.നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.

അങ്ഗുത്തരനികായേ

പഞ്ചകനിപാത-അട്ഠകഥാ

൧. പഠമപണ്ണാസകം

൧. സേഖബലവഗ്ഗോ

൧. സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧. പഞ്ചകനിപാതസ്സ പഠമേ സത്തന്നം സേഖാനം ബലാനീതി സേഖബലാനി. സദ്ധാബലാദീസു അസ്സദ്ധിയേ ന കമ്പതീതി സദ്ധാബലം. അഹിരികേ ന കമ്പതീതി ഹിരീബലം. അനോത്തപ്പേ ന കമ്പതീതി ഓത്തപ്പബലം. കോസജ്ജേ ന കമ്പതീതി വീരിയബലം. അവിജ്ജായ ന കമ്പതീതി പഞ്ഞാബലം. തസ്മാതി യസ്മാ ഇമാനി സത്തന്നം സേഖാനം ബലാനി, തസ്മാ.

൨. വിത്ഥതസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദുതിയേ കായദുച്ചരിതേനാതിആദീസു ഉപയോഗത്ഥേ കരണവചനം, ഹിരീയിതബ്ബാനി കായദുച്ചരിതാദീനി ഹിരീയതി ജിഗുച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഓത്തപ്പനിദ്ദേസേ ഹേത്വത്ഥേ കരണവചനം, കായദുച്ചരിതാദീഹി ഓത്തപ്പസ്സ ഹേതുഭൂതേഹി ഓത്തപ്പതി ഭായതീതി അത്ഥോ.

ആരദ്ധവീരിയോതി പഗ്ഗഹിതവീരിയോ അനോസക്കിതമാനസോ. പഹാനായാതി പഹാനത്ഥായ. ഉപസമ്പദായാതി പടിലാഭത്ഥായ. ഥാമവാതി വീരിയഥാമേന സമന്നാഗതോ. ദള്ഹപരക്കമോതി ഥിരപരക്കമോ. അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസൂതി കുസലേസു ധമ്മേസു അനോരോപിതധുരോ അനോസക്കിതവീരിയോ.

ഉദയത്ഥഗാമിനിയാതി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉദയവയഗാമിനിയാ ഉദയഞ്ച വയഞ്ച പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥായ. പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ചേവ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ച സമങ്ഗിഭൂതോ. അരിയായാതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന ച സമുച്ഛേദവസേന ച കിലേസേഹി ആരകാ ഠിതായ പരിസുദ്ധായ. നിബ്ബേധികായാതി സാ ച അഭിനിവിജ്ഝനതോ നിബ്ബേധികാതി വുച്ചതി, തായ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. തത്ഥ മഗ്ഗപഞ്ഞാ സമുച്ഛേദവസേന അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം ലോഭക്ഖന്ധം ദോസക്ഖന്ധം മോഹക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി നിബ്ബേധികാ, വിപസ്സനാപഞ്ഞാ തദങ്ഗവസേന നിബ്ബേധികാ, മഗ്ഗപഞ്ഞായ പടിലാഭസംവത്തനതോ തബ്ബിപസ്സനാ നിബ്ബേധികാതി വത്തും വട്ടതി. സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാതി ഇധാപി മഗ്ഗപഞ്ഞാ സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന വട്ടദുക്ഖഞ്ച കിലേസദുക്ഖഞ്ച ഖേപയമാനാ ഗച്ഛതീതി സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനീ നാമ, വിപസ്സനാപഞ്ഞാ തദങ്ഗവസേന വട്ടദുക്ഖഞ്ച കിലേസദുക്ഖഞ്ച ഖേപയമാനാ ഗച്ഛതീതി ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനീ. ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ വാ മഗ്ഗപഞ്ഞായ പടിലാഭായ സംവത്തനതോപേസാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനീതി വേദിതബ്ബാ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ പഞ്ച ബലാനി മിസ്സകാനേവ കഥിതാനി, തഥാ പഞ്ചമേ.

൬. സമാപത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൬. ഛട്ഠേ അകുസലസ്സ സമാപത്തീതി അകുസലധമ്മസ്സ സമാപജ്ജനാ, തേന സദ്ധിം സമങ്ഗിഭാവോതി അത്ഥോ. പരിയുട്ഠായ തിട്ഠതീതി പരിയോനന്ധിത്വാ തിട്ഠതി.

൭. കാമസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ കാമേസു ലളിതാതി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേസു ലളിതാ അഭിരതാ. അസിതബ്യാഭങ്ഗിന്തി തിണലായനഅസിതഞ്ചേവ തിണവഹനകാജഞ്ച. കുലപുത്തോതി ആചാരകുലപുത്തോ. ഓഹായാതി പഹായ. അലം വചനായാതി യുത്തം വചനായ. ലബ്ഭാതി സുലഭാ സക്കാ ലഭിതും. ഹീനാ കാമാതി പഞ്ചന്നം നീചകുലാനം കാമാ. മജ്ഝിമാ കാമാതി മജ്ഝിമസത്താനം കാമാ. പണീതാ കാമാതി രാജരാജമഹാമത്താനം കാമാ. കാമാത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തീതി കാമനവസേന കാമേതബ്ബവസേന ച കാമാഇച്ചേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. വുദ്ധോ ഹോതീതി മഹല്ലകോ ഹോതി. അലംപഞ്ഞോതി യുത്തപഞ്ഞോ. അത്തഗുത്തോതി അത്തനാവ ഗുത്തോ രക്ഖിതോ, അത്താനം വാ ഗോപേതും രക്ഖിതും സമത്ഥോ. നാലം പമാദായാതി ന യുത്തോ പമജ്ജിതും. സദ്ധായ അകതം ഹോതീതി യം സദ്ധായ കുസലേസു ധമ്മേസു കാതും യുത്തം, തം ന കതം ഹോതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അനപേക്ഖോ ദാനാഹം, ഭിക്ഖവേ, തസ്മിം ഭിക്ഖുസ്മിം ഹോമീതി ഏവം സദ്ധാദീഹി കാതബ്ബം കത്വാവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതേ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ അനപേക്ഖോ ഹോമീതി ദസ്സേതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ കഥിതോ.

