.നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.

അങ്ഗുത്തരനികായേ

തികനിപാത-അട്ഠകഥാ

൧. പഠമപണ്ണാസകം

൧. ബാലവഗ്ഗോ

൧. ഭയസുത്തവണ്ണനാ

൧. തികനിപാതസ്സ പഠമേ ഭയാനീതിആദീസു ഭയന്തി ചിത്തുത്രാസോ. ഉപദ്ദവോതി അനേകഗ്ഗതാകാരോ. ഉപസഗ്ഗോതി ഉപസട്ഠാകാരോ തത്ഥ തത്ഥ ലഗ്ഗനാകാരോ.

തേസം ഏവം നാനത്തം വേദിതബ്ബം – പബ്ബതവിസമനിസ്സിതാ ചോരാ ജനപദവാസീനം പേസേന്തി – ‘‘മയം അസുകദിവസേ നാമ തുമ്ഹാകം ഗാമം പഹരിസ്സാമാ’’തി. തേ തം പവത്തിം സുതകാലതോ പട്ഠായ ഭയം സന്താസം ആപജ്ജന്തി. അയം ചിത്തുത്രാസോ നാമ. ‘‘യഥാ നോ തേ ചോരാ കുപിതാ അനത്ഥമ്പി ആവഹേയ്യു’’ന്തി ഹത്ഥസാരം ഗഹേത്വാ ദ്വിപദചതുപ്പദേഹി സദ്ധിം അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഭൂമിയം നിപജ്ജന്തി ഡംസമകസാദീഹി ഖജ്ജമാനാ, ഗുമ്ബന്തരാനി പവിസന്താ ഖാണുകണ്ടകേ മദ്ദന്തി. തേസം ഏവം വിചരന്താനം വിക്ഖിത്തഭാവോ അനേകഗ്ഗതാകാരോ നാമ. തതോ ചോരേസു യഥാവുത്തേ ദിവസേ അനാഗച്ഛന്തേസു ‘‘തുച്ഛകസാസനം ഭവിസ്സതി, ഗാമം പവിസിസ്സാമാ’’തി സപരിക്ഖാരാ ഗാമം പവിസന്തി. അഥ തേസം പവിട്ഠഭാവം ഞത്വാ ഗാമം പരിവാരേത്വാ ദ്വാരേ അഗ്ഗിം ദത്വാ മനുസ്സേ ഘാതേത്വാ ചോരാ സബ്ബം വിഭവം വിലുമ്പിത്വാ ഗച്ഛന്തി. തേസു ഘാതിതാവസേസാ അഗ്ഗിം നിബ്ബാപേത്വാ കോട്ഠകച്ഛായാഭിത്തിച്ഛായാദീസു തത്ഥ തത്ഥ ലഗ്ഗിത്വാ നിസീദന്തി നട്ഠം അനുസോചമാനാ. അയം ഉപസട്ഠാകാരോ ലഗ്ഗനാകാരോ നാമ.

നളാഗാരാതി നളേഹി ഛന്നപടിച്ഛന്നഅഗാരാ. സേസസമ്ഭാരാ പനേത്ഥ രുക്ഖമയാ ഹോന്തി. തിണാഗാരേപി ഏസേവ നയോ. കൂടാഗാരാനീതി കൂടസങ്ഗഹിതാനി അഗാരാനി. ഉല്ലിത്താവലിത്താനീതി അന്തോ ച ബഹി ച ലിത്താനി. നിവാതാനീതി നിവാരിതവാതപ്പവേസാനി. ഫുസിതഗ്ഗളാനീതി ഛേകേഹി വഡ്ഢകീഹി കതത്താ പിട്ഠസങ്ഘാടമ്ഹി സുട്ഠു ഫുസിതകവാടാനി. പിഹിതവാതപാനാനീതി യുത്തവാതപാനാനി. ഇമിനാ പദദ്വയേന കവാടവാതപാനാനം നിച്ചപിഹിതതം അകഥേത്വാ സമ്പത്തിയേവ കഥിതാ. ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ പന താനി പിധീയന്തി ച വിവരീയന്തി ച.

ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ബാലമേവ നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജന്തി. ബാലോ ഹി അപണ്ഡിതപുരിസോ രജ്ജം വാ ഓപരജ്ജം വാ അഞ്ഞം വാ പന മഹന്തം ഠാനം പത്ഥേന്തോ കതിപയേ അത്തനാ സദിസേ വിധവപുത്തേ മഹാധുത്തേ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏഥ അഹം തുമ്ഹേ ഇസ്സരേ കരിസ്സാമീ’’തി പബ്ബതഗഹനാദീനി നിസ്സായ അന്തമന്തേ ഗാമേ പഹരന്തോ ദാമരികഭാവം ജാനാപേത്വാ അനുപുബ്ബേന നിഗമേപി ജനപദേപി പഹരതി. മനുസ്സാ ഗേഹാനി ഛഡ്ഡേത്വാ ഖേമട്ഠാനം പത്ഥയമാനാ പക്കമന്തി. തേ നിസ്സായ വസന്താ ഭിക്ഖൂപി ഭിക്ഖുനിയോപി അത്തനോ അത്തനോ വസനട്ഠാനാനി പഹായ പക്കമന്തി. ഗതഗതട്ഠാനേ ഭിക്ഖാപി സേനാസനമ്പി ദുല്ലഭം ഹോതി. ഏവം ചതുന്നമ്പി പരിസാനം ഭയം ആഗതമേവ ഹോതി. പബ്ബജ്ജിതേസുപി ദ്വേ ബാലാ ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദം പട്ഠപേത്വാ ചോദനം ആരഭന്തി. ഇതി കോസമ്ബിവാസികാനം വിയ മഹാകലഹോ ഉപ്പജ്ജതി. ചതുന്നം പരിസാനം ഭയം ആഗതമേവ ഹോതീതി ഏവം യാനി കാനിചി ഭയാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, സബ്ബാനി താനി ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി യഥാനുസന്ധിനാ ദേസനം നിട്ഠപേസി.

൨. ലക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദുതിയേ കായദ്വാരാദിപവത്തം കമ്മം ലക്ഖണം സഞ്ജാനനകാരണം അസ്സാതി കമ്മലക്ഖണോ. അപദാനസോഭനീ പഞ്ഞാതി യാ പഞ്ഞാ നാമ അപദാനേന സോഭതി, ബാലാ ച പണ്ഡിതാ ച അത്തനോ അത്തനോ ചരിതേനേവ പാകടാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ബാലേന ഹി ഗതമഗ്ഗോ രുക്ഖഗച്ഛഗാമനിഗമാദീനി ഝാപേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ഇന്ദഗ്ഗിനോ ഗതമഗ്ഗോ വിയ ഹോതി, ഝാമട്ഠാനമത്തമേവ അങ്ഗാരമസിഛാരികാസമാകുലം പഞ്ഞായതി. പണ്ഡിതേന ഗതമഗ്ഗോ കുസോബ്ഭാദയോ പൂരേത്വാ വിവിധസസ്സസമ്പദം ആവഹമാനേന ചതുദീപികമേഘേന ഗതമഗ്ഗോ വിയ ഹോതി. യഥാ തേന ഗതമഗ്ഗേ ഉദകപൂരാനി ചേവ വിവിധസസ്സഫലാഫലാനി ച താനി താനി ഠാനാനി പഞ്ഞായന്തി, ഏവം പണ്ഡിതേന ഗതമഗ്ഗേ സമ്പത്തിയോവ പഞ്ഞായന്തി നോ വിപത്തിയോതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩. ചിന്തീസുത്തവണ്ണനാ

൩. തതിയേ ബാലലക്ഖണാനീതി ‘‘ബാലോ അയ’’ന്തി ഏതേഹി ലക്ഖീയതി ഞായതീതി ബാലലക്ഖണാനി. താനേവസ്സ സഞ്ജാനനകാരണാനീതി ബാലനിമിത്താനി. ബാലാപദാനാനീതി ബാലസ്സ അപദാനാനി. ദുച്ചിന്തിതചിന്തീതി ചിന്തയന്തോ അഭിജ്ഝാബ്യാപാദമിച്ഛാദസ്സനവസേന ദുച്ചിന്തിതമേവ ചിന്തേതി. ദുബ്ഭാസിതഭാസീതി ഭാസമാനോപി മുസാവാദാദിഭേദം ദുബ്ഭാസിതമേവ ഭാസതി. ദുക്കടകമ്മകാരീതി കരോന്തോപി പാണാതിപാതാദിവസേന ദുക്കടകമ്മമേവ കരോതി. പണ്ഡിതലക്ഖണാനീതിആദി വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. സുചിന്തിതചിന്തീതിആദീനി ചേത്ഥ മനോസുചരിതാദീനം വസേന യോജേതബ്ബാനി.

൪. അച്ചയസുത്തവണ്ണനാ

൪. ചതുത്ഥേ അച്ചയം അച്ചയതോ ന പസ്സതീതി അത്തനോ അപരാധം അപരാധതോ ന പസ്സതി. അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം നപ്പടികരോതീതി ‘‘അപരദ്ധം മയാ’’തി ഞത്വാപി യോ ധമ്മോ, തം ന കരോതി, ദണ്ഡകമ്മം ആഹരിത്വാ അച്ചയം ന ദേസേതി നക്ഖമാപേതി. അച്ചയം ദേസേന്തസ്സ യഥാധമ്മം നപ്പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി പരസ്സ ‘‘വിരദ്ധം മയാ’’തി ഞത്വാ ദണ്ഡകമ്മം ആഹരിത്വാ ഖമാപേന്തസ്സ നക്ഖമതി. സുക്കപക്ഖോ വുത്തപടിപക്ഖതോ വേദിതബ്ബോ.

൫. അയോനിസോസുത്തവണ്ണനാ

൫. പഞ്ചമേ അയോനിസോ പഞ്ഹം കത്താ ഹോതീതി ‘‘കതി നു ഖോ, ഉദായി, അനുസ്സതിട്ഠാനാനീ’’തി വുത്തേ ‘‘പുബ്ബേനിവാസോ അനുസ്സതിട്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ലാളുദായിത്ഥേരോ വിയ അനുപായചിന്തായ അപഞ്ഹമേവ പഞ്ഹന്തി കത്താ ഹോതി. അയോനിസോ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതാ ഹോതീതി ഏവം ചിന്തിതം പന പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തോപി ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി. സേയ്യഥിദം, ഏകമ്പി ജാതി’’ന്തിആദിനാ നയേന സോയേവ ഥേരോ വിയ അയോനിസോ വിസ്സജ്ജേതാ ഹോതി, അപഞ്ഹമേവ പഞ്ഹന്തി കഥേതി. പരിമണ്ഡലേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹീതി ഏത്ഥ പദമേവ അത്ഥസ്സ ബ്യഞ്ജനതോ പദബ്യഞ്ജനം. തം അക്ഖരപാരിപൂരിം കത്വാ ദസവിധം ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിം അപരിഹാപേത്വാ വുത്തം പരിമണ്ഡലം നാമ ഹോതി, ഏവരൂപേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹീതി അത്ഥോ. സിലിട്ഠേഹീതി പദസിലിട്ഠതായ സിലിട്ഠേഹി. ഉപഗതേഹീതി അത്ഥഞ്ച കാരണഞ്ച ഉപഗതേഹി. നാബ്ഭനുമോദിതാതി ഏവം യോനിസോ സബ്ബം കാരണസമ്പന്നം കത്വാപി വിസ്സജ്ജിതം പരസ്സ പഞ്ഹം നാഭിനുമോദതി നാഭിനന്ദതി സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പഞ്ഹം ലാളുദായിത്ഥേരോ വിയ. യഥാഹ –

‘‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അനവകാസോ, യം സോ അതിക്കമ്മേവ കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം ദേവാനം സഹബ്യതം അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപന്നോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജേയ്യാപി വുട്ഠഹേയ്യാപി, നത്ഥേതം ഠാന’’ന്തി (അ. നി. ൫.൧൬൬).

യോനിസോ പഞ്ഹം കത്താതിആദീസു ആനന്ദത്ഥേരോ വിയ യോനിസോവ പഞ്ഹം ചിന്തേത്വാ യോനിസോ വിസ്സജ്ജിതാ ഹോതി. ഥേരോ ഹി ‘‘കതി നു ഖോ, ആനന്ദ, അനുസ്സതിട്ഠാനാനീ’’തി പുച്ഛിതോ ‘‘അയം പഞ്ഹോ ഭവിസ്സതീ’’തി യോനിസോ ചിന്തേത്വാ യോനിസോ വിസ്സജ്ജേന്തോ ആഹ – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… ചതുത്ഥജ്ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം, ഭന്തേ, അനുസ്സതിട്ഠാനം ഏവംഭാവിതം ഏവംബഹുലീകതം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായ സംവത്തതീ’’തി. അബ്ഭനുമോദിതാ ഹോതീതി തഥാഗതോ വിയ യോനിസോ അബ്ഭനുമോദിതാ ഹോതി. തഥാഗതോ ഹി ആനന്ദത്ഥേരേന പഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജിതേ ‘‘സാധു സാധു, ആനന്ദ, തേന ഹി ത്വം, ആനന്ദ, ഇമമ്പി ഛട്ഠം അനുസ്സതിട്ഠാനം ധാരേഹി. ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സതോവ അഭിക്കമതി സതോവ പടിക്കമതീ’’തിആദിമാഹ. ഛട്ഠാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൯. ഖതസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ സുക്കപക്ഖോ പുബ്ബഭാഗേ ദസഹിപി കുസലകമ്മപഥേഹി പരിച്ഛിന്നോ, ഉപരി യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ലബ്ഭതി. ബഹുഞ്ച പുഞ്ഞം പസവതീതി ഏത്ഥ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകപുഞ്ഞം കഥിതം.

൧൦. മലസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ ദുസ്സീലഭാവോ ദുസ്സീല്യം, ദുസ്സീല്യമേവ മലം ദുസ്സീല്യമലം. കേനട്ഠേന മലന്തി? അനുദഹനട്ഠേന ദുഗ്ഗന്ധട്ഠേന കിലിട്ഠകരണട്ഠേന ച. തഞ്ഹി നിരയാദീസു അപായേസു അനുദഹതീതി അനുദഹനട്ഠേനപി മലം. തേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ മാതാപിതൂനമ്പി സന്തികേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാപി അന്തരേ ബോധിചേതിയട്ഠാനേസുപി ജിഗുച്ഛനീയോ ഹോതി, സബ്ബദിസാസു ചസ്സ ‘‘ഏവരൂപം കിര തേന പാപകമ്മം കത’’ന്തി അവണ്ണഗന്ധോ വായതീതി ദുഗ്ഗന്ധട്ഠേനപി മലം. തേന ച സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ഗതഗതട്ഠാനേ ഉപതാപഞ്ചേവ ലഭതി, കായകമ്മാദീനി ചസ്സ അസുചീനി ഹോന്തി അപഭസ്സരാനീതി കിലിട്ഠകരണട്ഠേനപി മലം. അപിച തം ദേവമനുസ്സസമ്പത്തിയോ ചേവ നിബ്ബാനസമ്പത്തിഞ്ച മിലാപേതീതി മിലാപനട്ഠേനപി മലന്തി വേദിതബ്ബം. ഇസ്സാമലമച്ഛേരമലേസുപി ഏസേവ നയോ.

ബാലവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. രഥകാരവഗ്ഗോ

൧. ഞാതസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ ഞാതോതി പഞ്ഞാതോ പാകടോ. അനനുലോമികേതി സാസനസ്സ ന അനുലോമേതീതി അനനുലോമികം, തസ്മിം അനനുലോമികേ. കായകമ്മേതി പാണാതിപാതാദിമ്ഹി കായദുച്ചരിതേ. ഓളാരികം വാ ഏതം, ന ഏവരൂപേ സമാദപേതും സക്കോതി. ദിസാ നമസ്സിതും വട്ടതി, ഭൂതബലിം കാതും വട്ടതീതി ഏവരൂപേ സമാദപേതി ഗണ്ഹാപേതി. വചീകമ്മേപി മുസാവാദാദീനി ഓളാരികാനി, അത്തനോ സന്തകം പരസ്സ അദാതുകാമേന ‘‘നത്ഥീ’’തി അയം വഞ്ചനമുസാവാദോ നാമ വത്തും വട്ടതീതി ഏവരൂപേ സമാദപേതി. മനോകമ്മേപി അഭിജ്ഝാദയോ ഓളാരികാ, കമ്മട്ഠാനം വിസംവാദേത്വാ കഥേന്തോ പന അനനുലോമികേസു ധമ്മേസു സമാദപേതി നാമ ദക്ഖിണവിഹാരവാസിത്ഥേരോ വിയ. തം കിര ഥേരം ഏകോ ഉപട്ഠാകോ അമച്ചപുത്തോ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘മേത്തായന്തേന പഠമം കീദിസേ പുഗ്ഗലേ മേത്തായിതബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛി. ഥേരോ സഭാഗവിസഭാഗം അനാചിക്ഖിത്വാ ‘‘പിയപുഗ്ഗലേ’’തി ആഹ. തസ്സ ച ഭരിയാ പിയാ ഹോതി മനാപാ, സോ തം ആരബ്ഭ മേത്തായന്തോ ഉമ്മാദം പാപുണി. കഥം പനേസ ബഹുജനഅഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതീതി? ഏവരൂപസ്സ ഹി സദ്ധിവിഹാരികാദയോ ചേവ ഉപട്ഠാകാദയോ ച തേസം ആരക്ഖദേവതാ ആദിം കത്വാ താസം താസം മിത്തഭൂതാ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ സേസദേവതാ ച ‘‘അയം ഭിക്ഖു ന അജാനിത്വാ കരിസ്സതീ’’തി തേന കതമേവ കരോന്തി, ഏവമേസ ബഹുജനഅഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി.

സുക്കപക്ഖേ പാണാതിപാതാ വേരമണിആദീനംയേവ വസേന കായകമ്മവചീകമ്മാനി വേദിതബ്ബാനി. കമ്മട്ഠാനം പന അവിസംവാദേത്വാ കഥേന്തോ അനുലോമികേസു ധമ്മേസു സമാദപേതി നാമ കോളിതവിഹാരവാസീ ചതുനികായികതിസ്സത്ഥേരോ വിയ. തസ്സ കിര ജേട്ഠഭാതാ നന്ദാഭയത്ഥേരോ നാമ പോതലിയവിഹാരേ വസന്തോ ഏകസ്മിം രോഗേ സമുട്ഠിതേ കനിട്ഠം പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, മയ്ഹം സല്ലഹുകം കത്വാ ഏകം കമ്മട്ഠാനം കഥേഹീ’’തി. കിം, ഭന്തേ, അഞ്ഞേന കമ്മട്ഠാനേന, കബളീകാരാഹാരം പരിഗ്ഗണ്ഹിതും വട്ടതീതി? കിമത്ഥികോ ഏസ, ആവുസോതി? ഭന്തേ, കബളീകാരാഹാരോ ഉപാദാരൂപം, ഏകസ്മിഞ്ച ഉപാദാരൂപേ ദിട്ഠേ തേവീസതി ഉപാദാരൂപാനി പാകടാനി ഹോന്തീതി. സോ ‘‘വട്ടിസ്സതി, ആവുസോ, ഏത്തക’’ന്തി തം ഉയ്യോജേത്വാ കബളീകാരാഹാരം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഉപാദാരൂപം സല്ലക്ഖേത്വാ വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. അഥ നം ഥേരം ബഹിവിഹാരാ അനിക്ഖന്തമേവ പക്കോസിത്വാ, ‘‘ആവുസോ, മഹാഅവസ്സയോസി മയ്ഹം ജാതോ’’തി കനിട്ഠത്ഥേരസ്സ അത്തനാ പടിലദ്ധഗുണം ആരോചേസി. ബഹുജനഹിതായാതി ഏതസ്സപി ഹി സദ്ധിവിഹാരികാദയോ ‘‘അയം ന അജാനിത്വാ കരിസ്സതീ’’തി തേന കതമേവ കരോന്തീതി ബഹുജനഹിതായ പടിപന്നോ നാമ ഹോതീതി.

൨. സാരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ ഖത്തിയസ്സാതി ജാതിയാ ഖത്തിയസ്സ. മുദ്ധാവസിത്തസ്സാതി രാജാഭിസേകേന മുദ്ധനി അഭിസിത്തസ്സ. സാരണീയാനി ഭവന്തീതി സരിതബ്ബാനി അസമ്മുസ്സനീയാനി ഹോന്തി. ജാതോതി നിബ്ബത്തോ. യാവജീവം സാരണീയന്തി ദഹരകാലേ ജാനിതുമ്പി ന സക്കാ, അപരഭാഗേ പന മാതാപിതുആദീഹി ഞാതകേഹി വാ ദാസാദീഹി വാ ‘‘ത്വം അസുകജനപദേ അസുകനഗരേ അസുകദിവസേ അസുകനക്ഖത്തേ ജാതോ’’തി ആചിക്ഖിതേ സുത്വാ തതോ പട്ഠായ യാവജീവം സരതി ന സമ്മുസ്സതി. തേന വുത്തം – ‘‘യാവജീവം സാരണീയം ഹോതീ’’തി.

ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയന്തി അഭിസേകട്ഠാനം നാമ രഞ്ഞോ ബലവതുട്ഠികരം ഹോതി, തേനസ്സ തം യാവജീവം സാരണീയം. സങ്ഗാമവിജയട്ഠാനേപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന സങ്ഗാമന്തി യുദ്ധം. അഭിവിജിനിത്വാതി ജിനിത്വാ സത്തുമദ്ദനം കത്വാ. തമേവ സങ്ഗാമസീസന്തി തമേവ സങ്ഗാമട്ഠാനം. അജ്ഝാവസതീതി അഭിഭവിത്വാ ആവസതി.

ഇദാനി യസ്മാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ രഞ്ഞോ ജാതിട്ഠാനാദീഹി കത്തബ്ബകിച്ചം നത്ഥി, ഇമസ്മിം പന സാസനേ തപ്പടിഭാഗേ തയോ പുഗ്ഗലേ ദസ്സേതും ഇദം കാരണം ആഭതം, തസ്മാ തേ ദസ്സേന്തോ ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതീതി ഏത്ഥ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലമ്പി പബ്ബജ്ജാനിസ്സിതമേവാതി വേദിതബ്ബം. സാരണീയം ഹോതീതി ‘‘അഹം അസുകരട്ഠേ അസുകജനപദേ അസുകവിഹാരേ അസുകമാളകേ അസുകദിവാട്ഠാനേ അസുകചങ്കമേ അസുകരുക്ഖമൂലേ പബ്ബജിതോ’’തി ഏവം യാവജീവം സരിതബ്ബമേവ ഹോതി ന സമ്മുസ്സിതബ്ബം.

ഇദം ദുക്ഖന്തി ഏത്തകം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഉദ്ധം ദുക്ഖം അത്ഥി. അയം ദുക്ഖസമുദയോതി ഏത്തകോ ദുക്ഖസമുദയോ, ന ഇതോ ഉദ്ധം ദുക്ഖസമുദയോ അത്ഥീതി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേത്ഥ ചതൂഹി സച്ചേഹി സോതാപത്തിമഗ്ഗോ കഥിതോ. കസിണപരികമ്മവിപസ്സനാഞാണാനി പന മഗ്ഗസന്നിസ്സിതാനേവ ഹോന്തി. സാരണീയം ഹോതീതി ‘‘അഹം അസുകരട്ഠേ…പേ… അസുകരുക്ഖമൂലേ സോതാപന്നോ ജാതോ’’തി യാവജീവം സാരണീയം ഹോതി അസമ്മുസ്സനീയം.

ആസവാനം ഖയാതി ആസവാനം ഖയേന. ചേതോവിമുത്തിന്തി ഫലസമാധിം. പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി ഫലപഞ്ഞം. സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാതി അത്തനാവ അഭിവിസിട്ഠായ പഞ്ഞായ പച്ചക്ഖം കത്വാ. ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി പടിലഭിത്വാ വിഹരതി. സാരണീയന്തി ‘‘മയാ അസുകരട്ഠേ…പേ… അസുകരുക്ഖമൂലേ അരഹത്തം പത്ത’’ന്തി അത്തനോ അരഹത്തപത്തിട്ഠാനം നാമ യാവജീവം സാരണീയം ഹോതി അസമ്മുസ്സനീയന്തി യഥാനുസന്ധിനാവ ദേസനം നിട്ഠപേസി.

൩. ആസംസസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ സന്തോതി അത്ഥി ഉപലബ്ഭന്തി. സംവിജ്ജമാനാതി തസ്സേവ വേവചനം. ലോകസ്മിന്തി സത്തലോകേ. നിരാസോതി അനാസോ അപത്ഥനോ. ആസംസോതി ആസംസമാനോ പത്ഥയമാനോ. വിഗതാസോതി അപഗതാസോ. ചണ്ഡാലകുലേതി ചണ്ഡാലാനം കുലേ. വേനകുലേതി വിലീവകാരകുലേ. നേസാദകുലേതി മിഗലുദ്ദകാനം കുലേ. രഥകാരകുലേതി ചമ്മകാരകുലേ. പുക്കുസകുലേതി പുപ്ഫച്ഛഡ്ഡകകുലേ.

ഏത്താവതാ കുലവിപത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യസ്മാ നീചകുലേ ജാതോപി ഏകച്ചോ അഡ്ഢോ ഹോതി മഹദ്ധനോ, അയം പന ന താദിസോ, തസ്മാസ്സ ഭോഗവിപത്തിം ദസ്സേതും ദലിദ്ദേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദലിദ്ദേതി ദാലിദ്ദിയേന സമന്നാഗതേ. അപ്പന്നപാനഭോജനേതി പരിത്തകഅന്നപാനഭോജനേ. കസിരവുത്തികേതി ദുക്ഖജീവികേ, യത്ഥ വായാമേന പയോഗേന ജീവിതവുത്തിം സാധേന്തി, തഥാരൂപേതി അത്ഥോ. യത്ഥ കസിരേന ഘാസച്ഛാദോ ലബ്ഭതീതി യസ്മിം കുലേ ദുക്ഖേന യാഗുഭത്തഘാസോ ച കോപീനമത്തം അച്ഛാദനഞ്ച ലബ്ഭതി.

ഇദാനി യസ്മാ ഏകച്ചോ നീചകുലേ ജാതോപി ഉപധിസമ്പന്നോ ഹോതി അത്തഭാവസമിദ്ധിയം ഠിതോ, അയഞ്ച ന താദിസോ, തസ്മാസ്സ സരീരവിപത്തിമ്പി ദസ്സേതും സോ ച ഹോതി ദുബ്ബണ്ണോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദുബ്ബണ്ണോതി പംസുപിസാചകോ വിയ ഝാമഖാണുവണ്ണോ. ദുദ്ദസികോതി വിജാതമാതുയാപി അമനാപദസ്സനോ. ഓകോടിമകോതി ലകുണ്ഡകോ. കാണോതി ഏകക്ഖികാണോ വാ ഉഭയക്ഖികാണോ വാ. കുണീതി ഏകഹത്ഥകുണീ വാ ഉഭയഹത്ഥകുണീ വാ. ഖഞ്ജോതി ഏകപാദഖഞ്ജോ വാ ഉഭയപാദഖഞ്ജോ വാ. പക്ഖഹതോതി ഹതപക്ഖോ പീഠസപ്പീ. പദീപേയ്യസ്സാതി വട്ടിതേലകപല്ലകാദിനോ പദീപഉപകരണസ്സ. തസ്സ ന ഏവം ഹോതീതി. കസ്മാ ന ഹോതി? നീചകുലേ ജാതത്താ.

ജേട്ഠോതി അഞ്ഞസ്മിം ജേട്ഠേ സതി കനിട്ഠോ ആസം ന കരോതി, തസ്മാ ജേട്ഠോതി ആഹ. ആഭിസേകോതി ജേട്ഠോപി ന അഭിസേകാരഹോ ആസം ന കരോതി, തസ്മാ ആഭിസേകോതി ആഹ. അനഭിസിത്തോതി അഭിസേകാരഹോപി കാണകുണിആദിദോസരഹിതോ സകിം അഭിസിത്തോ പുന അഭിസേകേ ആസം ന കരോതി, തസ്മാ അനഭിസിത്തോതി ആഹ. അചലപ്പത്തോതി ജേട്ഠോപി ആഭിസേകോ അനഭിസിത്തോ മന്ദോ ഉത്താനസേയ്യകോ, സോപി അഭിസേകേ ആസം ന കരോതി. സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ പന പഞ്ഞായമാനമസ്സുഭേദോ അചലപ്പത്തോ നാമ ഹോതി, മഹന്തമ്പി രജ്ജം വിചാരേതും സമത്ഥോ, തസ്മാ ‘‘അചലപ്പത്തോ’’തി ആഹ. തസ്സ ഏവം ഹോതീതി കസ്മാ ഹോതി? മഹാജാതിതായ.

ദുസ്സീലോതി നിസ്സീലോ. പാപധമ്മോതി ലാമകധമ്മോ. അസുചീതി അസുചീഹി കായകമ്മാദീഹി സമന്നാഗതോ. സങ്കസ്സരസമാചാരോതി സങ്കാഹി സരിതബ്ബസമാചാരോ, കിഞ്ചിദേവ അസാരുപ്പം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം ഇമിനാ കതം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം പരേസം ആസങ്കനീയസമാചാരോ, അത്തനായേവ വാ സങ്കാഹി സരിതബ്ബസമാചാരോ, സാസങ്കസമാചാരോതി അത്ഥോ. തസ്സ ഹി ദിവാട്ഠാനാദീസു സന്നിപതിത്വാ കിഞ്ചിദേവ മന്തയന്തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ ഏകതോ ഹുത്വാ മന്തേന്തി, കച്ചി നു ഖോ മയാ കതകമ്മം ജാനിത്വാ മന്തേന്തീ’’തി ഏവം സാസങ്കസമാചാരോ ഹോതി. പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോതി പടിച്ഛാദേതബ്ബയുത്തകേന പാപകമ്മേന സമന്നാഗതോ. അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോതി അസ്സമണോ ഹുത്വാവ സമണപതിരൂപകതായ ‘‘സമണോ അഹ’’ന്തി ഏവം പടിഞ്ഞോ. അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോതി അഞ്ഞേ ബ്രഹ്മചാരിനോ സുനിവത്ഥേ സുപാരുതേ സുമ്ഭകപത്തധരേ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തേ ദിസ്വാ സയമ്പി താദിസേന ആകാരേന തഥാ പടിപജ്ജനതോ ‘‘അഹം ബ്രഹ്മചാരീ’’തി പടിഞ്ഞം ദേന്തോ വിയ ഹോതി. ‘‘അഹം ഭിക്ഖൂ’’തി വത്വാ ഉപോസഥഗ്ഗാദീനി പവിസന്തോ പന ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ ഹോതിയേവ, തഥാ സങ്ഘികം ലാഭം ഗണ്ഹന്തോ. അന്തോപൂതീതി പൂതിനാ കമ്മേന അന്തോ അനുപവിട്ഠോ. അവസ്സുതോതി രാഗാദീഹി തിന്തോ. കസമ്ബുജാതോതി സഞ്ജാതരാഗാദികചവരോ. തസ്സ ന ഏവം ഹോതീതി. കസ്മാ ന ഹോതി? ലോകുത്തരധമ്മഉപനിസ്സയസ്സ നത്ഥിതായ. തസ്സ ഏവം ഹോതീതി. കസ്മാ ഹോതി? മഹാസീലസ്മിം പരിപൂരകാരിതായ.

൪. ചക്കവത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ജനം രഞ്ജേതീതി രാജാ. ചക്കം വത്തേതീതി ചക്കവത്തീ. വത്തിതം വാ അനേന ചക്കന്തി ചക്കവത്തീ. ധമ്മോ അസ്സ അത്ഥീതി ധമ്മികോ. ധമ്മേനേവ ദസവിധേന ചക്കവത്തിവത്തേന രാജാ ജാതോതി ധമ്മരാജാ. സോപി ന അരാജകന്തി സോപി അഞ്ഞം നിസ്സയരാജാനം അലഭിത്വാ ചക്കം നാമ വത്തേതും ന സക്കോതീതി അത്ഥോ. ഇതി സത്ഥാ ദേസനം പട്ഠപേത്വാ യഥാനുസന്ധിം അപാപേത്വാവ തുണ്ഹീ അഹോസി. കസ്മാ? അനുസന്ധികുസലാ ഉട്ഠഹിത്വാ അനുസന്ധിം പുച്ഛിസ്സന്തി, ബഹൂ ഹി ഇമസ്മിം ഠാനേ തഥാരൂപാ ഭിക്ഖൂ, അഥാഹം തേഹി പുട്ഠോ ദേസനം വഡ്ഢേസ്സാമീതി. അഥേകോ അനുസന്ധികുസലോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം പുച്ഛന്തോ കോ പന, ഭന്തേതിആദിമാഹ. ഭഗവാപിസ്സ ബ്യാകരോന്തോ ധമ്മോ ഭിക്ഖൂതിആദിമാഹ.

