.നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.

അങ്ഗുത്തരനികായേ

ചതുക്കനിപാത-അട്ഠകഥാ

൧. പഠമപണ്ണാസകം

൧. ഭണ്ഡഗാമവഗ്ഗോ

൧. അനുബുദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൧. ചതുക്കനിപാതസ്സ പഠമേ അനനുബോധാതി അബുജ്ഝനേന അജാനനേന. അപ്പടിവേധാതി അപ്പടിവിജ്ഝനേന അപച്ചക്ഖകിരിയായ. ദീഘമദ്ധാനന്തി ചിരകാലം. സന്ധാവിതന്തി ഭവതോ ഭവം ഗമനവസേന സന്ധാവിതം. സംസരിതന്തി പുനപ്പുനം ഗമനാഗമനവസേന സംസരിതം. മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ചാതി മയാ ച തുമ്ഹേഹി ച. അഥ വാ സന്ധാവിതം സംസരിതന്തി സന്ധാവനം സംസരണം മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച അഹോസീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അരിയസ്സാതി നിദ്ദോസസ്സ. സീലം സമാധി പഞ്ഞാതി ഇമേ പന തയോ ധമ്മാ മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താവ വേദിതബ്ബാ, വിമുത്തിനാമേന ഫലമേവ നിദ്ദിട്ഠം. ഭവതണ്ഹാതി ഭവേസു തണ്ഹാ. ഭവനേത്തീതി ഭവരജ്ജു. തണ്ഹായ ഏവ ഏതം നാമം. തായ ഹി സത്താ ഗോണാ വിയ ഗീവായ ബന്ധിത്വാ തം തം ഭവം നീയന്തി, തസ്മാ ഭവനേത്തീതി വുച്ചതി.

അനുത്തരാതി ലോകുത്തരാ. ദുക്ഖസ്സന്തകരോതി വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തകരോ. ചക്ഖുമാതി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ. പരിനിബ്ബുതോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. ഇദമസ്സ ബോധിമണ്ഡേ പഠമപരിനിബ്ബാനം, പച്ഛാ പന യമകസാലാനമന്തരേ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതോതി യഥാനുസന്ധിനാ ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

൨. പപതിതസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദുതിയേ പപതിതോതി പതിതോ ചുതോ. അപ്പപതിതോതി അപതിതോ പതിട്ഠിതോ. തത്ഥ ലോകിയമഹാജനോ പതിതോയേവ നാമ, സോതാപന്നാദയോ കിലേസുപ്പത്തിക്ഖണേ പതിതാ നാമ, ഖീണാസവോ ഏകന്തപതിട്ഠിതോ നാമ.

ചുതാ പതന്തീതി യേ ചുതാ, തേ പതന്തി നാമ. പതിതാതി യേ പതിതാ, തേ ചുതാ നാമ. ചുതത്താ പതിതാ, പതിതത്താ ചുതാതി അത്ഥോ. ഗിദ്ധാതി രാഗരത്താ. പുനരാഗതാതി പുന ജാതിം പുന ജരം പുന ബ്യാധിം പുന മരണം ആഗതാ നാമ ഹോന്തി. കതം കിച്ചന്തി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കത്തബ്ബകിച്ചം കതം. രതം രമ്മന്തി രമിതബ്ബയുത്തകേ ഗുണജാതേ രമിതം. സുഖേനാന്വാഗതം സുഖന്തി സുഖേന സുഖം അനുആഗതം സമ്പത്തം. മാനുസകസുഖേന ദിബ്ബസുഖം, ഝാനസുഖേന വിപസ്സനാസുഖം, വിപസ്സനാസുഖേന മഗ്ഗസുഖം, മഗ്ഗസുഖേന ഫലസുഖം, ഫലസുഖേന നിബ്ബാനസുഖം സമ്പത്തം അധിഗതന്തി അത്ഥോ.

൩. പഠമഖതസുത്തവണ്ണനാ

൩. തതിയം ദുകനിപാതവണ്ണനായം വുത്തമേവ. ഗാഥാസു പന നിന്ദിയന്തി നിന്ദിതബ്ബയുത്തകം. നിന്ദതീതി ഗരഹതി. പസംസിയോതി പസംസിതബ്ബയുത്തോ. വിചിനാതി മുഖേന സോ കലിന്തി യോ ഏവം പവത്തോ, തേന മുഖേന കലിം വിചിനാതി നാമ. കലിനാ തേന സുഖം ന വിന്ദതീതി തേന ച കലിനാ സുഖം ന പടിലഭതി. സബ്ബസ്സാപി സഹാപി അത്തനാതി സബ്ബേനപി സകേന ധനേന ചേവ അത്തനാ ച സദ്ധിം യോ പരാജയോ, സോ അപ്പമത്തകോവ കലീതി അത്ഥോ. യോ സുഗതേസൂതി യോ പന സമ്മഗ്ഗതേസു പുഗ്ഗലേസു ചിത്തം പദുസ്സേയ്യ, അയം ചിത്തപദോസോവ തതോ കലിതോ മഹന്തതരോ കലി. ഇദാനി തസ്സ മഹന്തതരഭാവം ദസ്സേന്തോ സതം സഹസ്സാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സതം സഹസ്സാനന്തി നിരബ്ബുദഗണനായ സതസഹസ്സം. ഛത്തിംസതീതി അപരാനി ച ഛത്തിംസതി നിരബ്ബുദാനി. പഞ്ച ചാതി അബ്ബുദഗണനായ ച പഞ്ച അബ്ബുദാനി. യമരിയഗരഹീതി യം അരിയേ ഗരഹന്തോ നിരയം ഉപപജ്ജതി, തത്ഥ ഏത്തകം ആയുപ്പമാണന്തി.

൪. ദുതിയഖതസുത്തവണ്ണനാ

൪. ചതുത്ഥേ മാതരി പിതരി ചാതിആദീസു മിത്തവിന്ദകോ മാതരി മിച്ഛാപടിപന്നോ നാമ, അജാതസത്തു പിതരി മിച്ഛാപടിപന്നോ നാമ, ദേവദത്തോ തഥാഗതേ മിച്ഛാപടിപന്നോ നാമ, കോകാലികോ തഥാഗതസാവകേ മിച്ഛാപടിപന്നോ നാമ. ബഹുഞ്ചാതി ബഹുകമേവ. പസവതീതി പടിലഭതി. തായാതി തായ മിച്ഛാപടിപത്തിസങ്ഖാതായ അധമ്മചരിയായ. പേച്ചാതി ഇതോ ഗന്ത്വാ. അപായം ഗച്ഛതീതി നിരയാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം നിബ്ബത്തതി. സുക്കപക്ഖേപി ഏസേവ നയോ.

൫. അനുസോതസുത്തവണ്ണനാ

൫. പഞ്ചമേ അനുസോതം ഗച്ഛതീതി അനുസോതഗാമീ. കിലേസസോതസ്സ പച്ചനീകപടിപത്തിയാ പടിസോതം ഗച്ഛതീതി പടിസോതഗാമീ. ഠിതത്തോതി ഠിതസഭാവോ. തിണ്ണോതി ഓഘം തരിത്വാ ഠിതോ. പാരങ്ഗതോതി പരതീരം ഗതോ. ഥലേ തിട്ഠതീതി നിബ്ബാനഥലേ തിട്ഠതി. ബ്രാഹ്മണോതി സേട്ഠോ നിദ്ദോസോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. കാമേ ച പടിസേവതീതി കിലേസകാമേഹി വത്ഥുകാമേ പടിസേവതി. പാപഞ്ച കമ്മം കരോതീതി പാപഞ്ച പാണാതിപാതാദികമ്മം കരോതി. പാപഞ്ച കമ്മം ന കരോതീതി പഞ്ചവേരകമ്മം ന കരോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഠിതത്തോതി അയം അനാഗാമീ പുഗ്ഗലോ തസ്മാ ലോകാ പുന പടിസന്ധിവസേന അനാഗമനതോ ഠിതത്തോ നാമ.

തണ്ഹാധിപന്നാതി തണ്ഹായ അധിപന്നാ അജ്ഝോത്ഥടാ, തണ്ഹം വാ അധിപന്നാ അജ്ഝോഗാള്ഹാ. പരിപുണ്ണസേഖോതി സിക്ഖാപാരിപൂരിയാ ഠിതോ. അപരിഹാനധമ്മോതി അപരിഹീനസഭാവോ. ചേതോവസിപ്പത്തോതി ചിത്തവസീഭാവം പത്തോ. ഏവരൂപോ ഖീണാസവോ ഹോതി, ഇധ പന അനാഗാമീ കഥിതോ. സമാഹിതിന്ദ്രിയോതി സമാഹിതഛളിന്ദ്രിയോ. പരോപരാതി പരോവരാ ഉത്തമലാമകാ, കുസലാകുസലാതി അത്ഥോ. സമേച്ചാതി ഞാണേന സമാഗന്ത്വാ. വിധൂപിതാതി വിദ്ധംസിതാ ഝാപിതാ വാ. വുസിതബ്രഹ്മചരിയോതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം വസിത്വാ ഠിതോ. ലോകന്തഗൂതി തിവിധസ്സാപി ലോകസ്സ അന്തം ഗതോ. പാരഗതോതി ഛഹാകാരേഹി പാരഗതോ. ഇധ ഖീണാസവോവ കഥിതോ. ഇതി സുത്തേപി ഗാഥാസുപി വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതം.

൬. അപ്പസ്സുതസുത്തവണ്ണനാ

൬. ഛട്ഠേ അനുപപന്നോതി അനുപാഗതോ. സുത്തന്തിആദീസു ഉഭതോവിഭങ്ഗനിദ്ദേസഖന്ധകപരിവാരസുത്തനിപാതമങ്ഗലസുത്തരതനസുത്ത- നാളകസുത്തതുവടകസുത്താനി, അഞ്ഞമ്പി ച സുത്തനാമകം തഥാഗതവചനം സുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സബ്ബമ്പി സഗാഥകം സുത്തം ഗേയ്യന്തി വേദിതബ്ബം, വിസേസേന സംയുത്തകേ സകലോപി സഗാഥാവഗ്ഗോ. സകലമ്പി അഭിധമ്മപിടകം, നിഗ്ഗാഥകസുത്തം, യഞ്ച അഞ്ഞമ്പി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി അസങ്ഗഹിതം ബുദ്ധവചനം, തം വേയ്യാകരണന്തി വേദിതബ്ബം. ധമ്മപദ-ഥേരഗാഥാ-ഥേരിഗാഥാ സുത്തനിപാതേ നോസുത്തനാമികാ സുദ്ധികഗാഥാ ച ഗാഥാതി വേദിതബ്ബാ. സോമനസ്സഞാണമയികഗാഥാപടിസംയുത്താ ദ്വേഅസീതി സുത്തന്താ ഉദാനന്തി വേദിതബ്ബാ. ‘‘വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ’’തിആദിനയപ്പവത്താ ദസുത്തരസതസുത്തന്താ ഇതിവുത്തകന്തി വേദിതബ്ബാ. അപണ്ണകജാതകാദീനി പഞ്ഞാസാധികാനി പഞ്ച ജാതകസതാനി ജാതകന്തി വേദിതബ്ബാനി. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ ആനന്ദേ’’തിആദിനയപ്പവത്താ സബ്ബേപി അച്ഛരിയഅബ്ഭുതധമ്മപടിസംയുത്താ സുത്തന്താ അബ്ഭുതധമ്മന്തി വേദിതബ്ബാ. ചൂളവേദല്ലമഹാവേദല്ലസമ്മാദിട്ഠിസക്കപഞ്ഹസങ്ഖാരഭാജനിയമഹാപുണ്ണമസുത്താദയോ സബ്ബേപി വേദഞ്ച തുട്ഠിഞ്ച ലദ്ധാ ലദ്ധാ പുച്ഛിതാ സുത്തന്താ വേദല്ലന്തി വേദിതബ്ബാ. ന അത്ഥമഞ്ഞായ ന ധമ്മമഞ്ഞായാതി അട്ഠകഥഞ്ച പാളിഞ്ച അജാനിത്വാ. ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോതി നവലോകുത്തരധമ്മസ്സ അനുരൂപധമ്മം സഹസീലം പുബ്ബഭാഗപടിപദം ന പടിപന്നോ ഹോതി. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പഠമവാരേ പനേത്ഥ അപ്പസ്സുതദുസ്സീലോ കഥിതോ, ദുതിയേ അപ്പസ്സുതഖീണാസവോ, തതിയേ ബഹുസ്സുതദുസ്സീലോ, ചതുത്ഥേ ബഹുസ്സുതഖീണാസവോ.

സീലേസു അസമാഹിതോതി സീലേസു അപരിപൂരകാരീ. സീലതോ ച സുതേന ചാതി സീലഭാഗേന ച സുതഭാഗേന ച ‘‘അയം ദുസ്സീലോ അപ്പസ്സുതോ’’തി ഏവം തം ഗരഹന്തീതി അത്ഥോ. തസ്സ സമ്പജ്ജതേ സുതന്തി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ യസ്മാ തേന സുതേന സുതകിച്ചം കതം, തസ്മാ തസ്സ സുതം സമ്പജ്ജതി നാമ. നാസ്സ സമ്പജ്ജതേതി സുതകിച്ചസ്സ അകതത്താ ന സമ്പജ്ജതി. ധമ്മധരന്തി സുതധമ്മാനം ആധാരഭൂതം. സപ്പഞ്ഞന്തി സുപഞ്ഞം. നേക്ഖം ജമ്ബോനദസ്സേവാതി ജമ്ബുനദം വുച്ചതി ജാതിസുവണ്ണം, തസ്സ ജമ്ബുനദസ്സ നേക്ഖം വിയ, പഞ്ചസുവണ്ണപരിമാണം സുവണ്ണഘടികം വിയാതി അത്ഥോ.

൭. സോഭനസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ വിയത്താതി പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയേന സമന്നാഗതാ. വിനീതാതി വിനയം ഉപേതാ സുവിനീതാ. വിസാരദാതി വേസാരജ്ജേന സോമനസ്സസഹഗതേന ഞാണേന സമന്നാഗതാ. ധമ്മധരാതി സുതധമ്മാനം ആധാരഭൂതാ. ഭിക്ഖു ച സീലസമ്പന്നോതി ഗാഥായ കിഞ്ചാപി ഏകേകസ്സേവ ഏകേകോ ഗുണോ കഥിതോ, സബ്ബേസം പന സബ്ബേപി വട്ടന്തീതി.

൮. വേസാരജ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ വേസാരജ്ജാനീതി ഏത്ഥ സാരജ്ജപടിപക്ഖോ വേസാരജ്ജം, ചതൂസു ഠാനേസു സാരജ്ജാഭാവം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പന്നസോമനസ്സമയഞാണസ്സേതം നാമം. ആസഭം ഠാനന്തി സേട്ഠട്ഠാനം ഉത്തമട്ഠാനം. ആസഭാ വാ പുബ്ബബുദ്ധാ, തേസം ഠാനന്തി അത്ഥോ. അപിച ഗവസതജേട്ഠകോ ഉസഭോ, ഗവസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ. വജസതജേട്ഠകോ വാ ഉസഭോ, വജസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ, സബ്ബഗവസേട്ഠോ സബ്ബപരിസ്സയസഹോ സേതോ പാസാദികോ മഹാഭാരവഹോ അസനിസതസദ്ദേഹിപി അസമ്പകമ്പിയോ നിസഭോ, സോ ഇധ ഉസഭോതി അധിപ്പേതോ. ഇദമ്പി ഹി തസ്സ പരിയായവചനം. ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം. ഠാനന്തി ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ വവത്ഥാനം. ഇദം പന ആസഭം വിയാതി ആസഭം. യഥേവ ഹി നിസഭസങ്ഖാതോ ഉസഭോ ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി, ഏവം തഥാഗതോപി ചതൂഹി വേസാരജ്ജപാദേഹി അട്ഠപരിസപഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ സദേവകേ ലോകേ കേനചി പച്ചത്ഥികേന പച്ചാമിത്തേന അകമ്പിയോ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി. ഏവം തിട്ഠമാനോവ തം ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി ഉപഗച്ഛതി ന പച്ചക്ഖാതി, അത്തനി ആരോപേതി. തേന വുത്തം ‘‘ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതീ’’തി.