൮. ചവനസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ സദ്ധമ്മേതി സാസനസദ്ധമ്മേ. അസ്സദ്ധോതി ഓകപ്പനസദ്ധായ ച പക്ഖന്ദനസദ്ധായ ചാതി ദ്വീഹിപി സദ്ധാഹി വിരഹിതോ. ചവതി നപ്പതിട്ഠാതീതി ഇമസ്മിം സാസനേ ഗുണേഹി ചവതി, പതിട്ഠാതും ന സക്കോതി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ അപ്പതിട്ഠാനഞ്ച പതിട്ഠാനഞ്ച കഥിതം.

൯. പഠമഅഗാരവസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ നാസ്സ ഗാരവോതി അഗാരവോ. നാസ്സ പതിസ്സോതി അപ്പതിസ്സോ, അജേട്ഠകോ അനീചവുത്തി. സേസമേത്ഥ പുരിമസദിസമേവ.

൧൦. ദുതിയഅഗാരവസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ അഭബ്ബോതി അഭാജനം. വുദ്ധിന്തി വഡ്ഢിം. വിരൂള്ഹിന്തി വിരൂള്ഹമൂലതായ നിച്ചലഭാവം. വേപുല്ലന്തി മഹന്തഭാവം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

സേഖബലവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. ബലവഗ്ഗോ

൧. അനനുസ്സുതസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ പുബ്ബാഹം, ഭിക്ഖവേ, അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസൂതി അഹം, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ചതൂസു സച്ചധമ്മേസു. അഭിഞ്ഞാവോസാനപാരമിപ്പത്തോ പടിജാനാമീതി ചതൂസു സച്ചേസു ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി സോളസവിധസ്സ കിച്ചസ്സ കരണേന അഭിജാനിത്വാ വോസാനപാരമിം സബ്ബേസം കിച്ചാനം നിട്ഠിതത്താ കതകിച്ചഭാവം പാരം പത്തോ പടിജാനാമീതി മഹാബോധിപല്ലങ്കേ അത്തനോ ആഗമനീയഗുണം ദസ്സേതി. തഥാഗതസ്സാതി അട്ഠഹി കാരണേഹി തഥാഗതസ്സ. തഥാഗതബലാനീതി യഥാ തേഹി ഗന്തബ്ബം, തഥേവ ഗതാനി പവത്താനി ഞാണബലാനി. ആസഭം ഠാനന്തി സേട്ഠട്ഠാനം. സീഹനാദന്തി അഭീതനാദം. ബ്രഹ്മചക്കന്തി സേട്ഠചക്കം. പവത്തേതീതി കഥേതി.

൨. കൂടസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ സേഖബലാനീതി സേഖാനം ഞാണബലാനി. അഗ്ഗന്തി ഉത്തമം. സേസബലാനി ഗോപാനസിയോ കൂടം വിയ സങ്ഗണ്ഹാതീതി സങ്ഗാഹികം. താനേവ ബലാനി സംഹതാനി കരോതീതി സങ്ഘാതനിയം.

൩. സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ തത്ഥ മുട്ഠസ്സച്ചേ ന കമ്പതീതി സതിബലം. ഉദ്ധച്ചേ ന കമ്പതീതി സമാധിബലം.

൪. വിത്ഥതസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ സതിനേപക്കേനാതി ഏത്ഥ നേപക്കം വുച്ചതി പഞ്ഞാ, സാ സതിയാ ഉപകാരകഭാവേന ഗഹിതാ.

൫. ദട്ഠബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ സവിസയസ്മിംയേവ ലോകിയലോകുത്തരധമ്മേ കഥേതും കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാബലം ദട്ഠബ്ബന്തിആദിമാഹ. യഥാ ഹി ചത്താരോ സേട്ഠിപുത്താ, രാജാതി രാജപഞ്ചമേസു സഹായേസു ‘‘നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമാ’’തി വീഥിം ഓതിണ്ണേസു ഏകസ്സ സേട്ഠിപുത്തസ്സ ഗേഹം ഗതകാലേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി ഗേഹേ വിചാരേതി. ദുതിയതതിയചതുത്ഥസ്സ ഗേഹം ഗതകാലേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി ഗേഹേ വിചാരേതി. അഥ സബ്ബപച്ഛാ രഞ്ഞോ ഗേഹം ഗതകാലേ കിഞ്ചാപി രാജാ സബ്ബത്ഥ ഇസ്സരോ, ഇമസ്മിം പന കാലേ അത്തനോ ഗേഹേയേവ ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി വിചാരേതി, ഏവമേവം സദ്ധാപഞ്ചമേസു ബലേസു തേസു സഹായേസു ഏകതോ വീഥിം ഓതരന്തേസു വിയ ഏകാരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജമാനേസുപി യഥാ പഠമസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സോതാപത്തിയങ്ഗാനി പത്വാ അധിമോക്ഖലക്ഖണം സദ്ധാബലമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ ദുതിയസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സമ്മപ്പധാനാനി പത്വാ പഗ്ഗഹലക്ഖണം വീരിയബലമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ തതിയസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സതിപട്ഠാനാനി പത്വാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണം സതിബലമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ ചതുത്ഥസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം ഝാനവിമോക്ഖേ പത്വാ അവിക്ഖേപലക്ഖണം സമാധിബലമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. സബ്ബപച്ഛാ രഞ്ഞോ ഗേഹം ഗതകാലേ പന യഥാ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, രാജാവ ഗേഹേ വിചാരേതി, ഏവമേവ അരിയസച്ചാനി പത്വാ പജാനനലക്ഖണം പഞ്ഞാബലമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തീതി ഏവമിധ പഞ്ച ബലാനി മിസ്സകാനി കഥിതാനി. ഛട്ഠം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഏവം പുരിമവഗ്ഗേ ച ഇധ ച അട്ഠസു സുത്തേസു സേഖബലാനേവ കഥിതാനി. കരണ്ഡകോലവാസീ മഹാദത്തത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘ഹേട്ഠാ ചതൂസു സുത്തേസു സേഖബലാനി കഥിതാനി, ഉപരി ചതൂസു അസേഖബലാനീ’’തി.

൭. പഠമഹിതസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. സത്തമേ സീലാദയോ മിസ്സകാവ കഥിതാ. വിമുത്തീതി അരഹത്തഫലവിമുത്തിയേവ. വിമുത്തിഞാണദസ്സനം പച്ചവേക്ഖണഞാണം, തം ലോകിയമേവ.

