അഫാസുകേന വാ കമ്മം നത്ഥി, ആപത്തിം ആപന്നോസീതി. ഭന്തേ, യാവ തത്ഥ വസിം, താവ മേ അഫാസുകമേവ ജാതന്തി. ഏവം ആഗന്തുകകഥാവസേന ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതീതി വേദിതബ്ബം.

അഭിഹരതീതി ഇതോ ചിതോ ച സുത്തം ആഹരിത്വാ അവത്ഥരതി. തേപിടകതിസ്സത്ഥേരോ വിയ. പുബ്ബേ കിര ഭിക്ഖൂ മഹാചേതിയങ്ഗണേ സന്നിപതിത്വാ സങ്ഘകിച്ചം കത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഓവാദം ദത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പഞ്ഹസാകച്ഛം കരോന്തി. തത്ഥായം ഥേരോ തീഹി പിടകേഹി തതോ തതോ സുത്തം ആഹരിത്വാ ദിവസഭാഗേ ഏകമ്പി പഞ്ഹം നിട്ഠാപേതും ന ദേതി. അഭിമദ്ദതീതി കാരണം ആഹരിത്വാ മദ്ദതി. അനുപജഗ്ഘതീതി പരേന പഞ്ഹേ പുച്ഛിതേപി കഥിതേപി പാണിം പഹരിത്വാ മഹാഹസിതം ഹസതി, യേന പരസ്സ ‘‘അപുച്ഛിതബ്ബം നു ഖോ പുച്ഛിം, അകഥേതബ്ബം നു ഖോ കഥേസി’’ന്തി വിമതി ഉപ്പജ്ജതി. ഖലിതം ഗണ്ഹാതീതി അപ്പമത്തകം മുഖദോസമത്തം ഗണ്ഹാതി, അക്ഖരേ വാ പദേ വാ ബ്യഞ്ജനേ വാ ദുരുത്തേ ‘‘ഏവം നാമേതം വത്തബ്ബ’’ന്തി ഉജ്ഝായമാനോ വിചരതി. സഉപനിസോതി സഉപനിസ്സയോ സപച്ചയോ.

ഓഹിതസോതോതി ഠപിതസോതോ. അഭിജാനാതി ഏകം ധമ്മന്തി ഏകം കുസലധമ്മം അഭിജാനാതി അരിയമഗ്ഗം. പരിജാനാതി ഏകം ധമ്മന്തി ഏകം ദുക്ഖസച്ചധമ്മം തീരണപരിഞ്ഞായ പരിജാനാതി. പജഹതി ഏകം ധമ്മന്തി ഏകം സബ്ബാകുസലധമ്മം പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി. സച്ഛികരോതി ഏകം ധമ്മന്തി ഏകം അരഹത്തഫലധമ്മം നിരോധമേവ വാ പച്ചക്ഖം കരോതി. സമ്മാവിമുത്തിം ഫുസതീതി സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന കാരണേന അരഹത്തഫലവിമോക്ഖം ഞാണഫസ്സേന ഫുസതി.

ഏതദത്ഥാ, ഭിക്ഖവേ, കഥാതി, ഭിക്ഖവേ, യാ ഏസാ കഥാസമ്പയോഗേനാതി കഥാ ദസ്സിതാ, സാ ഏതദത്ഥാ, അയം തസ്സാ കഥായ ഭൂമി പതിട്ഠാ. ഇദം വത്ഥു യദിദം അനുപാദാ ചിത്തസ്സ വിമോക്ഖോതി ഏവം സബ്ബപദേസു യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഏതദത്ഥാ മന്തനാതി യാ അയം കച്ഛാകച്ഛേസു പുഗ്ഗലേസു കച്ഛേന സദ്ധിം മന്തനാ, സാപി ഏതദത്ഥായേവ. ഏതദത്ഥാ ഉപനിസാതി ഓഹിതസോതോ സഉപനിസോതി ഏവം വുത്താ ഉപനിസാപി ഏതദത്ഥായേവ. ഏതദത്ഥം സോതാവധാനന്തി തസ്സാ ഉപനിസായ സോതാവധാനം, തമ്പി ഏതദത്ഥമേവ. അനുപാദാതി ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി അഗ്ഗഹേത്വാ. ചിത്തസ്സ വിമോക്ഖോതി അരഹത്തഫലവിമോക്ഖോ. അരഹത്തഫലത്ഥായ ഹി സബ്ബമേതന്തി സുത്തന്തം വിനിവത്തേത്വാ ഉപരി ഗാഥാഹി കൂടം ഗണ്ഹന്തോ യേ വിരുദ്ധാതിആദിമാഹ.

തത്ഥ വിരുദ്ധാതി വിരോധസങ്ഖാതേന കോപേന വിരുദ്ധാ. സല്ലപന്തീതി സല്ലാപം കരോന്തി. വിനിവിട്ഠാതി അഭിനിവിട്ഠാ ഹുത്വാ. സമുസ്സിതാതി മാനുസ്സയേന സുട്ഠു ഉസ്സിതാ. അനരിയഗുണമാസജ്ജാതി അനരിയഗുണകഥം ഗുണമാസജ്ജ കഥേന്തി. ഗുണം ഘട്ടേത്വാ കഥാ ഹി അനരിയകഥാ നാമ, ന അരിയകഥാ, തം കഥേന്തീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞോഞ്ഞവിവരേസിനോതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഛിദ്ദം അപരാധം ഗവേസമാനാ. ദുബ്ഭാസിതന്തി ദുക്കഥിതം. വിക്ഖലിതന്തി അപ്പമത്തകം മുഖദോസഖലിതം. സമ്പമോഹം പരാജയന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അപ്പമത്തേന മുഖദോസേന സമ്പമോഹഞ്ച പരാജയഞ്ച. അഭിനന്ദന്തീതി തുസ്സന്തി. നാചരേതി ന ചരതി ന കഥേതി. ധമ്മട്ഠപടിസംയുത്താതി യാ ച ധമ്മേ ഠിതേന കഥിതകഥാ, സാ ധമ്മട്ഠാ ചേവ ഹോതി തേന ച ധമ്മേന പടിസംയുത്താതി ധമ്മട്ഠപടിസംയുത്താ. അനുന്നതേന മനസാതി അനുദ്ധതേന ചേതസാ. അപളാസോതി യുഗഗ്ഗാഹപളാസവസേന അപളാസോ ഹുത്വാ. അസാഹസോതി രാഗദോസമോഹസാഹസാനം വസേന അസാഹസോ ഹുത്വാ.