പരിസാസൂതി അട്ഠസു പരിസാസു. സീഹനാദം നദതീതി സേട്ഠനാദം അഭീതനാദം നദതി, സീഹനാദസദിസം വാ നാദം നദതി. അയമത്ഥോ സീഹനാദസുത്തേന ദസ്സേതബ്ബോ. യഥാ വാ സീഹോ സഹനതോ ച ഹനനതോ ച സീഹോതി വുച്ചതി, ഏവം തഥാഗതോ ലോകധമ്മാനം സഹനതോ പരപ്പവാദാനഞ്ച ഹനനതോ സീഹോതി വുച്ചതി. ഏവം വുത്തസ്സ സീഹസ്സ നാദം സീഹനാദം. തത്ഥ യഥാ സീഹോ സീഹബലേന സമന്നാഗതോ സബ്ബത്ഥ വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ സീഹനാദം നദതി, ഏവം തഥാഗതസീഹോപി തഥാഗതബലേഹി സമന്നാഗതോ അട്ഠസു പരിസാസു വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ ‘‘ഇതി രൂപ’’ന്തിആദിനാ നയേന നാനാവിധദേസനാവിലാസസമ്പന്നം സീഹനാദം നദതി. തേന വുത്തം ‘‘പരിസാസു സീഹനാദം നദതീ’’തി.

ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതീതി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മന്തി സേട്ഠം ഉത്തമം വിസുദ്ധം. ചക്കസദ്ദോ പനായം –

‘‘സമ്പത്തിയം ലക്ഖണേ ച, രഥങ്ഗേ ഇരിയാപഥേ;

ദാനേ രതനധമ്മൂര-ചക്കാദീസു ച ദിസ്സതി;

ധമ്മചക്കേ ഇധ മതോ, തഞ്ച ദ്വേധാ വിഭാവയേ’’.

‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചക്കാനി, യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാന’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൪.൩൧) ഹി അയം സമ്പത്തിയം ദിസ്സതി. ‘‘പാദതലേസു ചക്കാനി ജാതാനീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൫) ഏത്ഥ ലക്ഖണേ. ‘‘ചക്കംവ വഹതോ പദ’’ന്തി (ധ. പ. ൧) ഏത്ഥ രഥങ്ഗേ. ‘‘ചതുചക്കം നവദ്വാര’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൯) ഏത്ഥ ഇരിയാപഥേ. ‘‘ദദം ഭുഞ്ജ മാ ച പമാദോ, ചക്കം വത്തയ സബ്ബപാണിന’’ന്തി (ജാ. ൧.൭.൧൪൯) ഏത്ഥ ദാനേ. ‘‘ദിബ്ബം ചക്കരതനം പാതുരഹോസീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൪൩; മ. നി. ൩.൨൫൬) ഏത്ഥ രതനചക്കേ. ‘‘മയാ പവത്തിതം ചക്ക’’ന്തി (സു. നി. ൫൬൨) ഏത്ഥ ധമ്മചക്കേ. ‘‘ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ, ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി (ജാ. ൧.൧.൧൦൪; ൧.൫.൧൦൩) ഏത്ഥ ഉരചക്കേ. ‘‘ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേനാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൬) ഏത്ഥ പഹരണചക്കേ. ‘‘അസനിവിചക്ക’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൬൧; സം. നി. ൨.൧൬൨) ഏത്ഥ അസനിമണ്ഡലേ. ഇധ പനായം ധമ്മചക്കേ മതോ.

തം പനേതം ധമ്മചക്കം ദുവിധം ഹോതി പടിവേധഞാണഞ്ച ദേസനാഞാണഞ്ച. തത്ഥ പഞ്ഞാപഭാവിതം അത്തനോ അരിയഫലാവഹം പടിവേധഞാണം, കരുണാപഭാവിതം സാവകാനം അരിയഫലാവഹം ദേസനാഞാണം. തത്ഥ പടിവേധഞാണം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പന്നന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി അഭിനിക്ഖമനതോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. തുസിതഭവനതോ വാ യാവ മഹാബോധിപല്ലങ്കേ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദീപങ്കരതോ പട്ഠായ വാ യാവ ബോധിപല്ലങ്കേ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദേസനാഞാണമ്പി പവത്തമാനം പവത്തന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി യാവ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗാ പവത്തമാനം, ഫലക്ഖണേ പവത്തം നാമ. തേസു പടിവേധഞാണം ലോകുത്തരം, ദേസനാഞാണം ലോകിയം. ഉഭയമ്പി പനേതം അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം, ബുദ്ധാനംയേവ ഓരസഞാണം.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോതി ‘‘അഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സബ്ബേ ധമ്മാ മയാ അഭിസമ്ബുദ്ധാ’’തി ഏവം പടിജാനതോ തവ. അനഭിസമ്ബുദ്ധാതി ഇമേ നാമ ധമ്മാ തയാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാ. തത്ര വതാതി തേസു ‘‘അനഭിസമ്ബുദ്ധാ’’തി ഏവം ദസ്സിതധമ്മേസു. സഹധമ്മേനാതി സഹേതുനാ സകാരണേന വചനേന. നിമിത്തമേതന്തി ഏത്ഥ പുഗ്ഗലോപി ധമ്മോപി നിമിത്തന്തി അധിപ്പേതോ. തം പുഗ്ഗലം ന പസ്സാമി, യോ മം പടിചോദേസ്സതി. തം ധമ്മം ന പസ്സാമി, യം ദസ്സേത്വാ ‘‘അയം നാമ ധമ്മോ തയാ അനഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി മം പടിചോദേസ്സതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഖേമപ്പത്തോതി ഖേമം പത്തോ. സേസപദദ്വയം ഇമസ്സേവ വേവചനം. സബ്ബമ്പേതം വേസാരജ്ജഞാണമേവ സന്ധായ വുത്തം. ദസബലസ്സ ഹി ‘‘അയം നാമ ധമ്മോ തയാ അനഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി ചോദകം പുഗ്ഗലം വാ ചോദനാകാരണം അനഭിസമ്ബുദ്ധധമ്മം വാ അപസ്സതോ ‘‘സഭാവബുദ്ധോയേവ വത സമാനോ അഹം ബുദ്ധോസ്മീതി വദാമീ’’തി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ബലവതരം സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, തേന സമ്പയുത്തം ഞാണം വേസാരജ്ജം നാമ. തം സന്ധായ ‘‘ഖേമപ്പത്തോ’’തിആദിമാഹ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അന്തരായികാ ധമ്മാതി ഏത്ഥ പന അന്തരായം കരോന്തീതി അന്തരായികാ. തേ അത്ഥതോ സഞ്ചിച്ച വീതിക്കന്താ സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാ. സഞ്ചിച്ച വീതിക്കന്തം ഹി അന്തമസോ ദുക്കടദുബ്ഭാസിതമ്പി മഗ്ഗഫലാനം അന്തരായം കരോതി. ഇധ പന മേഥുനധമ്മോ അധിപ്പേതോ. മേഥുനം സേവതോ ഹി യസ്സ കസ്സചി നിസ്സംസയമേവ മഗ്ഗഫലാനം അന്തരായോ ഹോതി.

യസ്സ ഖോ പന തേ അത്ഥായാതി രാഗക്ഖയാദീസു യസ്സ അത്ഥായ. ധമ്മോ ദേസിതോതി അസുഭഭാവനാദിധമ്മോ കഥിതോ. തത്ര വത മന്തി തസ്മിം അനിയ്യാനികധമ്മേ മം. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

വാദപഥാതി വാദായേവ. പുഥൂതി ബഹൂ. സിതാതി ഉപനിബദ്ധാ അഭിസങ്ഖതാ. അഥ വാ പുഥുസ്സിതാതി പുഥുഭാവം സിതാ ഉപഗതാ, പുഥൂഹി വാ സിതാതിപി പുഥുസ്സിതാ. യം നിസ്സിതാതി ഏതരഹിപി യം വാദപഥം നിസ്സിതാ. ന തേ ഭവന്തീതി തേ വാദപഥാ ന ഭവന്തി ഭിജ്ജന്തി വിനസ്സന്തി. ധമ്മചക്കന്തി ദേസനാഞാണസ്സപി പടിവേധഞാണസ്സപി ഏതം നാമം. തേസു ദേസനാഞാണം ലോകിയം, പടിവേധഞാണം ലോകുത്തരം. കേവലീതി സകലഗുണസമന്നാഗതോ. താദിസന്തി തഥാവിധം.

൯. തണ്ഹുപ്പാദസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ ഉപ്പജ്ജതി ഏതേസൂതി ഉപ്പാദാ. കാ ഉപ്പജ്ജതി? തണ്ഹാ. തണ്ഹായ ഉപ്പാദാ തണ്ഹുപ്പാദാ, തണ്ഹാവത്ഥൂനി തണ്ഹാകാരണാനീതി അത്ഥോ. ചീവരഹേതൂതി ‘‘കത്ഥ മനാപം ചീവരം ലഭിസ്സാമീ’’തി ചീവരകാരണാ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതിഭവാഭവഹേതൂതി ഏത്ഥ ഇതീതി നിദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ. യഥാ ചീവരാദിഹേതു, ഏവം ഭവാഭവഹേതുപീതി അത്ഥോ. ഭവാഭവോതി ചേത്ഥ പണീതതരാനി സപ്പിനവനീതാദീനി അധിപ്പേതാനി. സമ്പത്തിഭവേസു പണീതതരപണീതതമഭവോതിപി വദന്തിയേവ.

തണ്ഹാദുതിയോതി അയഞ്ഹി സത്തോ അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ സംസരന്തോ ന ഏകകോവ സംസരതി, തണ്ഹം പന ദുതിയികം ലഭന്തോവ സംസരതി. തേന വുത്തം ‘‘തണ്ഹാദുതിയോ’’തി. ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവന്തി ഏത്ഥ ഇത്ഥഭാവോ നാമ അയം അത്തഭാവോ, അഞ്ഞഥാഭാവോ നാമ അനാഗതത്തഭാവോ. ഏവരൂപോ വാ അഞ്ഞോപി അത്തഭാവോ ഇത്ഥഭാവോ നാമ, ന ഏവരൂപോ അഞ്ഞഥാഭാവോ നാമ. തം ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം. സംസാരന്തി ഖന്ധധാതുആയതനാനം പടിപാടിം. നാതിവത്തതീതി നാതിക്കമതി. ഏവമാദീനവം ഞത്വാതി ഏവം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു ഖന്ധേസു ആദീനവം ജാനിത്വാ. തണ്ഹം ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവന്തി തണ്ഹം ച ‘‘അയം വട്ടദുക്ഖസമ്ഭൂതോ സഭാവോ കാരണ’’ന്തി ഏവം ജാനിത്വാ. ഏത്താവതാ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തഭാവോ ദസ്സിതോ. ഇദാനി തം ഖീണാസവം ഥോമേന്തോ വീതതണ്ഹോതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനാദാനോതി നിഗ്ഗഹണോ. സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേതി സതിസമ്പജഞ്ഞേ വേപുല്ലപ്പത്തോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സതോ സമ്പജാനോ ചരേയ്യ വിഹരേയ്യാതി അത്ഥോ. ഇതി സുത്തന്തേ വട്ടം കഥേത്വാ ഗാഥാസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി.

൧൦. യോഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ വട്ടസ്മിം യോജേന്തീതി യോഗാ. കാമയോഗോതിആദീസു പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ കാമയോഗോ. രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ ഭവയോഗോ, തഥാ ഝാനനികന്തി. സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതോ ച രാഗോ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ച ദിട്ഠിയോഗോ. ചതൂസു സച്ചേസു അഞ്ഞാണം അവിജ്ജായോഗോ. കാമേസു വാ യോജേതീതി കാമയോഗോ. ഭവേസു യോജേതീതി ഭവയോഗോ. ദിട്ഠീസു യോജേതീതി ദിട്ഠിയോഗോ. അവിജ്ജായ യോജേതീതി അവിജ്ജായോഗോതി ഹേട്ഠാ വുത്തധമ്മാനംയേവേതം അധിവചനം.

ഇദാനി തേ വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേന്തോ കതമോ ച, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ സമുദയന്തി ഉപ്പത്തിം. അത്ഥങ്ഗമന്തി ഭേദം. അസ്സാദന്തി മധുരഭാവം. ആദീനവന്തി അമധുരഭാവം ദോസം. നിസ്സരണന്തി നിസ്സടഭാവം. കാമേസൂതി വത്ഥുകാമേസു. കാമരാഗോതി കാമേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നരാഗോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അനുസേതീതി നിബ്ബത്തതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, കാമയോഗോതി, ഭിക്ഖവേ, ഇദം കാമേസു യോജനകാരണം ബന്ധനകാരണം വുച്ചതീതി ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഫസ്സായതനാനന്തി ചക്ഖാദീനം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദികാരണാനം. അവിജ്ജാ അഞ്ഞാണന്തി ഞാണപടിപക്ഖഭാവേന അഞ്ഞാണസങ്ഖാതാ അവിജ്ജാ. ഇതി കാമയോഗോതി ഏത്ഥ ഇതി സദ്ദോ ചതൂഹിപി യോഗേഹി സദ്ധിം യോജേതബ്ബോ ‘‘ഏവം കാമയോഗോ, ഏവം ഭവയോഗോ’’തി. സംയുത്തോതി പരിവാരിതോ. പാപകേഹീതി ലാമകേഹി. അകുസലേഹീതി അകോസല്ലസമ്ഭൂതേഹി. സംകിലേസികേഹീതി സംകിലേസനകേഹി, പസന്നസ്സ ചിത്തസ്സ പസന്നഭാവദൂസകേഹീതി അത്ഥോ. പോനോബ്ഭവികേഹീതി പുനബ്ഭവനിബ്ബത്തകേഹി. സദരേഹീതി സദരഥേഹി. ദുക്ഖവിപാകേഹീതി വിപാകകാലേ ദുക്ഖുപ്പാദകേഹി. ആയതിം ജാതിജരാമരണികേഹീതി അനാഗതേ പുനപ്പുനം ജാതിജരാമരണനിബ്ബത്തകേഹി. തസ്മാ അയോഗക്ഖേമീതി വുച്ചതീതി യസ്മാ അപ്പഹീനയോഗോ പുഗ്ഗലോ ഏതേഹി ധമ്മേഹി സമ്പയുത്തോ ഹോതി, തസ്മാ ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമം നിബ്ബാനം അനധിഗതത്താ ന യോഗക്ഖേമീതി വുച്ചതി.