൮-൧൦. ദുതിയഹിതസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൮-൨൦. അട്ഠമേ ദുസ്സീലോ ബഹുസ്സുതോ കഥിതോ, നവമേ അപ്പസ്സുതോ ദുസ്സീലോ, ദസമേ ബഹുസ്സുതോ ഖീണാസവോതി.

ബലവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. പഞ്ചങ്ഗികവഗ്ഗോ

൧. പഠമഅഗാരവസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ അസഭാഗവുത്തികോതി അസഭാഗായ വിസദിസായ ജീവിതവുത്തിയാ സമന്നാഗതോ. ആഭിസമാചാരികം ധമ്മന്തി ഉത്തമസമാചാരഭൂതം വത്തവസേന പഞ്ഞത്തസീലം. സേഖം ധമ്മന്തി സേഖപണ്ണത്തിസീലം. സീലാനീതി ചത്താരി മഹാസീലാനി. സമ്മാദിട്ഠിന്തി വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠിം. സമ്മാസമാധിന്തി മഗ്ഗസമാധിഞ്ചേവ ഫലസമാധിഞ്ച. ഇമസ്മിം സുത്തേ സീലാദീനി മിസ്സകാനി കഥിതാനി.

൨. ദുതിയഅഗാരവസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ദുതിയേ സീലക്ഖന്ധന്തി സീലരാസിം. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഇമേ പന തയോപി ഖന്ധാ മിസ്സകാവ കഥിതാതി.

൩. ഉപക്കിലേസസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ ന ച പഭസ്സരന്തി ന ച പഭാവന്തം. പഭങ്ഗു ചാതി പഭിജ്ജനസഭാവം. അയോതി കാളലോഹം. ലോഹന്തി ഠപേത്വാ ഇധ വുത്താനി ചത്താരി അവസേസം ലോഹം. സജ്ഝന്തി രജതം. ചിത്തസ്സാതി ചാതുഭൂമകകുസലചിത്തസ്സ. തേഭൂമകസ്സ താവ ഉപക്കിലേസാ ഹോന്തു, ലോകുത്തരസ്സ കഥം ഹോന്തീതി? ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനേന. യദഗ്ഗേന ഹി ഉപ്പജ്ജിതും ന ദേന്തി, തദഗ്ഗേനേവ തേ ലോകിയസ്സപി ലോകുത്തരസ്സപി ഉപക്കിലേസാ നാമ ഹോന്തി. പഭങ്ഗു ചാതി ആരമ്മണേ ചുണ്ണവിചുണ്ണഭാവൂപഗമനേന ഭിജ്ജനസഭാവം. സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായാതി ആസവാനം ഖയസങ്ഖാതസ്സ അരഹത്തസ്സ അത്ഥായ ഹേതുനാ കാരണേന സമാധിയതി. ഏത്താവതാ ചിത്തം വിസോധേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠിതം ഖീണാസവം ദസ്സേതി. ഇദാനിസ്സ അഭിഞ്ഞാപടിവേധം ദസ്സേന്തോ യസ്സ യസ്സ ചാതിആദിമാഹ. തം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൪. ദുസ്സീലസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ചതുത്ഥേ ഹതൂപനിസോതി ഹതഉപനിസ്സയോ ഹതകാരണോ. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനന്തി നാമരൂപപരിച്ഛേദഞാണം ആദിം കത്വാ തരുണവിപസ്സനാ. നിബ്ബിദാവിരാഗോതി നിബ്ബിദാ ച വിരാഗോ ച. തത്ഥ നിബ്ബിദാ ബലവവിപസ്സനാ, വിരാഗോ മഗ്ഗോ. വിമുത്തിഞാണദസ്സനന്തി ഫലവിമുത്തി ച പച്ചവേക്ഖണഞാണഞ്ച.

൫. അനുഗ്ഗഹിതസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. പഞ്ചമേ സമ്മാദിട്ഠീതി വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠി. ചേതോവിമുത്തിഫലാതിആദീസു ചേതോവിമുത്തീതി മഗ്ഗഫലസമാധി. പഞ്ഞാവിമുത്തീതി ഫലഞാണം. സീലാനുഗ്ഗഹിതാതി സീലേന അനുഗ്ഗഹിതാ അനുരക്ഖിതാ. സുതാനുഗ്ഗഹിതാതി ബാഹുസച്ചേന അനുഗ്ഗഹിതാ. സാകച്ഛാനുഗ്ഗഹിതാതി ധമ്മസാകച്ഛായ അനുഗ്ഗഹിതാ. സമഥാനുഗ്ഗഹിതാതി ചിത്തേകഗ്ഗതായ അനുഗ്ഗഹിതാ.

ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ ആവിഭാവത്ഥം മധുരമ്ബബീജം രോപേത്വാ സമന്താ മരിയാദം ബന്ധിത്വാ കാലാനുകാലം ഉദകം ആസിഞ്ചിത്വാ കാലാനുകാലം മൂലാനി സോധേത്വാ കാലാനുകാലം പതിതപാണകേ ഹാരേത്വാ കാലാനുകാലം മക്കടജാലം ലുഞ്ചിത്വാ അമ്ബം പടിജഗ്ഗന്തോ പുരിസോ ദസ്സേതബ്ബോ. തസ്സ ഹി പുരിസസ്സ മധുരമ്ബബീജരോപനം വിയ വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠി ദട്ഠബ്ബാ, മരിയാദബന്ധനം വിയ സീലേന അനുഗ്ഗണ്ഹനം, ഉദകാസേചനം വിയ സുതേന അനുഗ്ഗണ്ഹനം, മൂലപരിസോധനം വിയ സാകച്ഛായ അനുഗ്ഗണ്ഹനം, പാണകഹരണം വിയ ഝാനവിപസ്സനാപാരിപന്ഥികസോധനവസേന സമഥാനുഗ്ഗണ്ഹനം, മക്കടജാലലുഞ്ചനം വിയ ബലവവിപസ്സനാനുഗ്ഗണ്ഹനം, ഏവം അനുഗ്ഗഹിതസ്സ രുക്ഖസ്സ ഖിപ്പമേവ വഡ്ഢിത്വാ ഫലപ്പദാനം വിയ ഇമേഹി സീലാദീഹി അനുഗ്ഗഹിതായ മൂലസമ്മാദിട്ഠിയാ ഖിപ്പമേവ മഗ്ഗവസേന വഡ്ഢിത്വാ ചേതോവിമുത്തിപഞ്ഞാവിമുത്തിഫലപ്പദാനം വേദിതബ്ബം.