അനുസൂയായമാനോതി ന ഉസൂയമാനോ. ദുബ്ഭട്ഠേ നാപസാദയേതി ദുക്കഥിതസ്മിം ന അപസാദേയ്യ. ഉപാരമ്ഭം ന സിക്ഖേയ്യാതി കാരണുത്തരിയലക്ഖണം ഉപാരമ്ഭം ന സിക്ഖേയ്യ. ഖലിതഞ്ച ന ഗാഹയേതി അപ്പമത്തകം മുഖഖലിതം ‘‘അയം തേ ദോസോ’’തി ന ഗാഹയേയ്യ. നാഭിഹരേതി നാവത്ഥരേയ്യ. നാഭിമദ്ദേതി ഏകം കാരണം ആഹരിത്വാ ന മദ്ദേയ്യ. ന വാചം പയുതം ഭണേതി സച്ചാലികപടിസംയുത്തം വാചം ന ഭണേയ്യ. അഞ്ഞാതത്ഥന്തി ജാനനത്ഥം. പസാദത്ഥന്തി പസാദജനനത്ഥം. ന സമുസ്സേയ്യ മന്തയേതി ന മാനുസ്സയേന സമുസ്സിതോ ഭവേയ്യ. ന ഹി മാനുസ്സിതാ ഹുത്വാ പണ്ഡിതാ കഥയന്തി, മാനേന പന അനുസ്സിതോവ ഹുത്വാ മന്തയേ കഥേയ്യ ഭാസേയ്യാതി.

൮. അഞ്ഞതിത്ഥിയസുത്തവണ്ണനാ

൬൯. അട്ഠമേ ഭഗവംമൂലകാതി ഭഗവാ മൂലം ഏതേസന്തി ഭഗവംമൂലകാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇമേ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ധമ്മാ പുബ്ബേ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഉപ്പാദിതാ, തസ്മിം പരിനിബ്ബുതേ ഏകം ബുദ്ധന്തരം അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇമേ ധമ്മേ ഉപ്പാദേതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി, ഭഗവതോ പന നോ ഇമേ ധമ്മാ ഉപ്പാദിതാ. ഭഗവന്തഞ്ഹി നിസ്സായ മയം ഇമേ ധമ്മേ ആജാനാമ പടിവിജ്ഝാമാതി ഏവം ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാതി. ഭഗവംനേത്തികാതി ഭഗവാ ധമ്മാനം നേതാ വിനേതാ അനുനേതാ യഥാസഭാവതോ പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം നാമം ഗഹേത്വാവ ദസ്സേതാതി ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ നാമ ഹോന്തി. ഭഗവംപടിസരണാതി ചതുഭൂമകധമ്മാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛമാനാ ഭഗവതി പടിസരന്തി നാമാതി ഭഗവംപടിസരണാ. പടിസരന്തീതി ഓസരന്തി സമോസരന്തി. അപിച മഹാബോധിമണ്ഡേ നിസിന്നസ്സ ഭഗവതോ പടിവേധവസേന ഫസ്സോ ആഗച്ഛതി – ‘‘അഹം ഭഗവാ കിന്നാമോ’’തി. ത്വം ഫുസനട്ഠേന ഫസ്സോ നാമ. വേദനാ, സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാ, വിഞ്ഞാണം ആഗച്ഛതി – ‘‘അഹം ഭഗവാ കിന്നാമ’’ന്തി. ത്വം വിജാനനട്ഠേന വിഞ്ഞാണം നാമാതി. ഏവം ചതുഭൂമകധമ്മാനം യഥാസഭാവതോ പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം നാമം ഗണ്ഹന്തോ ഭഗവാ ധമ്മേ പടിസരതീതി ഭഗവംപടിസരണാ. ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതൂതി ഭഗവതോവ ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ ഉപട്ഠാതു, തുമ്ഹേയേവ നോ കഥേത്വാ ദേഥാതി അത്ഥോ.

രാഗോ ഖോതി രജ്ജനവസേന പവത്തരാഗോ. അപ്പസാവജ്ജോതി ലോകവജ്ജവസേനപി വിപാകവജ്ജവസേനപീതി ദ്വീഹിപി വജ്ജേഹി അപ്പസാവജ്ജോ, അപ്പദോസോതി അത്ഥോ. കഥം? മാതാപിതരോ ഹി ഭാതിഭഗിനിആദയോ ച പുത്തഭാതികാനം ആവാഹവിവാഹമങ്ഗലം നാമ കാരേന്തി. ഏവം താവേസോ ലോകവജ്ജവസേന അപ്പസാവജ്ജോ. സദാരസന്തോസമൂലികാ പന അപായേ പടിസന്ധി നാമ ന ഹോതീതി ഏവം വിപാകവജ്ജവസേന അപ്പസാവജ്ജോ. ദന്ധവിരാഗീതി വിരജ്ജമാനോ പനേസ സണികം വിരജ്ജതി, ന സീഘം മുച്ചതി. തേലമസിരാഗോ വിയ ചിരം അനുബന്ധതി, ദ്വേ തീണി ഭവന്തരാനി ഗന്ത്വാപി നാപഗച്ഛതീതി ദന്ധവിരാഗീ.

തത്രിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര പുരിസോ ഭാതു ജായായ മിച്ഛാചാരം ചരതി. തസ്സാപി ഇത്ഥിയാ അത്തനോ സാമികതോ സോയേവ പിയതരോ അഹോസി. സാ തമാഹ – ‘‘ഇമസ്മിം കാരണേ പാകടേ ജാതേ മഹതീ ഗരഹാ ഭവിസ്സതി, തവ ഭാതികം ഘാതേഹീ’’തി. സോ ‘‘നസ്സ, വസലി, മാ ഏവം പുന അവചാ’’തി അപസാദേസി. സാ തുണ്ഹീ ഹുത്വാ കതിപാഹച്ചയേന പുന കഥേസി, തസ്സ ചിത്തം ദ്വജ്ഝഭാവം അഗമാസി. തതോ തതിയവാരം കഥിതോ ‘‘കിന്തി കത്വാ ഓകാസം ലഭിസ്സാമീ’’തി ആഹ. അഥസ്സ സാ ഉപായം കഥേന്തീ ‘‘ത്വം മയാ വുത്തമേവ കരോഹി, അസുകട്ഠാനേ മഹാകകുധസമീപേ തിത്ഥം അത്ഥി, തത്ഥ തിഖിണം ദണ്ഡകവാസിം ഗഹേത്വാ തിട്ഠാഹീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. ജേട്ഠഭാതാപിസ്സ അരഞ്ഞേ കമ്മം കത്വാ ഘരം ആഗതോ. സാ തസ്മിം മുദുചിത്താ വിയ ഹുത്വാ ‘‘ഏഹി സാമി, സീസേ തേ ഓലിഖിസ്സാമീ’’തി ഓലിഖന്തീ ‘‘ഉപക്കിലിട്ഠം തേ സീസ’’ന്തി ആമലകപിണ്ഡം ദത്വാ ‘‘ഗച്ഛ അസുകട്ഠാനേ സീസം ധോവിത്വാ ആഗച്ഛാഹീ’’തി പേസേസി. സോ തായ വുത്തതിത്ഥമേവ ഗന്ത്വാ ആമലകകക്കേന സീസം മക്ഖേത്വാ ഉദകം ഓരുയ്ഹ ഓനമിത്വാ സീസം ധോവി. അഥ നം ഇതരോ രുക്ഖന്തരതോ നിക്ഖമിത്വാ ഖന്ധട്ഠികേ പഹരിത്വാ ജീവിതാ വോരോപേത്വാ ഗേഹം അഗമാസി.

