(൮) ൩. ആനന്ദവഗ്ഗോ

൧. ഛന്നസുത്തവണ്ണനാ

൭൨. തതിയസ്സ പഠമേ ഛന്നോതി ഏവംനാമകോ ഛന്നപരിബ്ബാജകോ. തുമ്ഹേപി, ആവുസോതി, ആവുസോ, യഥാ മയം രാഗാദീനം പഹാനം പഞ്ഞാപേമ, കിം ഏവം തുമ്ഹേപി പഞ്ഞാപേഥാതി പുച്ഛതി. തതോ ഥേരോ ‘‘അയം പരിബ്ബാജകോ അമ്ഹേ രാഗാദീനം പഹാനം പഞ്ഞാപേമാതി വദതി, നത്ഥി പനേതം ബാഹിരസമയേ’’തി തം പടിക്ഖിപന്തോ മയം ഖോ, ആവുസോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഖോതി അവധാരണത്ഥേ നിപാതോ, മയമേവ പഞ്ഞാപേമാതി അത്ഥോ. തതോ പരിബ്ബാജകോ ചിന്തേസി ‘‘അയം ഥേരോ ബാഹിരസമയം ലുഞ്ചിത്വാ ഹരന്തോ ‘മയമേവാ’തി ആഹ. കിം നു ഖോ ആദീനവം ദിസ്വാ ഏതേ ഏതേസം പഹാനം പഞ്ഞാപേന്തീ’’തി. അഥ ഥേരം പുച്ഛന്തോ കിം പന തുമ്ഹേതിആദിമാഹ. ഥേരോ തസ്സ ബ്യാകരോന്തോ രത്തോ ഖോതിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്തത്ഥന്തി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികം ലോകിയലോകുത്തരം അത്തനോ അത്ഥം. പരത്ഥഉഭയത്ഥേസുപി ഏസേവ നയോ.

അന്ധകരണോതിആദീസു യസ്സ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി, തം യഥാഭൂതദസ്സനനിവാരണേന അന്ധം കരോതീതി അന്ധകരണോ. പഞ്ഞാചക്ഖും ന കരോതീതി അചക്ഖുകരണോ. ഞാണം ന കരോതീതി അഞ്ഞാണകരണോ. കമ്മസ്സകതപഞ്ഞാ ഝാനപഞ്ഞാ വിപസ്സനാപഞ്ഞാതി ഇമാ തിസ്സോ പഞ്ഞാ അപ്പവത്തികരണേന നിരോധേതീതി പഞ്ഞാനിരോധികോ. അനിട്ഠഫലദായകത്താ ദുക്ഖസങ്ഖാതസ്സ വിഘാതസ്സേവ പക്ഖേ വത്തതീതി വിഘാതപക്ഖികോ. കിലേസനിബ്ബാനം ന സംവത്തേതീതി അനിബ്ബാനസംവത്തനികോ. അലഞ്ച പനാവുസോ ആനന്ദ, അപ്പമാദായാതി, ആവുസോ ആനന്ദ, സചേ ഏവരൂപാ പടിപദാ അത്ഥി, അലം തുമ്ഹാകം അപ്പമാദായ യുത്തം അനുച്ഛവികം, അപ്പമാദം കരോഥ, ആവുസോതി ഥേരസ്സ വചനം അനുമോദിത്വാ പക്കാമി. ഇമസ്മിം സുത്തേ അരിയമഗ്ഗോ ലോകുത്തരമിസ്സകോ കഥിതോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൨. ആജീവകസുത്തവണ്ണനാ

൭൩. ദുതിയേ തേന ഹി ഗഹപതീതി ഥേരോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘അയം ഇധ ആഗച്ഛന്തോ ന അഞ്ഞാതുകാമോ ഹുത്വാ ആഗമി, പരിഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം പന ആഗതോ. ഇമിനാ പുച്ഛിതപഞ്ഹം ഇമിനാവ കഥാപേസ്സാമീ’’തി. ഇതി തംയേവ കഥം കഥാപേതുകാമോ തേന ഹീതിആദിമാഹ. തത്ഥ തേന ഹീതി കാരണാപദേസോ. യസ്മാ ത്വം ഏവം പുച്ഛസി, തസ്മാ തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛാമീതി. കേസം നോതി കതമേസം നു. സധമ്മുക്കംസനാതി അത്തനോ ലദ്ധിയാ ഉക്ഖിപിത്വാ ഠപനാ. പരധമ്മാപസാദനാതി പരേസം ലദ്ധിയാ ഘട്ടനാ വമ്ഭനാ അവക്ഖിപനാ. ആയതനേവ ധമ്മദേസനാതി കാരണസ്മിംയേവ ധമ്മദേസനാ. അത്ഥോ ച വുത്തോതി മയാ പുച്ഛിതപഞ്ഹായ അത്ഥോ ച പകാസിതോ. അത്താ ച അനുപനീതോതി അമ്ഹേ ഏവരൂപാതി ഏവം അത്താ ച ന ഉപനീതോ. നുപനീതോതിപി പാഠോ.

൩. മഹാനാമസക്കസുത്തവണ്ണനാ

൭൪. തതിയേ ഗിലാനാ വുട്ഠിതോതി ഗിലാനോ ഹുത്വാ വുട്ഠിതോ. ഗേലഞ്ഞാതി ഗിലാനഭാവതോ. ഉപസങ്കമീതി ഭുത്തപാതരാസോ മാലാഗന്ധാദീനി ആദായ മഹാപരിവാരപരിവുതോ ഉപസങ്കമി. ബാഹായം ഗഹേത്വാതി ന ബാഹായം ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢി, നിസിന്നാസനതോ വുട്ഠായ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ദക്ഖിണബാഹായം അങ്ഗുട്ഠകേന സഞ്ഞം ദത്വാ ഏകമന്തം അപനേസീതി വേദിതബ്ബോ. അഥസ്സ ‘‘സേഖമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, സീല’’ന്തിആദിനാ നയേന സത്തന്നം സേഖാനം സീലഞ്ച സമാധിഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച കഥേത്വാ ഉപരി അരഹത്തഫലവസേന അസേഖാ സീലസമാധിപഞ്ഞായോ കഥേന്തോ – ‘‘സേഖസമാധിതോ സേഖം വിപസ്സനാഞാണം അസേഖഞ്ച ഫലഞാണം പച്ഛാ, സേഖവിപസ്സനാഞാണതോ ച അസേഖഫലസമാധി പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ദീപേസി. യാനി പന സമ്പയുത്താനി സമാധിഞാണാനി, തേസം അപച്ഛാ അപുരേ ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാതി.