൬. വിമുത്തായതനസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ഛട്ഠേ വിമുത്തായതനാനീതി വിമുച്ചനകാരണാനി. യത്ഥാതി യേസു വിമുത്തായതനേസു. സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതീതി ചതുസച്ചധമ്മം ദേസേതി. അത്ഥപടിസംവേദിനോതി പാളിഅത്ഥം ജാനന്തസ്സ. ധമ്മപടിസംവേദിനോതി പാളിം ജാനന്തസ്സ. പാമോജ്ജന്തി തരുണപീതി. പീതീതി തുട്ഠാകാരഭൂതാ ബലവപീതി. കായോതി നാമകായോ. പസ്സമ്ഭതീതി പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. സുഖം വേദേതീതി സുഖം പടിലഭതി. ചിത്തം സമാധിയതീതി അരഹത്തഫലസമാധിനാ സമാധിയതി. അയഞ്ഹി തം ധമ്മം സുണന്തോ ആഗതാഗതട്ഠാനേ ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലാനി ജാനാതി, തസ്സ ഏവം ജാനതോ പീതി ഉപ്പജ്ജതി. സോ തസ്സാ പീതിയാ അന്തരാ ഓസക്കിതും ന ദേന്തോ ഉപചാരകമ്മട്ഠാനികോ ഹുത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ചിത്തം സമാധിയതീ’’തി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – സമാധിനിമിത്തന്തി അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു അഞ്ഞതരോ സമാധിയേവ സമാധിനിമിത്തം. സുഗ്ഗഹിതം ഹോതീതിആദിസു ആചരിയസ്സ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തേന സുട്ഠു ഗഹിതം ഹോതി സുട്ഠു മനസികതം സുട്ഠു ഉപധാരിതം. സുപ്പടിവിദ്ധം പഞ്ഞായാതി പഞ്ഞായ സുട്ഠു പച്ചക്ഖം കതം. തസ്മിം ധമ്മേതി തസ്മിം കമ്മട്ഠാനപാളിധമ്മേ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ പഞ്ചപി വിമുത്തായതനാനി അരഹത്തം പാപേത്വാ കഥിതാനീതി.

൭. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സത്തമേ അപ്പമാണന്തി പമാണകരധമ്മരഹിതം ലോകുത്തരം. നിപകാ പതിസ്സതാതി നേപക്കേന ച സതിയാ ച സമന്നാഗതാ ഹുത്വാ. പഞ്ച ഞാണാനീതി പഞ്ച പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി. പച്ചത്തഞ്ഞേവ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്തനിയേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. അയം സമാധി പച്ചുപ്പന്നസുഖോ ചേവാതിആദീസു അരഹത്തഫലസമാധി അധിപ്പേതോ. മഗ്ഗസമാധീതിപി വദന്തിയേവ. സോ ഹി അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ സുഖത്താ പച്ചുപ്പന്നസുഖോ, പുരിമോ പുരിമോ പച്ഛിമസ്സ പച്ഛിമസ്സ സമാധിസുഖസ്സ പച്ചയത്താ ആയതിം സുഖവിപാകോ, കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയോ, കാമാമിസവട്ടാമിസലോകാമിസാനം അഭാവാ നിരാമിസോ. ബുദ്ധാദീഹി മഹാപുരിസേഹി സേവിതത്താ അകാപുരിസസേവിതോ. അങ്ഗസന്തതായ ആരമ്മണസന്തതായ സബ്ബകിലേസദരഥസന്തതായ ച സന്തോ, അതപ്പനിയട്ഠേന പണീതോ. കിലേസപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ ലദ്ധത്താ കിലേസപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിഭാവം വാ ലദ്ധത്താ പടിപ്പസ്സദ്ധലദ്ധോ. പടിപ്പസ്സദ്ധം പടിപ്പസ്സദ്ധീതി ഹി ഇദം അത്ഥതോ ഏകം. പടിപ്പസ്സദ്ധകിലേസേന വാ അരഹതാ ലദ്ധത്താപി പടിപ്പസ്സദ്ധലദ്ധോ, ഏകോദിഭാവേന അധിഗതത്താ ഏകോദിഭാവമേവ വാ അധിഗതത്താ ഏകോദിഭാവാധിഗതോ. അപ്പഗുണസാസവസമാധി വിയ സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന ചിത്തേന പച്ചനീകധമ്മേ നിഗ്ഗയ്ഹ കിലേസേ വാരേത്വാ അനധിഗതത്താ ന സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിതഗതോ. തം സമാധിം സമാപജ്ജന്തോ തതോ വാ വുട്ഠഹന്തോ സതിവേപുല്ലപ്പത്തത്താ സതോവ സമാപജ്ജതി, സതോവ വുട്ഠഹതി. യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേന വാ സതോ സമാപജ്ജതി, സതോ വുട്ഠഹതി. തസ്മാ യദേത്ഥ ‘‘അയം സമാധി പച്ചുപ്പന്നസുഖോ ചേവ ആയതിഞ്ച സുഖവിപാകോ ചാ’’തി ഏവം പച്ചവേക്ഖമാനസ്സ പച്ചത്തംയേവ അപരപ്പച്ചയഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തം ഏകം ഞാണം. ഏസേവ നയോ സേസേസു. ഏവം ഇമാനി പഞ്ച ഞാണാനി പച്ചത്തഞ്ഞേവ ഉപ്പജ്ജന്തീതി.