ഇതരോ ഭരിയായ സിനേഹം പരിച്ചജിതുമസക്കോന്തോ തസ്മിംയേവ ഗേഹേ മഹാധമ്മനി ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോ തസ്സാ ഠിതായപി നിസിന്നായപി ഗന്ത്വാ സരീരേ പതതി. അഥ നം സാ ‘‘സോയേവ അയം ഭവിസ്സതീ’’തി ഘാതാപേസി. സോ പുന തസ്സാ സിനേഹേന തസ്മിംയേവ ഗേഹേ കുക്കുരോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോ പദസാ ഗമനകാലതോ പട്ഠായ തസ്സാ പച്ഛതോ പച്ഛതോ ചരതി. അരഞ്ഞം ഗച്ഛന്തിയാപി സദ്ധിംയേവ ഗച്ഛതി. തം ദിസ്വാ മനുസ്സാ ‘‘നിക്ഖന്തോ സുനഖലുദ്ദകോ, കതരട്ഠാനം ഗമിസ്സതീ’’തി ഉപ്പണ്ഡേന്തി. സാ പുന തം ഘാതാപേസി.

സോപി പുന തസ്മിംയേവ ഗേഹേ വച്ഛകോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തഥേവ തസ്സാ പച്ഛതോ പച്ഛതോ ചരതി. തദാപി നം മനുസ്സാ ദിസ്വാ ‘‘നിക്ഖന്തോ ഗോപാലകോ, കത്ഥ ഗാവിയോ ചരിസ്സന്തീ’’തി ഉപ്പണ്ഡേന്തി. സാ തസ്മിമ്പി ഠാനേ തം ഘാതാപേസി. സോ തദാപി തസ്സാ ഉപരി സിനേഹം ഛിന്ദിതും അസക്കോന്തോ ചതുത്ഥേ വാരേ തസ്സായേവ കുച്ഛിയം ജാതിസ്സരോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോ പടിപാടിയാ ചതൂസു അത്തഭാവേസു തായ ഘാതിതഭാവം ദിസ്വാ ‘‘ഏവരൂപായ നാമ പച്ചത്ഥികായ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തോസ്മീ’’തി തതോ പട്ഠായ തസ്സാ ഹത്ഥേന അത്താനം ഫുസിതും ന ദേതി. സചേ നം സാ ഫുസതി, കന്ദതി രോദതി. അഥ നം അയ്യകോവ പടിജഗ്ഗതി. തം അപരഭാഗേ വുദ്ധിപ്പത്തം അയ്യകോ ആഹ – ‘‘താത, കസ്മാ ത്വം മാതു ഹത്ഥേന അത്താനം ഫുസിതും ന ദേസി. സചേപി തം ഫുസതി, മഹാസദ്ദേന രോദസി കന്ദസീ’’തി. അയ്യകേന പുട്ഠോ ‘‘ന ഏസാ മയ്ഹം മാതാ, പച്ചാമിത്താ ഏസാ’’തി തം പവത്തിം സബ്ബം ആരോചേസി. സോ തം ആലിങ്ഗിത്വാ രോദിത്വാ ‘‘ഏഹി, താത, കിം അമ്ഹാകം ഈദിസേ ഠാനേ നിവാസകിച്ച’’ന്തി തം ആദായ നിക്ഖമിത്വാ ഏകം വിഹാരം ഗന്ത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഉഭോപി തത്ഥ വസന്താ അരഹത്തം പാപുണിംസു.

മഹാസാവജ്ജോതി ലോകവജ്ജവസേനപി വിപാകവജ്ജവസേനപീതി ദ്വീഹിപി കാരണേഹി മഹാസാവജ്ജോ. കഥം? ദോസേന ഹി ദുട്ഠോ ഹുത്വാ മാതരിപി അപരജ്ഝതി, പിതരിപി ഭാതിഭഗിനിആദീസുപി പബ്ബജിതേസുപി. സോ ഗതഗതട്ഠാനേസു ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ മാതാപിതൂസുപി അപരജ്ഝതി, ഭാതിഭഗിനിആദീസുപി, പബ്ബജിതേസുപീ’’തി മഹതിം ഗരഹം ലഭതി. ഏവം താവ ലോകവജ്ജവസേന മഹാസാവജ്ജോ. ദോസവസേന പന കതേന ആനന്തരിയകമ്മേന കപ്പം നിരയേ പച്ചതി. ഏവം വിപാകവജ്ജവസേന മഹാസാവജ്ജോ. ഖിപ്പവിരാഗീതി ഖിപ്പം വിരജ്ജതി. ദോസേന ഹി ദുട്ഠോ മാതാപിതൂസുപി ചേതിയേപി ബോധിമ്ഹിപി പബ്ബജിതേസുപി അപരജ്ഝിത്വാ ‘‘മയ്ഹം ഖമഥാ’’തി. അച്ചയം ദേസേതി. തസ്സ സഹ ഖമാപനേന തം കമ്മം പാകതികമേവ ഹോതി.

മോഹോപി ദ്വീഹേവ കാരണേഹി മഹാസാവജ്ജോ. മോഹേന ഹി മൂള്ഹോ ഹുത്വാ മാതാപിതൂസുപി ചേതിയേപി ബോധിമ്ഹിപി പബ്ബജിതേസുപി അപരജ്ഝിത്വാ ഗതഗതട്ഠാനേ ഗരഹം ലഭതി. ഏവം താവ ലോകവജ്ജവസേന മഹാസാവജ്ജോ. മോഹവസേന പന കതേന ആനന്തരിയകമ്മേന കപ്പം നിരയേ പച്ചതി. ഏവം വിപാകവജ്ജവസേനപി മഹാസാവജ്ജോ. ദന്ധവിരാഗീതി സണികം വിരജ്ജതി. മോഹേന മൂള്ഹേന ഹി കതകമ്മം സണികം മുച്ചതി. യഥാ ഹി അച്ഛചമ്മം സതക്ഖത്തുമ്പി ധോവിയമാനം ന പണ്ഡരം ഹോതി, ഏവമേവ മോഹേന മൂള്ഹേന കതകമ്മം സീഘം ന മുച്ചതി, സണികമേവ മുച്ചതീതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൯. അകുസലമൂലസുത്തവണ്ണനാ

൭൦. നവമേ അകുസലമൂലാനീതി അകുസലാനം മൂലാനി, അകുസലാനി ച താനി മൂലാനി ചാതി വാ അകുസലമൂലാനി. യദപി, ഭിക്ഖവേ, ലോഭോതി യോപി, ഭിക്ഖവേ, ലോഭോ. തദപി അകുസലമൂലന്തി സോപി അകുസലമൂലം. അകുസലമൂലം വാ സന്ധായ ഇധ തമ്പീതി അത്ഥോ വട്ടതിയേവ. ഏതേനുപായേന സബ്ബത്ഥ നയോ നേതബ്ബോ. അഭിസങ്ഖരോതീതി ആയൂഹതി സമ്പിണ്ഡേതി രാസിം കരോതി. അസതാ ദുക്ഖം ഉപ്പാദയതീതി അഭൂതേന അവിജ്ജമാനേന യംകിഞ്ചി തസ്സ അഭൂതം ദോസം വത്വാ ദുക്ഖം ഉപ്പാദേതി. വധേന വാതിആദി യേനാകാരേന ദുക്ഖം ഉപ്പാദേതി, തം ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ ജാനിയാതി ധനജാനിയാ. പബ്ബാജനായാതി ഗാമതോ വാ രട്ഠതോ വാ പബ്ബാജനീയകമ്മേന. ബലവമ്ഹീതി അഹമസ്മി ബലവാ. ബലത്ഥോ ഇതിപീതി ബലേന മേ അത്ഥോ ഇതിപി, ബലേ വാ ഠിതോമ്ഹീതിപി വദതി.