തത്ഥ ധമ്മോതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മോ. ധമ്മന്തി തമേവ വുത്തപ്പകാരം ധമ്മം. നിസ്സായാതി തദധിട്ഠാനേന ചേതസാ തമേവ നിസ്സയം കത്വാ. ധമ്മം സക്കരോന്തോതി യഥാ കതോ സോ ധമ്മോ സുട്ഠു കതോ ഹോതി, ഏവമേതം കരോന്തോ. ധമ്മം ഗരും കരോന്തോതി തസ്മിം ഗാരവുപ്പത്തിയാ തം ഗരുകരോന്തോ. ധമ്മം അപചായമാനോതി തസ്സേവ ധമ്മസ്സ അഞ്ജലികരണാദീഹി നീചവുത്തിതം കരോന്തോ. ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതൂതി തം ധമ്മം ധജമിവ പുരക്ഖത്വാ കേതുമിവ ഉക്ഖിപിത്വാ പവത്തിയാ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ച ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ധമ്മാധിപതേയ്യോതി ധമ്മാധിപതിഭൂതാഗതഭാവേന ധമ്മവസേനേവ ച സബ്ബകിരിയാനം കരണേന ധമ്മാധിപതേയ്യോ ഹുത്വാ. ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതീതി ധമ്മോ അസ്സാ അത്ഥീതി ധമ്മികാ, രക്ഖാ ച ആവരണഞ്ച ഗുത്തി ച രക്ഖാവരണഗുത്തി. തത്ഥ ‘‘പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതീ’’തി വചനതോ ഖന്തിആദയോ രക്ഖാ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതി. ഖന്തിയാ അവിഹിംസായ മേത്തചിത്തതായ അനുദ്ദയായാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൮൫). നിവാസനപാരുപനഗേഹാദീനി ആവരണം. ചോരാദിഉപദ്ദവനിവാരണത്ഥം ഗോപായനാ ഗുത്തി. തം സബ്ബമ്പി സുട്ഠു വിദഹതി പവത്തേതി ഠപേതീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി യത്ഥ സാ സംവിദഹിതബ്ബാ, തം ദസ്സേന്തോ അന്തോജനസ്മിന്തിആദിമാഹ. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – അന്തോജനസങ്ഖാതം പുത്തദാരം സീലസംവരേ പതിട്ഠാപേന്തോ വത്ഥഗന്ധമാലാദീനി ചസ്സ ദദമാനോ സബ്ബോപദ്ദവേ ചസ്സ നിവാരയമാനോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹതി നാമ. ഖത്തിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – അഭിസിത്തഖത്തിയാ ഭദ്രഅസ്സാജാനീയാദിരതനസമ്പദാനേനപി ഉപഗണ്ഹിതബ്ബാ, അനുയന്താ ഖത്തിയാ തേസം അനുരൂപയാനവാഹനസമ്പദാനേനപി പരിതോസേതബ്ബാ, ബലകായോ കാലം അനതിക്കമേത്വാ ഭത്തവേതനസമ്പദാനേനപി അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോ, ബ്രാഹ്മണാ അന്നപാനവത്ഥാദിനാ ദേയ്യധമ്മേന, ഗഹപതികാ ഭത്തബീജനങ്ഗലബലിബദ്ദാദിസമ്പദാനേന, തഥാ നിഗമവാസിനോ നേഗമാ ജനപദവാസിനോ ച ജാനപദാ. സമിതപാപബാഹിതപാപാ പന സമണബ്രാഹ്മണാ സമണപരിക്ഖാരസമ്പദാനേന സക്കാതബ്ബാ, മിഗപക്ഖിനോ അഭയദാനേന സമസ്സാസേതബ്ബാ.

ധമ്മേനേവ ചക്കം വത്തേതീതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മേനേവ ചക്കം പവത്തേതി. തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയന്തി തം തേന ഏവം പവത്തിതം ആണാചക്കം അപ്പടിവത്തിയം ഹോതി. കേനചി മനുസ്സഭൂതേനാതി ദേവതാ നാമ അത്തനാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതമേവ കരോന്തി, തസ്മാ താ അഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘മനുസ്സഭൂതേനാ’’തി വുത്തം. പച്ചത്ഥികേനാതി പടിഅത്ഥികേന, പടിസത്തുനാതി അത്ഥോ. ധമ്മികോതി ചക്കവത്തീ ദസകുസലകമ്മപഥവസേന ധമ്മികോ, തഥാഗതോ പന നവലോകുത്തരധമ്മവസേന. ധമ്മരാജാതി നവഹി ലോകുത്തരധമ്മേഹി മഹാജനം രഞ്ജേതീതി ധമ്മരാജാ. ധമ്മംയേവാതി നവലോകുത്തരധമ്മമേവ നിസ്സായ തമേവ സക്കരോന്തോ തം ഗരുകരോന്തോ തം അപചായമാനോ. സോവസ്സ ധമ്മോ അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന ധജോതി ധമ്മദ്ധജോ. സോവസ്സ കേതൂതി ധമ്മകേതു. തമേവ അധിപതിം ജേട്ഠകം കത്വാ വിഹരതീതി ധമ്മാധിപതേയ്യോ. ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിന്തി ലോകിയലോകുത്തരധമ്മദായികരക്ഖഞ്ച ആവരണഞ്ച ഗുത്തിഞ്ച. സംവിദഹതീതി ഠപേതി പഞ്ഞപേതി. ഏവരൂപന്തി തിവിധം കായദുച്ചരിതം ന സേവിതബ്ബം, സുചരിതം സേവിതബ്ബന്തി ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സംവിദഹിത്വാതി ഠപേത്വാ കഥേത്വാ. ധമ്മേനേവ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തേതീതി നവലോകുത്തരധമ്മേനേവ അസദിസം ധമ്മചക്കം പവത്തേതി. തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയന്തി തം ഏവം പവത്തിതം ധമ്മചക്കം ഏതേസു സമണാദീസു ഏകേനപി പടിവത്തേതും പടിബാഹിതും ന സക്കാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൫. സചേതനസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ ഇസിപതനേതി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസങ്ഖാതാനം ഇസീനം ധമ്മചക്കപ്പവത്തനത്ഥായ ചേവ ഉപോസഥകരണത്ഥായ ച ആഗന്ത്വാ പതനേ, സന്നിപാതട്ഠാനേതി അത്ഥോ. പദനേതിപി പാഠോ, അയമേവ അത്ഥോ. മിഗദായേതി മിഗാനം അഭയത്ഥായ ദിന്നേ. ഛഹി മാസേഹി ഛാരത്തൂനേഹീതി സോ കിര രഞ്ഞാ ആണത്തദിവസേയേവ സബ്ബൂപകരണാനി സജ്ജേത്വാ അന്തേവാസികേഹി സദ്ധിം അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഗാമദ്വാരഗാമമജ്ഝദേവകുലസുസാനാദീസു ഠിതരുക്ഖേ ചേവ ഝാമപതിതസുക്ഖരുക്ഖേ ച വിവജ്ജേത്വാ സമ്പന്നപദേസേ ഠിതേ സബ്ബദോസവിവജ്ജിതേ നാഭിഅരനേമീനം അനുരൂപേ രുക്ഖേ ഗഹേത്വാ തം ചക്കം അകാസി. തസ്സ രുക്ഖേ വിചിനിത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ ചേവ കരോന്തസ്സ ച ഏത്തകോ കാലോ വീതിവത്തോ. തേന വുത്തം – ‘‘ഛഹി മാസേഹി ഛാരത്തൂനേഹീ’’തി. നാനാകരണന്തി നാനത്തം. നേസന്തി ന ഏസം. അത്ഥേസന്തി അത്ഥി ഏസം. അഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗതീതി പയോഗസ്സ ഗമനം. ചിങ്ഗുലായിത്വാതി പരിബ്ഭമിത്വാ. അക്ഖാഹതം മഞ്ഞേതി അക്ഖേ പവേസേത്വാ ഠപിതമിവ.

സദോസാതി സഗണ്ഡാ ഉണ്ണതോണതട്ഠാനയുത്താ. സകസാവാതി പൂതിസാരേന ചേവ ഫേഗ്ഗുനാ ച യുത്താ. കായവങ്കാതിആദീനി കായദുച്ചരിതാദീനം നാമാനി. ഏവം പപതിതാതി ഏവം ഗുണപതനേന പതിതാ. ഏവം പതിട്ഠിതാതി ഏവം ഗുണേഹി പതിട്ഠിതാ. തത്ഥ ലോകിയമഹാജനാ പപതിതാ നാമ, സോതാപന്നാദയോ പതിട്ഠിതാ നാമ. തേസുപി പുരിമാ തയോ കിലേസാനം സമുദാചാരക്ഖണേ പപതിതാ നാമ, ഖീണാസവാ പന ഏകന്തേനേവ പതിട്ഠിതാ നാമ. തസ്മാതി യസ്മാ അപ്പഹീനകായവങ്കാദയോ പപതന്തി, പഹീനകായവങ്കാദയോ പതിട്ഠഹന്തി, തസ്മാ. കായവങ്കാദീനം പന ഏവം പഹാനം വേദിതബ്ബം – പാണാതിപാതോ അദിന്നാദാനം മിച്ഛാചാരോ മുസാവാദോ പിസുണാവാചാ മിച്ഛാദിട്ഠീതി ഇമേ താവ ഛ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഹീയന്തി, ഫരുസാവാചാ ബ്യാപാദോതി ദ്വേ അനാഗാമിമഗ്ഗേന, അഭിജ്ഝാ സമ്ഫപ്പലാപോതി ദ്വേ അരഹത്തമഗ്ഗേനാതി.

൬. അപണ്ണകസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ അപണ്ണകപടിപദന്തി അവിരദ്ധപടിപദം ഏകംസപടിപദം നിയ്യാനികപടിപദം കാരണപടിപദം സാരപടിപദം മണ്ഡപടിപദം അപച്ചനീകപടിപദം അനുലോമപടിപദം ധമ്മാനുധമ്മപടിപദം പടിപന്നോ ഹോതി, ന തക്കഗ്ഗാഹേന വാ നയഗ്ഗാഹേന വാ. ഏവം ഗഹേത്വാ പടിപന്നോ ഹി ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ ഉപാസകോ വാ ഉപാസികാ വാ മനുസ്സദേവനിബ്ബാനസമ്പത്തീഹി ഹായതി പരിഹായതി, അപണ്ണകപടിപദം പടിപന്നോ പന താഹി സമ്പത്തീഹി ന പരിഹായതി. അതീതേ കന്താരദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപന്നേസു ദ്വീസു സത്ഥവാഹേസു യക്ഖസ്സ വചനം ഗഹേത്വാ ബാലസത്ഥവാഹോ സദ്ധിം സത്ഥേന അനയബ്യസനം പത്തോ, യക്ഖസ്സ വചനം അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഉദകദിട്ഠട്ഠാനേ ഉദകം ഛഡ്ഡേസ്സാമാ’’തി സത്ഥകേ സഞ്ഞാപേത്വാ മഗ്ഗം പടിപന്നോ പണ്ഡിതസത്ഥവാഹോ വിയ. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘അപണ്ണകം ഠാനമേകേ, ദുതിയം ആഹു തക്കികാ;

ഏതദഞ്ഞായ മേധാവീ, തം ഗണ്ഹേ യദപണ്ണക’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൧);

യോനി ചസ്സ ആരദ്ധാ ഹോതീതി ഏത്ഥ യോനീതി ഖന്ധകോട്ഠാസസ്സപി കാരണസ്സപി പസ്സാവമഗ്ഗസ്സപി നാമം. ‘‘ചതസ്സോ ഖോ ഇമാ, സാരിപുത്ത, യോനിയോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൫൨) ഹി ഖന്ധകോട്ഠാസോ യോനി നാമ. ‘‘യോനി ഹേസാ ഭൂമിജ ഫലസ്സ അധിഗമായാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൨൬) കാരണം. ‘‘ന ചാഹം ബ്രാഹ്മണം ബ്രൂമി, യോനിജം മത്തിസമ്ഭവ’’ന്തി (മ. നി. ൨.൪൫൭; ധ. പ. ൩൯൬) ച ‘‘തമേനം കമ്മജവാതാ നിവത്തിത്വാ ഉദ്ധംപാദം അധോസിരം സമ്പരിവത്തേത്വാ മാതു യോനിമുഖേ സമ്പടിപാദേന്തീ’’തി ച ആദീസു പസ്സാവമഗ്ഗോ. ഇധ പന കാരണം അധിപ്പേതം. ആരദ്ധാതി പഗ്ഗഹിതാ പരിപുണ്ണാ.

ആസവാനം ഖയായാതി ഏത്ഥ ആസവന്തീതി ആസവാ, ചക്ഖുതോപി…പേ… മനതോപി സന്ദന്തി പവത്തന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മതോ യാവ ഗോത്രഭു, ഓകാസതോ യാവ ഭവഗ്ഗാ സവന്തീതി വാ ആസവാ, ഏതേ ധമ്മേ ഏതഞ്ച ഓകാസം അന്തോകരിത്വാ പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. അന്തോകരണത്ഥോ ഹി അയം ആകാരോ. ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന മദിരാദയോ ആസവാ, ആസവാ വിയാതിപി ആസവാ. ലോകസ്മിമ്പി ഹി ചിരപാരിവാസികാ മദിരാദയോ ആസവാതി വുച്ചന്തി, യദി ച ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന ആസവാ, ഏതേയേവ ഭവിതുമരഹന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ, ഇതോ പുബ്ബേ അവിജ്ജാ നാഹോസീ’’തിആദി (അ. നി. ൧൦.൬൧). ആയതം വാ സംസാരദുക്ഖം സവന്തി പസവന്തീതിപി ആസവാ. പുരിമാനി ചേത്ഥ നിബ്ബചനാനി യത്ഥ കിലേസാ ആസവാതി ആഗച്ഛന്തി, തത്ഥ യുജ്ജന്തി, പച്ഛിമം കമ്മേപി. ന കേവലഞ്ച കമ്മകിലേസായേവ ആസവാ, അപിച ഖോ നാനപ്പകാരാ ഉപദ്ദവാപി. സുത്തേസു ഹി ‘‘നാഹം, ചുന്ദ, ദിട്ഠധമ്മികാനംയേവ ആസവാനം സംവരായ ധമ്മം ദേസേമീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൮൨) ഏത്ഥ വിവാദമൂലഭൂതാ കിലേസാ ആസവാതി ആഗതാ.

‘‘യേന ദേവൂപപത്യസ്സ, ഗന്ധബ്ബോ വാ വിഹങ്ഗമോ;

യക്ഖത്തം യേന ഗച്ഛേയ്യം, മനുസ്സത്തഞ്ച അബ്ബജേ;

തേ മയ്ഹം ആസവാ ഖീണാ, വിദ്ധസ്താ വിനളീകതാ’’തി. (അ. നി. ൪.൩൬) –

ഏത്ഥ തേഭൂമകം ച കമ്മം അവസേസാ ച അകുസലാ ധമ്മാ. ‘‘ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം സംവരായ സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതായാ’’തി (പാരാ. ൩൯; അ. നി. ൨.൨൦൨-൨൩൦) ഏത്ഥ പരൂപവാദവിപ്പടിസാരവധബന്ധാദയോ ചേവ അപായദുക്ഖഭൂതാ ച നാനപ്പകാരാ ഉപദ്ദവാ.