൮. പഞ്ചങ്ഗികസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. അട്ഠമേ അരിയസ്സാതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന പഹീനകിലേസേഹി ആരകാ ഠിതസ്സ. ഭാവനം ദേസേസ്സാമീതി ബ്രൂഹനം വഡ്ഢനം പകാസയിസ്സാമി. ഇമമേവ കായന്തി ഇമം കരജകായം. അഭിസന്ദേതീതി തേമേതി സ്നേഹേതി, സബ്ബത്ഥ പവത്തപീതിസുഖം കരോതി. പരിസന്ദേതീതി സമന്തതോ സന്ദേതി. പരിപൂരേതീതി വായുനാ ഭസ്തം വിയ പൂരേതി. പരിപ്ഫരതീതി സമന്തതോ ഫുസതി. സബ്ബാവതോ കായസ്സാതി അസ്സ ഭിക്ഖുനോ സബ്ബകോട്ഠാസവതോ കായസ്സ കിഞ്ചി ഉപാദിന്നകസന്തതിപവത്തിട്ഠാനേ ഛവിമംസലോഹിതാനുഗതം അണുമത്തമ്പി ഠാനം പഠമജ്ഝാനസുഖേന അഫുടം നാമ ന ഹോതി.

ദക്ഖോതി ഛേകോ പടിബലോ ന്ഹാനീയചുണ്ണാനി കാതുഞ്ചേവ യോജേതുഞ്ച സന്നേതുഞ്ച. കംസഥാലേതി യേന കേനചി ലോഹേന കതഭാജനേ. മത്തികാഭാജനം പന ഥിരം ന ഹോതി, സന്നേന്തസ്സ ഭിജ്ജതി. തസ്മാ തം ന ദസ്സേസി. പരിപ്ഫോസകം പരിപ്ഫോസകന്തി സിഞ്ചിത്വാ സിഞ്ചിത്വാ. സന്നേയ്യാതി വാമഹത്ഥേന കംസഥാലം ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥേന പമാണയുത്തം ഉദകം സിഞ്ചിത്വാ സിഞ്ചിത്വാ പരിമദ്ദന്തോ പിണ്ഡം കരേയ്യ. സ്നേഹാനുഗതാതി ഉദകസിനേഹേന അനുഗതാ. സ്നേഹപരേതാതി ഉദകസിനേഹേന പരിഗ്ഗഹിതാ. സന്തരബാഹിരാതി സദ്ധിം അന്തോപദേസേന ചേവ ബഹിപദേസേന ച, സബ്ബത്ഥകമേവ ഉദകസിനേഹേന ഫുടാതി അത്ഥോ. ന ച പഗ്ഘരിണീതി ന ബിന്ദു ബിന്ദു ഉദകം പഗ്ഘരതി, സക്കാ ഹോതി ഹത്ഥേനപി ദ്വീഹിപി അങ്ഗുലീഹി ഗഹേതും ഓവട്ടികായപി കാതുന്തി അത്ഥോ.

ദുതിയജ്ഝാനസുഖഉപമായം ഉബ്ഭിദോദകോതി ഉബ്ഭിന്നഉദകോ, ന ഹേട്ഠാ ഉബ്ഭിജ്ജിത്വാ ഉഗ്ഗച്ഛനഉദകോ, അന്തോയേവ പന ഉപ്പജ്ജനഉദകോതി അത്ഥോ. ആയമുഖന്തി ആഗമനമഗ്ഗോ. ദേവോതി മേഘോ. കാലേന കാലന്തി കാലേ കാലേ, അന്വഡ്ഢമാസം വാ അനുദസാഹം വാതി അത്ഥോ. ധാരന്തി വുട്ഠിം. നാനുപ്പവേച്ഛേയ്യാതി നപ്പവേസേയ്യ, ന വസ്സേയ്യാതി അത്ഥോ. സീതാ വാരിധാരാ ഉബ്ഭിജ്ജിത്വാതി സീതാ വാരിധാരാ തം രഹദം പൂരയമാനാ ഉബ്ഭിജ്ജിത്വാ. ഹേട്ഠാ ഉഗ്ഗച്ഛനഉദകഞ്ഹി ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഭിജ്ജന്തം ഉദകം ഖോഭേതി, ചതൂഹി ദിസാഹി പവിസനഉദകം പുരാണപണ്ണതിണകട്ഠദണ്ഡകാദീഹി ഉദകം ഖോഭേതി. വുട്ഠിഉദകം ധാരാനിപാതബുബ്ബുളകേഹി ഉദകം ഖോഭേതി, സന്നിസിന്നമേവ പന ഹുത്വാ ഇദ്ധിനിമ്മിതമിവ ഉപ്പജ്ജമാനം ഉദകം ഇമം പദേസം ഫരതി, ഇമം ന ഫരതീതി നത്ഥി. തേന അഫുടോകാസോ നാമ ന ഹോതി. തത്ഥ രഹദോ വിയ കരജകായോ, ഉദകം വിയ ദുതിയജ്ഝാനസുഖം, സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

തതിയജ്ഝാനസുഖഉപമായം ഉപ്പലാനി ഏത്ഥ സന്തീതി ഉപ്പലിനീ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച സേതരത്തനീലേസു യംകിഞ്ചി ഉപ്പലമേവ, ഊനകസതപത്തം പുണ്ഡരീകം, സതപത്തം പദുമം. പത്തനിയമം വാ വിനാപി സേതം പദുമം, രത്തം പുണ്ഡരീകന്തി അയമേത്ഥ വിനിച്ഛയോ. ഉദകാനുഗ്ഗതാനീതി ഉദകതോ ന ഉഗ്ഗതാനി. അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനീതി ഉദകതലസ്സ അന്തോ നിമുഗ്ഗാനിയേവ ഹുത്വാ പോസന്തി വഡ്ഢന്തീതി അത്ഥോ. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ചതുത്ഥജ്ഝാനഉപമായം പരിസുദ്ധേന ചേതസാ പരിയോദാതേനാതി ഏത്ഥ നിരുപക്കിലേസട്ഠേന പരിസുദ്ധം, പഭസ്സരട്ഠേന പരിയോദാതം വേദിതബ്ബം. ഓദാതേന വത്ഥേനാതി ഇദം ഉതുഫരണത്ഥം വുത്തം. കിലിട്ഠവത്ഥേന ഹി ഉതുഫരണം ന ഹോതി, തങ്ഖണധോതപരിസുദ്ധേന ഉതുഫരണം ബലവം ഹോതി. ഇമിസ്സാ ഹി ഉപമായ വത്ഥം വിയ കരജകായോ, ഉതുഫരണം വിയ ചതുത്ഥജ്ഝാനസുഖം. തസ്മാ യഥാ സുന്ഹാതസ്സ പുരിസസ്സ പരിസുദ്ധം വത്ഥം സസീസം പാരുപിത്വാ നിസിന്നസ്സ സരീരതോ ഉതു സബ്ബമേവ വത്ഥം ഫരതി, ന കോചി വത്ഥസ്സ അഫുടോകാസോ ഹോതി, ഏവം ചതുത്ഥജ്ഝാനസുഖേന ഭിക്ഖുനോ കരജകായസ്സ ന കോചി ഓകാസോ അഫുടോ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തമേവ വാ വത്ഥം വിയ, തംസമുട്ഠാനരൂപം ഉതുഫരണം വിയ. യഥാ ഹി കത്ഥചി കത്ഥചി ഓദാതവത്ഥേ കായം അഫുസന്തേപി തംസമുട്ഠാനേന ഉതുനാ സബ്ബത്ഥകമേവ കായോ ഫുടോ ഹോതി, ഏവം ചതുത്ഥജ്ഝാനസമുട്ഠാപിതേന സുഖുമരൂപേന സബ്ബത്ഥകമേവ ഭിക്ഖുനോ കായോ ഫുടോ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