അകാലവാദീതി കാലസ്മിം ന വദതി, അകാലസ്മിം വദതി നാമ. അഭൂതവാദീതി ഭൂതം ന വദതി, അഭൂതം വദതി നാമ. അനത്ഥവാദീതി അത്ഥം ന വദതി, അനത്ഥം വദതി നാമ. അധമ്മവാദീതി ധമ്മം ന വദതി, അധമ്മം വദതി നാമ. അവിനയവാദീതി വിനയം ന വദതി, അവിനയം വദതി നാമ.

തഥാ ഹായന്തി തഥാ ഹി അയം. ന ആതപ്പം കരോതി തസ്സ നിബ്ബേഠനായാതി തസ്സ അഭൂതസ്സ നിബ്ബേഠനത്ഥായ വീരിയം ന കരോതി. ഇതിപേതം അതച്ഛന്തി ഇമിനാപി കാരണേന ഏതം അതച്ഛം. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം.

ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാതി നിരയാദികാ ദുഗ്ഗതി ഇച്ഛിതബ്ബാ, സാ അസ്സ അവസ്സഭാവിനീ, തത്ഥാനേന നിബ്ബത്തിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഉദ്ധസ്തോതി ഉപരി ധംസിതോ. പരിയോനദ്ധോതി സമന്താ ഓനദ്ധോ. അനയം ആപജ്ജതീതി അവുഡ്ഢിം ആപജ്ജതി. ബ്യസനം ആപജ്ജതീതി വിനാസം ആപജ്ജതി. ഗിമ്ഹകാലസ്മിഞ്ഹി മാലുവാസിപാടികായ ഫലിതായ ബീജാനി ഉപ്പതിത്വാ വടരുക്ഖാദീനം മൂലേ പതന്തി. തത്ഥ യസ്സ രുക്ഖസ്സ മൂലേ തീസു ദിസാസു തീണി ബീജാനി പതിതാനി ഹോന്തി, തസ്മിം രുക്ഖേ പാവുസ്സകേന മേഘേന അഭിവട്ഠേ തീഹി ബീജേഹി തയോ അങ്കുരാ ഉട്ഠഹിത്വാ തം രുക്ഖം അല്ലീയന്തി. തതോ പട്ഠായ രുക്ഖദേവതായോ സകഭാവേന സണ്ഠാതും ന സക്കോന്തി. തേപി അങ്കുരാ വഡ്ഢമാനാ ലതാഭാവം ആപജ്ജിത്വാ തം രുക്ഖം അഭിരുഹിത്വാ സബ്ബവിടപസാഖാപസാഖാ സംസിബ്ബിത്വാ തം രുക്ഖം ഉപരി പരിയോനന്ധന്തി. സോ മാലുവാലതാഹി സംസിബ്ബിതോ ഘനേഹി മഹന്തേഹി മാലുവാപത്തേഹി സഞ്ഛന്നോ ദേവേ വാ വസ്സന്തേ വാതേ വാ വായന്തേ തത്ഥ തത്ഥ പലുജ്ജിത്വാ ഖാണുമത്തമേവ അവസിസ്സതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ പന ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – സാലാദീസു അഞ്ഞതരരുക്ഖോ വിയ ഹി അയം സത്തോ ദട്ഠബ്ബോ, തിസ്സോ മാലുവാലതാ വിയ തീണി അകുസലമൂലാനി, യാവ രുക്ഖസാഖാ അസമ്പത്താ, താവ താസം ലതാനം ഉജുകം രുക്ഖാരോഹനം വിയ ലോഭാദീനം ദ്വാരം അസമ്പത്തകാലോ, സാഖാനുസാരേന ഗമനകാലോ വിയ ദ്വാരവസേന ഗമനകാലോ, പരിയോനദ്ധകാലോ വിയ ലോഭാദീഹി പരിയുട്ഠിതകാലോ, ഖുദ്ദകസാഖാനം പലുജ്ജനകാലോ വിയ ദ്വാരപ്പത്താനം കിലേസാനം വസേന ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാ ആപത്തിയോ ആപന്നകാലോ, മഹാസാഖാനം പലുജ്ജനകാലോ വിയ ഗരുകാപത്തിം ആപന്നകാലോ, ലതാനുസാരേന ഓതിണ്ണേന ഉദകേന മൂലേസു തിന്തേസു രുക്ഖസ്സ ഭൂമിയം പതനകാലോ വിയ കമേന ചത്താരി പാരാജികാനി ആപജ്ജിത്വാ ചതൂസു അപായേസു നിബ്ബത്തനകാലോ ദട്ഠബ്ബോ.

സുക്കപക്ഖോ വുത്തവിപല്ലാസേന വേദിതബ്ബോ. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ പന ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – സാലാദീസു അഞ്ഞതരരുക്ഖോ വിയ അയം സത്തോ ദട്ഠബ്ബോ, തിസ്സോ മാലുവാലതാ വിയ തീണി അകുസലമൂലാനി, താസം അപ്പവത്തിം കാതും ആഗതപുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ, കുദ്ദാലോ വിയ പഞ്ഞാ, കുദ്ദാലപിടകം വിയ സദ്ധാപിടകം, പലിഖനനഖണിത്തി വിയ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ, ഖണിത്തിയാ മൂലച്ഛേദനം വിയ വിപസ്സനാഞാണേന അവിജ്ജാമൂലസ്സ ഛിന്ദനകാലോ, ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദനകാലോ വിയ ഖന്ധവസേന ദിട്ഠകാലോ, ഫാലനകാലോ വിയ മഗ്ഗഞാണേന കിലേസാനം സമുഗ്ഘാതിതകാലോ, മസികരണകാലോ വിയ ധരമാനകപഞ്ചക്ഖന്ധകാലോ, മഹാവാതേ ഓപുണിത്വാ അപ്പവത്തനകാലോ വിയ ഉപാദിന്നകക്ഖന്ധാനം അപ്പടിസന്ധികനിരോധേന നിരുജ്ഝിത്വാ പുനബ്ഭവേ പടിസന്ധിഅഗ്ഗഹണകാലോ ദട്ഠബ്ബോതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൧൦. ഉപോസഥസുത്തവണ്ണനാ