തേ പനേതേ ആസവാ യത്ഥ യഥാ ആഗതാ, തത്ഥ തഥാ വേദിതബ്ബാ. ഏതേ ഹി വിനയേ താവ ‘‘ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം സംവരായ, സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതായാ’’തി (പാരാ. ൩൯; അ. നി. ൨.൨൦൨-൨൩൦) ദ്വേധാ ആഗതാ. സളായതനേ ‘‘തയോ മേ, ആവുസോ, ആസവാ കാമാസവോ ഭവാസവോ അവിജ്ജാസവോ’’തി (സം. നി. ൪.൩൨൧) തിധാ ആഗതാ. അഞ്ഞേസു ച സുത്തന്തേസു (ചൂളനി. ജതുകണ്ണിമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൬൯; പടി. മ. ൧.൧൦൭) അഭിധമ്മേ (ധ. സ. ൧൧൦൨-൧൧൦൬; വിഭ. ൯൩൭) ച തേയേവ ദിട്ഠാസവേന സഹ ചതുധാ ആഗതാ. നിബ്ബേധികപരിയായേന ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ നിരയഗാമിനിയാ, അത്ഥി ആസവാ തിരച്ഛാനയോനിഗാമിനിയാ, അത്ഥി ആസവാ പേത്തിവിസയഗാമിനിയാ, അത്ഥി ആസവാ മനുസ്സലോകഗാമിനിയാ, അത്ഥി ആസവാ ദേവലോകഗാമിനിയാ’’തി (അ. നി. ൬.൬൩) പഞ്ചധാ ആഗതാ. കമ്മമേവ ചേത്ഥ ആസവാതി വുത്തം. ഛക്കനിപാതേ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ സംവരാപഹാതബ്ബാ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൬.൫൮) നയേന ഛധാ ആഗതാ. സബ്ബാസവപരിയായേ (മ. നി. ൧.൧൪ ആദയോ) തേയേവ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബേഹി സദ്ധിം സത്തധാ ആഗതാ. ഇധ പന അഭിധമ്മനയേന ചത്താരോ ആസവാ അധിപ്പേതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഖയായാതി ഏത്ഥ പന ആസവാനം സരസഭേദോപി ഖീണാകാരോപി മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനിപി ‘‘ആസവക്ഖയോ’’തി വുച്ചതി. ‘‘യോ ആസവാനം ഖയോ വയോ ഭേദോ പരിഭേദോ അനിച്ചതാ അന്തരധാന’’ന്തി ഏത്ഥ ഹി ആസവാനം സരസഭേദോ ‘‘ആസവക്ഖയോ’’തി വുത്തോ. ‘‘ജാനതോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, പസ്സതോ ആസവാനം ഖയം വദാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫; സം. നി. ൨.൨൩; ഇതിവു. ൧൦൨) ഏത്ഥ ആസവപ്പഹാനം ആസവാനം അച്ചന്തക്ഖയോ അസമുപ്പാദോ ഖീണാകാരോ നത്ഥിഭാവോ ‘‘ആസവക്ഖയോ’’തി വുത്തോ.

‘‘സേഖസ്സ സിക്ഖമാനസ്സ, ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോ;

ഖയസ്മിം പഠമം ഞാണം, തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാ’’തി. (ഇതിവു. ൬൨) –

ഏത്ഥ മഗ്ഗോ ‘‘ആസവക്ഖയോ’’തി വുത്തോ. ‘‘ആസവാനം ഖയാ സമണോ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൩൮) ഏത്ഥ ഫലം.

‘‘പരവജ്ജാനുപസ്സിസ്സ, നിച്ചം ഉജ്ഝാനസഞ്ഞിനോ;

ആസവാ തസ്സ വഡ്ഢന്തി, ആരാ സോ ആസവക്ഖയാ’’തി. (ധ. പ. ൨൫൩) –

ഏത്ഥ നിബ്ബാനം. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ഫലം സന്ധായ ‘‘ആസവാനം ഖയായാ’’തി ആഹ, അരഹത്തഫലത്ഥായാതി അത്ഥോ.

ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോതി മനച്ഛട്ഠേസു ഇന്ദ്രിയേസു പിഹിതദ്വാരോ. ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂതി ഭോജനസ്മിം പമാണഞ്ഞൂ, പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗപച്ചവേക്ഖണമത്തം ജാനാതി പജാനാതീതി അത്ഥോ. ജാഗരിയം അനുയുത്തോതി രത്തിന്ദിവം ഛ കോട്ഠാസേ കത്വാ പഞ്ചസു കോട്ഠാസേസു ജാഗരണഭാവം അനുയുത്തോ, ജാഗരണേയേവ യുത്തപ്പയുത്തോതി അത്ഥോ.

ഏവം മാതികം ഠപേത്വാ ഇദാനി തമേവ ഠപിതപടിപാടിയാ വിഭജന്തോ കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂതിആദിമാഹ. തത്ഥ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതിആദീനം അത്ഥോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൫) വിത്ഥാരിതോ, തഥാ പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി നേവ ദവായാതിആദീനം (വിസുദ്ധി. ൧.൧൮). ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹീതി പഞ്ചഹി നീവരണേഹി ധമ്മേഹി. നീവരണാനി ഹി ചിത്തം ആവരിത്വാ തിട്ഠന്തി, തസ്മാ ആവരണീയാ ധമ്മാതി വുച്ചന്തി. സീഹസേയ്യം കപ്പേതീതി സീഹോ വിയ സേയ്യം കപ്പേതി. പാദേ പാദം അച്ചാധായാതി വാമപാദം ദക്ഖിണപാദേ അതിആധായ. സമം ഠപിതേ ഹി പാദേ ജാണുകേന ജാണുകം ഗോപ്ഫകേന ച ഗോപ്ഫകം ഘടീയതി, തതോ വേദനാ ഉട്ഠഹന്തി. തസ്മാ തസ്സ ദോസസ്സ പരിവജ്ജനത്ഥം ഥോകം അതിക്കമിത്വാ ഏസ പാദം ഠപേതി. തേന വുത്തം – ‘‘പാദേ പാദം അച്ചാധായാ’’തി.

സതോ സമ്പജാനോതി സതിയാ ചേവ സമ്പജഞ്ഞേന ച സമന്നാഗതോ. കഥം പനേസ നിദ്ദായന്തോ സതോ സമ്പജാനോ നാമ ഹോതീതി? പുരിമപ്പവത്തിവസേന. അയം ഹി ചങ്കമേ ചങ്കമന്തോ നിദ്ദായ ഓക്കമനഭാവം ഞത്വാ പവത്തമാനം കമ്മട്ഠാനം ഠപേത്വാ മഞ്ചേ വാ ഫലകേ വാ നിപന്നോ നിദ്ദം ഉപഗന്ത്വാ പുന പബുജ്ഝമാനോ കമ്മട്ഠാനം ഠിതട്ഠാനേ ഗണ്ഹന്തോയേവ പബുജ്ഝതി. തസ്മാ നിദ്ദായന്തോപി സതോ സമ്പജാനോ നാമ ഹോതി. അയം താവ മൂലകമ്മട്ഠാനേ നയോവ. പരിഗ്ഗഹകമ്മട്ഠാനവസേനാപി പനേസ സതോ സമ്പജാനോ നാമ ഹോതി. കഥം? അയം ഹി ചങ്കമന്തോ നിദ്ദായ ഓക്കമനഭാവം ഞത്വാ പാസാണഫലകേ വാ മഞ്ചേ വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന നിപജ്ജിത്വാ പച്ചവേക്ഖതി – ‘‘അചേതനോ കായോ അചേതനേ മഞ്ചേ പതിട്ഠിതോ, അചേതനോ മഞ്ചോ അചേതനായ പഥവിയാ, അചേതനാ പഥവീ അചേതനേ ഉദകേ, അചേതനം ഉദകം അചേതനേ വാതേ, അചേതനോ വാതോ അചേതനേ ആകാസേ പതിട്ഠിതോ. തത്ഥ ആകാസമ്പി ‘അഹം വാതം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിത’ന്തി ന ജാനാതി, വാതോപി ‘അഹം ആകാസേ പതിട്ഠിതോ’തി ന ജാനാതി. തഥാ വാതോ ന ജാനാതി. ‘അഹം ഉദകം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതോ’തി…പേ… മഞ്ചോ ന ജാനാതി, ‘അഹം കായം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതോ’തി, കായോ ന ജാനാതി ‘അഹം മഞ്ചേ പതിട്ഠിതോ’തി. ന ഹി തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗോ വാ സമന്നാഹാരോ വാ മനസികാരോ വാ ചേതനാ വാ പത്ഥനാ വാ അത്ഥീ’’തി. തസ്സ ഏവം പച്ചവേക്ഖതോ തം പച്ചവേക്ഖണചിത്തം ഭവങ്ഗേ ഓതരതി. ഏവം നിദ്ദായന്തോപി സതോ സമ്പജാനോ നാമ ഹോതീതി.

ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസികരിത്വാതി ‘‘ഏത്തകം ഠാനം ഗതേ ചന്ദേ വാ താരകായ വാ ഉട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ഉട്ഠാനകാലപരിച്ഛേദികം സഞ്ഞം മനസികരിത്വാ, ചിത്തേ ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. ഏവം കരിത്വാ സയിതോ ഹി യഥാപരിച്ഛിന്നേയേവ കാലേ ഉട്ഠഹതി.

൭. അത്തബ്യാബാധസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. സത്തമേ അത്തബ്യാബാധായാതി അത്തദുക്ഖായ. പരബ്യാബാധായാതി പരദുക്ഖായ. കായസുചരിതന്തിആദീനി പുബ്ബഭാഗേ ദസകുസലകമ്മപഥവസേന ആഗതാനി, ഉപരി പന യാവ അരഹത്താ അവാരിതാനേവ.

൮. ദേവലോകസുത്തവണ്ണനാ

൧൮. അട്ഠമേ അട്ടീയേയ്യാഥാതി അട്ടാ പീളിതാ ഭവേയ്യാഥ. ഹരായേയ്യാഥാതി ലജ്ജേയ്യാഥ. ജിഗുച്ഛേയ്യാഥാതി ഗൂഥേ വിയ തസ്മിം വചനേ സഞ്ജാതജിഗുച്ഛാ ഭവേയ്യാഥ. ഇതി കിരാതി ഏത്ഥ ഇതീതി പദസന്ധിബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാ, കിരാതി അനുസ്സവത്ഥേ നിപാതോ. ദിബ്ബേന കിര ആയുനാ അട്ടീയഥാതി ഏവമസ്സ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. പഗേവ ഖോ പനാതി പഠമതരംയേവ.

൯. പഠമപാപണികസുത്തവണ്ണനാ

൧൯. നവമേ പാപണികോതി ആപണികോ, ആപണം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ഭണ്ഡവിക്കായകസ്സ വാണിജസ്സേതം അധിവചനം. അഭബ്ബോതി അഭാജനഭൂതോ. ന സക്കച്ചം കമ്മന്തം അധിട്ഠാതീതി യഥാ അധിട്ഠിതം സുഅധിട്ഠിതം ഹോതി, ഏവം സയം അത്തപച്ചക്ഖം കരോന്തോ നാധിട്ഠാതി. തത്ഥ പച്ചൂസകാലേ പദസദ്ദേന ഉട്ഠായ ദീപം ജാലേത്വാ ഭണ്ഡം പസാരേത്വാ അനിസീദന്തോ പുബ്ബണ്ഹസമയം ന സക്കച്ചം കമ്മന്തം അധിട്ഠാതി നാമ. അയം ഹി യം ചോരാ രത്തിം ഭണ്ഡം ഹരിത്വാ ‘‘ഇദം അമ്ഹാകം ഹത്ഥതോ വിസ്സജ്ജേസ്സാമാ’’തി ആപണം ഗന്ത്വാ അപ്പേന അഗ്ഘേന ദേന്തി, യമ്പി ബഹുവേരിനോ മനുസ്സാ രത്തിം നഗരേ വസിത്വാ പാതോവ ആപണം ഗന്ത്വാ ഭണ്ഡം ഗണ്ഹന്തി, യം വാ പന ജനപദം ഗന്തുകാമാ മനുസ്സാ പാതോവ ആപണം ഗന്ത്വാ ഭണ്ഡം കിണന്തി, തപ്പച്ചയസ്സ ലാഭസ്സ അസ്സാമികോ ഹോതി.

അഞ്ഞേസം ഭോജനവേലായ പന ഭുഞ്ജിതും ആഗന്ത്വാ പാതോവ ഭണ്ഡം പടിസാമേത്വാ ഘരം ഗന്ത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ നിദ്ദായിത്വാ സായം പുന ആപണം ആഗച്ഛന്തോ മജ്ഝന്ഹികസമയം ന സക്കച്ചം കമ്മന്തം അധിട്ഠാതി നാമ. സോ ഹി യം ചോരാ പാതോവ വിസ്സജ്ജേതും ന സമ്പാപുണിംസു, ദിവാകാലേ പന പരേസം അസഞ്ചാരക്ഖണേ ആപണം ഗന്ത്വാ അപ്പഗ്ഘേന ദേന്തി, യഞ്ച ഭോജനവേലായ പുഞ്ഞവന്തോ ഇസ്സരാ ‘‘ആപണതോ ഇദഞ്ചിദഞ്ച ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി പഹിണിത്വാ ആഹരാപേന്തി, തപ്പച്ചയസ്സ ലാഭസ്സ അസ്സാമികോ ഹോതി.

യാവ യാമഭേരിനിക്ഖമനാ പന അന്തോആപണേ ദീപം ജാലാപേത്വാ അനിസീദന്തോ സായന്ഹസമയം ന സക്കച്ചം കമ്മന്തം അധിട്ഠാതി നാമ. സോ ഹി യം ചോരാ പാതോപി ദിവാപി വിസ്സജ്ജേതും ന സമ്പാപുണിംസു, സായം പന ആപണം ഗന്ത്വാ അപ്പഗ്ഘേന ദേന്തി, തപ്പച്ചയസ്സ ലാഭസ്സ അസ്സാമികോ ഹോതി.

ന സക്കച്ചം സമാധിനിമിത്തം അധിട്ഠാതീതി സക്കച്ചകിരിയായ സമാധിം ന സമാപജ്ജതി. ഏത്ഥ ച പാതോവ ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണേസു വത്തം കത്വാ സേനാസനം പവിസിത്വാ യാവ ഭിക്ഖാചാരവേലാ, താവ സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ അനിസീദന്തോ പുബ്ബണ്ഹസമയം ന സക്കച്ചം സമാധിനിമിത്തം അധിട്ഠാതി നാമ. പച്ഛാഭത്തം പന പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനം പവിസിത്വാ യാവ സായന്ഹസമയാ സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ അനിസീദന്തോ മജ്ഝന്ഹികസമയം ന സക്കച്ചം സമാധിനിമിത്തം അധിട്ഠാതി നാമ. സായം പന ചേതിയം വന്ദിത്വാ ഥേരൂപട്ഠാനം കത്വാ സേനാസനം പവിസിത്വാ പഠമയാമം സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ അനിസീദന്തോ സായന്ഹസമയം ന സക്കച്ചം സമാധിനിമിത്തം അധിട്ഠാതി നാമ. സുക്കപക്ഖോ വുത്തപടിപക്ഖനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അപിചേത്ഥ ‘‘സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ’’തി വുത്തട്ഠാനേ സമാപത്തിയാ അസതി വിപസ്സനാപി വട്ടതി, സമാധിനിമിത്തന്തി ച സമാധിആരമ്മണമ്പി വട്ടതിയേവ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘സമാധിപി സമാധിനിമിത്തം, സമാധാരമ്മണമ്പി സമാധിനിമിത്ത’’ന്തി.

൧൦. ദുതിയപാപണികസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ ചക്ഖുമാതി പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ചക്ഖുമാ ഹോതി. വിധുരോതി വിസിട്ഠധുരോ ഉത്തമധുരോ ഞാണസമ്പയുത്തേന വീരിയേന സമന്നാഗതോ. നിസ്സയസമ്പന്നോതി അവസ്സയസമ്പന്നോ പതിട്ഠാനസമ്പന്നോ. പണിയന്തി വിക്കായികഭണ്ഡം. ഏത്തകം മൂലം ഭവിസ്സതി ഏത്തകോ ഉദയോതി തസ്മിം ‘‘ഏവം കീതം ഏവം വിക്കായമാന’’ന്തി വുത്തപണിയേ യേന കയേന തം കീതം, തം കയസങ്ഖാതം മൂലം ഏത്തകം ഭവിസ്സതി. യോ ച തസ്മിം വിക്കയമാനേ വിക്കയോ, തസ്മിം വിക്കയേ ഏത്തകോ ഉദയോ ഭവിസ്സതി, ഏത്തികാ വഡ്ഢീതി അത്ഥോ.