പച്ചവേക്ഖണനിമിത്തന്തി പച്ചവേക്ഖണഞാണമേവ. സുഗ്ഗഹിതം ഹോതീതി യഥാ തേന ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗാ സുട്ഠു ഗഹിതാ ഹോന്തി, ഏവം പച്ചവേക്ഖണനിമിത്തം അപരാപരേന പച്ചവേക്ഖണനിമിത്തേന സുട്ഠു ഗഹിതം ഹോതി. അഞ്ഞോ വാ അഞ്ഞന്തി അഞ്ഞോ ഏകോ അഞ്ഞം ഏകം, അത്തനോയേവ ഹി അത്താ ന പാകടോ ഹോതി. ഠിതോ വാ നിസിന്നന്തി ഠിതകസ്സാപി നിസിന്നോ പാകടോ ഹോതി, തേനേവം വുത്തം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഉദകമണികോതി സമേഖലാ ഉദകചാടി. സമതിത്തികോതി സമഭരിതോ. കാകപേയ്യാതി മുഖവട്ടിയം നിസീദിത്വാ കാകേന ഗീവം അനാമേത്വാവ പാതബ്ബോ.

സുഭൂമിയന്തി സമഭൂമിയം. ‘‘സുഭൂമേ സുഖേത്തേ വിഹതഖാണുകേ ബീജാനി പതിട്ഠാപേയ്യാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൪൩൮) ഏത്ഥ പന മണ്ഡഭൂമി സുഭൂമീതി ആഗതാ. ചതുമഹാപഥേതി ദ്വിന്നം മഹാമഗ്ഗാനം വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗതട്ഠാനേ. ആജഞ്ഞരഥോതി വിനീതഅസ്സരഥോ. ഓധസ്തപതോദോതി യഥാ രഥം അഭിരുഹിത്വാ ഠിതേന സക്കാ ഹോതി ഗണ്ഹിതും, ഏവം ആലമ്ബനം നിസ്സായ തിരിയതോ ഠപിതപതോദോ. യോഗ്ഗാചരിയോതി അസ്സാചരിയോ. സ്വേവ അസ്സദമ്മേ സാരേതീതി അസ്സദമ്മസാരഥി. യേനിച്ഛകന്തി യേന യേന മഗ്ഗേന ഇച്ഛതി. യദിച്ഛകന്തി യം യം ഗതിം ഇച്ഛതി. സാരേയ്യാതി ഉജുകം പുരതോ പേസേയ്യ. പച്ചാസാരേയ്യാതി പടിനിവത്തേയ്യ.

ഏവം ഹേട്ഠാ പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമാപത്തിപരികമ്മം കഥേത്വാ ഇമാഹി തീഹി ഉപമാഹി പഗുണസമാപത്തിയാ ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഖീണാസവസ്സ അഭിഞ്ഞാപടിപാടിം ദസ്സേതും സോ സചേ ആകങ്ഖതീതിആദിമാഹ. തം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൯. ചങ്കമസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. നവമേ അദ്ധാനക്ഖമോ ഹോതീതി ദൂരം അദ്ധാനമഗ്ഗം ഗച്ഛന്തോ ഖമതി, അധിവാസേതും സക്കോതി. പധാനക്ഖമോതി വീരിയക്ഖമോ. ചങ്കമാധിഗതോ സമാധീതി ചങ്കമം അധിട്ഠഹന്തേന അധിഗതോ അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം അഞ്ഞതരസമാധി. ചിരട്ഠിതികോ ഹോതീതി ചിരം തിട്ഠതി. ഠിതകേന ഗഹിതനിമിത്തഞ്ഹി നിസിന്നസ്സ നസ്സതി, നിസിന്നേന ഗഹിതനിമിത്തം നിപന്നസ്സ. ചങ്കമം അധിട്ഠഹന്തേന ചലിതാരമ്മണേ ഗഹിതനിമിത്തം പന ഠിതസ്സപി നിസിന്നസ്സപി നിപന്നസ്സപി ന നസ്സതീതി.

൧൦. നാഗിതസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. ദസമേ ഉദ്ധം ഉഗ്ഗതത്താ ഉച്ചോ, രാസിഭാവേന ച മഹാ സദ്ദോ ഏതേസന്തി ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ. തേസു ഹി ഉഗ്ഗതുഗ്ഗതേസു ഖത്തിയമഹാസാല-ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാദീസു മഹാസക്കാരം ഗഹേത്വാ ആഗതേസു ‘‘അസുകസ്സ ഓകാസം ദേഥ, അസുകസ്സ ഓകാസം ദേഥാ’’തി വുത്തേ ‘‘മയം പഠമതരം ആഗതാ, മയ്ഹം പഠമതരം ആഗതാ, നത്ഥി ഓകാസോ’’തി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞം കഥേന്താനം സദ്ദോ ഉച്ചോ ചേവ മഹാ ച അഹോസി. കേവട്ടാ മഞ്ഞേ മച്ഛവിലോപേതി കേവട്ടാ വിയ മച്ഛവിലോപേ. തേസഞ്ഹി മച്ഛപച്ഛിം ഗഹേത്വാ ആഗതാനം വിക്കിണനട്ഠാനേ ‘‘മയ്ഹം ദേഥ മയ്ഹം ദേഥാ’’തി വദതോ മഹാജനസ്സ ഏവരൂപോ സദ്ദോ ഹോതി. മീള്ഹസുഖന്തി അസുചിസുഖം. മിദ്ധസുഖന്തി നിദ്ദാസുഖം. ലാഭസക്കാരസിലോകസുഖന്തി ലാഭസക്കാരഞ്ചേവ വണ്ണഭണനഞ്ച നിസ്സായ ഉപ്പന്നസുഖം.