൭൧. ദസമേ തദഹുപോസഥേതി തസ്മിം അഹു ഉപോസഥേ തം ദിവസം ഉപോസഥേ, പന്നരസികഉപോസഥദിവസേതി വുത്തം ഹോതി. ഉപസങ്കമീതി ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥാ ഉപസങ്കമി. ഹന്ദാതി വവസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ. ദിവാ ദിവസ്സാതി ദിവസസ്സ ദിവാ നാമ മജ്ഝന്ഹോ, ഇമസ്മിം ഠിതേ മജ്ഝന്ഹികേ കാലേതി അത്ഥോ. കുതോ നു ത്വം ആഗച്ഛസീതി കിം കരോന്തീ വിചരസീതി പുച്ഛതി. ഗോപാലകുപോസഥോതി ഗോപാലകേഹി സദ്ധിം ഉപവസനഉപോസഥോ. നിഗണ്ഠുപോസഥോതി നിഗണ്ഠാനം ഉപവസനഉപോസഥോ. അരിയുപോസഥോതി അരിയാനം ഉപവസനഉപോസഥോ. സേയ്യഥാപി വിസാഖേതി യഥാ നാമ, വിസാഖേ. സായന്ഹസമയേ സാമികാനം ഗാവോ നിയ്യാതേത്വാതി ഗോപാലകാ ഹി ദേവസികവേതനേന വാ പഞ്ചാഹദസാഹഅദ്ധമാസമാസഛമാസസംവച്ഛരപരിച്ഛേദേന വാ ഗാവോ ഗഹേത്വാ രക്ഖന്തി. ഇധ പന ദേവസികവേതനേന രക്ഖന്തം സന്ധായേതം വുത്തം – നിയ്യാതേത്വാതി പടിച്ഛാപേത്വാ ‘‘ഏതാ വോ ഗാവോ’’തി ദത്വാ. ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതീതി അത്തനോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ മഞ്ചേ നിപന്നോ ഏവം പച്ചവേക്ഖതി. അഭിജ്ഝാസഹഗതേനാതി തണ്ഹായ സമ്പയുത്തേന. ഏവം ഖോ, വിസാഖേ, ഗോപാലകുപോസഥോ ഹോതീതി അരിയുപോസഥോവ അയം, അപരിസുദ്ധവിതക്കതായ പന ഗോപാലകഉപോസഥട്ഠാനേ ഠിതോ. ന മഹപ്ഫലോതി വിപാകഫലേന ന മഹപ്ഫലോ. ന മഹാനിസംസോതി വിപാകാനിസംസേന ന മഹാനിസംസോ. ന മഹാജുതികോതി വിപാകോഭാസേന ന മഹാഓഭാസോ. ന മഹാവിപ്ഫാരോതി വിപാകവിപ്ഫാരസ്സ അമഹന്തതായ ന മഹാവിപ്ഫാരോ.

സമണജാതികാതി സമണായേവ. പരം യോജനസതന്തി യോജനസതം അതിക്കമിത്വാ തതോ പരം. തേസു ദണ്ഡം നിക്ഖിപാഹീതി തേസു യോജനസതതോ പരഭാഗേസു ഠിതേസു സത്തേസു ദണ്ഡം നിക്ഖിപ, നിക്ഖിത്തദണ്ഡോ ഹോഹി. നാഹം ക്വചനി കസ്സചി കിഞ്ചനതസ്മിന്തി അഹം കത്ഥചി കസ്സചി പരസ്സ കിഞ്ചനതസ്മിം ന ഹോമി. കിഞ്ചനം വുച്ചതി പലിബോധോ, പലിബോധോ ന ഹോമീതി വുത്തം ഹോതി. ന ച മമ ക്വചനി കത്ഥചി കിഞ്ചനതത്ഥീതി മമാപി ക്വചനി അന്തോ വാ ബഹിദ്ധാ വാ കത്ഥചി ഏകപരിക്ഖാരേപി കിഞ്ചനതാ നത്ഥി, പലിബോധോ നത്ഥി, ഛിന്നപലിബോധോഹമസ്മീതി വുത്തം ഹോതി. ഭോഗേതി മഞ്ചപീഠയാഗുഭത്താദയോ. അദിന്നംയേവ പരിഭുഞ്ജതീതി പുനദിവസേ മഞ്ചേ നിപജ്ജന്തോപി പീഠേ നിസീദന്തോപി യാഗും പിവന്തോപി ഭത്തം ഭുഞ്ജന്തോപി തേ ഭോഗേ അദിന്നേയേവ പരിഭുഞ്ജതി. ന മഹപ്ഫലോതി നിപ്ഫലോ. ബ്യഞ്ജനമേവ ഹി ഏത്ഥ സാവസേസം, അത്ഥോ പന നിരവസേസോ. ഏവം ഉപവുത്ഥസ്സ ഹി ഉപോസഥസ്സ അപ്പമത്തകമ്പി വിപാകഫലം ഇട്ഠം കന്തം മനാപം നാമ നത്ഥി. തസ്മാ നിപ്ഫലോത്വേവ വേദിതബ്ബോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഉപക്കിലിട്ഠസ്സ ചിത്തസ്സാതി ഇദം കസ്മാ ആഹ? സംകിലിട്ഠേന ഹി ചിത്തേന ഉപവുത്ഥോ ഉപോസഥോ ന മഹപ്ഫലോ ഹോതീതി ദസ്സിതത്താ വിസുദ്ധേന ചിത്തേന ഉപവുത്ഥസ്സ മഹപ്ഫലതാ അനുഞ്ഞാതാ ഹോതി. തസ്മാ യേന കമ്മട്ഠാനേന ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, തം ചിത്തവിസോധനകമ്മട്ഠാനം ദസ്സേതും ഇദമാഹ. തത്ഥ ഉപക്കമേനാതി പച്ചത്തപുരിസകാരേന, ഉപായേന വാ. തഥാഗതം അനുസ്സരതീതി അട്ഠഹി കാരണേഹി തഥാഗതഗുണേ അനുസ്സരതി. ഏത്ഥ ഹി ഇതിപി സോ ഭഗവാതി സോ ഭഗവാ ഇതിപി സീലേന, ഇതിപി സമാധിനാതി സബ്ബേ ലോകിയലോകുത്തരാ ബുദ്ധഗുണാ സങ്ഗഹിതാ. അരഹന്തിആദീഹി പാടിയേക്കഗുണാവ നിദ്ദിട്ഠാ. തഥാഗതം അനുസ്സരതോ ചിത്തം പസീദതീതി ലോകിയലോകുത്തരേ തഥാഗതഗുണേ അനുസ്സരന്തസ്സ ചിത്തുപ്പാദോ പസന്നോ ഹോതി.

ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാതി പഞ്ച നീവരണാ. കക്കന്തി ആമലകകക്കം. തജ്ജം വായാമന്തി തജ്ജാതികം തദനുച്ഛവികം കക്കേന മക്ഖനഘംസനധോവനവായാമം. പരിയോദപനാ ഹോതീതി സുദ്ധഭാവകരണം ഹോതി. കിലിട്ഠസ്മിം ഹി സീസേ പസാധനം പസാധേത്വാ നക്ഖത്തം കീളമാനോ ന സോഭതി, പരിസുദ്ധേ പന തസ്മിം പസാധനം പസാധേത്വാ നക്ഖത്തം കീളമാനോ സോഭതി, ഏവമേവ കിലിട്ഠചിത്തേന ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ ഉപോസഥോ ഉപവുത്ഥോ ന മഹപ്ഫലോ ഹോതി, പരിസുദ്ധേന പന ചിത്തേന ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ ഉപവുത്ഥോ ഉപോസഥോ മഹപ്ഫലോ ഹോതീതി അധിപ്പായേന ഏവമാഹ. ബ്രഹ്മുപോസഥം ഉപവസതീതി ബ്രഹ്മാ വുച്ചതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, തസ്സ ഗുണാനുസ്സരണവസേന അയം ഉപോസഥോ ബ്രഹ്മുപോസഥോ നാമ, തം ഉപവസതി. ബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം സംവസതീതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സദ്ധിം സംവസതി. ബ്രഹ്മഞ്ചസ്സ ആരബ്ഭാതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ആരബ്ഭ.