൪. നിഗണ്ഠസുത്തവണ്ണനാ

൭൫. ചതുത്ഥേ കൂടാഗാരസാലായന്തി ദ്വേ കണ്ണികാ ഗഹേത്വാ ഹംസവട്ടകച്ഛന്നേന കതായ ഗന്ധകുടിയാ. അപരിസേസം ഞാണദസ്സനം പടിജാനാതീതി അപ്പമത്തകമ്പി അസേസേത്വാ സബ്ബം ഞാണദസ്സനം പടിജാനാതി. സതതം സമിതന്തി സബ്ബകാലം നിരന്തരം. ഞാണദസ്സനം പച്ചുപട്ഠിതന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം മയ്ഹം ഉപട്ഠിതമേവാതി ദസ്സേതി. പുരാണാനം കമ്മാനന്തി ആയൂഹിതകമ്മാനം. തപസാ ബ്യന്തീഭാവന്തി ദുക്കരതപേന വിഗതന്തകരണം. നവാനം കമ്മാനന്തി ഇദാനി ആയൂഹിതബ്ബകമ്മാനം. അകരണാതി അനായൂഹനേന. സേതുഘാതന്തി പദഘാതം പച്ചയഘാതം കഥേതി. കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോതി കമ്മവട്ടക്ഖയേന ദുക്ഖക്ഖയോ. ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോതി ദുക്ഖവട്ടക്ഖയേന വേദനാക്ഖയോ. ദുക്ഖവട്ടസ്മിഞ്ഹി ഖീണേ വേദനാവട്ടമ്പി ഖീണമേവ ഹോതി. വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീതി വേദനാക്ഖയേന പന സകലവട്ടദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണമേവ ഭവിസ്സതി. സന്ദിട്ഠികായാതി സാമം പസ്സിതബ്ബായ പച്ചക്ഖായ. നിജ്ജരായ വിസുദ്ധിയാതി കിലേസജീരണകപടിപദായ കിലേസേ വാ നിജ്ജീരണതോ നിജ്ജരായ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ. സമതിക്കമോ ഹോതീതി സകലസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ അതിക്കമോ ഹോതി. ഇധ, ഭന്തേ, ഭഗവാ കിമാഹാതി, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഇമായ പടിപത്തിയാ കിമാഹ, കിം ഏതംയേവ കിലേസനിജ്ജീരണകപടിപദം പഞ്ഞപേതി, ഉദാഹു അഞ്ഞന്തി പുച്ഛതി.

ജാനതാതി അനാവരണഞാണേന ജാനന്തേന. പസ്സതാതി സമന്തചക്ഖുനാ പസ്സന്തേന. വിസുദ്ധിയാതി വിസുദ്ധിസമ്പാപനത്ഥായ. സമതിക്കമായാതി സമതിക്കമനത്ഥായ. അത്ഥങ്ഗമായാതി അത്ഥം ഗമനത്ഥായ. ഞായസ്സ അധിഗമായാതി സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗസ്സ അധിഗമനത്ഥായ. നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായാതി അപച്ചയനിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികരണത്ഥായ. നവഞ്ച കമ്മം ന കരോതീതി നവം കമ്മം നായൂഹതി. പുരാണഞ്ച കമ്മന്തി പുബ്ബേ ആയൂഹിതകമ്മം. ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തീ കരോതീതി ഫുസിത്വാ ഫുസിത്വാ വിഗതന്തം കരോതി, വിപാകഫസ്സം ഫുസിത്വാ ഫുസിത്വാ തം കമ്മം ഖേപേതീതി അത്ഥോ. സന്ദിട്ഠികാതി സാമം പസ്സിതബ്ബാ. അകാലികാതി ന കാലന്തരേ കിച്ചകാരികാ. ഏഹിപസ്സികാതി ‘‘ഏഹി പസ്സാ’’തി ഏവം ദസ്സേതും യുത്താ. ഓപനേയ്യികാതി ഉപനയേ യുത്താ അല്ലീയിതബ്ബയുത്താ. പച്ചത്തം വേദിതബ്ബാ വിഞ്ഞൂഹീതി പണ്ഡിതേഹി അത്തനോ അത്തനോ സന്താനേയേവ ജാനിതബ്ബാ, ബാലേഹി പന ദുജ്ജാനാ. ഇതി സീലവസേന ദ്വേ മഗ്ഗാ, ദ്വേ ച ഫലാനി കഥിതാനി. സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ ഹി സീലേസു പരിപൂരകാരിനോതി. വിവിച്ചേവ കാമേഹീതിആദികായ പന സമാധിസമ്പദായ തയോ മഗ്ഗാ, തീണി ച ഫലാനി കഥിതാനി. അനാഗാമീ അരിയസാവകോ ഹി സമാധിമ്ഹി പരിപൂരകാരീതി വുത്തോ. ആസവാനം ഖയാതിആദീഹി അരഹത്തഫലം കഥിതം. കേചി പന സീലസമാധയോപി അരഹത്തഫലസമ്പയുത്താവ ഇധ അധിപ്പേതാ. ഏകേകസ്സ പന വസേന പടിപത്തിദസ്സനത്ഥം വിസും വിസും തന്തി ആരോപിതാതി.