തംനിന്നാവ ഗമിസ്സന്തീതി തം തദേവ ഭഗവതോ ഗതട്ഠാനം ഗമിസ്സന്തി, അനുബന്ധിസ്സന്തിയേവാതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ ഹി, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സീലപഞ്ഞാണന്തി യസ്മാ തഥാവിധം തുമ്ഹാകം സീലഞ്ച ഞാണഞ്ചാതി അത്ഥോ. മാ ച മയാ യസോതി മയാ സദ്ധിം യസോപി മാ സമാഗച്ഛതു. പിയാനന്തി പിയജനാനം. ഏസോ തസ്സ നിസ്സന്ദോതി ഏസാ പിയഭാവസ്സ നിപ്ഫത്തി. അസുഭനിമിത്താനുയോഗന്തി അസുഭകമ്മട്ഠാനാനുയോഗം. സുഭനിമിത്തേതി രാഗട്ഠാനിയേ ഇട്ഠാരമ്മണേ. ഏസോ തസ്സ നിസ്സന്ദോതി ഏസാ തസ്സ അസുഭനിമിത്താനുയോഗസ്സ നിപ്ഫത്തി. ഏവമിമസ്മിം സുത്തേ ഇമേസു പഞ്ചസു ഠാനേസു വിപസ്സനാവ കഥിതാതി.

പഞ്ചങ്ഗികവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. സുമനവഗ്ഗോ

൧. സുമനസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ സുമനാ രാജകുമാരീതി മഹാസക്കാരം കത്വാ പത്ഥനം പത്ഥേത്വാ ഏവം ലദ്ധനാമാ രാജകഞ്ഞാ. വിപസ്സിസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലസ്മിം ഹി നാഗരേസു ‘‘യുദ്ധമ്പി കത്വാ സത്ഥാരം അമ്ഹാകം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി സേനാപതിം നിസ്സായ ബുദ്ധപ്പമുഖം സങ്ഘം ലഭിത്വാ പടിപാടിയാ പുഞ്ഞാനി കാതും ആരദ്ധേസു സബ്ബപഠമദിവസോ സേനാപതിസ്സ വാരോ അഹോസി. തസ്മിം ദിവസേ സേനാപതി മഹാദാനം സജ്ജേത്വാ ‘‘അജ്ജ യഥാ അഞ്ഞോ കോചി ഏകഭിക്ഖമ്പി ന ദേതി, ഏവം രക്ഖഥാ’’തി സമന്താ പുരിസേ ഠപേസി. തംദിവസം സേട്ഠിഭരിയാ രോദമാനാ പഞ്ചഹി കുമാരികാസതേഹി സദ്ധിം കീളിത്വാ ആഗതം ധീതരം ആഹ – ‘‘സചേ, അമ്മ, തവ പിതാ ജീവേയ്യ, അജ്ജാഹം പഠമം ദസബലം ഭോജേയ്യ’’ന്തി. സാ തം ആഹ – ‘‘അമ്മ, മാ ചിന്തയി, അഹം തഥാ കരിസ്സാമി, യഥാ ബുദ്ധപ്പമുഖോ സങ്ഘോ അമ്ഹാകം പഠമം ഭിക്ഖം ഭുഞ്ജിസ്സതീ’’തി. തതോ സതസഹസ്സഗ്ഘനികായ സുവണ്ണപാതിയാ നിരുദകപായാസം പൂരേത്വാ സപ്പിമധുസക്ഖരാദീഹി അഭിസങ്ഖരിത്വാ അഞ്ഞിസ്സാ പാതിയാ പടികുജ്ജിത്വാ തം സുമനമാലാഗുളേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ മാലാഗുളസദിസം കത്വാ ഭഗവതോ ഗാമം പവിസനവേലായ സയമേവ ഉക്ഖിപിത്വാ ധാതിഗണപരിവുതാ ഘരാ നിക്ഖമി.

അന്തരാമഗ്ഗേ സേനാപതിനോ ഉപട്ഠാകാ, ‘‘അമ്മ, മാ ഇതോ ആഗമാ’’തി വദന്തി. മഹാപുഞ്ഞാ നാമ മനാപകഥാ ഹോന്തി, ന ച തേസം പുനപ്പുനം ഭണന്താനം കഥാ പടിക്ഖിപിതും സക്കാ ഹോതി. സാ ‘‘ചൂളപിത, മഹാപിത, മാതുല, കിസ്സ തുമ്ഹേ ഗന്തും ന ദേഥാ’’തി ആഹ. സേനാപതിനാ ‘‘അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി ഖാദനീയം ഭോജനീയം മാ ദേഥാ’’തി ഠപിതമ്ഹ, അമ്മാതി. കിം പന മമ ഹത്ഥേ ഖാദനീയം ഭോജനീയം പസ്സഥാതി? മാലാഗുളം പസ്സാമാതി. കിം തുമ്ഹാകം സേനാപതി മാലാപൂജമ്പി കാതും ന ദേതീതി? ദേതി, അമ്മാതി. തേന ഹി അപേഥാതി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘മാലാഗുളം ഗണ്ഹഥ ഭഗവാ’’തി ആഹ. ഭഗവാ ഏകം സേനാപതിസ്സ ഉപട്ഠാകം ഓലോകേത്വാ മാലാഗുളം ഗണ്ഹാപേസി. സാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭവാഭവാഭിനിബ്ബത്തിയം മേ സതി പരിതസ്സനജീവിതം നാമ മാ ഹോതു, അയം സുമനമാലാ വിയ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ പിയാവ ഹോമി, നാമേന ച സുമനായേവാ’’തി പത്ഥനം കത്വാ സത്ഥാരാ ‘‘സുഖിനീ ഹോഹീ’’തി വുത്താ വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