കുസലോ ഹോതി പണിയം കേതുഞ്ച വിക്കേതുഞ്ചാതി സുലഭട്ഠാനം ഗന്ത്വാ കിണന്തോ ദുല്ലഭട്ഠാനം ഗന്ത്വാ വിക്കിണന്തോ ച ഏത്ഥ കുസലോ നാമ ഹോതി, ദസഗുണമ്പി വീസതിഗുണമ്പി ലാഭം ലഭതി.

അഡ്ഢാതി ഇസ്സരാ ബഹുനാ നിക്ഖിത്തധനേന സമന്നാഗതാ. മഹദ്ധനാതി വളഞ്ജനകവസേന മഹദ്ധനാ. മഹാഭോഗാതി ഉപഭോഗപരിഭോഗഭണ്ഡേന മഹാഭോഗാ. പടിബലോതി കായബലേന ചേവ ഞാണബലേന ച സമന്നാഗതത്താ സമത്ഥോ. അമ്ഹാകഞ്ച കാലേന കാലം അനുപ്പദാതുന്തി അമ്ഹാകഞ്ച ഗഹിതധനമൂലികം വഡ്ഢിം കാലേന കാലം അനുപ്പദാതും. നിപതന്തീതി നിമന്തേന്തി. നിപാതേന്തീതിപി പാഠോ, അയമേവ അത്ഥോ.

കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായാതി കുസലധമ്മാനം സമ്പാദനത്ഥായ പടിലാഭത്ഥായ. ഥാമവാതി ഞാണഥാമേന സമന്നാഗതോ. ദള്ഹപരക്കമോതി ഥിരേന ഞാണപരക്കമേന സമന്നാഗതോ. അനിക്ഖിത്തധുരോതി ‘‘അഗ്ഗമഗ്ഗം അപാപുണിത്വാ ഇമം വീരിയധുരം ന ഠപേസ്സാമീ’’തി ഏവം അട്ഠപിതധുരോ.

ബഹുസ്സുതാതി ഏകനികായാദിവസേന ബഹു ബുദ്ധവചനം സുതം ഏതേസന്തി ബഹുസ്സുതാ. ആഗതാഗമാതി ഏകോ നികായോ ഏകോ ആഗമോ നാമ, ദ്വേ നികായാ ദ്വേ ആഗമാ നാമ, പഞ്ച നികായാ പഞ്ച ആഗമാ നാമ, ഏതേസു ആഗമേസു യേസം ഏകോപി ആഗമോ ആഗതോ പഗുണോ പവത്തിതോ, തേ ആഗതാഗമാ നാമ. ധമ്മധരാതി സുത്തന്തപിടകധരാ. വിനയധരാതി വിനയപിടകധരാ. മാതികാധരാതി ദ്വേമാതികാധരാ. പരിപുച്ഛതീതി അത്ഥാനത്ഥം കാരണാകാരണം പുച്ഛതി. പരിപഞ്ഹതീതി ‘‘ഇമം നാമ പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞാതി തുലേതി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

ഇമസ്മിം പന സുത്തേ പഠമം പഞ്ഞാ ആഗതാ, പച്ഛാ വീരിയഞ്ച കല്യാണമിത്തസേവനാ ച. തത്ഥ പഠമം അരഹത്തം പത്വാ പച്ഛാ വീരിയം കത്വാ കല്യാണമിത്താ സേവിതബ്ബാതി ന ഏവം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, ദേസനായ നാമ ഹേട്ഠിമേന വാ പരിച്ഛേദോ ഹോതി ഉപരിമേന വാ ദ്വീഹിപി വാ കോടീഹി. ഇധ പന ഉപരിമേന പരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. തസ്മാ കഥേന്തേന പഠമം കല്യാണമിത്തഉപനിസ്സയം ദസ്സേത്വാ മജ്ഝേ വീരിയം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ അരഹത്തം കഥേതബ്ബന്തി.

രഥകാരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. പുഗ്ഗലവഗ്ഗോ

൧. സമിദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ ഝാനഫസ്സം പഠമം ഫുസതി, പച്ഛാ നിരോധം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീതി കായസക്ഖി. ദിട്ഠന്തം പത്തോതി ദിട്ഠിപ്പത്തോ. സദ്ദഹന്തോ വിമുത്തോതി സദ്ധാവിമുത്തോ. ഖമതീതി രുച്ചതി. അഭിക്കന്തതരോതി അതിസുന്ദരതരോ. പണീതതരോതി അതിപണീതതരോ. സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതീതി സമിദ്ധത്ഥേരസ്സ കിര അരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധിന്ദ്രിയം ധുരം അഹോസി, സേസാനി ചത്താരി സഹജാതിന്ദ്രിയാനി തസ്സേവ പരിവാരാനി അഹേസും. ഇതി ഥേരോ അത്തനാ പടിവിദ്ധമഗ്ഗം കഥേന്തോ ഏവമാഹ. മഹാകോട്ഠികത്ഥേരസ്സ പന അരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണേ സമാധിന്ദ്രിയം ധുരം അഹോസി, സേസാനി ചത്താരി ഇന്ദ്രിയാനി തസ്സേവ പരിവാരാനി അഹേസും. തസ്മാ സോപി സമാധിന്ദ്രിയം അധിമത്തന്തി കഥേന്തോ അത്തനാ പടിവിദ്ധമഗ്ഗമേവ കഥേസി. സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പന അരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണേ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ധുരം അഹോസി. സേസാനി ചത്താരി ഇന്ദ്രിയാനി തസ്സേവ പരിവാരാനി അഹേസും. തസ്മാ സോപി പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്തന്തി കഥേന്തോ അത്തനാ പടിവിദ്ധമഗ്ഗമേവ കഥേസി.

ന ഖ്വേത്ഥാതി ന ഖോ ഏത്ഥ. ഏകംസേന ബ്യാകാതുന്തി ഏകന്തേന ബ്യാകരിതും. അരഹത്തായ പടിപന്നോതി അരഹത്തമഗ്ഗസമങ്ഗിം ദസ്സേതി. ഏവമേതസ്മിം സുത്തേ തീഹിപി ഥേരേഹി അത്തനാ പടിവിദ്ധമഗ്ഗോവ കഥിതോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന ഭുമ്മന്തരേനേവ കഥേസി.

൨. ഗിലാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ദുതിയേ സപ്പായാനീതി ഹിതാനി വുദ്ധികരാനി. പതിരൂപന്തി അനുച്ഛവികം. നേവ വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാതി ഇമിനാ അതേകിച്ഛേന വാതാപമാരാദിനാ രോഗേന സമന്നാഗതോ നിട്ഠാപത്തഗിലാനോ കഥിതോ. വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാതി ഇമിനാ ഖിപിതകകച്ഛുതിണപുപ്ഫകജരാദിഭേദോ അപ്പമത്തആബാധോ കഥിതോ. ലഭന്തോ സപ്പായാനി ഭോജനാനി നോ അലഭന്തോതി ഇമിനാ പന യേസം പടിജഗ്ഗനേന ഫാസുകം ഹോതി, സബ്ബേപി തേ ആബാധാ കഥിതാ. ഏത്ഥ ച പതിരൂപോ ഉപട്ഠാകോ നാമ ഗിലാനുപട്ഠാകഅങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ ദക്ഖോ അനലസോ വേദിതബ്ബോ. ഗിലാനുപട്ഠാകോ അനുഞ്ഞാതോതി ഭിക്ഖുസങ്ഘേന ദാതബ്ബോതി അനുഞ്ഞാതോ. തസ്മിഞ്ഹി ഗിലാനേ അത്തനോ ധമ്മതായ യാപേതും അസക്കോന്തേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകോ ഭിക്ഖു ച സാമണേരോ ച ‘‘ഇമം പടിജഗ്ഗഥാ’’തി അപലോകേത്വാ ദാതബ്ബാ. യാവ പന തേ തം പടിജഗ്ഗന്തി, താവ ഗിലാനസ്സ ച തേസഞ്ച ദ്വിന്നം യേനത്ഥോ, സബ്ബം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സേവ ഭാരോ.

അഞ്ഞേപി ഗിലാനാ ഉപട്ഠാതബ്ബാതി ഇതരേപി ദ്വേ ഗിലാനാ ഉപട്ഠാപേതബ്ബാ. കിം കാരണാ? യോപി ഹി നിട്ഠപത്തഗിലാനോ, സോ അനുപട്ഠിയമാനോ ‘‘സചേ മം പടിജഗ്ഗേയ്യും, ഫാസുകം മേ ഭവേയ്യ. ന ഖോ പന മം പടിജഗ്ഗന്തീ’’തി മനോപദോസം കത്വാ അപായേ നിബ്ബത്തേയ്യ. പടിജഗ്ഗിയമാനസ്സ പനസ്സ ഏവം ഹോതി ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യം കാതബ്ബം, തം കതം. മയ്ഹം പന കമ്മവിപാകോ ഈദിസോ’’തി. സോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ മേത്തം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തിസ്സതി. യോ പന അപ്പമത്തകേന ബ്യാധിനാ സമന്നാഗതോ ലഭന്തോപി അലഭന്തോപി വുട്ഠാതിയേവ, തസ്സ വിനാപി ഭേസജ്ജേന വൂപസമനബ്യാധി ഭേസജ്ജേ കതേ ഖിപ്പതരം വൂപസമ്മതി. സോ തതോ ബുദ്ധവചനം വാ ഉഗ്ഗണ്ഹിതും സക്ഖിസ്സതി, സമണധമ്മം വാ കാതും സക്ഖിസ്സതി. ഇമിനാ കാരണേന ‘‘അഞ്ഞേപി ഗിലാനാ ഉപട്ഠാതബ്ബാ’’തി വുത്തം.

നേവ ഓക്കമതീതി നേവ പവിസതി. നിയാമം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തന്തി കുസലേസു ധമ്മേസു മഗ്ഗനിയാമസങ്ഖാതം സമ്മത്തം. ഇമിനാ പദപരമോ പുഗ്ഗലോ കഥിതോ. ദുതിയവാരേന ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ ഗഹിതോ സാസനേ നാലകത്ഥേരസദിസോ ബുദ്ധന്തരേ ഏകവാരം പച്ചേകബുദ്ധാനം സന്തികേ ഓവാദം ലഭിത്വാ പടിവിദ്ധപച്ചേകബോധിഞാണോ ച. തതിയവാരേന വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ കഥിതോ, നേയ്യോ പന തന്നിസ്സിതോവ ഹോതി.

ധമ്മദേസനാ അനുഞ്ഞാതാതി മാസസ്സ അട്ഠ വാരേ ധമ്മകഥാ അനുഞ്ഞാതാ. അഞ്ഞേസമ്പി ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോതി ഇതരേസമ്പി ധമ്മോ കഥേതബ്ബോ. കിം കാരണാ? പദപരമസ്സ ഹി ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ ധമ്മം പടിവിജ്ഝിതും അസക്കോന്തസ്സാപി അനാഗതേ പച്ചയോ ഭവിസ്സതി. യോ പന തഥാഗതസ്സ രൂപദസ്സനം ലഭന്തോപി അലഭന്തോപി ധമ്മവിനയഞ്ച സവനായ ലഭന്തോപി അലഭന്തോപി ധമ്മം അഭിസമേതി, സോ അലഭന്തോ താവ അഭിസമേതി. ലഭന്തോ പന ഖിപ്പമേവ അഭിസമേസ്സതീതി ഇമിനാ കാരണേന തേസം ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോ. തതിയസ്സ പന പുനപ്പുനം ദേസേതബ്ബോവ.

൩. സങ്ഖാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ സബ്യാബജ്ഝന്തി സദുക്ഖം. കായസങ്ഖാരന്തി കായദ്വാരേ ചേതനാരാസിം. അഭിസങ്ഖരോതീതി ആയൂഹതി രാസിം കരോതി പിണ്ഡം കരോതി. വചീമനോദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. സബ്യാബജ്ഝം ലോകന്തി സദുക്ഖം ലോകം. സബ്യാബജ്ഝാ ഫസ്സാ ഫുസന്തീതി സദുക്ഖാ വിപാകഫസ്സാ ഫുസന്തി. സബ്യാബജ്ഝം വേദനം വേദിയതീതി സദുക്ഖം വിപാകവേദനം വേദിയതി, സാബാധം നിരസ്സാദന്തി അത്ഥോ. സേയ്യഥാപി സത്താ നേരയികാതി യഥാ നിരയേ നിബ്ബത്തസത്താ ഏകന്തദുക്ഖം വേദനം വേദിയന്തി, ഏവം വേദിയതീതി അത്ഥോ. കിം പന തത്ഥ ഉപേക്ഖാവേദനാ നത്ഥീതി? അത്ഥി, ദുക്ഖവേദനായ പന ബലവഭാവേന സാ അബ്ബോഹാരികട്ഠാനേ ഠിതാ. ഇതി നിരയോവ നിരയസ്സ ഉപമം കത്വാ ആഹടോ. തത്ര പടിഭാഗഉപമാ നാമ കിര ഏസാ.

സേയ്യഥാപി ദേവാ സുഭകിണ്ഹാതി ഇധാപി ദേവലോകോവ ദേവലോകസ്സ ഉപമം കത്വാ ആഹടോ. യസ്മാ പന ഹേട്ഠിമേസു ബ്രഹ്മലോകേസു സപ്പീതികജ്ഝാനവിപാകോ വത്തതി, സുഭകിണ്ഹേസു നിപ്പീതികോ ഏകന്തസുഖോവ, തസ്മാ തേ അഗ്ഗഹേത്വാ സുഭകിണ്ഹാവ കഥിതാ. ഇതി അയമ്പി തത്ര പടിഭാഗഉപമാ നാമാതി വേദിതബ്ബാ.

വോകിണ്ണസുഖദുക്ഖന്തി വോമിസ്സകസുഖദുക്ഖം. സേയ്യഥാപി മനുസ്സാതി മനുസ്സാനം ഹി കാലേന സുഖം ഹോതി, കാലേന ദുക്ഖം. ഏകച്ചേ ച ദേവാതി കാമാവചരദേവാ. തേസമ്പി കാലേന സുഖം ഹോതി, കാലേന ദുക്ഖം. തേസം ഹി ഹീനതരാനം മഹേസക്ഖതരാ ദേവതാ ദിസ്വാ ആസനാ വുട്ഠാതബ്ബം ഹോതി, മഗ്ഗാ ഉക്കമിതബ്ബം, പാരുതവത്ഥം അപനേതബ്ബം, അഞ്ജലികമ്മം കാതബ്ബന്തി തം സബ്ബമ്പി ദുക്ഖം നാമ ഹോതി. ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാതി വേമാനികപേതാ. തേ ഹി കാലേന സമ്പത്തിം അനുഭവന്തി കാലേന കമ്മന്തി വോകിണ്ണസുഖദുക്ഖാവ ഹോന്തി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ തീണി സുചരിതാനി ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാനി കഥിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

൪. ബഹുകാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ചതുത്ഥേ തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാതി തയോ ആചരിയപുഗ്ഗലാ. പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുകാരാതി അന്തേവാസികപുഗ്ഗലസ്സ ബഹൂപകാരാ. ബുദ്ധന്തി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധം. സരണം ഗതോ ഹോതീതി അവസ്സയം ഗതോ ഹോതി. ധമ്മന്തി സതന്തികം നവലോകുത്തരധമ്മം. സങ്ഘന്തി അട്ഠഅരിയപുഗ്ഗലസമൂഹം. ഇദഞ്ച പന സരണഗമനം അഗ്ഗഹിതസരണപുബ്ബസ്സ അകതാഭിനിവേസസ്സ വസേന വുത്തം. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ സരണദായകോ സോതാപത്തിമഗ്ഗസമ്പാപകോ അരഹത്തമഗ്ഗസമ്പാപകോതി തയോ ആചരിയാ ബഹുകാരാതി ആഗതാ, പബ്ബജ്ജാദായകോ ബുദ്ധവചനദായകോ കമ്മവാചാചരിയോ സകദാഗാമിമഗ്ഗസമ്പാപകോ അനാഗാമിമഗ്ഗസമ്പാപകോതി ഇമേ ആചരിയാ ന ആഗതാ, കിം ഏതേ ന ബഹുകാരാതി? നോ, ന ബഹുകാരാ. അയം പന ദേസനാ ദുവിധേന പരിച്ഛിന്നാ. തസ്മാ സബ്ബേപേതേ ബഹുകാരാ. തേസു സരണഗമനസ്മിംയേവ അകതാഭിനിവേസോ വട്ടതി, ചതുപാരിസുദ്ധിസീലകസിണപരികമ്മവിപസ്സനാഞാണാനി പന പഠമമഗ്ഗസന്നിസ്സിതാനി ഹോന്തി, ഉപരി ദ്വേ മഗ്ഗാ ച ഫലാനി ച അരഹത്തമഗ്ഗസന്നിസ്സിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