വിസംയോഗോതി വിസംയോജനകാരണാനി. കാമയോഗവിസംയോഗോതി കാമയോഗതോ വിസംയോജനകാരണം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ അസുഭജ്ഝാനം കാമയോഗവിസംയോഗോ, തം പാദകം കത്വാ അധിഗതോ അനാഗാമിമഗ്ഗോ ഏകന്തേനേവ കാമയോഗവിസംയോഗോ നാമ. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഭവയോഗവിസംയോഗോ നാമ, സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ദിട്ഠിയോഗവിസംയോഗോ നാമ, അരഹത്തമഗ്ഗോ അവിജ്ജായോഗവിസംയോഗോ നാമ. ഇദാനി തേ വിത്ഥാരവസേന ദസ്സേന്തോ കതമോ ച, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ഭവയോഗേന ചൂഭയന്തി ഭവയോഗേന ച സംയുത്താ, കിഞ്ചി ഭിയ്യോ ഉഭയേനാപി സമ്പയുത്താ, യേന കേനചി യോഗേന സമന്നാഗതാതി അത്ഥോ. പുരക്ഖതാതി പുരതോ കതാ, പരിവാരിതാ വാ. കാമേ പരിഞ്ഞായാതി ദുവിധേപി കാമേ പരിജാനിത്വാ. ഭവയോഗഞ്ച സബ്ബസോതി ഭവയോഗഞ്ച സബ്ബമേവ പരിജാനിത്വാ. സമൂഹച്ചാതി സമൂഹനിത്വാ. വിരാജയന്തി വിരാജേന്തോ, വിരാജേത്വാ വാ. ‘‘വിരാജേന്തോ’’തി ഹി വുത്തേ മഗ്ഗോ കഥിതോ ഹോതി, ‘‘വിരാജേത്വാ’’തി വുത്തേ ഫലം. മുനീതി ഖീണാസവമുനി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേപി ഗാഥാസുപി വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതന്തി.

ഭണ്ഡഗാമവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. ചരവഗ്ഗോ

൧. ചരസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ അധിവാസേതീതി ചിത്തം അധിരോപേത്വാ വാസേതി. നപ്പജഹതീതി ന പരിച്ചജതി. ന വിനോദേതീതി ന നീഹരതി. ന ബ്യന്തീകരോതീതി ന വിഗതന്തം പരിച്ഛിന്നപരിവടുമം കരോതി. ന അനഭാവം ഗമേതീതി ന അനുഅഭാവം അവഡ്ഢിം വിനാസം ഗമേതി. ചരമ്പീതി ചരന്തോപി. അനാതാപീതി നിബ്ബീരിയോ. അനോത്താപീതി ഉപവാദഭയരഹിതോ. സതതന്തി നിച്ചം. സമിതന്തി നിരന്തരം. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥം ഞത്വാ സുക്കപക്ഖേ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഗാഥാസു ഗേഹനിസ്സിതന്തി കിലേസനിസ്സിതം. മോഹനേയ്യേസൂതി മോഹജനകേസു ആരമ്മണേസു. അഭബ്ബോതി അഭാജനഭൂതോ. ഫുട്ഠും സമ്ബോധിമുത്തമന്തി അരഹത്തമഗ്ഗസങ്ഖാതം ഉത്തമഞാണം ഫുസിതും.

൨. സീലസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ സമ്പന്നസീലാതി പരിപുണ്ണസീലാ. സമ്പന്നപാതിമോക്ഖാതി പരിപുണ്ണപാതിമോക്ഖാ. പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതാതി പാതിമോക്ഖസംവരസീലേന സംവുതാ പിഹിതാ ഉപേതാ ഹുത്വാ വിഹരഥ. ആചാരഗോചരസമ്പന്നാതി ആചാരേന ച ഗോചരേന ച സമ്പന്നാ സമുപാഗതാ ഭവഥ. അണുമത്തേസു വജ്ജേസൂതി അണുപ്പമാണേസു ദോസേസു. ഭയദസ്സാവിനോതി താനി അണുമത്താനി വജ്ജാനി ഭയതോ ദസ്സനസീലാ. സമാദായ സിക്ഖഥ സിക്ഖാപദേസൂതി സബ്ബസിക്ഖാകോട്ഠാസേസു സമാദാതബ്ബം സമാദായ ഗഹേത്വാ സിക്ഖഥ. ‘‘സമ്പന്നസീലാനം…പേ… സിക്ഖാപദേസൂ’’തി ഏത്തകേന ധമ്മക്ഖാനേന സിക്ഖത്തയേ സമാദാപേത്വാ ചേവ പടിലദ്ധഗുണേസു ച വണ്ണം കഥേത്വാ ഇദാനി ഉത്തരി കാതബ്ബം ദസ്സേന്തോ കിമസ്സാതിആദിമാഹ. തത്ഥ കിമസ്സാതി കിം ഭവേയ്യ.

യതം ചരേതി യഥാ ചരന്തോ യതോ ഹോതി സംയതോ, ഏവം ചരേയ്യ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. അച്ഛേതി നിസീദേയ്യ. യതമേനം പസാരയേതി യം അങ്ഗപച്ചങ്ഗം പസാരേയ്യ, തം യതം സംയതമേവ കത്വാ പസാരേയ്യ. ഉദ്ധന്തി ഉപരി. തിരിയന്തി മജ്ഝം. അപാചീനന്തി അധോ. ഏത്താവതാ അതീതാ പച്ചുപ്പന്നാ അനാഗതാ ച പഞ്ചക്ഖന്ധാ കഥിതാ. യാവതാതി പരിച്ഛേദവചനം. ജഗതോ ഗതീതി ലോകസ്സ നിപ്ഫത്തി. സമവേക്ഖിതാ ച ധമ്മാനം, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയന്തി ഏതേസം സബ്ബലോകേ അതീതാദിഭേദാനം പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മാനം ഉദയഞ്ച വയഞ്ച സമവേക്ഖിതാ. ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാനം ഉദയം പസ്സന്തോ പഞ്ചവീസതി ലക്ഖണാനി പസ്സതി, വയം പസ്സന്തോ പഞ്ചവീസതി ലക്ഖണാനി പസ്സതീ’’തി വുത്തേഹി സമപഞ്ഞാസായ ലക്ഖണേഹി സമ്മാ അവേക്ഖിതാ ഹോതി. ചേതോസമഥസാമീചിന്തി ചിത്തസമഥസ്സ അനുച്ഛവികം പടിപദം. സിക്ഖമാനന്തി പടിപജ്ജമാനം, പൂരയമാനന്തി അത്ഥോ. പഹിതത്തോതി പേസിതത്തോ. ആഹൂതി കഥയന്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ സീലം മിസ്സകം കഥേത്വാ ഗാഥാസു ഖീണാസവോ കഥിതോ.

൩. പധാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ സമ്മപ്പധാനാനീതി സുന്ദരപധാനാനി ഉത്തമവീരിയാനി. സമ്മപ്പധാനാതി പരിപുണ്ണവീരിയാ. മാരധേയ്യാഭിഭൂതാതി തേഭൂമകവട്ടസങ്ഖാതം മാരധേയ്യം അഭിഭവിത്വാ സമതിക്കമിത്വാ ഠിതാ. തേ അസിതാതി തേ ഖീണാസവാ അനിസ്സിതാ നാമ. ജാതിമരണഭയസ്സാതി ജാതിഞ്ച മരണഞ്ച പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഭയസ്സ, ജാതിമരണസങ്ഖാതസ്സേവ വാ ഭയസ്സ. പാരഗൂതി പാരങ്ഗതാ. തേ തുസിതാതി തേ ഖീണാസവാ തുട്ഠാ നാമ. ജേത്വാ മാരം സവാഹിനിന്തി സസേനകം മാരം ജിനിത്വാ ഠിതാ. തേ അനേജാതി തേ ഖീണാസവാ തണ്ഹാസങ്ഖാതായ ഏജായ അനേജാ നിച്ചലാ നാമ. നമുചിബലന്തി മാരബലം. ഉപാതിവത്താതി അതിക്കന്താ. തേ സുഖിതാതി തേ ഖീണാസവാ ലോകുത്തരസുഖേന സുഖിതാ നാമ. തേനേവാഹ –

‘‘സുഖിതാ വത അരഹന്തോ, തണ്ഹാ നേസം ന വിജ്ജതി;

അസ്മിമാനോ സമുച്ഛിന്നോ, മോഹജാലം പദാലിത’’ന്തി. (സം. നി. ൩.൭൬);

൪. സംവരസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ പധാനാനീതി വീരിയാനി. സംവരപ്പധാനന്തി ചക്ഖാദീനി സംവരന്തസ്സ ഉപ്പന്നവീരിയം. പഹാനപ്പധാനന്തി കാമവിതക്കാദയോ പജഹന്തസ്സ ഉപ്പന്നവീരിയം. ഭാവനാപ്പധാനന്തി സമ്ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തസ്സ ഉപ്പന്നവീരിയം. അനുരക്ഖണാപ്പധാനന്തി സമാധിനിമിത്തം അനുരക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പന്നവീരിയം.

വിവേകനിസ്സിതന്തിആദീസു വിവേകോ, വിരാഗോ, നിരോധോതി തീണിപി നിബ്ബാനസ്സ നാമാനി. നിബ്ബാനം ഹി ഉപധിവിവേകത്താ വിവേകോ, തം ആഗമ്മ രാഗാദയോ വിരജ്ജന്തീതി വിരാഗോ, നിരുജ്ഝന്തീതി നിരോധോ. തസ്മാ വിവേകനിസ്സിതന്തിആദീസു ആരമ്മണവസേന വാ അധിഗന്തബ്ബവസേന വാ നിബ്ബാനനിസ്സിതന്തി അത്ഥോ.

വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിന്തി ഏത്ഥ ദ്വേ വോസ്സഗ്ഗാ – പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ ച പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോ ച. തത്ഥ വിപസ്സനാ തദങ്ഗവസേന കിലേസേ ച ഖന്ധേ ച രാഗം പരിച്ചജതീതി പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ. മഗ്ഗോ ആരമ്മണവസേന നിബ്ബാനം പക്ഖന്ദതീതി പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോ. തസ്മാ വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിന്തി യഥാ ഭാവിയമാനോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ വോസ്സഗ്ഗത്ഥായ പരിണമതി, വിപസ്സനാഭാവഞ്ച മഗ്ഗഭാവഞ്ച പാപുണാതി, ഏവം തം ഭാവേതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഭദ്ദകന്തി ലദ്ധകം. സമാധിനിമിത്തം വുച്ചതി അട്ഠികസഞ്ഞാദിവസേന അധിഗതോ സമാധിയേവ. അനുരക്ഖതീതി സമാധിപാരിപന്ഥികധമ്മേ രാഗദോസമോഹേ സോധേന്തോ രക്ഖതി. ഏത്ഥ ച അട്ഠികസഞ്ഞാദികാ പഞ്ചേവ സഞ്ഞാ വുത്താ, ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ദസപി അസുഭാനി വിത്ഥാരേത്വാ കഥേതബ്ബാനി. തേസം വിത്ഥാരോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൦൨ ആദയോ) വുത്തോയേവ. ഗാഥായ സംവരാദിനിപ്ഫാദകം വീരിയമേവ വുത്തം. ഖയം ദുക്ഖസ്സ പാപുണേതി ദുക്ഖക്ഖയസങ്ഖാതം അരഹത്തം പാപുണേയ്യാതി.

൫. പഞ്ഞത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ അഗ്ഗപഞ്ഞത്തിയോതി ഉത്തമപഞ്ഞത്തിയോ. അത്തഭാവീനന്തി അത്തഭാവവന്താനം. യദിദം രാഹു അസുരിന്ദോതി യോ ഏസ രാഹു അസുരിന്ദോ അയം അഗ്ഗോതി. ഏത്ഥ രാഹു കിര അസുരിന്ദോ ചത്താരി യോജനസഹസ്സാനി അട്ഠ ച യോജനസതാനി ഉച്ചോ, ബാഹന്തരമസ്സ ദ്വാദസയോജനസതാനി, ഹത്ഥതലപാദതലാനം പുഥുലതാ തീണി യോജനസതാനി. അങ്ഗുലിപബ്ബാനി പണ്ണാസ യോജനാനി, ഭമുകന്തരം പണ്ണാസയോജനം, നലാടം തിയോജനസതം, സീസം നവയോജനസതം. കാമഭോഗീനം യദിദം രാജാ മന്ധാതാതി യോ ഏസ രാജാ മന്ധാതാ നാമ, അയം ദിബ്ബേപി മാനുസകേപി കാമേ പരിഭുഞ്ജനകാനം സത്താനം അഗ്ഗോ നാമ. ഏസ ഹി അസങ്ഖേയ്യായുകേസു മനുസ്സേസു നിബ്ബത്തിത്വാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ഹിരഞ്ഞവസ്സം വസ്സാപേന്തോ മാനുസകേ കാമേ ദീഘരത്തം പരിഭുഞ്ജി. ദേവലോകേ പന യാവ ഛത്തിംസായ ഇന്ദാനം ആയുപ്പമാണം, താവ പണീതേ കാമേ പരിഭുഞ്ജീതി കാമഭോഗീനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. ആധിപതേയ്യാനന്തി അധിപതിട്ഠാനം ജേട്ഠകട്ഠാനം കരോന്താനം. തഥാഗതോ അഗ്ഗമക്ഖായതീതി ലോകിയലോകുത്തരേഹി ഗുണേഹി തഥാഗതോ അഗ്ഗോ സേട്ഠോ ഉത്തമോ അക്ഖായതി.

ഇദ്ധിയാ യസസാ ജലന്തി ദിബ്ബസമ്പത്തിസമിദ്ധിയാ ച പരിവാരസങ്ഖാതേന യസസാ ച ജലന്താനം. ഉദ്ധം തിരിയം അപാചീനന്തി ഉപരി ച മജ്ഝേ ച ഹേട്ഠാ ച. യാവതാ ജഗതോ ഗതീതി യത്തകാ ലോകനിപ്ഫത്തി.

൬. സോഖുമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ സോഖുമ്മാനീതി സുഖുമലക്ഖണപടിവിജ്ഝനകാനി ഞാണാനി. രൂപസോഖുമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതീതി രൂപേ സണ്ഹസുഖുമലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകേന ഞാണേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. പരമേനാതി ഉത്തമേന. തേന ച രൂപസോഖുമ്മേനാതി തേന യാവ അനുലോമഭാവം പത്തേന സുഖുമലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകഞാണേന. ന സമനുപസ്സതീതി നത്ഥിഭാവേനേവ ന പസ്സതി. ന പത്ഥേതീതി നത്ഥിഭാവേനേവ ന പത്ഥേതി. വേദനാസോഖുമ്മാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

രൂപസോഖുമ്മതം ഞത്വാതി രൂപക്ഖന്ധസ്സ സണ്ഹസുഖുമലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകേന ഞാണേന സുഖുമതം ജാനിത്വാ. വേദനാനഞ്ച സമ്ഭവന്തി വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ച പഭവം ജാനിത്വാ. സഞ്ഞാ യതോ സമുദേതീതി യസ്മാ കാരണാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സമുദേതി നിബ്ബത്തതി, തഞ്ച ജാനിത്വാ. അത്ഥം ഗച്ഛതി യത്ഥ ചാതി യസ്മിം ഠാനേ നിരുജ്ഝതി, തഞ്ച ജാനിത്വാ. സങ്ഖാരേ പരതോ ഞത്വാതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധം അനിച്ചതായ ലുജ്ജനഭാവേന പരതോ ജാനിത്വാ. ഇമിനാ ഹി പദേന അനിച്ചാനുപസ്സനാ കഥിതാ. ദുക്ഖതോ നോ ച അത്തതോതി ഇമിനാ ദുക്ഖാനത്താനുപസ്സനാ. സന്തോതി കിലേസസന്തതായ സന്തോ. സന്തിപദേ രതോതി നിബ്ബാനേ രതോ. ഇതി സുത്തന്തേ ചതൂസു ഠാനേസു വിപസ്സനാവ കഥിതാ, ഗാഥാസു ലോകുത്തരധമ്മോപീതി.