൫. നിവേസകസുത്തവണ്ണനാ

൭൬. പഞ്ചമേ അമച്ചാതി സുഹജ്ജാ. ഞാതീതി സസ്സുസസുരപക്ഖികാ. സാലോഹിതാതി സമാനലോഹിതാ ഭാതിഭഗിനിആദയോ. അവേച്ചപ്പസാദേതി ഗുണേ അവേച്ച ജാനിത്വാ ഉപ്പന്നേ അചലപ്പസാദേ. അഞ്ഞഥത്തന്തി ഭാവഞ്ഞഥത്തം. പഥവീധാതുയാതിആദീസു വീസതിയാ കോട്ഠാസേസു ഥദ്ധാകാരഭൂതായ പഥവീധാതുയാ, ദ്വാദസസു കോട്ഠാസേസു യൂസഗതായ ആബന്ധനഭൂതായ ആപോധാതുയാ, ചതൂസു കോട്ഠാസേസു പരിപാചനഭൂതായ തേജോധാതുയാ, ഛസു കോട്ഠാസേസു വിത്ഥമ്ഭനഭൂതായ വായോധാതുയാ സിയാ അഞ്ഞഥത്തം. ന ത്വേവാതി ഇമേസം ഹി ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞഭാവൂപഗമനേന സിയാ അഞ്ഞഥത്തം, അരിയസാവകസ്സ പന ന ത്വേവ സിയാതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച അഞ്ഞഥത്തന്തി പസാദഞ്ഞഥത്തഞ്ച ഗതിഅഞ്ഞഥത്തഞ്ച. തഞ്ഹി തസ്സ ന ഹോതി, ഭാവഞ്ഞഥത്തം പന ഹോതി. അരിയസാവകോ ഹി മനുസ്സോ ഹുത്വാ ദേവോപി ഹോതി ബ്രഹ്മാപി. പസാദോ പനസ്സ ഭവന്തരേപി ന വിഗച്ഛതി, ന ച അപായഗതിസങ്ഖാതം ഗതിഅഞ്ഞഥത്തം പാപുണാതി. സത്ഥാപി തദേവ ദസ്സേന്തോ തത്രിദം അഞ്ഞഥത്തന്തിആദിമാഹ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൬. പഠമഭവസുത്തവണ്ണനാ

൭൭. ഛട്ഠേ കാമധാതുവേപക്കന്തി കാമധാതുയാ വിപച്ചനകം. കാമഭവോതി കാമധാതുയം ഉപപത്തിഭവോ. കമ്മം ഖേത്തന്തി കുസലാകുസലകമ്മം വിരുഹനട്ഠാനട്ഠേന ഖേത്തം. വിഞ്ഞാണം ബീജന്തി സഹജാതം അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം വിരുഹനട്ഠേന ബീജം. തണ്ഹാ സ്നേഹോതി പഗ്ഗണ്ഹനാനുബ്രൂഹനവസേന തണ്ഹാ ഉദകം നാമ. അവിജ്ജാനീവരണാനന്തി അവിജ്ജായ ആവരിതാനം. തണ്ഹാസംയോജനാനന്തി തണ്ഹാബന്ധനേന ബദ്ധാനം. ഹീനായ ധാതുയാതി കാമധാതുയാ. വിഞ്ഞാണം പതിട്ഠിതന്തി അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം പതിട്ഠിതം. മജ്ഝിമായ ധാതുയാതി രൂപധാതുയാ. പണീതായ ധാതുയാതി അരൂപധാതുയാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൭. ദുതിയഭവസുത്തവണ്ണനാ

൭൮. സത്തമേ ചേതനാതി കമ്മചേതനാ. പത്ഥനാപി കമ്മപത്ഥനാവ. സേസം പുരിമസദിസമേവാതി.

൮. സീലബ്ബതസുത്തവണ്ണനാ

൭൯. അട്ഠമേ സീലബ്ബതന്തി സീലഞ്ചേവ വതഞ്ച. ജീവിതന്തി ദുക്കരകാരികാനുയോഗോ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ. ഉപട്ഠാനസാരന്തി ഉപട്ഠാനേന സാരം, ‘‘ഇദം വരം ഇദം നിട്ഠാ’’തി ഏവം ഉപട്ഠിതന്തി അത്ഥോ. സഫലന്തി സഉദ്രയം സവഡ്ഢികം ഹോതീതി പുച്ഛതി. ന ഖ്വേത്ഥ, ഭന്തേ, ഏകംസേനാതി, ഭന്തേ, ന ഖോ ഏത്ഥ ഏകംസേന ബ്യാകാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഉപട്ഠാനസാരം സേവതോതി ഇദം സാരം വരം നിട്ഠാതി ഏവം ഉപട്ഠിതം സേവമാനസ്സ. അഫലന്തി ഇട്ഠഫലേന അഫലം. ഏത്താവതാ കമ്മവാദികിരിയവാദീനം പബ്ബജ്ജം ഠപേത്വാ സേസോ സബ്ബോപി ബാഹിരകസമയോ ഗഹിതോ ഹോതി. സഫലന്തി ഇട്ഠഫലേന സഫലം സഉദ്രയം. ഏത്താവതാ ഇമം സാസനം ആദിം കത്വാ സബ്ബാപി കമ്മവാദികിരിയവാദീനം പബ്ബജ്ജാ ഗഹിതാ. ന ച പനസ്സ സുലഭരൂപോ സമസമോ പഞ്ഞായാതി ഏവം സേക്ഖഭൂമിയം ഠത്വാ പഞ്ഹം കഥേന്തോ അസ്സ ആനന്ദസ്സ പഞ്ഞായ സമസമോ ന സുലഭോതി ദസ്സേതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ സേക്ഖഭൂമി നാമ കഥിതാതി.

൯. ഗന്ധജാതസുത്തവണ്ണനാ

൮൦. നവമേ ഏതദവോചാതി പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ദസബലസ്സ വത്തം ദസ്സേത്വാ അത്തനോ ദിവാവിഹാരട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ലോകേ മൂലഗന്ധോ നാമ അത്ഥി, സാരഗന്ധോ നാമ അത്ഥി, പുപ്ഫഗന്ധോ നാമ അത്ഥി. ഇമേ പന തയോപി ഗന്ധാ അനുവാതംയേവ ഗച്ഛന്തി, ന പടിവാതം. അത്ഥി നു ഖോ കിഞ്ചി, യസ്സ പടിവാതമ്പി ഗന്ധോ ഗച്ഛതീ’’തി ചിന്തേത്വാ അട്ഠന്നം വരാനം ഗഹണകാലേയേവ കങ്ഖുപ്പത്തിസമയേ ഉപസങ്കമനവരസ്സ ഗഹിതത്താ തക്ഖണംയേവ ദിവാട്ഠാനതോ വുട്ഠായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഉപ്പന്നായ കങ്ഖായ വിനോദനത്ഥം ഏതം ‘‘തീണിമാനി, ഭന്തേ’’തിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ ഗന്ധജാതാനീതി ഗന്ധജാതിയോ. മൂലഗന്ധോതി മൂലവത്ഥുകോ ഗന്ധോ, ഗന്ധസമ്പന്നം വാ മൂലമേവ മൂലഗന്ധോ. തസ്സ ഹി ഗന്ധോ അനുവാതം ഗച്ഛതി. ഗന്ധസ്സ പന ഗന്ധോ നാമ നത്ഥി. സാരഗന്ധപുപ്ഫഗന്ധേസുപി ഏസേവ നയോ. അത്ഥാനന്ദ, കിഞ്ചി ഗന്ധജാതന്തി ഏത്ഥ സരണഗമനാദയോ ഗുണവണ്ണഭാസനവസേന ദിസാഗാമിതായ ഗന്ധസദിസത്താ ഗന്ധാ, തേസം വത്ഥുഭൂതോ പുഗ്ഗലോ ഗന്ധജാതം നാമ. ഗന്ധോ ഗച്ഛതീതി വണ്ണഭാസനവസേന ഗച്ഛതി. സീലവാതി പഞ്ചസീലേന വാ ദസസീലേന വാ സീലവാ. കല്യാണധമ്മോതി തേനേവ സീലധമ്മേന കല്യാണധമ്മോ സുന്ദരധമ്മോ. വിഗതമലമച്ഛേരേനാതിആദീനം അത്ഥോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൬൦) വിത്ഥാരിതോവ. ദിസാസൂതി ചതൂസു ദിസാസു ചതൂസു അനുദിസാസു. സമണബ്രാഹ്മണാതി സമിതപാപബാഹിതപാപാ സമണബ്രാഹ്മണാ.