ധമ്മം അനുസ്സരതീതി സഹതന്തികം ലോകുത്തരധമ്മം അനുസ്സരതി. സോത്തിന്തി കുരുവിന്ദകസോത്തിം. കുരുവിന്ദകപാസാണചുണ്ണേന ഹി സദ്ധിം ലാഖം യോജേത്വാ മണികേ കത്വാ വിജ്ഝിത്വാ സുത്തേന ആവുണിത്വാ തം മണി കലാപപന്തിം ഉഭതോ ഗഹേത്വാ പിട്ഠിം ഘംസേന്തി, തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘സോത്തിഞ്ച പടിച്ചാ’’തി. ചുണ്ണന്തി ന്ഹാനീയചുണ്ണം. തജ്ജം വായാമന്തി ഉബ്ബട്ടനഘംസനധോവനാദികം തദനുരൂപവായാമം. ധമ്മുപോസഥന്തി സഹതന്തികം നവലോകുത്തരധമ്മം ആരബ്ഭ ഉപവുത്ഥത്താ അയം ഉപോസഥോ ‘‘ധമ്മുപോസഥോ’’തി വുത്തോ. ഇധാപി പരിയോദപനാതി പദേ ഠത്വാ പുരിമനയേനേവ യോജനാ കാതബ്ബാ.

സങ്ഘം അനുസ്സരതീതി അട്ഠന്നം അരിയപുഗ്ഗലാനം ഗുണേ അനുസ്സരതി. ഉസ്മഞ്ച പടിച്ചാതി ദ്വേ തയോ വാരേ ഗാഹാപിതം ഉസുമം പടിച്ച. ഉസഞ്ചാതിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. ഖാരന്തി ഛാരികം. ഗോമയന്തി ഗോമുത്തം വാ അജലണ്ഡികാ വാ. പരിയോദപനാതി ഇധാപി പുരിമനയേനേവ യോജനാ കാതബ്ബാ. സങ്ഘുപോസഥന്തി അട്ഠന്നം അരിയപുഗ്ഗലാനം ഗുണേ ആരബ്ഭ ഉപവുത്ഥത്താ അയം ഉപോസഥോ ‘‘സങ്ഘുപോസഥോ’’തി വുത്തോ.

സീലാനീതി ഗഹട്ഠോ ഗഹട്ഠസീലാനി, പബ്ബജിതോ പബ്ബജിതസീലാനി. അഖണ്ഡാനീതിആദീനം അത്ഥോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൧) വിത്ഥാരിതോവ. വാലണ്ഡുപകന്തി അസ്സവാലേഹി വാ മകചിവാലാദീഹി വാ കതം അണ്ഡുപകം. തജ്ജം വായാമന്തി തേലേന തേമേത്വാ മലസ്സ തിന്തഭാവം ഞത്വാ ഛാരികം പക്ഖിപിത്വാ വാലണ്ഡുപകേന ഘംസനവായാമോ. ഇധ പരിയോദപനാതി പദേ ഠത്വാ ഏവം യോജനാ കാതബ്ബാ കിലിട്ഠസ്മിഞ്ഹി ആദാസേ മണ്ഡിതപസാധിതോപി അത്തഭാവോ ഓലോകിയമാനോ ന സോഭതി, പരിസുദ്ധേ സോഭതി. ഏവമേവ കിലിട്ഠേന ചിത്തേന ഉപവുത്ഥോ ഉപോസഥോ ന മഹപ്ഫലോ ഹോതി, പരിസുദ്ധേന പന മഹപ്ഫലോ ഹോതീതി. സീലുപോസഥന്തി അത്തനോ സീലാനുസ്സരണവസേന ഉപവുത്ഥോ ഉപോസഥോ സീലുപോസഥോ നാമ. സീലേന സദ്ധിന്തി അത്തനോ പഞ്ചസീലദസസീലേന സദ്ധിം. സീലഞ്ചസ്സ ആരബ്ഭാതി പഞ്ചസീലം ദസസീലഞ്ച ആരബ്ഭ.

ദേവതാ അനുസ്സരതീതി ദേവതാ സക്ഖിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ അത്തനോ സദ്ധാദിഗുണേ അനുസ്സരതി. ഉക്കന്തി ഉദ്ധനം. ലോണന്തി ലോണമത്തികാ. ഗേരുകന്തി ഗേരുകചുണ്ണം. നാളികസണ്ഡാസന്തി ധമനനാളികഞ്ചേവ പരിവത്തനസണ്ഡാസഞ്ച. തജ്ജം വായാമന്തി ഉദ്ധനേ പക്ഖിപനധമനപരിവത്തനാദികം അനുരൂപം വായാമം. ഇധ പരിയോദപനാതി പദേ ഠത്വാ ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ – സംകിലിട്ഠസുവണ്ണമയേന ഹി പസാധനഭണ്ഡേന പസാധിതാ നക്ഖത്തം കീളമാനാ ന സോഭന്തി, പരിസുദ്ധസുവണ്ണമയേന സോഭന്തി. ഏവമേവ സംകിലിട്ഠചിത്തസ്സ ഉപോസഥോ ന മഹപ്ഫലോ ഹോതി, പരിസുദ്ധചിത്തസ്സ മഹപ്ഫലോ. ദേവതുപോസഥന്തി ദേവതാ സക്ഖിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ അത്തനോ ഗുണേ അനുസ്സരന്തേന ഉപവുത്ഥഉപോസഥോ ദേവതുപോസഥോ നാമ. സേസം ഇമേസു ബുദ്ധാനുസ്സതിആദീസു കമ്മട്ഠാനേസു യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൩ ആദയോ) വുത്തമേവ.