൭. പഠമഅഗതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൭-൧൯. സത്തമേ അഗതിഗമനാനീതി നഗതിഗമനാനി. ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതീതി ഛന്ദേന അഗതിം ഗച്ഛതി, അകത്തബ്ബം കരോതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഛന്ദാ ദോസാ ഭയാ മോഹാതി ഛന്ദേന, ദോസേന, ഭയേന, മോഹേന. അതിവത്തതീതി അതിക്കമതി. അട്ഠമം ഉത്താനമേവ. നവമേ തഥാബുജ്ഝനകാനം വസേന ദ്വീഹിപി നയേഹി കഥിതം.

൧൦. ഭത്തുദ്ദേസകസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ ഭത്തുദ്ദേസകോതി സലാകഭത്താദീനം ഉദ്ദേസകോ. കാമേസു അസംയതാതി വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമേഹി അസംയതാ. പരിസാകസടോ ച പനേസ വുച്ചതീതി അയഞ്ച പന സോ ഏവരൂപാ പരിസാകചവരോ നാമ വുച്ചതീതി അത്ഥോ. സമണേനാതി ബുദ്ധസമണേന. പരിസായ മണ്ഡോ ച പനേസ വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപാ പരിസാ വിപ്പസന്നേന പരിസാമണ്ഡോതി വുച്ചതീതി.

ചരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. ഉരുവേലവഗ്ഗോ

൧. പഠമഉരുവേലസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ ഉരുവേലായന്തി ഏത്ഥ ഉരുവേലാതി മഹാവേലാ, മഹാവാലികരാസീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഉരൂതി വാലുകാ വുച്ചതി, വേലാതി മരിയാദാ. വേലാതിക്കമനഹേതു ആഹടാ ഉരു ഉരുവേലാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അതീതേ കിര അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ ദസസഹസ്സാ കുലപുത്താ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തസ്മിം പദേസേ വിഹരന്താ ഏകദിവസം സന്നിപതിത്വാ കതികവത്തം അകംസു – ‘‘കായകമ്മവചീകമ്മാനി നാമ പരേസമ്പി പാകടാനി ഹോന്തി, മനോകമ്മം പന അപാകടം. തസ്മാ യോ കാമവിതക്കം വാ ബ്യാപാദവിതക്കം വാ വിഹിംസാവിതക്കം വാ വിതക്കേതി, തസ്സ അഞ്ഞോ ചോദകോ നാമ നത്ഥി. സോ അത്തനാവ അത്താനം ചോദേത്വാ പത്തപുടേന വാലുകം ആഹരിത്വാ ഇമസ്മിം ഠാനേ ആകിരതു, ഇദമസ്സ ദണ്ഡകമ്മ’’ന്തി. തതോ പട്ഠായ യോ താദിസം വിതക്കം വിതക്കേതി, സോ തത്ഥ പത്തപുടേന വാലുകം ആകിരതി, ഏവം തത്ഥ അനുക്കമേന മഹാവാലുകരാസി ജാതോ. തതോ നം പച്ഛിമാ ജനതാ പരിക്ഖിപിത്വാ ചേതിയട്ഠാനമകാസി, തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ഉരുവേലാതി മഹാവേലാ, മഹാവാലികരാസീതി അത്ഥോ’’തി. തമേവ സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അഥ വാ ഉരൂതി വാലുകാ വുച്ചതി, വേലാതി മരിയാദാ, വേലാതിക്കമനഹേതു ആഹടാ ഉരു ഉരുവേലാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി.

നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേതി ഉരുവേലഗാമം നിസ്സായ നേരഞ്ജരാനദീതീരേ വിഹരാമീതി ദസ്സേതി. അജപാലനിഗ്രോധേതി അജപാലകാ തസ്സ നിഗ്രോധസ്സ ഛായായ നിസീദന്തിപി തിട്ഠന്തിപി, തസ്മാ സോ അജപാലനിഗ്രോധോത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ, തസ്സ ഹേട്ഠാതി അത്ഥോ. പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോതി സമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ പഠമമേവ. ഉദപാദീതി അയം വിതക്കോ പഞ്ചമേ സത്താഹേ ഉദപാദി. കസ്മാ ഉദപാദീതി? സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണത്താ ചേവ പുബ്ബാസേവനതായ ച. തത്ഥ പുബ്ബാസേവനായ പകാസനത്ഥം തിത്തിരജാതകം ആഹരിതബ്ബം. ഹത്ഥിവാനരതിത്തിരാ കിര ഏകസ്മിം പദേസേ വിഹരന്താ ‘‘യോ അമ്ഹാകം മഹല്ലകോ, തസ്മിം സഗാരവാ വിഹരിസ്സാമാ’’തി നിഗ്രോധം ദസ്സേത്വാ ‘‘കോ നു ഖോ അമ്ഹാകം മഹല്ലകോ’’തി വീമംസന്താ തിത്തിരസ്സ മഹല്ലകഭാവം ഞത്വാ തസ്സ ജേട്ഠാപചായനകമ്മം കത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ വിഹരിത്വാ സഗ്ഗപരായണാ അഹേസും. തം കാരണം ഞത്വാ രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘യേ വുഡ്ഢമപചായന്തി, നരാ ധമ്മസ്സ കോവിദാ;

ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പാസംസാ, സമ്പരായേ ച സുഗ്ഗതീ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൩൭);

ഏവം അഹേതുകതിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തോപി തഥാഗതോ സഗാരവവാസം രോചേസി, ഇദാനി കസ്മാ ന രോചേസ്സതീതി. അഗാരവോതി അഞ്ഞസ്മിം ഗാരവരഹിതോ, കഞ്ചി ഗരുട്ഠാനേ അട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. അപ്പതിസ്സോതി പതിസ്സയരഹിതോ, കഞ്ചി ജേട്ഠകട്ഠാനേ അട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാതി ഏത്ഥ സമിതപാപബാഹിതപാപായേവ സമണബ്രാഹ്മണാ അധിപ്പേതാ. സക്കത്വാ ഗരും കത്വാതി സക്കാരഞ്ചേവ കത്വാ ഗരുകാരഞ്ച ഉപട്ഠപേത്വാ.

സദേവകേ ലോകേതിആദീസു സദ്ധിം ദേവേഹി സദേവകേ. ദേവഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ മാരബ്രഹ്മേസു ഗഹിതേസുപി മാരോ നാമ വസവത്തീ സബ്ബേസം ഉപരി വസം വത്തേതി, ബ്രഹ്മാ നാമ മഹാനുഭാവോ, ഏകങ്ഗുലിയാ ഏകസ്മിം ചക്കവാളസഹസ്സേ ആലോകം ഫരതി, ദ്വീഹി ദ്വീസു, ദസഹി അങ്ഗുലീഹി ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു ആലോകം ഫരതി. സോ ഇമിനാ സീലസമ്പന്നതരോതി വത്തും മാ ലഭന്തൂതി സമാരകേ സബ്രഹ്മകേതി വിസും വുത്തം. തഥാ സമണാ നാമ ഏകനികായാദിവസേന ബഹുസ്സുതാ സീലവന്തോ പണ്ഡിതാ, ബ്രാഹ്മണാപി വത്ഥുവിജ്ജാദിവസേന ബഹുസ്സുതാ പണ്ഡിതാ. തേ ഇമിനാ സമ്പന്നതരാതി വത്തും മാ ലഭന്തൂതി സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായാതി വുത്തം. സദേവമനുസ്സായാതി ഇദം പന നിപ്പദേസതോ ദസ്സനത്ഥം ഗഹിതമേവ ഗഹേത്വാ വുത്തം. അപിചേത്ഥ പുരിമാനി തീണി പദാനി ലോകവസേന വുത്താനി, പച്ഛിമാനി ദ്വേ പജാവസേന. സീലസമ്പന്നതരന്തി സീലേന സമ്പന്നതരം, അധികതരന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച സീലാദയോ ചത്താരോ ധമ്മാ ലോകിയലോകുത്തരാ കഥിതാ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനം ലോകിയമേവ. പച്ചവേക്ഖണഞാണമേവ ഹേതം. പാതുരഹോസീതി ‘‘അയം സത്ഥാ അവീചിതോ യാവ ഭവഗ്ഗാ സീലാദീഹി അത്തനാ അധികതരം അപസ്സന്തോ ‘മയാ പടിവിദ്ധനവലോകുത്തരധമ്മമേവ സക്കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരിസ്സാമീ’തി ചിന്തേതി, കാരണം ഭഗവാ ചിന്തേതി, അത്ഥം വുഡ്ഢിം വിസേസം ചിന്തേതി, ഗച്ഛാമിസ്സ ഉസ്സാഹം ജനേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ പുരതോ പാകടോ അഹോസി, അഭിമുഖേ അട്ഠാസീതി അത്ഥോ.

വിഹംസു വിഹരന്തി ചാതി ഏത്ഥ യോ വദേയ്യ – ‘‘വിഹരന്തീതി വചനതോ പച്ചുപ്പന്നേപി ബഹൂ ബുദ്ധാ’’തി, സോ ‘‘ഭഗവാപി ഭന്തേ ഏതരഹി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി ഇമിനാ വചനേന പടിബാഹിതബ്ബോ.

‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതി;

സദേവകസ്മിം ലോകസ്മിം, നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോ’’തി. (മഹാവ. ൧൧; മ. നി. ൨.൩൪൧) –

ആദീഹി ചസ്സ സുത്തേഹി അഞ്ഞേസം ബുദ്ധാനം അഭാവോ ദീപേതബ്ബോ. തസ്മാതി യസ്മാ സബ്ബേപി ബുദ്ധാ സദ്ധമ്മഗരുനോ, തസ്മാ. മഹത്തമഭികങ്ഖതാതി മഹന്തഭാവം പത്ഥയമാനേന. സരം ബുദ്ധാന സാസനന്തി ബുദ്ധാനം സാസനം സരന്തേന.

യതോതി യസ്മിം കാലേ. മഹത്തേന സമന്നാഗതോതി രത്തഞ്ഞുമഹത്തം വേപുല്ലമഹത്തം ബ്രഹ്മചരിയമഹത്തം ലാഭഗ്ഗമഹത്തന്തി ഇമിനാ ചതുബ്ബിധേന മഹത്തേന സമന്നാഗതോ. അഥ മേ സങ്ഘേപി ഗാരവോതി അഥ മയ്ഹം സങ്ഘേപി ഗാരവോ ജാതോ. കിസ്മിം പന കാലേ ഭഗവതാ സങ്ഘേ ഗാരവോ കതോതി? മഹാപജാപതിയാ ദുസ്സയുഗദാനകാലേ. തദാ ഹി ഭഗവാ അത്തനോ ഉപനീതം ദുസ്സയുഗം ‘‘സങ്ഘേ, ഗോതമി, ദേഹി, സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പൂജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാ’’തി വദന്തോ സങ്ഘേ ഗാരവം അകാസി നാമ.

൨. ദുതിയഉരുവേലസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ദുതിയേ സമ്ബഹുലാതി ബഹുകാ. ബ്രാഹ്മണാതി ഹുഹുക്കജാതികേന ബ്രാഹ്മണേന സദ്ധിം ആഗതാ ബ്രാഹ്മണാ. ജിണ്ണാതി ജരാജിണ്ണാ. വുഡ്ഢാതി വയോവുദ്ധാ. മഹല്ലകാതി ജാതിമഹല്ലകാ. അദ്ധഗതാതി തയോ വയേ അദ്ധേ അതിക്കന്താ. സുതമേതന്തി അമ്ഹേഹി സുതം ഏതം. തയിദം ഭോ, ഗോതമ, തഥേവാതി ഭോ, ഗോതമ, ഏതം അമ്ഹേഹി സുതകാരണം തഥാ ഏവ. തയിദം ഭോ, ഗോതമ, ന സമ്പന്നമേവാതി തം ഏതം അഭിവാദനാദിഅകരണം അനനുച്ഛവികമേവ.

അകാലവാദീതിആദീസു അകാലേ വദതീതി അകാലവാദീ. അസഭാവം വദതീതി അഭൂതവാദീ. അനത്ഥം വദതി, നോ അത്ഥന്തി അനത്ഥവാദീ. അധമ്മം വദതി, നോ ധമ്മന്തി അധമ്മവാദീ. അവിനയം വദതി, നോ വിനയന്തി അവിനയവാദീ. അനിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാതി ന ഹദയേ നിധേതബ്ബയുത്തകം വാചം ഭാസിതാ. അകാലേനാതി കഥേതും അയുത്തകാലേന. അനപദേസന്തി അപദേസരഹിതം, സാപദേസം സകാരണം കത്വാ ന കഥേതി. അപരിയന്തവതിന്തി പരിയന്തരഹിതം, ന പരിച്ഛേദം ദസ്സേത്വാ കഥേതി. അനത്ഥസംഹിതന്തി ന ലോകിയലോകുത്തരഅത്ഥനിസ്സിതം കത്വാ കഥേതി. ബാലോ ഥേരോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി അന്ധബാലോ ഥേരോതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

കാലവാദീതിആദീനി വുത്തപടിപക്ഖവസേന വേദിതബ്ബാനി. പണ്ഡിതോ ഥേരോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതത്താ പണ്ഡിതോ, ഥിരഭാവപ്പത്തിയാ ഥേരോതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

ബഹുസ്സുതോ ഹോതീതി ബഹും അസ്സ സുതം ഹോതി, നവങ്ഗം സത്ഥുസാസനം പാളിഅനുസന്ധിപുബ്ബാപരവസേന ഉഗ്ഗഹിതം ഹോതീതി അത്ഥോ. സുതധരോതി സുതസ്സ ആധാരഭൂതോ. യസ്സ ഹി ഇതോ ഗഹിതം ഇതോ പലായതി, ഛിദ്ദഘടേ ഉദകം വിയ ന തിട്ഠതി, പരിസമജ്ഝേ ഏകസുത്തം വാ ജാതകം വാ കഥേതും വാ വാചേതും വാ ന സക്കോതി, അയം ന സുതധരോ നാമ. യസ്സ പന ഉഗ്ഗഹിതം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗഹിതകാലസദിസമേവ ഹോതി, ദസപി വീസതിപി വസ്സാനി സജ്ഝായം അകരോന്തസ്സ നേവ നസ്സതി, അയം സുതധരോ നാമ. സുതസന്നിചയോതി സുതസ്സ സന്നിചയഭൂതോ. യസ്സ ഹി സുതം ഹദയമഞ്ജൂസായ സന്നിചിതം സിലായ ലേഖാ വിയ സുവണ്ണപത്തേ പക്ഖിത്തസീഹവസാ വിയ ച തിട്ഠതി, അയം സുതസന്നിചയോ നാമ. ധാതാതി ധാതാ പഗുണാ. ഏകച്ചസ്സ ഹി ഉഗ്ഗഹിതബുദ്ധവചനം ധാതം പഗുണം നിച്ചലികം ന ഹോതി, ‘‘അസുകം സുത്തം വാ ജാതകം വാ കഥേഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘സജ്ഝായിത്വാ സംസന്ദിത്വാ സമനുഗ്ഗാഹിത്വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി വദതി. ഏകച്ചസ്സ ധാതം പഗുണം ഭവങ്ഗസോതസദിസം ഹോതി, ‘‘അസുകം സുത്തം വാ ജാതകം വാ കഥേഹീ’’തി വുത്തേ ഉദ്ധരിത്വാ തമേവ കഥേതി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ധാതാ’’തി. വചസാ പരിചിതാതി സുത്തദസക-വഗ്ഗദസകപണ്ണാസദസകവസേന വാചായ സജ്ഝായിതാ. മനസാനുപേക്ഖിതാതി ചിത്തേന അനുപേക്ഖിതാ. യസ്സ വാചായ സജ്ഝായിതം ബുദ്ധവചനം മനസാ ചിന്തേന്തസ്സ തത്ഥ തത്ഥ പാകടം ഹോതി, മഹാദീപം ജാലേത്വാ ഠിതസ്സ രൂപഗതം വിയ പഞ്ഞായതി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാതി അത്ഥതോ ച കാരണതോ ച പഞ്ഞായ സുപ്പടിവിദ്ധാ.