ന പുപ്ഫഗന്ധോ പടിവാതമേതീതി വസ്സികപുപ്ഫാദീനം ഗന്ധോ പടിവാതം ന ഗച്ഛതി. ന ചന്ദനം തഗരമല്ലികാ വാതി ചന്ദനതഗരമല്ലികാനമ്പി ഗന്ധോ പടിവാതം ന ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ദേവലോകേപി ഫുടസുമനാ നാമ ഹോതി, തസ്സാ പുപ്ഫിതദിവസേ ഗന്ധോ യോജനസതം അജ്ഝോത്ഥരതി. സോപി പടിവാതം വിദത്ഥിമത്തമ്പി രതനമത്തമ്പി ഗന്തും ന സക്കോതീതി വദന്തി. സതഞ്ച ഗന്ധോ പടിവാതമേതീതി സതഞ്ച പണ്ഡിതാനം ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധപുത്താനം സീലാദിഗുണഗന്ധോ പടിവാതം ഗച്ഛതി. സബ്ബാ ദിസാ സപ്പുരിസോ പവായതീതി സപ്പുരിസോ പണ്ഡിതോ സീലാദിഗുണഗന്ധേന സബ്ബാ ദിസാ പവായതി, സബ്ബാ ദിസാ ഗന്ധേന അവത്ഥരതീതി അത്ഥോ.

൧൦. ചൂളനികാസുത്തവണ്ണനാ

൮൧. ദസമസ്സ ദുവിധോ നിക്ഖേപോ അത്ഥുപ്പത്തികോപി പുച്ഛാവസികോപി. കതരഅത്ഥുപ്പത്തിയം കസ്സ പുച്ഛായ കഥിതന്തി ചേ? അരുണവതിസുത്തന്തഅത്ഥുപ്പത്തിയം (സം. നി. ൧.൧൮൫ ആദയോ) ആനന്ദത്ഥേരസ്സ പുച്ഛായ കഥിതം. അരുണവതിസുത്തന്തോ കേന കഥിതോതി? ദ്വീഹി ബുദ്ധേഹി കഥിതോ സിഖിനാ ച ഭഗവതാ അമ്ഹാകഞ്ച സത്ഥാരാ. ഇമസ്മാ ഹി കപ്പാ ഏകതിംസകപ്പമത്ഥകേ അരുണവതിനഗരേ അരുണവതോ രഞ്ഞോ പഭാവതിയാ നാമ മഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തിത്വാ പരിപക്കേ ഞാണേ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ സിഖീ ഭഗവാ ബോധിമണ്ഡേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ അരുണവതിം നിസ്സായ വിഹരന്തോ ഏകദിവസം പാതോവ സരീരപ്പടിജഗ്ഗനം കത്വാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ ‘‘അരുണവതിം പിണ്ഡായ പവിസിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമിത്വാ വിഹാരദ്വാരകോട്ഠകസമീപേ ഠിതോ അഭിഭും നാമ അഗ്ഗസാവകം ആമന്തേസി – ‘‘അതിപ്പഗോ ഖോ, ഭിക്ഖു, അരുണവതിം പിണ്ഡായ പവിസിതും, യേന അഞ്ഞതരോ ബ്രഹ്മലോകോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമാ’’തി. യഥാഹ –

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സിഖീ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അഭിഭും ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘ആയാമ, ബ്രാഹ്മണ, യേന അഞ്ഞതരോ ബ്രഹ്മലോകോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ, ന താവ ഭത്തകാലോ ഭവിസ്സതീ’തി. ‘ഏവം, ഭന്തേ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഭിഭൂ ഭിക്ഖു സിഖിസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സിഖീ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അഭിഭൂ ച ഭിക്ഖു യേന അഞ്ഞതരോ ബ്രഹ്മലോകോ തേനുപസങ്കമിംസൂ’’തി (സം. നി. ൧.൧൮൫).

തത്ഥ മഹാബ്രഹ്മാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദിസ്വാ അത്തമനോ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ബ്രഹ്മാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി, ഥേരസ്സാപി അനുച്ഛവികം ആസനം പഞ്ഞാപയിംസു. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ, ഥേരോപി അത്തനോ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. മഹാബ്രഹ്മാപി ദസബലം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സിഖീ ഭഗവാ അഭിഭും ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘പടിഭാതു തം, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രഹ്മുനോ ച ബ്രഹ്മപരിസായ ച ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാനഞ്ച ധമ്മീകഥാതി. ‘ഏവം, ഭന്തേ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഭിഭൂ ഭിക്ഖു സിഖിസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പടിസ്സുണിത്വാ ബ്രഹ്മുനോ ച ബ്രഹ്മപരിസായ ച ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാനഞ്ച ധമ്മിം കഥം കഥേസി. ഥേരേ ധമ്മം കഥേന്തേ ബ്രഹ്മഗണാ ഉജ്ഝായിംസു – ‘‘ചിരസ്സഞ്ച മയം സത്ഥു ബ്രഹ്മലോകാഗമനം ലഭിമ്ഹ, അയഞ്ച ഭിക്ഖു ഠപേത്വാ സത്ഥാരം സയം ധമ്മകഥം ആരഭീ’’തി.