ഇമിനാ പുഗ്ഗലേനാതി ഇമിനാ അന്തേവാസികപുഗ്ഗലേന. ന സുപ്പതികാരം വദാമീതി പതികാരം കാതും ന സുകരന്തി വദാമി. അഭിവാദനാദീസു അനേകസതവാരം അനേകസഹസ്സവാരമ്പി ഹി പഞ്ചപതിട്ഠിതേന നിപതിത്വാ വന്ദന്തോ ആസനാ വുട്ഠായ പച്ചുഗ്ഗച്ഛന്തോ ദിട്ഠദിട്ഠക്ഖണേ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ അനുച്ഛവികം സാമീചികമ്മം കരോന്തോ ദിവസേ ദിവസേ ചീവരസതം ചീവരസഹസ്സം പിണ്ഡപാതസതം പിണ്ഡപാതസഹസ്സം ദദമാനോ ചക്കവാളപരിയന്തേന സബ്ബരതനമയം ആവാസം കരോന്തോ സപ്പിനവനീതാദിനാനപ്പകാരം ഭേസജ്ജം അനുപ്പദജ്ജമാനോ നേവ സക്കോതി ആചരിയേന കതസ്സ പതികാരം നാമ കാതുന്തി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൫. വജിരൂപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. പഞ്ചമേ അരുകൂപമചിത്തോതി പുരാണവണസദിസചിത്തോ. വിജ്ജൂപമചിത്തോതി ഇത്തരകാലോഭാസനേന വിജ്ജുസദിസചിത്തോ. വജിരൂപമചിത്തോതി കിലേസാനം മൂലഘാതകരണസമത്ഥതായ വജിരേന സദിസചിത്തോ. അഭിസജ്ജതീതി ലഗ്ഗതി. കുപ്പതീതി കോപവസേന കുപ്പതി. ബ്യാപജ്ജതീതി പകതിഭാവം പജഹതി, പൂതികോ ഹോതി. പതിത്ഥീയതീതി ഥിനഭാവം ഥദ്ധഭാവം ആപജ്ജതി. കോപന്തി ദുബ്ബലകോധം. ദോസന്തി ദുസ്സനവസേന തതോ ബലവതരം. അപ്പച്ചയന്തി അതുട്ഠാകാരം ദോമനസ്സം. ദുട്ഠാരുകോതി പുരാണവണോ. കട്ഠേനാതി ദണ്ഡകകോടിയാ. കഠലേനാതി കപാലേന. ആസവം ദേതീതി അപരാപരം സവതി. പുരാണവണോ ഹി അത്തനോ ധമ്മതായേവ പുബ്ബം ലോഹിതം യൂസന്തി ഇമാനി തീണി സവതി, ഘട്ടിതോ പന താനി അധികതരം സവതി.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – ദുട്ഠാരുകോ വിയ ഹി കോധനപുഗ്ഗലോ, തസ്സ അത്തനോ ധമ്മതായ സവനം വിയ കോധനസ്സപി അത്തനോ ധമ്മതായ ഉദ്ധുമാതസ്സ വിയ ചണ്ഡികതസ്സ ചരണം, കട്ഠേന വാ കഠലായ വാ ഘട്ടനം വിയ അപ്പമത്തം വചനം, ഭിയ്യോസോമത്തായ സവനം വിയ ‘‘മാദിസം നാമ ഏസ ഏവം വദതീ’’തി ഭിയ്യോസോമത്തായ ഉദ്ധുമായനഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ.

രത്തന്ധകാരതിമിസായന്തി രത്തിം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിനിവാരണേന അന്ധഭാവകരണേ ബഹലതമേ. വിജ്ജന്തരികായാതി വിജ്ജുപ്പത്തിക്ഖണേ. ഇധാപി ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – ചക്ഖുമാ പുരിസോ വിയ ഹി യോഗാവചരോ ദട്ഠബ്ബോ, അന്ധകാരം വിയ സോതാപത്തിമഗ്ഗവജ്ഝാ കിലേസാ, വിജ്ജുസഞ്ചരണം വിയ സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണസ്സ ഉപ്പത്തികാലോ, വിജ്ജന്തരികായ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ സമന്താ രൂപദസ്സനം വിയ സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ നിബ്ബാനദസ്സനം, പുന അന്ധകാരാവത്ഥരണം വിയ സകദാഗാമിമഗ്ഗവജ്ഝാ കിലേസാ, പുന വിജ്ജുസഞ്ചരണം വിയ സകദാഗാമിമഗ്ഗഞാണസ്സ ഉപ്പാദോ, വിജ്ജന്തരികായ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ സമന്താ രൂപദസ്സനം വിയ സകദാഗാമിമഗ്ഗക്ഖണേ നിബ്ബാനദസ്സനം, പുന അന്ധകാരാവത്ഥരണം വിയ അനാഗാമിമഗ്ഗവജ്ഝാ കിലേസാ, പുന വിജ്ജുസഞ്ചരണം വിയ അനാഗാമിമഗ്ഗഞാണസ്സ ഉപ്പാദോ, വിജ്ജന്തരികായ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ സമന്താ രൂപദസ്സനം വിയ അനാഗാമിമഗ്ഗക്ഖണേ നിബ്ബാനദസ്സനം വേദിതബ്ബം.

വജിരൂപമചിത്തതായപി ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – വജിരം വിയ ഹി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം ദട്ഠബ്ബം, മണിഗണ്ഠിപാസാണഗണ്ഠി വിയ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝാ കിലേസാ, വജിരസ്സ മണിഗണ്ഠിമ്പി വാ പാസാണഗണ്ഠിമ്പി വാ വിനിവിജ്ഝിത്വാ അഗമനഭാവസ്സ നത്ഥിതാ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന അച്ഛേജ്ജാനം കിലേസാനം നത്ഥിഭാവോ, വജിരേന നിബ്ബിദ്ധവേധസ്സ പുന അപതിപൂരണം വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന ഛിന്നാനം കിലേസാനം പുന അനുപ്പാദോ ദട്ഠബ്ബോതി.

൬. സേവിതബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ഛട്ഠേ സേവിതബ്ബോതി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ. ഭജിതബ്ബോതി അല്ലീയിതബ്ബോ. പയിരുപാസിതബ്ബോതി സന്തികേ നിസീദനവസേന പുനപ്പുനം ഉപാസിതബ്ബോ. സക്കത്വാ ഗരും കത്വാതി സക്കാരഞ്ചേവ ഗരുകാരഞ്ച കത്വാ. ഹീനോ ഹോതി സീലേനാതിആദീസു ഉപാദായുപാദായ ഹീനതാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ യോ ഹി പഞ്ച സീലാനി രക്ഖതി, സോ ദസ സീലാനി രക്ഖന്തേന ന സേവിതബ്ബോ. യോ ദസ സീലാനി രക്ഖതി, സോ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം രക്ഖന്തേന ന സേവിതബ്ബോ. അഞ്ഞത്ര അനുദ്ദയാ അഞ്ഞത്ര അനുകമ്പാതി ഠപേത്വാ അനുദ്ദയഞ്ച അനുകമ്പഞ്ച. അത്തനോ അത്ഥായേവ ഹി ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ, അനുദ്ദയാനുകമ്പാവസേന പന തം ഉപസങ്കമിതും വട്ടതി.

സീലസാമഞ്ഞഗതാനം സതന്തി സീലേന സമാനഭാവം ഗതാനം സന്താനം. സീലകഥാ ച നോ ഭവിസ്സതീതി ഏവം സമാനസീലാനം അമ്ഹാകം സീലമേവ ആരബ്ഭ കഥാ ഭവിസ്സതി. സാ ച നോ പവത്തിനീ ഭവിസ്സതീതി സാ ച അമ്ഹാകം കഥാ ദിവസമ്പി കഥേന്താനം പവത്തിസ്സതി ന പടിഹഞ്ഞിസ്സതി. സാ ച നോ ഫാസു ഭവിസ്സതീതി സാ ച ദിവസമ്പി പവത്തമാനാ സീലകഥാ അമ്ഹാകം ഫാസുവിഹാരോ സുഖവിഹാരോ ഭവിസ്സതി. സമാധിപഞ്ഞാകഥാസുപി ഏസേവ നയോ.

സീലക്ഖന്ധന്തി സീലരാസിം. തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമീതി ഏത്ഥ സീലസ്സ അസപ്പായേ അനുപകാരധമ്മേ വജ്ജേത്വാ സപ്പായേ ഉപകാരധമ്മേ സേവന്തോ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ സീലക്ഖന്ധം പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗണ്ഹാതി നാമ. സമാധിപഞ്ഞാക്ഖന്ധേസുപി ഏസേവ നയോ. നിഹീയതീതി അത്തനോ ഹീനതരം പുഗ്ഗലം സേവന്തോ ഖാരപരിസ്സാവനേ ആസിത്തഉദകം വിയ സതതം സമിതം ഹായതി പരിഹായതി. തുല്യസേവീതി അത്തനാ സമാനസേവീ. സേട്ഠമുപനമന്തി സേട്ഠം പുഗ്ഗലം ഓണമന്തോ. ഉദേതി ഖിപ്പന്തി ഖിപ്പമേവ വഡ്ഢതി. തസ്മാ അത്തനോ ഉത്തരിം ഭജേഥാതി യസ്മാ സേട്ഠം പുഗ്ഗലം ഉപനമന്തോ ഉദേതി ഖിപ്പം, തസ്മാ അത്തനോ ഉത്തരിതരം വിസിട്ഠതരം ഭജേഥ.

൭. ജിഗുച്ഛിതബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സത്തമേ ജിഗുച്ഛിതബ്ബോതി ഗൂഥം വിയ ജിഗുച്ഛിതബ്ബോ. അഥ ഖോ നന്തി അഥ ഖോ അസ്സ. കിത്തിസദ്ദോതി കഥാസദ്ദോ. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഗൂഥകൂപോ വിയ ദുസ്സീല്യം ദട്ഠബ്ബം. ഗൂഥകൂപേ പതിത്വാ ഠിതോ ധമ്മനിഅഹി വിയ ദുസ്സീലപുഗ്ഗലോ. ഗൂഥകൂപതോ ഉദ്ധരിയമാനേന തേന അഹിനാ പുരിസസ്സ സരീരം ആരുള്ഹേനാപി അദട്ഠഭാവോ വിയ ദുസ്സീലം സേവമാനസ്സാപി തസ്സ കിരിയായ അകരണഭാവോ. സരീരം ഗൂഥേന മക്ഖേത്വാ അഹിനാ ഗതകാലോ വിയ ദുസ്സീലം സേവമാനസ്സ പാപകിത്തിസദ്ദഅബ്ഭുഗ്ഗമനകാലോ വേദിതബ്ബോ.

തിന്ദുകാലാതന്തി തിന്ദുകരുക്ഖഅലാതം. ഭിയ്യോസോമത്തായ ചിച്ചിടായതീതി തം ഹി ഝായമാനം പകതിയാപി പപടികായോ മുഞ്ചന്തം ചിച്ചിടാതി ‘‘ചിടിചിടാ’’തി സദ്ദം കരോതി, ഘട്ടിതം പന അധിമത്തം കരോതീതി അത്ഥോ. ഏവമേവ ഖോതി ഏവമേവം കോധനോ അത്തനോ ധമ്മതായപി ഉദ്ധതോ ചണ്ഡികതോ ഹുത്വാ ചരതി, അപ്പമത്തകം പന വചനം സുതകാലേ ‘‘മാദിസം നാമ ഏവം വദതി ഏവം വദതീ’’തി അതിരേകതരം ഉദ്ധതോ ചണ്ഡികതോ ഹുത്വാ ചരതി. ഗൂഥകൂപോതി ഗൂഥപുണ്ണകൂപോ, ഗൂഥരാസിയേവ വാ. ഓപമ്മസംസന്ദനം പനേത്ഥ പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം. തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോതി യസ്മാ കോധനോ അതിസേവിയമാനോ അതിഉപസങ്കമിയമാനോപി കുജ്ഝതിയേവ, ‘‘കിം ഇമിനാ’’തി പടിക്കമന്തേപി കുജ്ഝതിയേവ. തസ്മാ പലാലഗ്ഗി വിയ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ. കിം വുത്തം ഹോതി? യോ ഹി പലാലഗ്ഗിം അതിഉപസങ്കമിത്വാ തപ്പതി, തസ്സ സരീരം ഝായതി. യോ അതിപടിക്കമിത്വാ തപ്പതി, തസ്സ സീതം ന വൂപസമ്മതി. അനുപസങ്കമിത്വാ അപടിക്കമിത്വാ പന മജ്ഝത്തഭാവേന തപ്പന്തസ്സ സീതം വൂപസമ്മതി, തസ്മാ പലാലഗ്ഗി വിയ കോധനോ പുഗ്ഗലോ മജ്ഝത്തഭാവേന അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ, ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ.

കല്യാണമിത്തോതി സുചിമിത്തോ. കല്യാണസഹായോതി സുചിസഹായോ. സഹായാ നാമ സഹഗാമിനോ സദ്ധിംചരാ. കല്യാണസമ്പവങ്കോതി കല്യാണേസു സുചിപുഗ്ഗലേസു സമ്പവങ്കോ, തന്നിന്നതപ്പോണതപ്പബ്ഭാരമാനസോതി അത്ഥോ.

൮. ഗൂഥഭാണീസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. അട്ഠമേ ഗൂഥഭാണീതി യോ ഗൂഥം വിയ ദുഗ്ഗന്ധകഥം കഥേതി. പുപ്ഫഭാണീതി യോ പുപ്ഫാനി വിയ സുഗന്ധകഥം കഥേതി. മധുഭാണീതി യോ മധു വിയ മധുരകഥം കഥേതി. സഭഗ്ഗതോതി സഭായ ഠിതോ. പരിസഗ്ഗതോതി ഗാമപരിസായ ഠിതോ. ഞാതിമജ്ഝഗതോതി ഞാതീനം മജ്ഝേ ഠിതോ. പൂഗമജ്ഝഗതോതി സേണീനം മജ്ഝേ ഠിതോ. രാജകുലമജ്ഝഗതോതി രാജകുലസ്സ മജ്ഝേ മഹാവിനിച്ഛയേ ഠിതോ. അഭിനീതോതി പുച്ഛനത്ഥായാനീതോ. സക്ഖിപുട്ഠോതി സക്ഖിം കത്വാ പുച്ഛിതോ. ഏഹമ്ഭോ പുരിസാതി ആലപനമേതം. അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാതി അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ ഹത്ഥപാദാദിഹേതു വാ ധനഹേതു വാ. ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാതി ഏത്ഥ ആമിസന്തി ലഞ്ജോ അധിപ്പേതോ. കിഞ്ചിക്ഖന്തി യം വാ തം വാ അപ്പമത്തകം അന്തമസോ തിത്തിരിയവട്ടകസപ്പിപിണ്ഡനവനീതപിണ്ഡാദിമത്തകസ്സ ലഞ്ജസ്സ ഹേതൂതി അത്ഥോ. സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതീതി ജാനന്തോയേവ മുസാവാദം കത്താ ഹോതി.