ആഭിചേതസികാനന്തി അഭിചേതോതി അഭിക്കന്തം വിസുദ്ധം ചിത്തം വുച്ചതി, അധിചിത്തം വാ, അഭിചേതസി ജാതാനി ആഭിചേതസികാനി, അഭിചേതോസന്നിസ്സിതാനീതി വാ ആഭിചേതസികാനി. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനന്തി ദിട്ഠധമ്മേ സുഖവിഹാരാനം. ദിട്ഠധമ്മോതി പച്ചക്ഖോ അത്തഭാവോ വുച്ചതി, തത്ഥ സുഖവിഹാരഭൂതാനന്തി അത്ഥോ. രൂപാവചരജ്ഝാനാനമേതം അധിവചനം. താനി ഹി അപ്പേത്വാ നിസിന്നാ ഝായിനോ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അസംകിലിട്ഠനേക്ഖമ്മസുഖം വിന്ദന്തി, തസ്മാ ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനീ’’തി വുച്ചതി. നികാമലാഭീതി നികാമേന ലാഭീ, അത്തനോ ഇച്ഛാവസേന ലാഭീ, ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതും സമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. അകിച്ഛലാഭീതി സുഖേനേവ പച്ചനീകധമ്മേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ സമാപജ്ജിതും സമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. അകസിരലാഭീതി അകസിരാനം ലാഭീ വിപുലാനം, യഥാപരിച്ഛേദേന വുട്ഠാതും സമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. ഏകച്ചോ ഹി ലാഭീയേവ ഹോതി, ന പന ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സക്കോതി സമാപജ്ജിതും. ഏകച്ചോ സക്കോതി തഥാസമാപജ്ജിതും, പാരിപന്ഥികേ ച പന കിച്ഛേന വിക്ഖമ്ഭേതി. ഏകച്ചോ തഥാ ച സമാപജ്ജതി, പാരിപന്ഥികേ ച അകിച്ഛേനേവ വിക്ഖമ്ഭേതി, ന സക്കോതി നാളികയന്തം വിയ യഥാപരിച്ഛേദേയേവ വുട്ഠാതും. യസ്സ പന അയം തിവിധാപി സമ്പദാ അത്ഥി, സോ ‘‘അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’തി വുച്ചതി. ആസവാനം ഖയാതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. ഏവമിധ സീലമ്പി ബാഹുസച്ചമ്പി ഖീണാസവസ്സേവ സീലം ബാഹുസച്ചഞ്ച, ഝാനാനിപി ഖീണാസവസ്സേവ വളഞ്ജനകജ്ഝാനാനി കഥിതാനി. ‘‘ആസവാനം ഖയാ’’തിആദീഹി പന അരഹത്തം കഥിതം. ഫലേന ചേത്ഥ മഗ്ഗകിച്ചം പകാസിതന്തി വേദിതബ്ബം.

ഉദ്ധതേനാതി ഉദ്ധച്ചസഹഗതേന. സമ്ഫന്തി പലാപകഥം. അസമാഹിതസങ്കപ്പോതി അട്ഠപിതസങ്കപ്പോ. മഗോതി മഗസദിസോ. ആരാതി ദൂരേ. ഥാവരേയ്യമ്ഹാതി ഥാവരഭാവതോ. പാപദിട്ഠീതി ലാമകദിട്ഠി. അനാദരോതി ആദരരഹിതോ. സുതവാതി സുതേന ഉപഗതോ. പടിഭാനവാതി ദുവിധേന പടിഭാനേന സമന്നാഗതോ. പഞ്ഞായത്ഥം വിപസ്സതീതി സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ചതുന്നം സച്ചാനം അത്ഥം വിനിവിജ്ഝിത്വാ പസ്സതി. പാരഗൂ സബ്ബധമ്മാനന്തി സബ്ബേസം ഖന്ധാദിധമ്മാനം പാരം ഗതോ, അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ, പരിഞ്ഞാപാരഗൂ, പഹാനപാരഗൂ, ഭാവനാപാരഗൂ, സച്ഛികിരിയാപാരഗൂ, സമാപത്തിപാരഗൂതി ഏവം ഛബ്ബിധേന പാരഗമനേന സബ്ബധമ്മാനം പാരം പരിയോസാനം ഗതോ. അഖിലോതി രാഗഖിലാദിവിരഹിതോ. പടിഭാനവാതി ദുവിധേനേവ പടിഭാനേന സമന്നാഗതോ. ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലീതി സകലബ്രഹ്മചരിയോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൩. ലോകസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ ലോകോതി ദുക്ഖസച്ചം. അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ഞാതോ പച്ചക്ഖോ കതോ. ലോകസ്മാതി ദുക്ഖസച്ചതോ. പഹീനോതി മഹാബോധിമണ്ഡേ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന പഹീനോ. തഥാഗതസ്സ ഭാവിതാതി തഥാഗതേന ഭാവിതാ.

ഏവം ഏത്തകേന ഠാനേന ചതൂഹി സച്ചേഹി അത്തനോ ബുദ്ധഭാവം കഥേത്വാ ഇദാനി തഥാഗതഭാവം കഥേതും യം, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദിട്ഠന്തി രൂപായതനം. സുതന്തി സദ്ദായതനം. മുതന്തി പത്വാ ഗഹേതബ്ബതോ ഗന്ധായതനം രസായതനം ഫോട്ഠബ്ബായതനം. വിഞ്ഞാതന്തി സുഖദുക്ഖാദി ധമ്മാരമ്മണം. പത്തന്തി പരിയേസിത്വാ വാ അപരിയേസിത്വാ വാ പത്തം. പരിയേസിതന്തി പത്തം വാ അപ്പത്തം വാ പരിയേസിതം. അനുവിചരിതം മനസാതി ചിത്തേന അനുസഞ്ചരിതം.

തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധന്തി ഇമിനാ ഏതം ദസ്സേതി – യം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ നീലം പീതകന്തിആദി രൂപാരമ്മണം ചക്ഖുദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, ‘‘അയം സത്തോ ഇമസ്മിം ഖണേ ഇമം നാമ രൂപാരമ്മണം ദിസ്വാ സുമനോ വാ ദുമ്മനോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ ജാതോ’’തി സബ്ബം തഥാഗതസ്സ ഏവം അഭിസമ്ബുദ്ധം. തഥാ യം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ഭേരിസദ്ദോ മുദിങ്ഗസദ്ദോതിആദി സദ്ദാരമ്മണം സോതദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, മൂലഗന്ധോ തചഗന്ധോതിആദി ഗന്ധാരമ്മണം ഘാനദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, മൂലരസോ ഖന്ധരസോതിആദി രസാരമ്മണം ജിവ്ഹാദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, കക്ഖളം മുദുകന്തിആദി പഥവീധാതുതേജോധാതുവായോധാതുഭേദം ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം കായദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, ‘‘അയം സത്തോ ഇമസ്മിം ഖണേ ഇമം നാമ ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം ഫുസിത്വാ സുമനോ വാ ദുമ്മനോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ ജാതോ’’തി സബ്ബം തഥാഗതസ്സ ഏവം അഭിസമ്ബുദ്ധം. തഥാ യം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സുഖദുക്ഖാദിഭേദം ധമ്മാരമ്മണം മനോദ്വാരസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, ‘‘അയം സത്തോ ഇമസ്മിം ഖണേ ഇമം നാമ ധമ്മാരമ്മണം വിജാനിത്വാ സുമനോ വാ ദുമ്മനോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ ജാതോ’’തി സബ്ബം തഥാഗതസ്സ ഏവം അഭിസമ്ബുദ്ധം. യഞ്ഹി, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം സബ്ബസത്താനം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം, തത്ഥ തഥാഗതേന അദിട്ഠം വാ അസുതം വാ അമുതം വാ അവിഞ്ഞാതം വാ നത്ഥി, ഇമസ്സ പന മഹാജനസ്സ പരിയേസിത്വാ അപ്പത്തമ്പി അത്ഥി, അപരിയേസിത്വാ അപ്പത്തമ്പി അത്ഥി, പരിയേസിത്വാ പത്തമ്പി അത്ഥി, അപരിയേസിത്വാ പത്തമ്പി അത്ഥി, സബ്ബമ്പി തഥാഗതസ്സ അപ്പത്തം നാമ നത്ഥി ഞാണേന അസച്ഛികതം.

തസ്മാ തഥാഗതോതി വുച്ചതീതി യം യഥാ ലോകേന ഗതം, തസ്സ തഥേവ ഗതത്താ തഥാഗതോതി വുച്ചതി. പാളിയം പന ‘‘അഭിസമ്ബുദ്ധ’’ന്തി വുത്തം, തം ഗതസദ്ദേന ഏകത്ഥം. ഇമിനാ നയേന സബ്ബവാരേസു തഥാഗതോതി നിഗമസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തസ്സ യുത്തി ഏകപുഗ്ഗലവണ്ണനായം തഥാഗതസദ്ദവിത്ഥാരേ വുത്തായേവ. അപിചേത്ഥ അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ. ദക്ഖതീതി ദസോ. വസം വത്തേതീതി വസവത്തീ.

സബ്ബം ലോകം അഭിഞ്ഞാതി തേധാതുകം ലോകസന്നിവാസം ജാനിത്വാ. സബ്ബം ലോകേ യഥാതഥന്തി തസ്മിം തേധാതുകലോകസന്നിവാസേ യംകിഞ്ചി നേയ്യം, സബ്ബം തം യഥാതഥം അവിപരീതം ജാനിത്വാ. വിസംയുത്തോതി ചതുന്നം യോഗാനം പഹാനേന വിസംയുത്തോ. അനൂപയോതി തണ്ഹാദിട്ഠിഉപയേഹി വിരഹിതോ. സബ്ബാഭിഭൂതി രൂപാദീനി സബ്ബാരമ്മണാനി അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ. ധീരോതി ധിതിസമ്പന്നോ. സബ്ബഗന്ഥപ്പമോചനോതി സബ്ബേ ചത്താരോപി ഗന്ഥേ മോചേത്വാ ഠിതോ. ഫുട്ഠസ്സാതി ഫുട്ഠാ അസ്സ. ഇദഞ്ച കരണത്ഥേ സാമിവചനം. പരമാ സന്തീതി നിബ്ബാനം. തഞ്ഹി തേന ഞാണഫുസനേന ഫുട്ഠം. തേനേവാഹ – നിബ്ബാനം അകുതോഭയന്തി. അഥ വാ പരമാസന്തീതി ഉത്തമാ സന്തി. കതരാ സാതി? നിബ്ബാനം. യസ്മാ പന നിബ്ബാനേ കുതോചി ഭയം നത്ഥി, തസ്മാ തം അകുതോഭയന്തി വുച്ചതി. വിമുത്തോ ഉപധിസങ്ഖയേതി ഉപധിസങ്ഖയസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ തദാരമ്മണായ ഫലവിമുത്തിയാ വിമുത്തോ. സീഹോ അനുത്തരോതി പരിസ്സയാനം സഹനട്ഠേന കിലേസാനഞ്ച ഹിംസനട്ഠേന തഥാഗതോ അനുത്തരോ സീഹോ നാമ. ബ്രഹ്മന്തി സേട്ഠം. ഇതീതി ഏവം തഥാഗതസ്സ ഗുണേ ജാനിത്വാ. സങ്ഗമ്മാതി സമാഗന്ത്വാ. തം നമസ്സന്തീതി തം തഥാഗതം തേ സരണം ഗതാ നമസ്സന്തി. ഇദാനി യം വദന്താ തേ നമസ്സന്തി, തം ദസ്സേതും ദന്തോതിആദി വുത്തം. തം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൪. കാളകാരാമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ചതുത്ഥം അത്ഥുപ്പത്തിയം നിക്ഖിത്തം. കതരായ അത്ഥുപ്പത്തിയന്തി? ദസബലഗുണകഥായ. അനാഥപിണ്ഡികസ്സ കിര ധീതാ ചൂളസുഭദ്ദാ ‘‘സാകേതനഗരേ കാളകസേട്ഠിപുത്തസ്സ ഗേഹം ഗച്ഛിസ്സാമീ’’തി സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അഹം മിച്ഛാദിട്ഠികകുലം ഗച്ഛാമി. സചേ തത്ഥ സക്കാരം ലഭിസ്സാമി, ഏകസ്മിം പുരിസേ പേസിയമാനേ പപഞ്ചോ ഭവിസ്സതി, മം ആവജ്ജേയ്യാഥ ഭഗവാ’’തി പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ അഗമാസി. സേട്ഠി ‘‘സുണിസാ മേ ആഗതാ’’തി മങ്ഗലം കരോന്തോവ ബഹും ഖാദനീയഭോജനീയം പടിയാദേത്വാ പഞ്ച അചേലകസതാനി നിമന്തേസി. സോ തേസു നിസിന്നേസു ‘‘ധീതാ മേ ആഗന്ത്വാ അരഹന്തേ വന്ദതൂ’’തി ചൂളസുഭദ്ദായ പേസേസി. ആഗതഫലാ അരിയസാവികാ അരഹന്തേതി വുത്തമത്തേയേവ ‘‘ലാഭാ വത മേ’’തി ഉട്ഠഹിത്വാ ഗതാ തേ നിസ്സിരികദസ്സനേ അചേലകേ ദിസ്വാവ ‘‘സമണാ നാമ ന ഏവരൂപാ ഹോന്തി, താത, യേസം നേവ അജ്ഝത്തം ഹിരീ, ന ബഹിദ്ധാ ഓത്തപ്പം അത്ഥീ’’തി വത്വാ ‘‘ന ഇമേ സമണാ, ധീധീ’’തി ഖേളം പാതേത്വാ നിവത്തിത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ഗതാ.