പാണാതിപാതന്തി പാണവധം. പഹായാതി തം പാണാതിപാതചേതനാസങ്ഖാതം ദുസ്സീല്യം പജഹിത്വാ. പടിവിരതാതി പഹീനകാലതോ പട്ഠായ തതോ ദുസ്സീല്യതോ ഓരതാ വിരതാവ. നിഹിതദണ്ഡാ നിഹിതസത്ഥാതി പരൂപഘാതത്ഥായ ദണ്ഡം വാ സത്ഥം വാ ആദായ അവത്തനതോ നിക്ഖിത്തദണ്ഡാ ചേവ നിക്ഖിത്തസത്ഥാ ചാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ഠപേത്വാ ദണ്ഡം സബ്ബമ്പി അവസേസം ഉപകരണം സത്താനം വിഹിംസനഭാവതോ സത്ഥന്തി വേദിതബ്ബം. യം പന ഭിക്ഖൂ കത്തരദണ്ഡം വാ ദന്തകട്ഠവാസിം വാ പിപ്ഫലകം വാ ഗഹേത്വാ വിചരന്തി, ന തം പരൂപഘാതത്ഥായ. തസ്മാ നിഹിതദണ്ഡാ നിഹിതസത്ഥാത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. ലജ്ജീതി പാപജിഗുച്ഛനലക്ഖണായ ലജ്ജായ സമന്നാഗതാ. ദയാപന്നാതി ദയം മേത്തചിത്തതം ആപന്നാ. സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീതി സബ്ബേ പാണഭൂതേ ഹിതേന അനുകമ്പകാ, തായ ഏവ ദയാപന്നതായ സബ്ബേസം പാണഭൂതാനം ഹിതചിത്തകാതി അത്ഥോ. അഹമ്പജ്ജാതി അഹമ്പി അജ്ജ. ഇമിനാപി അങ്ഗേനാതി ഇമിനാപി ഗുണങ്ഗേന. അരഹതം അനുകരോമീതി യഥാ പുരതോ ഗച്ഛന്തം പച്ഛതോ ഗച്ഛന്തോ അനുഗച്ഛതി നാമ, ഏവം അഹമ്പി അരഹന്തേഹി പഠമം കതം ഇമം ഗുണം പച്ഛാ കരോന്തോ തേസം അരഹന്താനം അനുകരോമി. ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതീതി ഏവം കരോന്തേന മയാ അരഹതഞ്ച അനുകതം ഭവിസ്സതി, ഉപോസഥോ ച ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതി.

അദിന്നാദാനന്തി അദിന്നസ്സ പരപരിഗ്ഗഹിതസ്സ ആദാനം, ഥേയ്യം ചോരികന്തി അത്ഥോ. ദിന്നമേവ ആദിയന്തീതി ദിന്നാദായീ. ചിത്തേനപി ദിന്നമേവ പടികങ്ഖന്തീതി ദിന്നപാടികങ്ഖീ. ഥേനേതീതി ഥേനോ, ന ഥേനേന അഥേനേന. അഥേനത്തായേവ സുചിഭൂതേന. അത്തനാതി അത്തഭാവേന, അഥേനം സുചിഭൂതം അത്തഭാവം കത്വാ വിഹരന്തീതി വുത്തം ഹോതി.

അബ്രഹ്മചരിയന്തി അസേട്ഠചരിയം. ബ്രഹ്മം സേട്ഠം ആചാരം ചരന്തീതി ബ്രഹ്മചാരീ. ആരാചാരീതി അബ്രഹ്മചരിയതോ ദൂരാചാരീ. മേഥുനാതി രാഗപരിയുട്ഠാനവസേന സദിസത്താ മേഥുനകാതി ലദ്ധവോഹാരേഹി പടിസേവിതബ്ബതോ മേഥുനോതി സങ്ഖം ഗതാ അസദ്ധമ്മാ. ഗാമധമ്മാതി ഗാമവാസീനം ധമ്മാ.

മുസാവാദാതി അലികവചനാ തുച്ഛവചനാ. സച്ചം വദന്തീതി സച്ചവാദീ. സച്ചേന സച്ചം സംദഹന്തി ഘട്ടേന്തീതി സച്ചസന്ധാ, ന അന്തരന്തരാ മുസാ വദന്തീതി അത്ഥോ. യോ ഹി പുരിസോ കദാചി മുസാവാദം വദതി, കദാചി സച്ചം. തസ്സ മുസാവാദേന അന്തരിതത്താ സച്ചം സച്ചേന ന ഘടീയതി. തസ്മാ ന സോ സച്ചസന്ധോ. ഇമേ പന ന താദിസാ, ജീവിതഹേതുപി മുസാ അവത്വാ സച്ചേന സച്ചം സംദഹന്തിയേവാതി സച്ചസന്ധാ. ഥേതാതി ഥിരാ, ഠിതകഥാതി അത്ഥോ. ഏകോ പുഗ്ഗലോ ഹലിദ്ദിരാഗോ വിയ ഥുസരാസിമ്ഹി നിഖാതഖാണു വിയ അസ്സപിട്ഠേ ഠപിതകുമ്ഭണ്ഡമിവ ച ന ഠിതകഥോ ഹോതി. ഏകോ പാസാണലേഖാ വിയ ഇന്ദഖീലോ വിയ ച ഠിതകഥോ ഹോതി, അസിനാ സീസം ഛിന്ദന്തേപി ദ്വേ കഥാ ന കഥേതി. അയം വുച്ചതി ഥേതോ. പച്ചയികാതി പത്തിയായിതബ്ബകാ, സദ്ധായികാതി അത്ഥോ. ഏകച്ചോ ഹി പുഗ്ഗലോ ന പച്ചയികോ ഹോതി, ‘‘ഇദം കേന വുത്തം, അസുകേന നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘മാ തസ്സ വചനം സദ്ദഹഥാ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി. ഏകോ പച്ചയികോ ഹോതി, ‘‘ഇദം കേന വുത്തം, അസുകേനാ’’തി വുത്തേ ‘‘യദി തേന വുത്തം, ഇദമേവ പമാണം, ഇദാനി പടിക്ഖിപിതബ്ബം നത്ഥി, ഏവമേവം ഇദ’’ന്തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി പച്ചയികോ. അവിസംവാദകാ ലോകസ്സാതി തായ സച്ചവാദിതായ ലോകം ന വിസംവാദേന്തീതി അത്ഥോ.

സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനന്തി സുരാമേരയമജ്ജാനം പാനചേതനാസങ്ഖാതം പമാദകാരണം. ഏകഭത്തികാതി പാതരാസഭത്തം സായമാസഭത്തന്തി ദ്വേ ഭത്താനി. തേസു പാതരാസഭത്തം അന്തോമജ്ഝന്ഹികേന പരിച്ഛിന്നം, ഇതരം മജ്ഝന്ഹികതോ ഉദ്ധം അന്തോഅരുണേന. തസ്മാ അന്തോമജ്ഝന്ഹികേ ദസക്ഖത്തും ഭുഞ്ജമാനാപി ഏകഭത്തികാവ ഹോന്തി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ഏകഭത്തികാ’’തി. രത്തിഭോജനം രത്തി, തതോ ഉപരതാതി രത്തൂപരതാ. അതിക്കന്തേ മജ്ഝന്ഹികേ യാവ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനാ ഭോജനം വികാലഭോജനം നാമ, തതോ വിരതത്താ വിരതാ വികാലഭോജനാ.

സാസനസ്സ അനനുലോമത്താ വിസൂകം പടാണിഭൂതം ദസ്സനന്തി വിസൂകദസ്സനം, അത്തനാ നച്ചനനച്ചാപനാദിവസേന നച്ചഞ്ച ഗീതഞ്ച വാദിതഞ്ച, അന്തമസോ മയൂരനച്ചനാദിവസേനാപി പവത്താനം നച്ചാദീനം വിസൂകഭൂതം ദസ്സനഞ്ചാതി നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനം. നച്ചാദീനി ഹി അത്തനാ പയോജേതും വാ പരേഹി പയോജാപേതും വാ പയുത്താനി പസ്സിതും വാ നേവ ഭിക്ഖൂനം, ന ഭിക്ഖുനീനം വട്ടന്തി.