സത്ഥാ തേസം അനത്തമനഭാവം ഞത്വാ അഭിഭും ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘ഉജ്ഝായന്തി ഖോ തേ, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രഹ്മാ ച ബ്രഹ്മപരിസാ ച ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ ച. തേന ഹി ത്വം – ബ്രാഹ്മണ, ഭിയ്യോസോമത്തായ സംവേജേഹീ’’തി. ഥേരോ സത്ഥു വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവികുബ്ബനം കത്വാ സഹസ്സിലോകധാതും സരേന വിഞ്ഞാപേന്തോ ‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥാ’’തി (സം. നി. ൧.൧൮൫) ഗാഥാദ്വയം അഭാസി. കിം പന കത്വാ ഥേരോ സഹസ്സിലോകധാതും വിഞ്ഞാപേസീതി? നീലകസിണം താവ സമാപജ്ജിത്വാ സബ്ബത്ഥ അന്ധകാരം ഫരി, തതോ ‘‘കിമിദം അന്ധകാര’’ന്തി സത്താനം ആഭോഗേ ഉപ്പന്നേ ആലോകം ദസ്സേസി. ‘‘കിം ആലോകോ അയ’’ന്തി വിചിനന്താനം അത്താനം ദസ്സേസി, സഹസ്സചക്കവാളേ ദേവമനുസ്സാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഥേരംയേവ നമസ്സമാനാ അട്ഠംസു. ഥേരോ ‘‘മഹാജനോ മയ്ഹം ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ സരം സുണാതൂ’’തി ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി. സബ്ബേ ഓസടായ പരിസായ മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ വിയ സദ്ദം അസ്സോസും. അത്ഥോപി നേസം പാകടോ അഹോസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സദ്ധിം ഥേരേന അരുണവതിം പച്ചാഗന്ത്വാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പുച്ഛി – ‘‘അസ്സുത്ഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അഭിഭുസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മലോകേ ഠിതസ്സ ഗാഥായോ ഭാസമാനസ്സാ’’തി. തേ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി പടിജാനിത്വാ സുതഭാവം ആവികരോന്താ തദേവ ഗാഥാദ്വയം ഉദാഹരിംസു. സത്ഥാ ‘‘സാധു സാധൂ’’തി സാധുകാരം ദത്വാ ദേസനം നിട്ഠപേസി. ഏവം താവ ഇദം സുത്തം ഇതോ ഏകതിംസകപ്പമത്ഥകേ സിഖിനാ ഭഗവതാ കഥിതം.

അമ്ഹാകം പന ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ സാവത്ഥിം ഉപനിസ്സായ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ജേട്ഠമൂലമാസപുണ്ണമദിവസേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ഇമം അരുണവതിസുത്തം പട്ഠപേസി. ആനന്ദത്ഥേരോ ബീജനിം ഗഹേത്വാ ബീജയമാനോ ഠിതകോവ ആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ ഏകബ്യഞ്ജനമ്പി അഹാപേത്വാ സകലസുത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹി. സോ പുനദിവസേ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ദസബലസ്സ വത്തം ദസ്സേത്വാ അത്തനോ ദിവാവിഹാരട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സദ്ധിവിഹാരികന്തേവാസികേസു വത്തം ദസ്സേത്വാ പക്കന്തേസു ഹിയ്യോ കഥിതം അരുണവതിസുത്തം ആവജ്ജേന്തോ നിസീദി. അഥസ്സ സബ്ബം സുത്തം വിഭൂതം ഉപട്ഠാസി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘സിഖിസ്സ ഭഗവതോ അഗ്ഗസാവകോ ബ്രഹ്മലോകേ ഠത്വാ ചക്കവാളസഹസ്സേ അന്ധകാരം വിധമേത്വാ സരീരോഭാസം ദസ്സേത്വാ അത്തനോ സദ്ദം സാവേന്തോ ധമ്മകഥം കഥേസീതി ഹിയ്യോ സത്ഥാരാ കഥിതം, സാവകസ്സ താവ വിസയോ ഏവരൂപോ, ദസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കിത്തകം ഠാനം സരേന വിഞ്ഞാപേയ്യാ’’തി. സോ ഏവം ഉപ്പന്നായ വിമതിയാ വിനോദനത്ഥം തങ്ഖണേയേവ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ തമത്ഥം പുച്ഛി. ഏതമത്ഥം ദസ്സേതും അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോതി വുത്തം.

തത്ഥ സമ്മുഖാതി സമ്മുഖീഭൂതേന മയാ ഏതം സുതം, ന അനുസ്സവേന, ന ദൂതപരമ്പരായാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഏവമാഹ. കീവതകം പഹോതി സരേന വിഞ്ഞാപേതുന്തി കിത്തകം ഠാനം സരീരോഭാസേന വിഹതന്ധകാരം കത്വാ സരേന വിഞ്ഞാപേതും സക്കോതി. സാവകോ സോ, ആനന്ദ, അപ്പമേയ്യാ തഥാഗതാതി ഇദം ഭഗവാ ഇമിനാ അധിപ്പായേനാഹ – ആനന്ദ, ത്വം കിം വദേസി, സോ പദേസഞാണേ ഠിതോ സാവകോ. തഥാഗതാ പന ദസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പത്താ അപ്പമേയ്യാ. സോ ത്വം നഖസിഖായ പംസും ഗഹേത്വാ മഹാപഥവിപംസുനാ സദ്ധിം ഉപമേന്തോ വിയ കിം നാമേതം വദേസി. അഞ്ഞോ ഹി സാവകാനം വിസയോ, അഞ്ഞോ ബുദ്ധാനം. അഞ്ഞോ സാവകാനം ഗോചരോ, അഞ്ഞോ ബുദ്ധാനം. അഞ്ഞം സാവകാനം ബലം, അഞ്ഞം ബുദ്ധാനന്തി. ഇതി ഭഗവാ ഇമിനാ അധിപ്പായേന അപ്പമേയ്യഭാവം വത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി.