തതോ അചേലകാ ‘‘മഹാസേട്ഠി കുതോ തേ ഏവരൂപാ കാലകണ്ണീ ലദ്ധാ, കിം സകലജമ്ബുദീപേ അഞ്ഞാ ദാരികാ നത്ഥീ’’തി സേട്ഠിം പരിഭാസിംസു. സോ ‘‘ആചരിയാ ജാനിത്വാ വാ കതം ഹോതു അജാനിത്വാ വാ, അഹമേത്ഥ ജാനിസ്സാമീ’’തി അചേലകേ ഉയ്യോജേത്വാ സുഭദ്ദായ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘അമ്മ, കസ്മാ ഏവരൂപം അകാസി, കസ്മാ അരഹന്തേ ലജ്ജാപേസീ’’തി ആഹ. താത, അരഹന്താ നാമ ഏവരൂപാ ന ഹോന്തീതി. അഥ നം സോ ആഹ –

‘‘കീദിസാ സമണാ തുയ്ഹം, ബാള്ഹം ഖോ നേ പസംസസി;

കിംസീലാ കിംസമാചാരാ, തം മേ അക്ഖാഹി പുച്ഛിതാ’’തി.

സാ ആഹ –

‘‘സന്തിന്ദ്രിയാ സന്തമനാ, സന്തതേജാ ഗുണമഗ്ഗസണ്ഠിതാ;

ഓക്ഖിത്തചക്ഖൂ മിതഭാണീ, താദിസാ സമണാ മമ.

‘‘വസന്തി വനമോഗയ്ഹ, നാഗോ ഛേത്വാവ ബന്ധനം;

ഏകകിയാ അദുതിയാ, താദിസാ സമണാ മമാ’’തി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ സേട്ഠിസ്സ പുരേ ഠത്വാ തിണ്ണം രതനാനം ഗുണം കഥേസി. സേട്ഠി തസ്സാ വചനം സുത്വാ ‘‘യദി ഏവം, തവ സമണേ ആനേത്വാ മങ്ഗലം കരോമാ’’തി. സാ പുച്ഛി ‘‘കദാ കരിസ്സഥ, താതാ’’തി. സേട്ഠി ചിന്തേസി – ‘‘കതിപാഹച്ചയേനാതി വുത്തേ പേസേത്വാ പക്കോസാപേയ്യാ’’തി. അഥ നം ‘‘സ്വേ അമ്മാ’’തി ആഹ. സാ സായന്ഹസമയേ ഉപരിപാസാദം ആരുയ്ഹ മഹന്തം പുപ്ഫസമുഗ്ഗം ഗഹേത്വാ സത്ഥു ഗുണേ അനുസ്സരിത്വാ അട്ഠ പുപ്ഫമുട്ഠിയോ ദസബലസ്സ വിസ്സജ്ജേത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ നമസ്സമാനാ അട്ഠാസി. ഏവഞ്ച അവച – ‘‘ഭഗവാ സ്വേ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി. താനി പുപ്ഫാനി ഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ മത്ഥകേ വിതാനം ഹുത്വാ അട്ഠംസു. സത്ഥാ ആവജ്ജേന്തോ തം കാരണം അദ്ദസ. ധമ്മദേസനാപരിയോസാനേ അനാഥപിണ്ഡികമഹാസേട്ഠി ദസബലം വന്ദിത്വാ ‘‘സ്വേ, ഭന്തേ, പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം മമ ഗേഹേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. ചൂളസുഭദ്ദായ നിമന്തിതമ്ഹ സേട്ഠീതി. ന, ഭന്തേ, കഞ്ചി ആഗതം പസ്സാമാതി. ആമ, സേട്ഠി, സദ്ധാ പന ഉപാസികാ ദൂരേ യോജനസതമത്ഥകേപി യോജനസഹസ്സമത്ഥകേപി ഠിതാ ഹിമവന്തോ വിയ പഞ്ഞായതീതി വത്വാ –

‘‘ദൂരേ സന്തോ പകാസേന്തി, ഹിമവന്തോവ പബ്ബതോ;

അസന്തേത്ഥ ന ദിസ്സന്തി, രത്തിം ഖിത്താ യഥാ സരാ’’തി. (ധ. പ. ൩൦൪) –

ഇമം ഗാഥമാഹ. അനാഥപിണ്ഡികോ ‘‘ഭന്തേ, മമ, ധീതു സങ്ഗഹം കരോഥാ’’തി വന്ദിത്വാ പക്കാമി.

സത്ഥാ ആനന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘അഹം, ആനന്ദ, സാകേതം ഗമിസ്സാമി, പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം സലാകം ദേഹി. ദദന്തോ ച ഛളഭിഞ്ഞാനംയേവ ദദേയ്യാസീ’’തി. ഥേരോ തഥാ അകാസി. ചൂളസുഭദ്ദാ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ ചിന്തേസി – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ ബഹുകിച്ചാ ബഹുകരണീയാ, മം സല്ലക്ഖേയ്യ വാ ന വാ, കിം നു ഖോ കരിസ്സാമീ’’തി. തസ്മിം ഖണേ വേസ്സവണോ മഹാരാജാ ചൂളസുഭദ്ദായ കഥേസി – ‘‘ഭദ്ദേ, മാ ഖോ ത്വം വിമനാ അഹോസി, മാ ദുമ്മനാ. അധിവുത്ഥം തേ ഭഗവതാ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. സാ തുട്ഠപഹട്ഠാ ദാനമേവ സംവിദഹി. സക്കോപി ഖോ ദേവരാജാ വിസ്സകമ്മം ആമന്തേസി – ‘‘താത, ദസബലോ ചൂളസുഭദ്ദായ സന്തികം സാകേതനഗരം ഗച്ഛിസ്സതി, പഞ്ച കൂടാഗാരസതാനി മാപേഹീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. സത്ഥാ പഞ്ചഹി ഛളഭിഞ്ഞസതേഹി പരിവുതോ കൂടാഗാരയാനേന മണിവണ്ണം ആകാസം വിലിഖന്തോ വിയ സാകേതനഗരം അഗമാസി.

സുഭദ്ദാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം ദത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം സസുരപക്ഖോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ, സാധു തേസം അനുച്ഛവികധമ്മം കഥേഥാ’’തി. സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. കാളകസേട്ഠി സോതാപന്നോ ഹുത്വാ അത്തനോ ഉയ്യാനം ദസബലസ്സ അദാസി. അചേലകാ ‘‘അമ്ഹാകം പഠമം ദിന്ന’’ന്തി നിക്ഖമിതും ന ഇച്ഛന്തി. ‘‘ഗച്ഛഥ നീഹരിതബ്ബനിയാമേന തേ നീഹരഥാ’’തി സബ്ബേ നീഹരാപേത്വാ തത്ഥേവ സത്ഥു വിഹാരം കാരേത്വാ ബ്രഹ്മദേയ്യം കത്വാ ഉദകം പാതേസി. സോ കാളകേന കാരിതതായ കാളകാരാമോ നാമ ജാതോ. ഭഗവാ തസ്മിം സമയേ തത്ഥ വിഹരതി. തേന വുത്തം – ‘‘സാകേതേ വിഹരതി കാളകാരാമേ’’തി.

ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി പഞ്ചസതേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി. തേ കിര സാകേതനഗരവാസിനോ കുലപുത്താ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ഉപട്ഠാനസാലായ നിസിന്നാ ‘‘അഹോ ബുദ്ധഗുണാ നാമ മഹന്താ, ഏവരൂപം നാമ മിച്ഛാദിട്ഠികം കാളകസേട്ഠിം ദിട്ഠിതോ മോചേത്വാ സോതാപത്തിഫലം പാപേത്വാ സകലനഗരം സത്ഥാരാ ദേവലോകസദിസം കത’’ന്തി ദസബലസ്സ ഗുണം കഥേന്തി. സത്ഥാ തേസം ഗുണം കഥേന്താനം ചിത്തം ഉപപരിക്ഖിത്വാ – ‘‘മയി ഗതേ മഹതീ ദേസനാ സമുട്ഠിസ്സതി, ദേസനാപരിയോസാനേ ച ഇമേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിസ്സന്തി, മഹാപഥവീ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ കമ്പിസ്സതീ’’തി ധമ്മസഭം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ തേ ഭിക്ഖൂ ആദിം കത്വാ യം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകസ്സ ലോകസ്സാതി ഇമം ദേസനം ആരഭി. ഏവമിദം സുത്തം ഗുണകഥായ നിക്ഖിത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ ‘‘തമഹം ജാനാമീ’’തി പദപരിയോസാനേ മഹാപഥവീ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ അകമ്പിത്ഥ. അബ്ഭഞ്ഞാസിന്തി അഭിഅഞ്ഞാസിം, ജാനിന്തി അത്ഥോ. വിദിതന്തി പാകടം കത്വാ ഞാതം. ഇമിനാ ഏതം ദസ്സേതി – അഞ്ഞേ ജാനന്തിയേവ, മയാ പന പാകടം കത്വാ വിദിതന്തി. ഇമേഹി തീഹി പദേഹി സബ്ബഞ്ഞുതഭൂമി നാമ കഥിതാ. തം തഥാഗതോ ന ഉപട്ഠാസീതി തം ഛദ്വാരികം ആരമ്മണം തഥാഗതോ തണ്ഹായ വാ ദിട്ഠിയാ വാ ന ഉപട്ഠാസി ന ഉപഗഞ്ഛി. അയഞ്ഹി പസ്സതി ഭഗവാ ചക്ഖുനാ രൂപം, ഛന്ദരാഗോ ഭഗവതോ നത്ഥി, സുവിമുത്തചിത്തോ സോ ഭഗവാ. സുണാതി ഭഗവാ സോതേന സദ്ദം. ഘായതി ഭഗവാ ഘാനേന ഗന്ധം. സായതി ഭഗവാ ജിവ്ഹായ രസം. ഫുസതി ഭഗവാ കായേന ഫോട്ഠബ്ബം. വിജാനാതി ഭഗവാ മനസാ ധമ്മം, ഛന്ദരാഗോ ഭഗവതോ നത്ഥി, സുവിമുത്തചിത്തോ സോ ഭഗവാ. തേന വുത്തം – ‘‘തം തഥാഗതോ ന ഉപട്ഠാസീ’’തി. ഇമിനാ പദേന ഖീണാസവഭൂമി കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ.

തം മമസ്സ മുസാതി തം മേ വചനം മുസാവാദോ നാമ ഭവേയ്യ. തം പസ്സ താദിസമേവാതി തമ്പി മുസാവാദോ ഭവേയ്യ. തം മമസ്സ കലീതി തം വചനം മയ്ഹം ദോസോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ സച്ചഭൂമി നാമ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ.

ദട്ഠാ ദട്ഠബ്ബന്തി ദിസ്വാ ദട്ഠബ്ബം. ദിട്ഠം ന മഞ്ഞതീതി തം ദിട്ഠം രൂപായതനം ‘‘അഹം മഹാജനേന ദിട്ഠമേവ പസ്സാമീ’’തി തണ്ഹാമാനദിട്ഠീഹി ന മഞ്ഞതി. അദിട്ഠം ന മഞ്ഞതീതി ‘‘അഹം മഹാജനേന അദിട്ഠമേവ ഏതം പസ്സാമീ’’തി ഏവമ്പി തണ്ഹാദീഹി മഞ്ഞനാഹി ന മഞ്ഞതി. ദട്ഠബ്ബം ന മഞ്ഞതീതി ‘‘മഹാജനേന ദിട്ഠം പസ്സാമീ’’തി ഏവമ്പി താഹി മഞ്ഞനാഹി ന മഞ്ഞതി. ദട്ഠബ്ബഞ്ഹി അദിട്ഠമ്പി ഹോതിയേവ. ഏവരൂപാനി ഹി വചനാനി തീസുപി കാലേസു ലബ്ഭന്തി, തേനസ്സ അത്ഥോ വുത്തോ. ദട്ഠാരം ന മഞ്ഞതീതി പസ്സിതാരം ഏകസത്തം നാമ താഹി മഞ്ഞനാഹി ന മഞ്ഞതീതി അത്ഥോ. സേസട്ഠാനേസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമിനാ ഏത്തകേന ഠാനേന സുഞ്ഞതാഭൂമി നാമ കഥിതാ.

ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ. താദീയേവ താദീതി താദിതാ നാമ ഏകസദിസതാ. തഥാഗതോ ച യാദിസോ ലാഭാദീസു, താദിസോവ അലാഭാദീസു. തേന വുത്തം – ‘‘ലാഭേപി താദീ, അലാഭേപി താദീ. യസേപി താദീ, അയസേപി താദീ. നിന്ദായപി താദീ, പസംസായപി താദീ. സുഖേപി താദീ, ദുക്ഖേപി താദീ’’തി (മഹാനി. ൩൮, ൧൯൨). ഇമായ താദിതായ താദീ. തമ്ഹാ ച പന താദിമ്ഹാതി തതോ തഥാഗതതാദിതോ അഞ്ഞോ ഉത്തരിതരോ വാ പണീതതരോ വാ താദീ നത്ഥീതി ഏത്താവതാ താദിഭൂമി നാമ കഥിതാ. ഇമാഹി പഞ്ചഭൂമീഹി ദേസനം നിട്ഠാപേന്തസ്സ പഞ്ചസുപി ഠാനേസു മഹാപഥവീ സക്ഖിഭാവേന അകമ്പിത്ഥ. ദേസനാപരിയോസാനേ തേ പഞ്ചസതേ അധുനാപബ്ബജിതേ കുലപുത്തേ ആദിം കത്വാ തം ഠാനം പത്താനം ദേവമനുസ്സാനം ചതുരാസീതി പാണസഹസ്സാനി അമതപാനം പിവിംസു.

ഭഗവാപി സുത്തം നിട്ഠാപേത്വാ ഗാഥാഹി കൂടം ഗണ്ഹന്തോ യംകിഞ്ചീതിആദിമാഹ. തത്ഥ അജ്ഝോസിതം സച്ചമുതം പരേസന്തി പരേസം സദ്ധായ പരപത്തിയായനായ സച്ചമുതന്തി മഞ്ഞിത്വാ അജ്ഝോസിതം ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠാപേത്വാ ഗഹിതം. സയസംവുതേസൂതി സയമേവ സംവരിത്വാ പിയായിത്വാ ഗഹിതഗഹണേസു, ദിട്ഠിഗതികേസൂതി അത്ഥോ. ദിട്ഠിഗതികാ ഹി സയം സംവുതാതി വുച്ചന്തി. സച്ചം മുസാ വാപി പരം ദഹേയ്യാതി തേസു സയം സംവുതസങ്ഖാതേസു ദിട്ഠിഗതികേസു തഥാഗതോ താദീ തേസം ഏകമ്പി വചനം ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ഏവം സച്ചം മുസാ വാപി പരം ഉത്തമം കത്വാ ന ഓദഹേയ്യ, ന സദ്ദഹേയ്യ, ന പത്തിയായേയ്യ. ഏതഞ്ച സല്ലന്തി ഏതം ദിട്ഠിസല്ലം. പടികച്ച ദിസ്വാതി പുരേതരം ബോധിമൂലേയേവ ദിസ്വാ. വിസത്താതി ലഗ്ഗാ ലഗിതാ പലിബുദ്ധാ. ജാനാമി പസ്സാമി തഥേവ ഏതന്തി യഥായം പജാ അജ്ഝോസിതാ ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠാപേത്വാ വിസത്താ ലഗ്ഗാ ലഗിതാ, ഏവം അഹമ്പി ജാനാമി പസ്സാമി. തഥാ ഏവം യഥാ ഏതായ പജായ ഗഹിതന്തി ഏവം അജ്ഝോസിതം നത്ഥി തഥാഗതാനന്തി അത്ഥോ.