മാലാദീസു മാലാതി യംകിഞ്ചി പുപ്ഫം. ഗന്ധന്തി യംകിഞ്ചി ഗന്ധജാതം. വിലേപനന്തി ഛവിരാഗകരണം. തത്ഥ പിളന്ധന്തോ ധാരേതി നാമ, ഊനട്ഠാനം പൂരേന്തോ മണ്ഡേതി നാമ, ഗന്ധവസേന ഛവിരാഗവസേന ച സാദിയന്തോ വിഭൂസേതി നാമ. ഠാനം വുച്ചതി കാരണം, തസ്മാ യായ ദുസ്സീല്യചേതനായ താനി മാലാധാരണാദീനി മഹാജനോ കരോതി, തതോ പടിവിരതാതി അത്ഥോ. ഉച്ചാസയനം വുച്ചതി പമാണാതിക്കന്തം, മഹാസയനം അകപ്പിയത്ഥരണം, തതോ പടിവിരതാതി അത്ഥോ.

കീവമഹപ്ഫലോതി കിത്തകം മഹപ്ഫലോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. പഹൂതരത്തരതനാനന്തി പഹൂതേന രത്തസങ്ഖാതേന രതനേന സമന്നാഗതാനം, സകലജമ്ബുദീപതലം ഭേരിതലസദിസം കത്വാ കടിപ്പമാണേഹി സത്തഹി രതനേഹി പൂരിതാനന്തി അത്ഥോ. ഇസ്സരിയാധിപച്ചന്തി ഇസ്സരഭാവേന വാ ഇസ്സരിയമേവ വാ ആധിപച്ചം, ന ഏത്ഥ സാഹസികകമ്മന്തിപി ഇസ്സരിയാധിപച്ചം. രജ്ജം കാരേയ്യാതി ഏവരൂപം ചക്കവത്തിരജ്ജം കാരേയ്യ. അങ്ഗാനന്തിആദീനി തേസം ജനപദാനം നാമാനി. കലം നാഗ്ഘതി സോളസിന്തി ഏകം അഹോരത്തം ഉപവുത്ഥഉപോസഥേ പുഞ്ഞം സോളസഭാഗേ കത്വാ തതോ ഏകം ഭാഗഞ്ച ന അഗ്ഘതി. ഏകരത്തുപോസഥസ്സ സോളസിയാ കലായ യം വിപാകഫലം, തംയേവ തതോ ബഹുതരം ഹോതീതി അത്ഥോ. കപണന്തി പരിത്തകം.

അബ്രഹ്മചരിയാതി അസേട്ഠചരിയതോ. രത്തിം ന ഭുഞ്ജേയ്യ വികാലഭോജനന്തി ഉപോസഥം ഉപവസന്തോ രത്തിഭോജനഞ്ച ദിവാവികാലഭോജനഞ്ച ന ഭുഞ്ജേയ്യ. മഞ്ചേ ഛമായംവ സയേഥ സന്ഥതേതി മുട്ഠിഹത്ഥപാദകേ കപ്പിയമഞ്ചേ വാ സുധാദിപരികമ്മകതായ ഭൂമിയം വാ തിണപണ്ണപലാലാദീനി സന്ഥരിത്വാ കതേ സന്ഥതേ വാ സയേഥാതി അത്ഥോ. ഏതം ഹി അട്ഠങ്ഗികമാഹുപോസഥന്തി ഏവം പാണാതിപാതാദീനി അസമാചരന്തേന ഉപവുത്ഥം ഉപോസഥം അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതത്താ അട്ഠങ്ഗികന്തി വദന്തി. തം പന ഉപവസന്തേന ‘‘സ്വേ ഉപോസഥികോ ഭവിസ്സാമീ’’തി അജ്ജേവ ‘‘ഇദഞ്ച ഇദഞ്ച കരേയ്യാഥാ’’തി ആഹാരാദിവിധാനം വിചാരേതബ്ബം. ഉപോസഥദിവസേ പാതോവ ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ദസസീലലക്ഖണഞ്ഞുനോ ഉപാസകസ്സ വാ ഉപാസികായ വാ സന്തികേ വാചം ഭിന്ദിത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി സമാദാതബ്ബാനി. പാളിം അജാനന്തേന പന ‘‘ബുദ്ധപഞ്ഞത്തം ഉപോസഥം അധിട്ഠാമീ’’തി അധിട്ഠാതബ്ബം. അഞ്ഞം അലഭന്തേന അത്തനാപി അധിട്ഠാതബ്ബം, വചീഭേദോ പന കാതബ്ബോയേവ. ഉപോസഥം ഉപവസന്തേന പരൂപരോധപടിസംയുത്താ കമ്മന്താ ന വിചാരേതബ്ബാ, ആയവയഗണനം കരോന്തേന ന വീതിനാമേതബ്ബം, ഗേഹേ പന ആഹാരം ലഭിത്വാ നിച്ചഭത്തികഭിക്ഖുനാ വിയ പരിഭുഞ്ജിത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മോ വാ സോതബ്ബോ, അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു അഞ്ഞതരം വാ മനസികാതബ്ബം.

സുദസ്സനാതി സുന്ദരദസ്സനാ. ഓഭാസയന്തി ഓഭാസയമാനാ. അനുപരിയന്തീതി വിചരന്തി. യാവതാതി യത്തകം ഠാനം. അന്തലിക്ഖഗാതി ആകാസങ്ഗമാ. പഭാസന്തീതി ജോതന്തി പഭാ മുഞ്ചന്തി. ദിസാവിരോചനാതി സബ്ബദിസാസു വിരോചമാനാ. അഥ വാ പഭാസന്തീതി ദിസാഹി ദിസാ ഓഭാസന്തി. വിരോചനാതി വിരോചമാനാ. വേളുരിയന്തി മണീതി വത്വാപി ഇമിനാ ജാതിമണിഭാവം ദസ്സേതി. ഏകവസ്സികവേളുവണ്ണഞ്ഹി വേളുരിയം ജാതിമണി നാമ. തം സന്ധായേവമാഹ. ഭദ്ദകന്തി ലദ്ധകം. സിങ്ഗീസുവണ്ണന്തി ഗോസിങ്ഗസദിസം ഹുത്വാ ഉപ്പന്നത്താ ഏവം നാമകം സുവണ്ണം. കഞ്ചനന്തി പബ്ബതേയ്യം പബ്ബതേ ജാതസുവണ്ണം. ജാതരൂപന്തി സത്ഥുവണ്ണസുവണ്ണം. ഹടകന്തി കിപില്ലികാഹി നീഹടസുവണ്ണം. നാനുഭവന്തീതി ന പാപുണന്തി. ചന്ദപ്പഭാതി സാമിഅത്ഥേ പച്ചത്തം, ചന്ദപ്പഭായാതി അത്ഥോ. ഉപവസ്സുപോസഥന്തി ഉപവസിത്വാ ഉപോസഥം. സുഖുദ്രയാനീതി സുഖഫലാനി സുഖവേദനീയാനി. സഗ്ഗമുപേന്തി ഠാനന്തി സഗ്ഗസങ്ഖാതം ഠാനം ഉപഗച്ഛന്തി, കേനചി അനിന്ദിതാ ഹുത്വാ ദേവലോകേ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ യം അന്തരന്തരാ ന വുത്തം, തം വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

മഹാവഗ്ഗോ ദുതിയോ.