ഥേരോ ദുതിയമ്പി പുച്ഛി. സത്ഥാ, ‘‘ആനന്ദ, ത്വം താളച്ഛിദ്ദം ഗഹേത്വാ അനന്താകാസേന ഉപമേന്തോ വിയ, ചാതകസകുണം ഗഹേത്വാ ദിയഡ്ഢയോജനസതികേന സുപണ്ണരാജേന ഉപമേന്തോ വിയ, ഹത്ഥിസോണ്ഡായ ഉദകം ഗഹേത്വാ മഹാഗങ്ഗായ ഉപമേന്തോ വിയ, ചതുരതനികേ ആവാടേ ഉദകം ഗഹേത്വാ സത്തഹി സരേഹി ഉപമേന്തോ വിയ, നാളികോദനമത്തലാഭിം മനുസ്സം ഗഹേത്വാ ചക്കവത്തിരഞ്ഞാ ഉപമേന്തോ വിയ, പംസുപിസാചകം ഗഹേത്വാ സക്കേന ദേവരഞ്ഞാ ഉപമേന്തോ വിയ, ഖജ്ജോപനകപ്പഭം ഗഹേത്വാ സൂരിയപ്പഭായ ഉപമേന്തോ വിയ കിം നാമേതം വദേസീതി ദീപേന്തോ ദുതിയമ്പി അപ്പമേയ്യഭാവമേവ വത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി. തതോ ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘സത്ഥാ മയാ പുച്ഛിതോ ന താവ കഥേസി, ഹന്ദ നം യാവതതിയം യാചിത്വാ ബുദ്ധസീഹനാദം നദാപേസ്സാമീ’’തി. സോ തതിയമ്പി യാചി. തം ദസ്സേതും തതിയമ്പി ഖോതിആദി വുത്തം. അഥസ്സ ഭഗവാ ബ്യാകരോന്തോ സുതാ തേ ആനന്ദാതിആദിമാഹ. ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘സത്ഥാ മേ ‘സുതാ തേ, ആനന്ദ, സഹസ്സീ ചൂളനികാ ലോകധാതൂ’തി ഏത്തകമേവ വത്വാ തുണ്ഹീ ജാതോ, ഇദാനി ബുദ്ധസീഹനാദം നദിസ്സതീ’’തി സോ സത്ഥാരം യാചന്തോ ഏതസ്സ ഭഗവാ കാലോതിആദിമാഹ.

ഭഗവാപിസ്സ വിത്ഥാരകഥം കഥേതും തേന ഹാനന്ദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ യാവതാതി യത്തകം ഠാനം. ചന്ദിമസൂരിയാതി ചന്ദിമാ ച സൂരിയോ ച. പരിഹരന്തീതി വിചരന്തി. ദിസാ ഭന്തീതി സബ്ബദിസാ ഓഭാസന്തി. വിരോചനാതി വിരോചമാനാ. ഏത്താവതാ ഏകചക്കവാളം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദസ്സിതം ഹോതി. ഇദാനി തം സഹസ്സഗുണം കത്വാ ദസ്സേന്തോ താവ സഹസ്സധാ ലോകോതി ആഹ. തസ്മിം സഹസ്സധാ ലോകേതി തസ്മിം സഹസ്സചക്കവാളേ. സഹസ്സം ചാതുമഹാരാജികാനന്തി സഹസ്സം ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവലോകാനം. യസ്മാ പന ഏകേകസ്മിം ചക്കവാളേ ചത്താരോ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ, തസ്മാ ചത്താരി മഹാരാജസഹസ്സാനീതി വുത്തം. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ചൂളനികാതി ഖുദ്ദികാ. അയം സാവകാനം വിസയോ. കസ്മാ പനേസാ ആനീതാതി? മജ്ഝിമികായ ലോകധാതുയാ പരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം.

യാവതാതി യത്തകാ. താവ സഹസ്സധാതി താവ സഹസ്സഭാഗേന. ദ്വിസഹസ്സീ മജ്ഝിമികാ ലോകധാതൂതി അയം സഹസ്സചക്കവാളാനി സഹസ്സഭാഗേന ഗണേത്വാ ദസസതസഹസ്സചക്കവാളപരിമാണാ ദ്വിസഹസ്സീ മജ്ഝിമികാ നാമ ലോകധാതു. അയം സാവകാനം അവിസയോ, ബുദ്ധാനമേവ വിസയോ. ഏത്തകേപി ഹി ഠാനേ തഥാഗതാ അന്ധകാരം വിധമേത്വാ സരീരോഭാസം ദസ്സേത്വാ സരേന വിഞ്ഞാപേതും സക്കോന്തീതി ദീപേതി. ഏത്തകേന ബുദ്ധാനം ജാതിക്ഖേത്തം നാമ ദസ്സിതം. ബോധിസത്താനഞ്ഹി പച്ഛിമഭവേ ദേവലോകതോ ചവിത്വാ മാതുകുച്ഛിയം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണദിവസേ ച കുച്ഛിതോ നിക്ഖമനദിവസേ ച മഹാഭിനിക്ഖമനദിവസേ ച സമ്ബോധിധമ്മചക്കപ്പവത്തനആയുസങ്ഖാരവോസ്സജ്ജനപരിനിബ്ബാനദിവസേസു ച ഏത്തകം ഠാനം കമ്പതി.

തിസഹസ്സീ മഹാസഹസ്സീതി സഹസ്സിതോ പട്ഠായ തതിയാതി തിസഹസ്സീ, സഹസ്സം സഹസ്സധാ കത്വാ ഗണിതം മജ്ഝിമികം സഹസ്സധാ കത്വാ ഗണിതത്താ മഹന്തേഹി സഹസ്സേഹി ഗണിതാതി മഹാസഹസ്സീ. ഏത്താവതാ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളപരിമാണോ ലോകോ ദസ്സിതോ ഹോതി. ഭഗവാ ആകങ്ഖമാനോ ഏത്തകേ ഠാനേ അന്ധകാരം വിധമേത്വാ സരീരോഭാസം ദസ്സേത്വാ സരേന വിഞ്ഞാപേയ്യാതി. ഗണകപുത്തതിസ്സത്ഥേരോ പന ഏവമാഹ – ‘‘ന തിസഹസ്സിമഹാസഹസ്സിലോകധാതുയാ ഏവം പരിമാണം. ഇദഞ്ഹി ആചരിയാനം സജ്ഝായമുള്ഹകം വാചായ പരിഹീനട്ഠാനം, ദസകോടിസതസഹസ്സചക്കവാളപരിമാണം പന ഠാനം തിസഹസ്സിമഹാസഹസ്സിലോകധാതു നാമാ’’തി. ഏത്താവതാ ഹി ഭഗവതാ ആണാക്ഖേത്തം നാമ ദസ്സിതം. ഏതസ്മിഞ്ഹി അന്തരേ ആടാനാടിയപരിത്തഇസിഗിലിപരിത്തധജഗ്ഗപരിത്തബോജ്ഝങ്ഗപരിത്തഖന്ധപരിത്ത- മോരപരിത്തമേത്തപരിത്തരതനപരിത്താനം ആണാ ഫരതി. യാവതാ പന ആകങ്ഖേയ്യാതി യത്തകം ഠാനം ഇച്ഛേയ്യ, ഇമിനാ വിസയക്ഖേത്തം ദസ്സേതി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി വിസയക്ഖേത്തസ്സ പമാണപരിച്ഛേദോ നാമ നത്ഥി, നത്ഥികഭാവേ ചസ്സ ഇമം ഓപമ്മം ആഹരന്തി – കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളമ്ഹി യാവ ബ്രഹ്മലോകാ സാസപേഹി പൂരേത്വാ സചേ കോചി പുരത്ഥിമായ ദിസായ ഏകചക്കവാളേ ഏകം സാസപം പക്ഖിപന്തോ ആഗച്ഛേയ്യ, സബ്ബേപി തേ സാസപാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛേയ്യും, ന ത്വേവ പുരത്ഥിമായ ദിസായ ചക്കവാളാനി. ദക്ഖിണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ ബുദ്ധാനം അവിസയോ നാമ നത്ഥി.