൫. ബ്രഹ്മചരിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. പഞ്ചമേ ജനകുഹനത്ഥന്തി തീഹി കുഹനവത്ഥൂഹി ജനസ്സ കുഹനത്ഥായ. ന ജനലപനത്ഥന്തി ന ജനസ്സ ഉപലാപനത്ഥം. ന ലാഭസക്കാരസിലോകാനിസംസത്ഥന്തി ന ചീവരാദിഥുതിവചനത്ഥം. ന ഇതിവാദപ്പമോക്ഖാനിസംസത്ഥന്തി ന തേന തേന കാരണേന കതവാദാനിസംസത്ഥം, ന വാദസ്സ പമോക്ഖാനിസംസത്ഥം. ന ഇതി മം ജനോ ജാനാതൂതി ന ‘‘ഏവം കിര ഏസ ഭിക്ഖു, ഏവം കിര ഏസ ഭിക്ഖൂ’’തി ജനസ്സ ജാനനത്ഥായ. സംവരത്ഥന്തി പഞ്ചഹി സംവരേഹി സംവരണത്ഥായ. പഹാനത്ഥന്തി തീഹി പഹാനേഹി പജഹനത്ഥായ. വിരാഗത്ഥന്തി രാഗാദീനം വിരജ്ജനത്ഥായ. നിരോധത്ഥന്തി തേസംയേവ നിരുജ്ഝനത്ഥായ. അനീതിഹന്തി ഇതിഹപരിവജ്ജിതം, അപരപത്തിയന്തി അത്ഥോ. നിബ്ബാനോഗധഗാമിനന്തി നിബ്ബാനസ്സ അന്തോഗാമിനം. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയഞ്ഹി നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കരിത്വാ നിബ്ബാനസ്സ അന്തോയേവ വത്തതി പവത്തതി. പടിപജ്ജന്തീതി ദുവിധമ്പി പടിപജ്ജന്തി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥേത്വാ ഗാഥാസു വിവട്ടമേവ കഥിതം.

൬. കുഹസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ഛട്ഠേ കുഹാതി കുഹകാ. ഥദ്ധാതി കോധേന ച മാനേന ച ഥദ്ധാ. ലപാതി ഉപലാപകാ. സിങ്ഗീതി ‘‘തത്ഥ കതമം സിങ്ഗം, യം സിങ്ഗം സിങ്ഗാരതാ ചാതുരതാ ചാതുരിയം പരിക്ഖത്തതാ പാരിക്ഖത്തിയ’’ന്തി (വിഭ. ൮൫൨) ഏവം വുത്തേഹി സിങ്ഗസദിസേഹി പാകടകിലേസേഹി സമന്നാഗതാ. ഉന്നളാതി ഉഗ്ഗതനളാ തുച്ഛമാനം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതാ. അസമാഹിതാതി ചിത്തേകഗ്ഗമത്തസ്സാപി അലാഭിനോ. ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ മാമകാതി തേ മയ്ഹം ഭിക്ഖൂ മമ സന്തകാ ന ഹോന്തി. ‘‘തേ മയ്ഹ’’ന്തി ഇദം പന സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതത്താ വുത്തം. തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ മാമകാതി ഇധാപി മേതി അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതത്താ വദതി, സമ്മാപടിപന്നത്താ പന ‘‘മാമകാ’’തി ആഹ. വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തീതി സീലാദീഹി ഗുണേഹി വഡ്ഢനതോ വുദ്ധിം, നിച്ചലഭാവേന വിരൂള്ഹിം, സബ്ബത്ഥ പത്ഥടതായ വേപുല്ലം പാപുണന്തി. തേ പനേതേ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ വിരുഹന്തി, അരഹത്തഫലം പത്തേ വിരൂള്ഹാ നാമ ഹോന്തി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേപി ഗാഥാസുപി വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതം.

൭. സന്തുട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സത്തമേ അപ്പാനീതി പരിത്താനി. സുലഭാനീതി സുഖേന ലദ്ധബ്ബാനി, യത്ഥ കത്ഥചി സക്കാ ഹോന്തി ലഭിതും. അനവജ്ജാനീതി നിദ്ദോസാനി. പിണ്ഡിയാലോപഭോജനന്തി ജങ്ഘാപിണ്ഡിയബലേന ചരിത്വാ ആലോപമത്തം ലദ്ധം ഭോജനം. പൂതിമുത്തന്തി യംകിഞ്ചി മുത്തം. യഥാ ഹി സുവണ്ണവണ്ണോപി കായോ പൂതികായോതി വുച്ചതി, ഏവം അഭിനവമ്പി മുത്തം പൂതിമുത്തമേവ.

വിഘാതോതി വിഗതഘാതോ, ചിത്തസ്സ ദുക്ഖം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ദിസാ നപ്പടിഹഞ്ഞതീതി യസ്സ ഹി ‘‘അസുകട്ഠാനം നാമ ഗതോ ചീവരാദീനി ലഭിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ദിസാ പടിഹഞ്ഞതി നാമ. യസ്സ ഏവം ന ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ നപ്പടിഹഞ്ഞതി നാമ. ധമ്മാതി പടിപത്തിധമ്മാ. സാമഞ്ഞസ്സാനുലോമികാതി സമണധമ്മസ്സ അനുലോമാ. അധിഗ്ഗഹിതാതി സബ്ബേതേ തുട്ഠചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അധിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി അന്തോഗതാ ന പരിബാഹിരാതി.

൮. അരിയവംസസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. അട്ഠമസ്സ അജ്ഝാസയികോ നിക്ഖേപോ. ഇമം കിര മഹാഅരിയവംസസുത്തന്തം ഭഗവാ ജേതവനമഹാവിഹാരേ ധമ്മസഭായം പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ അത്തനോപി പരപുഗ്ഗലാനമ്പി അജ്ഝാസയവസേന പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാനി ചത്താലീസ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനി, ‘‘ഭിക്ഖവേ’’തി ആമന്തേത്വാ ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, അരിയവംസാതി ആരഭി. തത്ഥ അരിയവംസാതി അരിയാനം വംസാ. യഥാ ഹി ഖത്തിയവംസോ ബ്രാഹ്മണവംസോ വേസ്സവംസോ സുദ്ദവംസോ സമണവംസോ കുലവംസോ രാജവംസോ, ഏവം അയമ്പി അട്ഠമോ അരിയവംസോ അരിയതന്തി അരിയപവേണീ നാമ ഹോതി. സോ ഖോ പനായം അരിയവംസോ ഇമേസം വംസാനം മൂലഗന്ധാദീനം കാളാനുസാരിഗന്ധാദയോ വിയ അഗ്ഗമക്ഖായതി.

കേ പന തേ അരിയാ, യേസം ഏതേ വംസാതി? അരിയാ വുച്ചന്തി ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച തഥാഗതസാവകാ ച, ഏതേസം അരിയാനം വംസാതി അരിയവംസാ. ഇതോ പുബ്ബേ ഹി സതസഹസ്സകപ്പാധികാനം ചതുന്നം അസങ്ഖ്യേയ്യാനം മത്ഥകേ തണ്ഹങ്കരോ, മേധങ്കരോ, സരണങ്കരോ, ദീപങ്കരോതി ചത്താരോ ബുദ്ധാ ഉപ്പന്നാ, തേ അരിയാ, തേസം അരിയാനം വംസാതി അരിയവംസാ. തേസം ബുദ്ധാനം പരിനിബ്ബാനതോ അപരഭാഗേ അസങ്ഖ്യേയ്യം അതിക്കമിത്വാ കോണ്ഡഞ്ഞോ നാമ ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ…പേ… ഇമസ്മിം കപ്പേ കകുസന്ധോ, കോണാഗമനോ, കസ്സപോ, അമ്ഹാകം ഭഗവാ ഗോതമോതി ചത്താരോ ബുദ്ധാ ഉപ്പന്നാ, തേസം അരിയാനം വംസാതി അരിയവംസാ. അപിച അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം സബ്ബബുദ്ധ-പച്ചേകബുദ്ധ-ബുദ്ധസാവകാനം അരിയാനം വംസാതി അരിയവംസാ.

തേ ഖോ പനേതേ അഗ്ഗഞ്ഞാ അഗ്ഗാതി ജാനിതബ്ബാ, രത്തഞ്ഞാ ദീഘരത്തം പവത്താതി ജാനിതബ്ബാ, വംസഞ്ഞാ വംസാതി ജാനിതബ്ബാ. പോരാണാ ന അധുനുപ്പത്തികാ. അസംകിണ്ണാ അവികിണ്ണാ അനപനീതാ. അസംകിണ്ണപുബ്ബാ അതീതബുദ്ധേഹിപി ന സംകിണ്ണപുബ്ബാ, ‘‘കി ഇമേഹീ’’തി ന അപനീതപുബ്ബാ. ന സംകീയന്തീതി ഇദാനിപി ന അപനീയന്തി. ന സംകീയിസ്സന്തീതി അനാഗതബുദ്ധേഹിപി ന അപനീയിസ്സന്തി. യേ ലോകേ വിഞ്ഞൂ സമണബ്രാഹ്മണാ, തേഹി അപ്പടികുട്ഠാ, സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി അനിന്ദിതാ അഗരഹിതാ.

സന്തുട്ഠോ ഹോതീതി പച്ചയസന്തോസവസേന സന്തുട്ഠോ ഹോതി. ഇതരീതരേനാതി ന ഥൂലസുഖുമലൂഖപണീതഥിരജിണ്ണാനം യേന കേനചി, അഥ ഖോ യഥാലദ്ധാദീനം ഇതരീതരേന യേന കേനചി സന്തുട്ഠോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ചീവരസ്മിഞ്ഹി തയോ സന്തോസാ യഥാലാഭസന്തോസോ യഥാബലസന്തോസോ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോതി. പിണ്ഡപാതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തേസം വിത്ഥാരകഥാ ‘‘സന്തുട്ഠസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അനുപ്പന്നാ ചേവ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി ഇമസ്മിം സുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. ഇതി ഇമേ തയോ സന്തോസേ സന്ധായ ‘‘സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന ചീവരേന, യഥാലദ്ധാദീസു യേന കേനചി ചീവരേന സന്തുട്ഠോ ഹോതീ’’തി വുത്തം.

ഏത്ഥ ച ചീവരം ജാനിതബ്ബം, ചീവരക്ഖേത്തം ജാനിതബ്ബം, പംസുകൂലം ജാനിതബ്ബം, ചീവരസന്തോസോ ജാനിതബ്ബോ, ചീവരപ്പടിസംയുത്താനി ധുതങ്ഗാനി ജാനിതബ്ബാനി. തത്ഥ ചീവരം ജാനിതബ്ബന്തി ഖോമാദീനി ഛ ചീവരാനി ദുകൂലാദീനി ഛ അനുലോമചീവരാനി ജാനിതബ്ബാനി. ഇമാനി ദ്വാദസ കപ്പിയചീവരാനി. കുസചീരം, വാകചീരം, ഫലകചീരം, കേസകമ്ബലം, വാളകമ്ബലം, പോത്ഥകോ, ചമ്മം, ഉലൂകപക്ഖം, രുക്ഖദുസ്സം, ലതാദുസ്സം, ഏരകദുസ്സം, കദലിദുസ്സം, വേളുദുസ്സന്തി ഏവമാദീനി പന അകപ്പിയചീവരാനി.

ചീവരക്ഖേത്തന്തി ‘‘സങ്ഘതോ വാ ഗണതോ വാ ഞാതിതോ വാ മിത്തതോ വാ അത്തനോ വാ ധനേന, പംസുകൂലം വാ’’തി ഏവം ഉപ്പജ്ജനതോ ഛ ഖേത്താനി, അട്ഠന്നഞ്ച മാതികാനം വസേന അട്ഠ ഖേത്താനി ജാനിതബ്ബാനി.

പംസുകൂലന്തി സോസാനികം, പാപണികം, രഥിയം, സങ്കാരകൂടകം, സോത്ഥിയം, സിനാനം, തിത്ഥം, ഗതപച്ചാഗതം, അഗ്ഗിദഡ്ഢം, ഗോഖായിതം, ഉപചികഖായിതം, ഉന്ദൂരഖായിതം, അന്തച്ഛിന്നം, ദസച്ഛിന്നം, ധജാഹടം, ഥൂപം, സമണചീവരം, സാമുദ്ദിയം, ആഭിസേകിയം, പന്ഥികം, വാതാഹടം, ഇദ്ധിമയം, ദേവദത്തിയന്തി തേവീസതി പംസുകൂലാനി വേദിതബ്ബാനി. ഏത്ഥ ച സോത്ഥിയന്തി ഗബ്ഭമലഹരണം. ഗതപച്ചാഗതന്തി മതകസരീരം പാരുപിത്വാ സുസാനം നേത്വാ ആനീതചീവരം. ധജാഹടന്തി ധജം ഉസ്സാപേത്വാ തതോ ആനീതം. ഥൂപന്തി വമ്മികേ പൂജിതചീവരം. സാമുദ്ദിയന്തി സമുദ്ദവീചീഹി ഥലം പാപിതം. പന്ഥികന്തി പന്ഥം ഗച്ഛന്തേഹി ചോരഭയേന പാസാണേഹി കോട്ടേത്വാ പാരുതചീവരം. ഇദ്ധിമയന്തി ഏഹിഭിക്ഖുചീവരം. സേസം പാകടമേവാതി.

ചീവരസന്തോസോതി വീസതി ചീവരസന്തോസാ – ചീവരേ വിതക്കസന്തോസോ, ഗമനസന്തോസോ, പരിയേസനസന്തോസോ, പടിലാഭസന്തോസോ, മത്തപടിഗ്ഗഹണസന്തോസോ, ലോലുപ്പവിവജ്ജനസന്തോസോ, യഥാലാഭസന്തോസോ, യഥാബലസന്തോസോ, യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ, ഉദകസന്തോസോ, ധോവനസന്തോസോ, കരണസന്തോസോ, പരിമാണസന്തോസോ, സുത്തസന്തോസോ, സിബ്ബനസന്തോസോ, രജനസന്തോസോ, കപ്പസന്തോസോ, പരിഭോഗസന്തോസോ, സന്നിധിപരിവജ്ജനസന്തോസോ, വിസ്സജ്ജനസന്തോസോതി.

തത്ഥ സാദകഭിക്ഖുനാ തേമാസം നിബദ്ധവാസം വസിത്വാ ഏകമാസമത്തം വിതക്കേതും വട്ടതി. സോ ഹി പവാരേത്വാ ചീവരമാസേ ചീവരം കരോതി, പംസുകൂലികോ അഡ്ഢമാസേനേവ കരോതി. ഇദം മാസഡ്ഢമാസമത്തം വിതക്കനം വിതക്കസന്തോസോ നാമ. വിതക്കസന്തോസേന പന സന്തുട്ഠേന ഭിക്ഖുനാ പാചീനഖണ്ഡരാജിവാസികപംസുകൂലികത്ഥേരസദിസേന ഭവിതബ്ബം.