നേലാതി ഏലം വുച്ചതി ദോസോ, നാസ്സ ഏലന്തി നേലാ, നിദ്ദോസാതി അത്ഥോ. ‘‘നേലങ്ഗോ സേതപച്ഛാദോ’’തി (ഉദാ. ൬൫) ഏത്ഥ വുത്തസീലം വിയ. കണ്ണസുഖാതി ബ്യഞ്ജനമധുരതായ കണ്ണാനം സുഖാ, സൂചിവിജ്ഝനം വിയ കണ്ണസൂലം ന ജനേതി. അത്ഥമധുരതായ സകലസരീരേ കോപം അജനേത്വാ പേമം ജനേതീതി പേമനീയാ. ഹദയം ഗച്ഛതി അപ്പടിഹഞ്ഞമാനാ സുഖേന ചിത്തം പവിസതീതി ഹദയങ്ഗമാ. ഗുണപരിപുണ്ണതായ പുരേ ഭവാതി പോരീ. പുരേ സംവഡ്ഢനാരീ വിയ സുകുമാരാതിപി പോരീ. പുരസ്സ ഏസാതിപി പോരീ. പുരസ്സ ഏസാതി നഗരവാസീനം കഥാതി അത്ഥോ. നഗരവാസിനോ ഹി യുത്തകഥാ ഹോന്തി, പിതിമത്തം പിതാതി, മാതിമത്തം മാതാതി, ഭാതിമത്തം ഭാതാതി വദന്തി. ഏവരൂപീ കഥാ ബഹുനോ ജനസ്സ കന്താ ഹോതീതി ബഹുജനകന്താ. കന്തഭാവേനേവ ബഹുനോ ജനസ്സ മനാപാ ചിത്തവുദ്ധികരാതി ബഹുജനമനാപാ.

൯. അന്ധസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. നവമേ ചക്ഖു ന ഹോതീതി പഞ്ഞാചക്ഖു ന ഹോതി. ഫാതിം കരേയ്യാതി ഫീതം വഡ്ഢിതം കരേയ്യ. സാവജ്ജാനവജ്ജേതി സദോസനിദ്ദോസേ. ഹീനപ്പണീതേതി അധമുത്തമേ. കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേതി കണ്ഹസുക്കായേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിബാഹനതോ പടിപക്ഖവസേന സപ്പടിഭാഗാതി വുച്ചന്തി. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ – കുസലേ ധമ്മേ ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തി ജാനേയ്യ, അകുസലേ ധമ്മേ ‘‘അകുസലാ ധമ്മാ’’തി ജാനേയ്യ. സാവജ്ജാദീസുപി ഏസേവ നയോ. കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേസു പന കണ്ഹധമ്മേ ‘‘സുക്കസപ്പടിഭാഗാ’’തി ജാനേയ്യ, സുക്കധമ്മേ ‘‘കണ്ഹസപ്പടിഭാഗാ’’തി യേന പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ജാനേയ്യ, തഥാരൂപമ്പിസ്സ ചക്ഖു ന ഹോതീതി. ഇമിനാ നയേന സേസവാരേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ന ചേവ ഭോഗാ തഥാരൂപാതി തഥാജാതികാ ഭോഗാപിസ്സ ന ഹോന്തി. ന ച പുഞ്ഞാനി കുബ്ബതീതി പുഞ്ഞാനി ച ന കരോതി. ഏത്താവതാ ഭോഗുപ്പാദനചക്ഖുനോ ച പുഞ്ഞകരണചക്ഖുനോ ച അഭാവോ വുത്തോ. ഉഭയത്ഥ കലിഗ്ഗാഹോതി ഇധലോകേ ച പരലോകേ ചാതി ഉഭയസ്മിമ്പി അപരദ്ധഗ്ഗാഹോ, പരാജയഗ്ഗാഹോ ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഉഭയത്ഥ കലിഗ്ഗാഹോതി ഉഭയേസമ്പി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാനം അത്ഥാനം കലിഗ്ഗാഹോ, പരാജയഗ്ഗാഹോതി അത്ഥോ. ധമ്മാധമ്മേനാതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മേനപി ദസഅകുസലകമ്മപഥഅധമ്മേനപി. സഠോതി കേരാടികോ. ഭോഗാനി പരിയേസതീതി ഭോഗേ ഗവേസതി. ഥേയ്യേന കൂടകമ്മേന, മുസാവാദേന ചൂഭയന്തി ഥേയ്യാദീസു ഉഭയേന പരിയേസതീതി അത്ഥോ. കഥം? ഥേയ്യേന കൂടകമ്മേന ച പരിയേസതി, ഥേയ്യേന മുസാവാദേന ച പരിയേസതി, കൂടകമ്മേന മുസാവാദേന ച പരിയേസതി. സങ്ഘാതുന്തി സങ്ഘരിതും. ധമ്മലദ്ധേഹീതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മം അകോപേത്വാ ലദ്ധേഹി. ഉട്ഠാനാധിഗതന്തി വീരിയേന അധിഗതം. അബ്യഗ്ഘമാനസോതി നിബ്ബിചികിച്ഛചിത്തോ. ഭദ്ദകം ഠാനന്തി സേട്ഠം ദേവട്ഠാനം. ന സോചതീതി യസ്മിം ഠാനേ അന്തോസോകേന ന സോചതി.

൧൦. അവകുജ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. ദസമേ അവകുജ്ജപഞ്ഞോതി അധോമുഖപഞ്ഞോ. ഉച്ഛങ്ഗപഞ്ഞോതി ഉച്ഛങ്ഗസദിസപഞ്ഞോ. പുഥുപഞ്ഞോതി വിത്ഥാരികപഞ്ഞോ. ആദികല്യാണന്തിആദീസു ആദീതി പുബ്ബപട്ഠപനാ. മജ്ഝന്തി കഥാവേമജ്ഝം. പരിയോസാനന്തി സന്നിട്ഠാനം. ഇതിസ്സ തേ ധമ്മം കഥേന്താ പുബ്ബപട്ഠപനേപി കല്യാണം ഭദ്ദകം അനവജ്ജമേവ കത്വാ കഥേന്തി, വേമജ്ഝേപി പരിയോസാനേപി. ഏത്ഥ ച അത്ഥി ദേസനായ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനി, അത്ഥി സാസനസ്സ. തത്ഥ ദേസനായ താവ ചതുപ്പദികഗാഥായ പഠമപദം ആദി, ദ്വേ പദാനി മജ്ഝം, അവസാനപദം പരിയോസാനം. ഏകാനുസന്ധികസ്സ സുത്തസ്സ നിദാനം ആദി, അനുസന്ധി മജ്ഝം, ഇദമവോചാതി അപ്പനാ പരിയോസാനം. അനേകാനുസന്ധികസ്സ പഠമോ അനുസന്ധി ആദി, തതോ പരം ഏകോ വാ അനേകേ വാ മജ്ഝം, പച്ഛിമോ പരിയോസാനം. അയം താവ ദേസനായ നയോ. സാസനസ്സ പന സീലം ആദി, സമാധി മജ്ഝം, വിപസ്സനാ പരിയോസാനം. സമാധി വാ ആദി, വിപസ്സനാ മജ്ഝം, മഗ്ഗോ പരിയോസാനം. വിപസ്സനാ വാ ആദി, മഗ്ഗോ മജ്ഝം, ഫലം പരിയോസാനം. മഗ്ഗോ വാ ആദി, ഫലം മജ്ഝം, നിബ്ബാനം പരിയോസാനം. ദ്വേ ദ്വേ വാ കയിരമാനേ സീലസമാധയോ ആദി, വിപസ്സനാമഗ്ഗാ മജ്ഝം, ഫലനിബ്ബാനാനി പരിയോസാനം.

സാത്ഥന്തി സാത്ഥകം കത്വാ ദേസേന്തി. സബ്യഞ്ജനന്തി അക്ഖരപാരിപൂരിം കത്വാ ദേസേന്തി. കേവലപരിപുണ്ണന്തി സകലപരിപുണ്ണം അനൂനം കത്വാ ദേസേന്തി. പരിസുദ്ധന്തി പരിസുദ്ധം നിജ്ജടം നിഗ്ഗണ്ഠിം കത്വാ ദേസേന്തി. ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേന്തീതി ഏവം ദേസേന്താ ച സേട്ഠചരിയഭൂതം സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതം അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം പകാസേന്തി. നേവ ആദിം മനസി കരോതീതി നേവ പുബ്ബപട്ഠപനം മനസി കരോതി.

കുമ്ഭോതി ഘടോ. നികുജ്ജോതി അധോമുഖോ ഠപിതോ. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ കുമ്ഭോ നികുജ്ജോ വിയ അവകുജ്ജപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ ദട്ഠബ്ബോ, ഉദകാസിഞ്ചനകാലോ വിയ ധമ്മദേസനായ ലദ്ധകാലോ, ഉദകസ്സ വിവട്ടനകാലോ വിയ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നസ്സ ഉഗ്ഗഹേതും അസമത്ഥകാലോ, ഉദകസ്സ അസണ്ഠാനകാലോ വിയ വുട്ഠഹിത്വാ അസല്ലക്ഖണകാലോ വേദിതബ്ബോ.

ആകിണ്ണാനീതി പക്ഖിത്താനി. സതിസമ്മോസായ പകിരേയ്യാതി മുട്ഠസ്സതിതായ വികിരേയ്യ. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഉച്ഛങ്ഗോ വിയ ഉച്ഛങ്ഗപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ ദട്ഠബ്ബോ, നാനാഖജ്ജകാനി വിയ നാനപ്പകാരം ബുദ്ധവചനം, ഉച്ഛങ്ഗേ നാനാഖജ്ജകാനി ഖാദന്തസ്സ നിസിന്നകാലോ വിയ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനകാലോ, വുട്ഠഹന്തസ്സ സതിസമ്മോസാ പകിരണകാലോ വിയ തസ്മാ ആസനാ വുട്ഠായ ഗച്ഛന്തസ്സ അസല്ലക്ഖണകാലോ വേദിതബ്ബോ.

ഉക്കുജ്ജോതി ഉപരിമുഖോ ഠപിതോ. സണ്ഠാതീതി പതിട്ഠഹതി. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഉപരിമുഖോ ഠപിതോ കുമ്ഭോ വിയ പുഥുപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ ദട്ഠബ്ബോ, ഉദകസ്സ ആസിത്തകാലോ വിയ ദേസനായ ലദ്ധകാലോ, ഉദകസ്സ സണ്ഠാനകാലോ വിയ തത്ഥ നിസിന്നസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനകാലോ, നോ വിവട്ടനകാലോ വിയ വുട്ഠായ ഗച്ഛന്തസ്സ സല്ലക്ഖണകാലോ വേദിതബ്ബോ.

ദുമ്മേധോതി നിപ്പഞ്ഞോ. അവിചക്ഖണോതി സംവിദഹനപഞ്ഞായ രഹിതോ. ഗന്താതി ഗമനസീലോ. സേയ്യോ ഏതേന വുച്ചതീതി ഏതസ്മാ പുഗ്ഗലാ ഉത്തരിതരോതി വുച്ചതി. ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോതി നവലോകുത്തരധമ്മസ്സ അനുധമ്മം സഹ സീലേന പുബ്ബഭാഗപടിപദം പടിപന്നോ. ദുക്ഖസ്സാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ. അന്തകരോ സിയാതി കോടികരോ പരിച്ഛേദകരോ പരിവടുമകരോ ഭവേയ്യാതി.

പുഗ്ഗലവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. ദേവദൂതവഗ്ഗോ

൧. സബ്രഹ്മകസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ അജ്ഝാഗാരേതി സകേ ഘരേ. പൂജിതാ ഹോന്തീതി യം ഘരേ അത്ഥി, തേന പടിജഗ്ഗിതാ ഗോപിതാ ഹോന്തി. ഇതി മാതാപിതുപൂജകാനി കുലാനി മാതാപിതൂഹി സബ്രഹ്മകാനീതി പകാസേത്വാ ഇദാനി നേസം സപുബ്ബാചരിയകാദിഭാവം പകാസേന്തോ സപുബ്ബാചരിയകാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ബ്രഹ്മാതിആദീനി തേസം ബ്രഹ്മാദിഭാവസാധനത്ഥം വുത്താനി. ബഹുകാരാതി പുത്താനം ബഹൂപകാരാ. ആപാദകാതി ജീവിതസ്സ ആപാദകാ. പുത്തകാനം ഹി മാതാപിതൂഹി ജീവിതം ആപാദിതം പാലിതം ഘടിതം അനുപ്പബന്ധേന പവത്തിതം. പോസകാതി ഹത്ഥപാദേ വഡ്ഢേത്വാ ഹദയലോഹിതം പായേത്വാ പോസേതാരോ. ഇമസ്സ ലോകസ്സ ദസ്സേതാരോതി പുത്താനം ഹി ഇമസ്മിം ലോകേ ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണസ്സ ദസ്സനം നാമ മാതാപിതരോ നിസ്സായ ജാതന്തി ഇമസ്സ ലോകസ്സ ദസ്സേതാരോ നാമ.

ബ്രഹ്മാതി മാതാപിതരോതി സേട്ഠാധിവചനം. യഥാ ബ്രഹ്മുനോ ചതസ്സോ ഭാവനാ അവിജഹിതാ ഹോന്തി മേത്താ കരുണാ മുദിതാ ഉപേക്ഖാതി, ഏവമേവ മാതാപിതൂനം പുത്തകേസു ചതസ്സോ ഭാവനാ അവിജഹിതാ ഹോന്തി. താ തസ്മിം തസ്മിം കാലേ വേദിതബ്ബാ – കുച്ഛിഗതസ്മിം ഹി ദാരകേ ‘‘കദാ നു ഖോ പുത്തകം അരോഗം പരിപുണ്ണങ്ഗപച്ചങ്ഗം പസ്സിസ്സാമാ’’തി മാതാപിതൂനം മേത്തചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യദാ പനേസ മന്ദോ ഉത്താനസേയ്യകോ ഊകാഹി വാ മങ്കുലാദീഹി പാണകേഹി ദട്ഠോ ദുക്ഖസേയ്യായ വാ പന പീളിതോ പരോദതി വിരവതി, തദാസ്സ സദ്ദം സുത്വാ മാതാപിതൂനം കാരുഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതി, ആധാവിത്വാ വിധാവിത്വാ കീളനകാലേ പന ലോഭനീയവയസ്മിം വാ ഠിതകാലേ ദാരകം ഓലോകേത്വാ മാതാപിതൂനം ചിത്തം സപ്പിമണ്ഡേ പക്ഖിത്തസതവിഹതകപ്പാസപിചുപടലം വിയ മുദുകം ഹോതി ആമോദിതം പമോദിതം, തദാ തേസം മുദിതാ ലബ്ഭതി. യദാ പനേസ പുത്തോ ദാരാഭരണം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ പാടിയേക്കം അഗാരം അജ്ഝാവസതി, തദാ മാതാപിതൂനം ‘‘സക്കോതി ദാനി നോ പുത്തകോ അത്തനോ ധമ്മതായ യാപേതു’’ന്തി മജ്ഝത്തഭാവോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം കാലേ ഉപേക്ഖാ ലബ്ഭതീതി ഇമിനാ കാരണേന ‘‘ബ്രഹ്മാതി മാതാപിതരോ’’തി വുത്തം.

പുബ്ബാചരിയാതി വുച്ചരേതി മാതാപിതരോ ഹി ജാതകാലതോ പട്ഠായ ‘‘ഏവം നിസീദ, ഏവം തിട്ഠ, ഏവം ഗച്ഛ, ഏവം സയ, ഏവം ഖാദ, ഏവം ഭുഞ്ജ, അയം തേ, താതാതി വത്തബ്ബോ, അയം ഭാതികാതി, അയം ഭഗിനീതി, ഇദം നാമ കാതും വട്ടതി, ഇദം ന വട്ടതി, അസുകം നാമ ഉപസങ്കമിതും വട്ടതി, അസുകം ന വട്ടതീ’’തി ഗാഹാപേന്തി സിക്ഖാപേന്തി. അഥാപരഭാഗേ അഞ്ഞേ ആചരിയാ ഹത്ഥിസിപ്പഅസ്സസിപ്പരഥസിപ്പധനുസിപ്പഥരുസിപ്പമുദ്ദാഗണനാദീനി സിക്ഖാപേന്തി. അഞ്ഞോ സരണാനി ദേതി, അഞ്ഞോ സീലേസു പതിട്ഠാപേതി, അഞ്ഞോ പബ്ബാജേതി, അഞ്ഞോ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേതി, അഞ്ഞോ ഉപസമ്പാദേതി, അഞ്ഞോ സോതാപത്തിമഗ്ഗാദീനി പാപേതി. ഇതി സബ്ബേപി തേ പച്ഛാചരിയാ നാമ ഹോന്തി, മാതാപിതരോ പന സബ്ബപഠമാ, തേനാഹ – ‘‘പുബ്ബാചരിയാതി വുച്ചരേ’’തി. തത്ഥ വുച്ചരേതി വുച്ചന്തി കഥിയന്തി. ആഹുനേയ്യാ ച പുത്താനന്തി പുത്താനം ആഹുതം പാഹുതം അഭിസങ്ഖതം അന്നപാനാദിം അരഹന്തി, അനുച്ഛവികാ തം പടിഗ്ഗഹേതും. തസ്മാ ‘‘ആഹുനേയ്യാ ച പുത്താന’’ന്തി വുത്തം. പജായ അനുകമ്പകാതി പരേസം പാണേ അച്ഛിന്ദിത്വാപി അത്തനോ പജം പടിജഗ്ഗന്തി ഗോപായന്തി. തസ്മാ ‘‘പജായ അനുകമ്പകാ’’തി വുത്തം.