ഏവം വുത്തേ ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘സത്ഥാ ഏവമാഹ – ‘ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, തഥാഗതോ തിസഹസ്സിമഹാസഹസ്സിലോകധാതും സരേന വിഞ്ഞാപേയ്യ, യാവതാ പന ആകങ്ഖേയ്യാ’തി. വിസമോ ഖോ പനായം ലോകോ, അനന്താനി ചക്കവാളാനി, ഏകസ്മിം ഠാനേ സൂരിയോ ഉഗ്ഗതോ ഹോതി, ഏകസ്മിം ഠാനേ മജ്ഝേ ഠിതോ, ഏകസ്മിം ഠാനേ അത്ഥങ്ഗതോ. ഏകസ്മിം ഠാനേ പഠമയാമോ ഹോതി, ഏകസ്മിം ഠാനേ മജ്ഝിമയാമോ, ഏകസ്മിം ഠാനേ പച്ഛിമയാമോ. സത്താപി കമ്മപ്പസുതാ, ഖിഡ്ഡാപസുതാ, ആഹാരപ്പസുതാതി ഏവം തേഹി തേഹി കാരണേഹി വിക്ഖിത്താ ച പമത്താ ച ഹോന്തി. കഥം നു ഖോ തേ സത്ഥാ സരേന വിഞ്ഞാപേയ്യാ’’തി. സോ ഏവം ചിന്തേത്വാ വിമതിച്ഛേദനത്ഥം തഥാഗതം പുച്ഛന്തോ യഥാ കഥം പനാതിആദിമാഹ.

അഥസ്സ സത്ഥാ ബ്യാകരോന്തോ ഇധാനന്ദ, തഥാഗതോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഓഭാസേന ഫരേയ്യാതി സരീരോഭാസേന ഫരേയ്യ. ഫരമാനോ പനേസ കിം കരേയ്യാതി? യസ്മിം ഠാനേ സൂരിയോ പഞ്ഞായതി, തത്ഥ നം അത്തനോ ആനുഭാവേന അത്ഥം ഗമേയ്യ. യത്ഥ പന ന പഞ്ഞായതി, തത്ഥ നം ഉട്ഠാപേത്വാ മജ്ഝേ ഠപേയ്യ. തതോ യത്ഥ സൂരിയോ പഞ്ഞായതി, തത്ഥ മനുസ്സാ ‘‘അധുനാവ സൂരിയോ പഞ്ഞായിത്ഥ, സോ ഇദാനേവ അത്ഥങ്ഗമിതോ, നാഗാവട്ടോ നു ഖോ അയം, ഭൂതാവട്ടയക്ഖാവട്ടദേവതാവട്ടാനം അഞ്ഞതരോ’’തി വിത്തക്കം ഉപ്പാദേയ്യും. യത്ഥ പന ന പഞ്ഞായതി, തത്ഥ മനുസ്സാ ‘‘അധുനാവ സൂരിയോ അത്ഥങ്ഗമിതോ, സ്വായം ഇദാനേവ ഉട്ഠിതോ, കിം നു ഖോ അയം നാഗാവട്ടഭൂതാവട്ടയക്ഖാവട്ടദേവതാവട്ടാനം അഞ്ഞതരോ’’തി വിതക്കം ഉപ്പാദേയ്യും. തതോ തേസു മനുസ്സേസു ആലോകഞ്ച അന്ധകാരഞ്ച ആവജ്ജിത്വാ ‘‘കിം പച്ചയാ നു ഖോ ഇദ’’ന്തി പരിയേസമാനേസു സത്ഥാ നീലകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ ബഹലന്ധകാരം പത്ഥരേയ്യ. കസ്മാ? തേസം കമ്മാദിപ്പസുതാനം സത്താനം സന്താസജനനത്ഥം. അഥ നേസം സന്താസം ആപന്നഭാവം ഞത്വാ ഓദാതകസിണസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ പണ്ഡരം ഘനബുദ്ധരസ്മിം വിസ്സജ്ജേന്തോ ചന്ദസഹസ്സസൂരിയസഹസ്സഉട്ഠാനകാലോ വിയ ഏകപ്പഹാരേനേവ സബ്ബം ഏകാലോകം കരേയ്യ. തഞ്ച ഖോ തിലബീജമത്തേന കായപ്പദേസേന ഓഭാസം മുഞ്ചന്തോ. യോ ഹി ചക്കവാളപഥവിം ദീപകപല്ലകം കത്വാ മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം തേലം കത്വാ സിനേരും വട്ടിം കത്വാ അഞ്ഞസ്മിം സിനേരുമുദ്ധനി ഠപേത്വാ ജാലേയ്യ, സോ ഏകചക്കവാളേയേവ ആലോകം കരേയ്യ. തതോ പരം വിദത്ഥിമ്പി ഓഭാസേതും ന സക്കുണേയ്യ. തഥാഗതോ പന തിലഫലപ്പമാണേന സരീരപ്പദേസേന ഓഭാസം മുഞ്ചിത്വാ തിസഹസ്സിമഹാസഹസ്സിലോകധാതും ഏകോഭാസം കരേയ്യ തതോ വാ പന ഭിയ്യോ. ഏവം മഹന്താ ഹി ബുദ്ധഗുണാതി.