ഥേരോ കിര ‘‘ചേതിയപബ്ബതവിഹാരേ ചേതിയം വന്ദിസ്സാമീ’’തി ആഗതോ ചേതിയം വന്ദിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം ചീവരം ജിണ്ണം, ബഹൂനം വസനട്ഠാനേ ലഭിസ്സാമീ’’തി. സോ മഹാവിഹാരം ഗന്ത്വാ സങ്ഘത്ഥേരം ദിസ്വാ വസനട്ഠാനം പുച്ഛിത്വാ തത്ഥ വുത്ഥോ പുനദിവസേ ചീവരം ആദായ ആഗന്ത്വാ ഥേരം വന്ദി. ഥേരോ ‘‘കിം, ആവുസോ’’തി ആഹ. ഗാമദ്വാരം, ഭന്തേ, ഗമിസ്സാമീതി. അഹമ്പാവുസോ, ഗമിസ്സാമീതി. സാധു, ഭന്തേതി ഗച്ഛന്തോ മഹാബോധിദ്വാരകോട്ഠകേ ഠത്വാ ‘‘പുഞ്ഞവന്താനം വസനട്ഠാനേ മനാപം ലഭിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘അപരിസുദ്ധോ മേ വിതക്കോ’’തി തതോവ പടിനിവത്തി. പുനദിവസേ അമ്ബങ്ഗണസമീപതോ, പുനദിവസേ മഹാചേതിയസ്സ ഉത്തരദ്വാരതോ തത്ഥേവ പടിനിവത്തിത്വാ ചതുത്ഥദിവസേ ഥേരസ്സ സന്തികം അഗമാസി. ഥേരോ ‘‘ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിതക്കോ ന പരിസുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചീവരം ഗഹേത്വാ തേന സദ്ധിംയേവ പഞ്ഹം പുച്ഛമാനോ ഗാമം പാവിസി. തഞ്ച രത്തിം ഏകോ മനുസ്സോ ഉച്ചാരപലിബുദ്ധോ സാടകേയേവ വച്ചം കത്വാ തം സങ്കാരട്ഠാനേ ഛഡ്ഡേസി. പംസുകൂലികത്ഥേരോ തം നീലമക്ഖികാഹി സമ്പരികിണ്ണം ദിസ്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേസി. മഹാഥേരോ ‘‘കിം, ആവുസോ, സങ്കാരട്ഠാനസ്സ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹാസീ’’തി. നാഹം, ഭന്തേ, സങ്കാരട്ഠാനസ്സ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹാമി, മയ്ഹം പിതു ദസബലസ്സ പഗ്ഗണ്ഹാമി, പുണ്ണദാസിയാ സരീരം പാരുപിത്വാ ഛഡ്ഡിതം പംസുകൂലം തുമ്ബമത്തേ പാണകേ വിധുനിത്വാ സുസാനതോ ഗണ്ഹന്തേന ദുക്കരതരം കതം, ഭന്തേതി. മഹാഥേരോ ‘‘പരിസുദ്ധോ വിതക്കോ പംസുകൂലികസ്സാ’’തി ചിന്തേസി. പംസുകൂലികത്ഥേരോപി തസ്മിംയേവ ഠാനേ ഠിതോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ തീണി ഫലാനി പത്തോ തം സാടകം ഗഹേത്വാ ചീവരം കത്വാ പാരുപിത്വാ പാചീനഖണ്ഡരാജിം ഗന്ത്വാ അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം പാപുണി.

ചീവരത്ഥായ ഗച്ഛന്തസ്സ പന ‘‘കത്ഥ ലഭിസ്സാമീ’’തി അചിന്തേത്വാ കമ്മട്ഠാനസീസേനേവ ഗമനം ഗമനസന്തോസോ നാമ. പരിയേസന്തസ്സ പന യേന വാ തേന വാ സദ്ധിം അപരിയേസിത്വാ ലജ്ജിം പേസലം ഭിക്ഖും ഗഹേത്വാ പരിയേസനം പരിയേസനസന്തോസോ നാമ. ഏവം പരിയേസന്തസ്സ ആഹരിയമാനം ചീവരം ദൂരതോ ദിസ്വാ ‘‘ഏതം മനാപം ഭവിസ്സതി, ഏതം അമനാപ’’ന്തി ഏവം അവിതക്കേത്വാ ഥൂലസുഖുമാദീസു യഥാലദ്ധേനേവ സന്തുസ്സനം പടിലാഭസന്തോസോ നാമ. ഏവം ലദ്ധം ഗണ്ഹന്തസ്സാപി ‘‘ഏത്തകം ദുപട്ടസ്സ ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം ഏകപട്ടസ്സാ’’തി അത്തനോ പഹോനകമത്തേനേവ സന്തുസ്സനം മത്തപടിഗ്ഗഹണസന്തോസോ നാമ. ചീവരം പരിയേസന്തസ്സ പന ‘‘അസുകസ്സ ഘരദ്വാരേ മനാപം ലഭിസ്സാമീ’’തി അചിന്തേത്വാ ദ്വാരപടിപാടിയാ ചരണം ലോലുപ്പവിവജ്ജനസന്തോസോ നാമ.

ലൂഖപണീതേസു യേന കേനചി യാപേതും സക്കോന്തസ്സ യഥാലദ്ധേനേവ യാപനം യഥാലാഭസന്തോസോ നാമ. അത്തനോ ഥാമം ജാനിത്വാ യേന യാപേതും സക്കോതി, തേന യാപനം യഥാബലസന്തോസോ നാമ. മനാപം അഞ്ഞസ്സ ദത്വാ അത്തനാ യേന കേനചി യാപനം യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ നാമ.

‘‘കത്ഥ ഉദകം മനാപം, കത്ഥ അമനാപ’’ന്തി അവിചാരേത്വാ യേന കേനചി ധോവനൂപഗേന ഉദകേന ധോവനം ഉദകസന്തോസോ നാമ. പണ്ഡുമത്തികഗേരുകപൂതിപണ്ണരസകിലിട്ഠാനി പന ഉദകാനി വജ്ജേതും വട്ടതി. ധോവന്തസ്സ പന മുഗ്ഗരാദീഹി അപഹരിത്വാ ഹത്ഥേഹി മദ്ദിത്വാ ധോവനം ധോവനസന്തോസോ നാമ. തഥാ അസുജ്ഝന്തം പണ്ണാനി പക്ഖിപിത്വാ താപിതഉദകേനാപി ധോവിതും വട്ടതി. ഏവം ധോവിത്വാ കരോന്തസ്സ ‘‘ഇദം ഥൂലം, ഇദം സുഖുമ’’ന്തി അകോപേത്വാ പഹോനകനീഹാരേനേവ കരണം കരണസന്തോസോ നാമ. തിമണ്ഡലപതിച്ഛാദനമത്തസ്സേവ കരണം പരിമാണസന്തോസോ നാമ. ചീവരകരണത്ഥായ പന മനാപം സുത്തം പരിയേസിസ്സാമീതി അവിചാരേത്വാ രഥികാദീസു വാ ദേവട്ഠാനേ വാ ആഹരിത്വാ പാദമൂലേ വാ ഠപിതം യംകിഞ്ചിദേവ സുത്തം ഗഹേത്വാ കരണം സുത്തസന്തോസോ നാമ.

കുസിബന്ധനകാലേ പന അങ്ഗുലമത്തേ സത്ത വാരേ ന വിജ്ഝിതബ്ബം. ഏവം കരോന്തസ്സ ഹി യോ ഭിക്ഖു സഹായോ ന ഹോതി, തസ്സ വത്തഭേദോപി നത്ഥി. തിവങ്ഗുലമത്തേ പന സത്ത വാരേ വിജ്ഝിതബ്ബം. ഏവം കരോന്തസ്സ മഗ്ഗപ്പടിപന്നേനാപി സഹായേന ഭവിതബ്ബം. യോ ന ഹോതി, തസ്സ വത്തഭേദോ. അയം സിബ്ബനസന്തോസോ നാമ. രജന്തേന പന കാളകച്ഛകാദീനി പരിയേസന്തേന ന ചരിതബ്ബം, സോമവക്കലാദീസു യം ലഭതി, തേന രജിതബ്ബം. അലഭന്തേന പന മനുസ്സേഹി അരഞ്ഞേ വാകം ഗഹേത്വാ ഛഡ്ഡിതരജനം വാ ഭിക്ഖൂഹി പചിത്വാ ഛഡ്ഡിതകസടം വാ ഗഹേത്വാ രജിതബ്ബം. അയം രജനസന്തോസോ നാമ. നീലകദ്ദമകാളസാമേസു യംകിഞ്ചി ഗഹേത്വാ ഹത്ഥിപിട്ഠേ നിസിന്നസ്സ പഞ്ഞായമാനകപ്പകരണം കപ്പസന്തോസോ നാമ.

ഹിരികോപീനപ്പടിച്ഛാദനമത്തവസേന പരിഭുഞ്ജനം പരിഭോഗസന്തോസോ നാമ. ദുസ്സം പന ലഭിത്വാ സുത്തം വാ സൂചിം വാ കാരകം വാ അലഭന്തേന ഠപേതും വട്ടതി, ലഭന്തേന ന വട്ടതി. കതമ്പി സചേ അന്തേവാസികാദീനം ദാതുകാമോ ഹോതി, തേ ച അസന്നിഹിതാ, യാവ ആഗമനാ ഠപേതും വട്ടതി. ആഗതമത്തേസു ദാതബ്ബം. ദാതും അസക്കോന്തേന അധിട്ഠാതബ്ബം. അഞ്ഞസ്മിം ചീവരേ സതി പച്ചത്ഥരണമ്പി അധിട്ഠാതും വട്ടതി. അനധിട്ഠിതമേവ ഹി സന്നിധി ഹോതി, അധിട്ഠിതം ന ഹോതീതി മഹാസീവത്ഥേരോ ആഹ. അയം സന്നിധിപരിവജ്ജനസന്തോസോ നാമ. വിസ്സജ്ജേന്തേന പന ന മുഖം ഓലോകേത്വാ ദാതബ്ബം, സാരണീയധമ്മേ ഠത്വാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബന്തി അയം വിസ്സജ്ജനസന്തോസോ നാമ.

ചീവരപ്പടിസംയുത്താനി ധുതങ്ഗാനി നാമ പംസുകൂലികങ്ഗഞ്ചേവ തേചീവരികങ്ഗഞ്ച. തേസം വിത്ഥാരകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൪-൨൫) വേദിതബ്ബാ. ഇതി ചീവരസന്തോസമഹാഅരിയവംസം പൂരയമാനോ ഭിക്ഖു ഇമാനി ദ്വേ ധുതങ്ഗാനി ഗോപേതി. ഇമാനി ഗോപേന്തോ ചീവരസന്തോസമഹാഅരിയവംസവസേന സന്തുട്ഠോ ഹോതീതി.

വണ്ണവാദീതി ഏകോ സന്തുട്ഠോ ഹോതി, സന്തോസസ്സ വണ്ണം ന കഥേതി. ഏകോ ന സന്തുട്ഠോ ഹോതി, സന്തോസസ്സ വണ്ണം കഥേതി. ഏകോ നേവ സന്തുട്ഠോ ഹോതി, ന സന്തോസസ്സ വണ്ണം കഥേതി. ഏകോ സന്തുട്ഠോ ചേവ ഹോതി, സന്തോസസ്സ ച വണ്ണം കഥേതി. തം ദസ്സേതും ‘‘ഇതരീതരചീവരസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ’’തി വുത്തം.

അനേസനന്തി ദൂതേയ്യപഹിനഗമനാനുയോഗപഭേദം നാനപ്പകാരം അനേസനം. അപ്പതിരൂപന്തി അയുത്തം. അലദ്ധാ ചാതി അലഭിത്വാ. യഥാ ഏകച്ചോ ‘‘കഥം നു ഖോ ചീവരം ലഭിസ്സാമീ’’തി പുഞ്ഞവന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ കോഹഞ്ഞം കരോന്തോ ഉത്തസതി പരിതസ്സതി, സന്തുട്ഠോ ഭിക്ഖു ഏവം അലദ്ധാ ചീവരം ന പരിതസ്സതി. ലദ്ധാ ചാതി ധമ്മേന സമേന ലഭിത്വാ. അഗധിതോതി വിഗതലോഭഗിദ്ധോ. അമുച്ഛിതോതി അധിമത്തതണ്ഹായ മുച്ഛം അനാപന്നോ. അനജ്ഝോപന്നോതി തണ്ഹായ അനോത്ഥതോ അപരിയോനദ്ധോ. ആദീനവദസ്സാവീതി അനേസനാപത്തിയഞ്ച ഗേധിതപരിഭോഗേ ച ആദീനവം പസ്സമാനോ. നിസ്സരണപഞ്ഞോതി ‘‘യാവദേവ സീതസ്സ പടിഘാതായാ’’തി വുത്തം നിസ്സരണമേവ പജാനന്തോ.

ഇതരീതരചീവരസന്തുട്ഠിയാതി യേന കേനചി ചീവരേന സന്തുട്ഠിയാ. നേവത്താനുക്കംസേതീതി ‘‘അഹം പംസുകൂലികോ, മയാ ഉപസമ്പദമാളേയേവ പംസുകൂലികങ്ഗം ഗഹിതം, കോ മയാ സദിസോ അത്ഥീ’’തി അത്തുക്കംസനം ന കരോതി. നോ പരം വമ്ഭേതീതി ‘‘ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ന പംസുകൂലികാ’’തി വാ, ‘‘പംസുകൂലികങ്ഗമത്തമ്പി ഏതേസം നത്ഥീ’’തി വാ ഏവം പരം ന വമ്ഭേതി. യോ ഹി തത്ഥ ദക്ഖോതി യോ തസ്മിം ചീവരസന്തോസേ വണ്ണവാദാദീസു വാ ദക്ഖോ ഛേകോ ബ്യത്തോ. അനലസോതി സാതച്ചകിരിയായ ആലസിയവിരഹിതോ. സമ്പജാനോ പടിസ്സതോതി സമ്പജാനപഞ്ഞായ ചേവ സതിയാ ച യുത്തോ. അരിയവംസേ ഠിതോതി അരിയവംസേ പതിട്ഠിതോ.

ഇതരീതരേന പിണ്ഡപാതേനാതി യേന കേനചി പിണ്ഡപാതേന. ഏത്ഥാപി പിണ്ഡപാതോ ജാനിതബ്ബോ, പിണ്ഡപാതക്ഖേത്തം ജാനിതബ്ബം, പിണ്ഡപാതസന്തോസോ ജാനിതബ്ബോ, പിണ്ഡപാതപ്പടിസംയുത്തം ധുതങ്ഗം ജാനിതബ്ബം. തത്ഥ പിണ്ഡപാതോതി ഓദനോ കുമ്മാസോ സത്തു മച്ഛോ മംസം ഖീരം ദധി സപ്പി നവനീതം തേലം മധു ഫാണിതം യാഗു ഖാദനീയം സായനീയം ലേഹനീയന്തി സോളസ പിണ്ഡപാതാ.

പിണ്ഡപാതക്ഖേത്തന്തി സങ്ഘഭത്തം ഉദ്ദേസഭത്തം നിമന്തനം സലാകഭത്തം പക്ഖികം ഉപോസഥികം പാടിപദികഭത്തം ആഗന്തുകഭത്തം ഗമികഭത്തം ഗിലാനഭത്തം ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തം ധുരഭത്തം കുടിഭത്തം വാരഭത്തം വിഹാരഭത്തന്തി പന്നരസ പിണ്ഡപാതക്ഖേത്താനി.

പിണ്ഡപാതസന്തോസോതി പിണ്ഡപാതേ വിതക്കസന്തോസോ ഗമനസന്തോസോ പരിയേസനസന്തോസോ പടിലാഭസന്തോസോ പടിഗ്ഗഹണസന്തോസോ മത്തപടിഗ്ഗഹണസന്തോസോ ലോലുപ്പവിവജ്ജനസന്തോസോ യഥാലാഭസന്തോസോ യഥാബലസന്തോസോ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ ഉപകാരസന്തോസോ പരിമാണസന്തോസോ പരിഭോഗസന്തോസോ സന്നിധിപരിവജ്ജനസന്തോസോ വിസ്സജ്ജനസന്തോസോതി പന്നരസ സന്തോസാ.