നമസ്സേയ്യാതി നമോ കരേയ്യ. സക്കരേയ്യാതി സക്കാരേന പടിമാനേയ്യ. ഇദാനി തം സക്കാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘അന്നേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അന്നേനാതി യാഗുഭത്തഖാദനീയേന. പാനേനാതി അട്ഠവിധപാനേന. വത്ഥേനാതി നിവാസനപാരുപനകേന വത്ഥേന. സയനേനാതി മഞ്ചപീഠാനുപ്പദാനേന. ഉച്ഛാദനേനാതി ദുഗ്ഗന്ധം പടിവിനോദേത്വാ സുഗന്ധകരണുച്ഛാദനേന. ന്ഹാപനേനാതി സീതേ ഉണ്ഹോദകേന, ഉണ്ഹേ സീതോദകേന ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ ന്ഹാപനേന. പാദാനം ധോവനേനാതി ഉണ്ഹോദകസീതോദകേഹി പാദധോവനേന ചേവ തേലമക്ഖനേന ച. പേച്ചാതി പരലോകം ഗന്ത്വാ. സഗ്ഗേ പമോദതീതി ഇധ താവ മാതാപിതൂസു പാരിചരിയം ദിസ്വാ പാരിചരിയകാരണാ തം പണ്ഡിതമനുസ്സാ ഇധേവ പസംസന്തി, പരലോകം പന ഗന്ത്വാ സഗ്ഗേ ഠിതോ സോ മാതാപിതുഉപട്ഠാകോ ദിബ്ബസമ്പത്തീഹി ആമോദതി പമോദതീതി.

൨. ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദുതിയേ തഥാരൂപോതി തഥാജാതികോ. സമാധിപടിലാഭോതി ചിത്തേകഗ്ഗതാലാഭോ. ഇമസ്മിം ച സവിഞ്ഞാണകേതി ഏത്ഥ അത്തനോ ച പരസ്സ ചാതി ഉഭയേസമ്പി കായോ സവിഞ്ഞാണകട്ഠേന ഏകതോ കത്വാ ഇമസ്മിന്തി വുത്തോ. അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാതി അഹങ്കാരദിട്ഠി ച മമങ്കാരതണ്ഹാ ച മാനാനുസയോ ചാതി അത്തനോ ച പരസ്സ ച കിലേസാ. നാസ്സൂതി ന ഭവേയ്യും. ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസൂതി രൂപനിമിത്തം, സദ്ദനിമിത്തം, ഗന്ധനിമിത്തം, രസനിമിത്തം, ഫോട്ഠബ്ബനിമിത്തം, സസ്സതാദിനിമിത്തം, പുഗ്ഗലനിമിത്തം ധമ്മനിമിത്തന്തി ഏവരൂപേസു ച ബഹിദ്ധാ സബ്ബനിമിത്തേസു. ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി ഫലസമാധിഞ്ചേവ ഫലഞാണഞ്ച. സിയാതി ഭവേയ്യ.

ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖുനോതി, ആനന്ദ, ഇമസ്മിം സാസനേ ഭിക്ഖുനോ. ഏതം സന്തം ഏതം പണീതന്തി നിബ്ബാനം ദസ്സേന്തോ ആഹ. നിബ്ബാനം ഹി കിലേസാനം സന്തതായ സന്തം നാമ, നിബ്ബാനം സന്തന്തി സമാപത്തിം അപ്പേത്വാവ ദിവസമ്പി നിസിന്നസ്സ ചിത്തുപ്പാദോ സന്തന്തേവ പവത്തതീതിപി സന്തം. പണീതന്തി സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസിന്നസ്സാപി ചിത്തുപ്പാദോ പണീതന്തേവ പവത്തതീതി നിബ്ബാനം പണീതം നാമ. സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതിആദീനിപി തസ്സേവ വേവചനാനി. ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ’’തി സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസിന്നസ്സ ഹി ദിവസഭാഗമ്പി ചിത്തുപ്പാദോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതേവ പവത്തതി…പേ… തഥാ തീസു ഭവേസു വാനസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ അഭാവേന നിബ്ബാനന്തി ലദ്ധനാമേ തസ്മിം സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസിന്നസ്സ ചിത്തുപ്പാദോ നിബ്ബാനം നിബ്ബാനന്തേവ പവത്തതീതി സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതിആദീനി നാമാനി ലഭതി. ഇമസ്മിം പന അട്ഠവിധേ ആഭോഗസമന്നാഹാരേ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഏകോപി ലബ്ഭതി, ദ്വേപി സബ്ബേപി ലബ്ഭന്തേവ.

സങ്ഖായാതി ഞാണേന ജാനിത്വാ. പരോപരാനീതി പരാനി ച ഓപരാനി ച. പരഅത്തഭാവസകഅത്തഭാവാനി ഹി പരാനി ച ഓപരാനി ചാതി വുത്തം ഹോതി. യസ്സാതി യസ്സ അരഹതോ. ഇഞ്ജിതന്തി രാഗിഞ്ജിതം ദോസമോഹമാനദിട്ഠികിലേസദുച്ചരിതിഞ്ജിതന്തി ഇമാനി സത്ത ഇഞ്ജിതാനി ചലിതാനി ഫന്ദിതാനി. നത്ഥി കുഹിഞ്ചീതി കത്ഥചി ഏകാരമ്മണേപി നത്ഥി. സന്തോതി പച്ചനീകകിലേസാനം സന്തതായ സന്തോ. വിധൂമോതി കായദുച്ചരിതാദിധൂമവിരഹിതോ. അനീഘോതി രാഗാദിഈഘവിരഹിതോ. നിരാസോതി നിത്തണ്ഹോ. അതാരീതി തിണ്ണോ ഉത്തിണ്ണോ സമതിക്കന്തോ. സോതി സോ അരഹം ഖീണാസവോ. ജാതിജരന്തി ഏത്ഥ ജാതിജരാഗഹണേനേവ ബ്യാധിമരണമ്പി ഗഹിതമേവാതി വേദിതബ്ബം. ഇതി സുത്തന്തേപി ഗാഥായപി അരഹത്തഫലസമാപത്തിയേവ കഥിതാതി.

൩. സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. തതിയേ സംഖിത്തേനാതി മാതികാഠപനേന. വിത്ഥാരേനാതി ഠപിതമാതികാവിഭജനേന. സംഖിത്തവിത്ഥാരേനാതി കാലേ സംഖിത്തേന കാലേ വിത്ഥാരേന. അഞ്ഞാതാരോ ച ദുല്ലഭാതി പടിവിജ്ഝനകപുഗ്ഗലാ പന ദുല്ലഭാ. ഇദം ഭഗവാ ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഞാണം ഘട്ടേമീ’’തി അധിപ്പായേന കഥേസി. തം സുത്വാ ഥേരോ കിഞ്ചാപി ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ആജാനിസ്സാമീ’’തി ന വദതി, അധിപ്പായേന പന ‘‘വിസ്സത്ഥാ തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, ദേസേഥ, അഹം തുമ്ഹേഹി ദേസിതം ധമ്മം നയസതേന നയസഹസ്സേന പടിവിജ്ഝിസ്സാമി, മമേസ ഭാരോ ഹോതൂ’’തി സത്ഥാരം ദേസനായ ഉസ്സാഹേന്തോ ഏതസ്സ ഭഗവാ കാലോതിആദിമാഹ.

അഥസ്സ സത്ഥാ തസ്മാതിഹാതി ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേതിആദി വുത്തനയമേവ. അച്ഛേച്ഛി തണ്ഹന്തി മഗ്ഗഞാണസത്ഥേന തണ്ഹം ഛിന്ദി. വിവത്തയി സംയോജനന്തി ദസവിധമ്പി സംയോജനം സമൂലകം ഉബ്ബത്തേത്വാ ഛഡ്ഡേസി. സമ്മാ മാനാഭിസമയാ അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാതി സമ്മാ ഉപായേന സമ്മാ പടിപത്തിയാ നവവിധസ്സ മാനസ്സ പഹാനാഭിസമയേന വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തമകാസി. ഇദഞ്ച പന മേതം, സാരിപുത്ത, സന്ധായ ഭാസിതന്തി, സാരിപുത്ത, മയാ പാരായനേ ഉദയപഞ്ഹേ ഇദം ഫലസമാപത്തിമേവ സന്ധായ ഏതം ഭാസിതം.

ഇദാനി യം തം ഭഗവതാ ഭാസിതം, തം ദസ്സേന്തോ പഹാനം കാമസഞ്ഞാനന്തിആദി ആരദ്ധം. ഉദയപഞ്ഹേ ച ഏതം പദം ‘‘പഹാനം കാമച്ഛന്ദാന’’ന്തി (സു. നി. ൧൧൧൨; ചൂളനി. ഉദയമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൭൫) ആഗതം, ഇധ പന അങ്ഗുത്തരഭാണകേഹി ‘‘കാമസഞ്ഞാന’’ന്തി ആരോപിതം. തത്ഥ ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം, അത്ഥോ പന ഏകോയേവ. കാമസഞ്ഞാനന്തി കാമേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാനം, അട്ഠഹി വാ ലോഭസഹഗതചിത്തേഹി സഹജാതസഞ്ഞാനം. ദോമനസ്സാന ചൂഭയന്തി ഏതാസഞ്ച കാമസഞ്ഞാനം ചേതസികദോമനസ്സാനഞ്ചാതി ഉഭിന്നമ്പി പഹാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിപഹാനസങ്ഖാതം അരഹത്തഫലം അഞ്ഞാവിമോക്ഖം പബ്രൂമീതി അത്ഥോ. നിദ്ദേസേ പന ‘‘കാമച്ഛന്ദസ്സ ച ദോമനസ്സസ്സ ച ഉഭിന്നം പഹാനം വൂപസമം പടിനിസ്സഗ്ഗം പടിപ്പസ്സദ്ധിം അമതം നിബ്ബാന’’ന്തി (ചൂളനി. ഉദയമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൭൫) വുത്തം, തം അത്ഥുദ്ധാരവസേന വുത്തം. പഹാനന്തി ഹി ഖീണാകാരസങ്ഖാതോ വൂപസമോപി വുച്ചതി, കിലേസേ പടിനിസ്സജ്ജന്തോ മഗ്ഗോപി, കിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധിസങ്ഖാതം ഫലമ്പി, യം ആഗമ്മ കിലേസാ പഹീയന്തി, തം അമതം നിബ്ബാനമ്പി. തസ്മാ തത്ഥ താനി പദാനി ആഗതാനി. ‘‘അഞ്ഞാവിമോക്ഖം പബ്രൂമീ’’തി വചനതോ പന അരഹത്തഫലമേവ അധിപ്പേതം. ഥിനസ്സ ച പനൂദനന്തിപി ഥിനസ്സ ച പനൂദനന്തേ ഉപ്പന്നത്താ അരഹത്തഫലമേവ അധിപ്പേതം. കുക്കുച്ചാനം നിവാരണന്തി കുക്കുച്ചനിവാരണസ്സ മഗ്ഗസ്സ അനന്തരം ഉപ്പന്നത്താ ഫലമേവ അധിപ്പേതം.

ഉപേക്ഖാസതിസംസുദ്ധന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനികേ ഫലേ ഉപ്പന്നായ ഉപേക്ഖായ ച സതിയാ ച സംസുദ്ധം. ധമ്മതക്കപുരേജവന്തി ധമ്മതക്കോ വുച്ചതി സമ്മാസങ്കപ്പോ, സോ ആദിതോ ഹോതി, പുരതോ ഹോതി, പുബ്ബങ്ഗമോ ഹോതി അഞ്ഞാവിമോക്ഖസ്സാതി ധമ്മതക്കപുരേജവോ. തം ധമ്മതക്കപുരേജവം. അഞ്ഞാവിമോക്ഖന്തി അഞ്ഞിന്ദ്രിയപരിയോസാനേ ഉപ്പന്നം വിമോക്ഖം, അഞ്ഞായ വാ വിമോക്ഖം അഞ്ഞാവിമോക്ഖം, പഞ്ഞാവിമുത്തന്തി അത്ഥോ. അവിജ്ജായ പഭേദനന്തി അവിജ്ജായ പഭേദനന്തേ ഉപ്പന്നത്താ, അവിജ്ജായ പഭേദനസങ്ഖാതം വാ നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നത്താ ഏവംലദ്ധനാമം അരഹത്തഫലമേവ. ഇതി സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പഹാനന്തിആദീഹി പദേഹി അരഹത്തഫലമേവ പകാസിതന്തി വേദിതബ്ബം.

൪. നിദാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ നിദാനാനീതി കാരണാനി. കമ്മാനന്തി വട്ടഗാമികമ്മാനം. ലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായാതി ലുബ്ഭനപലുബ്ഭനസഭാവോ ലോഭോ വട്ടഗാമികമ്മാനം സമുദയായ പിണ്ഡകരണത്ഥായ നിദാനം കാരണം പച്ചയോതി അത്ഥോ. ദോസോതി ദുസ്സനപദുസ്സനസഭാവോ ദോസോ. മോഹോതി മുയ്ഹനപമുയ്ഹനസഭാവോ മോഹോ.

ലോഭപകതന്തി ലോഭേന പകതം, ലോഭാഭിഭൂതേന ലുദ്ധേന ഹുത്വാ കതകമ്മന്തി അത്ഥോ. ലോഭതോ ജാതന്തി ലോഭജം. ലോഭോ നിദാനമസ്സാതി ലോഭനിദാനം. ലോഭോ സമുദയോ അസ്സാതി ലോഭസമുദയം. സമുദയോതി പച്ചയോ, ലോഭപച്ചയന്തി അത്ഥോ. യത്ഥസ്സ അത്തഭാവോ നിബ്ബത്തതീതി യസ്മിം ഠാനേ അസ്സ ലോഭജകമ്മവതോ പുഗ്ഗലസ്സ അത്തഭാവോ നിബ്ബത്തതി, ഖന്ധാ പാതുഭവന്തി. തത്ഥ തം കമ്മം വിപച്ചതീതി തേസു ഖന്ധേസു തം കമ്മം വിപച്ചതി. ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേതിആദി യസ്മാ തം കമ്മം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം വാ ഹോതി ഉപപജ്ജവേദനീയം വാ അപരപരിയായവേദനീയം വാ, തസ്മാ തം പഭേദം ദസ്സേതും വുത്തം. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

അഖണ്ഡാനീതി അഭിന്നാനി. അപൂതീനീതി പൂതിഭാവേന അബീജത്തം അപ്പത്താനി. അവാതാതപഹതാനീതി ന വാതേന ന ച ആതപേന ഹതാനി. സാരാദാനീതി ഗഹിതസാരാനി സാരവന്താനി ന നിസ്സാരാനി. സുഖസയിതാനീതി സന്നിചയഭാവേന സുഖം സയിതാനി. സുഖേത്തേതി മണ്ഡഖേത്തേ. സുപരികമ്മകതായ ഭൂമിയാതി നങ്ഗലകസനേന ചേവ അട്ഠദന്തകേന ച സുട്ഠു പരികമ്മകതായ ഖേത്തഭൂമിയാ. നിക്ഖിത്താനീതി ഠപിതാനി രോപിതാനി. അനുപ്പവേച്ഛേയ്യാതി അനുപ്പവേസേയ്യ. വുദ്ധിന്തിആദീസു ഉദ്ധഗ്ഗമനേന വുദ്ധിം, ഹേട്ഠാ മൂലപ്പതിട്ഠാനേന വിരൂള്ഹിം, സമന്താ വിത്ഥാരികഭാവേന വേപുല്ലം.