തം ആലോകം സഞ്ജാനേയ്യുന്തി തം ആലോകം ദിസ്വാ ‘‘യേന സൂരിയോ അത്ഥഞ്ചേവ ഗമിതോ ഉട്ഠാപിതോ ച, ബഹലന്ധകാരഞ്ച വിസ്സട്ഠം, ഏസ സോ പുരിസോ ഇദാനി ആലോകം കത്വാ ഠിതോ, അഹോ അച്ഛരിയപുരിസോ’’തി അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ നമസ്സമാനാ നിസീദേയ്യും. സദ്ദമനുസ്സാവേയ്യാതി ധമ്മകഥാസദ്ദമനുസ്സാവേയ്യ. യോ ഹി ഏകം ചക്കവാളപബ്ബതം ഭേരിം കത്വാ മഹാപഥവിം ഭേരിചമ്മം കത്വാ സിനേരും ദണ്ഡം കത്വാ അഞ്ഞസ്മിം സിനേരുമത്ഥകേ ഠപേത്വാ ആകോടേയ്യ, സോ ഏകചക്കവാളേയേവ തം സദ്ദം സാവേയ്യ, പരതോ വിദത്ഥിമ്പി അതിക്കാമേതും ന സക്കുണേയ്യ. തഥാഗതോ പന പല്ലങ്കേ വാ പീഠേ വാ നിസീദിത്വാ തിസഹസ്സിമഹാസഹസ്സിലോകധാതും സരേന വിഞ്ഞാപേതി, തതോ വാ പന ഭിയ്യോ, ഏവം മഹാനുഭാവാ തഥാഗതാതി. ഇതി ഭഗവാ ഇമിനാ ഏത്തകേന വിസയക്ഖേത്തമേവ ദസ്സേതി.

ഇമഞ്ച പന ബുദ്ധസീഹനാദം സുത്വാ ഥേരസ്സ അബ്ഭന്തരേ ബലവപീതി ഉപ്പന്നാ, സോ പീതിവസേന ഉദാനം ഉദാനേന്തോ ലാഭാ വത മേതിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്സ മേ സത്ഥാ ഏവംമഹിദ്ധികോതി യസ്സ മയ്ഹം സത്ഥാ ഏവംമഹിദ്ധികോ, തസ്സ മയ്ഹം ഏവംമഹിദ്ധികസ്സ സത്ഥു പടിലാഭോ ലാഭാ ചേവ സുലദ്ധഞ്ചാതി അത്ഥോ. അഥ വാ യ്വാഹം ഏവരൂപസ്സ സത്ഥുനോ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ വിചരിതും, പാദപരികമ്മം പിട്ഠിപരികമ്മം കാതും, മുഖധോവനഉദകന്ഹാനോദകാനി ദാതും, ഗന്ധകുടിപരിവേണം സമ്മജ്ജിതും, ഉപ്പന്നായ കങ്ഖായ പഞ്ഹം പുച്ഛിതും, മധുരധമ്മകഥഞ്ച സോതും ലഭാമി, ഏതേ സബ്ബേപി മയ്ഹം ലാഭാ ചേവ സുലദ്ധഞ്ചാതിപി സന്ധായ ഏവമാഹ. ഏത്ഥ ച ഭഗവതോ അന്ധകാരാലോകസദ്ദസവനസങ്ഖാതാനം ഇദ്ധീനം മഹന്തതായ മഹിദ്ധികതാ, താസംയേവ അനുഫരണേന മഹാനുഭാവതാ വേദിതബ്ബാ. ഉദായീതി ലാളുദായിത്ഥേരോ. സോ കിര പുബ്ബേ ഉപട്ഠാകത്ഥേരേ ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ചരതി. തസ്മാ ഇദാനി ഓകാസം ലഭിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധസീഹനാദപരിയോസാനേ ജലമാനം ദീപസിഖം നിബ്ബാപേന്തോ വിയ ചരന്തസ്സ ഗോണസ്സ തുണ്ഡേ പഹാരം ദേന്തോ വിയ ഭത്തഭരിതം പാതിം അവകുജ്ജന്തോ വിയ ഥേരസ്സ പസാദഭങ്ഗം കരോന്തോ ഏവമാഹ.

ഏവം വുത്തേ ഭഗവാതി ഏവം ഉദായിത്ഥേരേന വുത്തേ ഭഗവാ യഥാ നാമ പപാതതടേ ഠത്വാ പവേധമാനം പുരിസം ഏകമന്തേ ഠിതോ ഹിതേസീ പുരിസോ ‘‘ഇതോ ഏഹി ഇതോ ഏഹീ’’തി പുനപ്പുനം വദേയ്യ, ഏവമേവം ഉദായിത്ഥേരം തസ്മാ വചനാ നിവാരേന്തോ മാ ഹേവം ഉദായി, മാ ഹേവം ഉദായീതി ആഹ. തത്ഥ ഹീതി നിപാതമത്തം, മാ ഏവം അവചാതി അത്ഥോ. മഹാരജ്ജന്തി ചക്കവത്തിരജ്ജം. നനു ച സത്ഥാ ഏകസ്സ സാവകസ്സ ധമ്മദേസനായ ഉപ്പന്നപസാദസ്സ മഹാനിസംസം അപരിച്ഛിന്നം അകാസി, സോ കസ്മാ ഇമസ്സ ബുദ്ധസീഹനാദം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നസ്സ പസാദസ്സ ആനിസംസം പരിച്ഛിന്ദതീതി? അരിയസാവകസ്സ ഏത്തകഅത്തഭാവപരിമാണത്താ. ദന്ധപഞ്ഞോപി ഹി സോതാപന്നോ സത്തക്ഖത്തും ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച അത്തഭാവം പടിലഭതി, തേനസ്സ ഗതിം പരിച്ഛിന്ദന്തോ ഏവമാഹ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഠത്വാ. പരിനിബ്ബായിസ്സതീതി അപ്പച്ചയപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായിസ്സതി. ഇതി നിബ്ബാനേന കൂടം ഗണ്ഹന്തോ ഇമം സീഹനാദസുത്തം നിട്ഠാപേസീതി.

ആനന്ദവഗ്ഗോ തതിയോ.