ഭഗവാപി സേനാപതിസ്സ ഗേഹം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. സേനാപതി യാഗും ഗഹേത്വാ ഉപഗഞ്ഛി, സത്ഥാ ഹത്ഥേന പത്തം പിദഹി. നിസിന്നോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോതി. അത്ഥി നോ ഏകോ അന്തരാമഗ്ഗേ പിണ്ഡപാതോ ലദ്ധോതി? മാലം അപനേത്വാ പിണ്ഡപാതം അദ്ദസ. ചൂളുപട്ഠാകോ ആഹ – ‘‘സാമി മാലാതി മം വത്വാ മാതുഗാമോ വഞ്ചേസീ’’തി. പായാസോ ഭഗവന്തം ആദിം കത്വാ സബ്ബഭിക്ഖൂനം പഹോസി. സേനാപതി അത്തനോ ദേയ്യധമ്മം അദാസി. സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ മങ്ഗലം വത്വാ പക്കാമി. സേനാപതി ‘‘കാ നാമ സാ പിണ്ഡപാതമദാസീ’’തി പുച്ഛി. സേട്ഠിധീതാ സാമീതി. സപ്പഞ്ഞാ ഇത്ഥീ, ഏവരൂപായ ഘരേ വസന്തിയാ പുരിസസ്സ സഗ്ഗസമ്പത്തി നാമ ന ദുല്ലഭാതി കം ആനേത്വാ ജേട്ഠകട്ഠാനേ ഠപേസി?

സാ പിതുഗേഹേ ച സേനാപതിഗേഹേ ച ധനം ഗഹേത്വാ യാവതായുകം തഥാഗതസ്സ ദാനം ദത്വാ പുഞ്ഞാനി കരിത്വാ തതോ ചുതാ കാമാവചരദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. നിബ്ബത്തക്ഖണേയേവ ജാണുപ്പമാണേന ഓധിനാ സകലം ദേവലോകം പരിപൂരയമാനം സുമനവസ്സം വസ്സി. ദേവതാ ‘‘അയം അത്തനാവ അത്തനോ നാമം ഗഹേത്വാ ആഗതാ’’തി ‘‘സുമനാ ദേവധീതാ’’ത്വേവസ്സാ നാമം അകംസു. സാ ഏകനവുതികപ്പേ ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരന്തീ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ അവിജഹിതസുമനവസ്സാ ‘‘സുമനാ സുമനാ’’ത്വേവ നാമാ അഹോസി. ഇമസ്മിം പന കാലേ കോസലരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. താപി പഞ്ചസതാ കുമാരികാ തംദിവസഞ്ഞേവ തസ്മിം തസ്മിം കുലേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ ഏകദിവസേയേവ സബ്ബാ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമിംസു. തംഖണംയേവ ജാണുപ്പമാണേന ഓധിനാ സുമനവസ്സം വസ്സി. തം ദിസ്വാ രാജാ ‘‘പുബ്ബേ കതാഭിനീഹാരാ ഏസാ ഭവിസ്സതീ’’തി തുട്ഠമാനസോ ‘‘ധീതാ മേ അത്തനാവ അത്തനോ നാമം ഗഹേത്വാ ആഗതാ’’തി സുമനാത്വേവസ്സാ നാമം കത്വാ ‘‘മയ്ഹം ധീതാ ന ഏകികാവ നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി നഗരം വിചിനാപേന്തോ ‘പഞ്ച ദാരികാസതാനി ജാതാനീ’’തി സുത്വാ സബ്ബാ അത്തനാവ പോസാപേസി. മാസേ മാസേ സമ്പതേ ‘‘ആനേത്വാ മമ ധീതു ദസ്സേഥാ’’തി ആഹ. ഏവമേസാ മഹാസക്കാരം കത്വാ പത്ഥനം പത്ഥേത്വാ ഏവംലദ്ധനാമാതി വേദിതബ്ബാ.

തസ്സാ സത്തവസ്സികകാലേ അനാഥപിണ്ഡികേന വിഹാരം നിട്ഠാപേത്വാ തഥാഗതസ്സ ദൂതേ പേസിതേ സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ സാവത്ഥിം അഗമാസി. അനാഥപിണ്ഡികോ ഗന്ത്വാ രാജാനം ഏവമാഹ – ‘‘മഹാരാജ, സത്ഥു ഇധാഗമനം അമ്ഹാകമ്പി മങ്ഗലം തുമ്ഹാകമ്പി മങ്ഗലമേവ, സുമനം രാജകുമാരിം പഞ്ചഹി ദാരികാസതേഹി സദ്ധിം പുണ്ണഘടേ ച ഗന്ധമാലാദീനി ച ഗാഹാപേത്വാ ദസബലസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം പേസേഥാ’’തി. രാജാ ‘‘സാധു മഹാസേട്ഠീ’’തി തഥാ അകാസി. സാപി രഞ്ഞാ വുത്തനയേനേവ ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. സത്ഥാ തസ്സാ ധമ്മം ദേസേസി. സാ പഞ്ചഹി കുമാരികാസതേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. അഞ്ഞാനിപി പഞ്ച ദാരികാസതാനി പഞ്ച മാതുഗാമസതാനി പഞ്ച ഉപാസകസതാനി തസ്മിംയേവ ഖണേ സോതാപത്തിഫലം പാപുണിംസു. ഏവം തസ്മിം ദിവസേ അന്തരാമഗ്ഗേയേവ ദ്വേ സോതാപന്നസഹസ്സാനി ജാതാനി.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി കസ്മാ ഉപസങ്കമീതി? പഞ്ഹം പുച്ഛിതുകാമതായ. കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ കിര സഹായകാ ദ്വേ ഭിക്ഖൂ അഹേസും. തേസു ഏകോ സാരണീയധമ്മം പൂരേതി, ഏകോ ഭത്തഗ്ഗവത്തം. സാരണീയധമ്മപൂരകോ ഇതരം ആഹ – ‘‘ആവുസോ, അദിന്നസ്സ ഫലം നാമ നത്ഥി, അത്തനാ ലദ്ധം പരേസം ദത്വാ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി. ഇതരോ പന ആഹ – ‘‘ആവുസോ, ത്വം ന ജാനാസി, ദേയ്യധമ്മം നാമ വിനിപാതേതും ന വട്ടതി, അത്തനോ യാപനമത്തമേവ ഗണ്ഹന്തേന ഭത്തഗ്ഗവത്തം പൂരേതും വട്ടതീ’’തി. തേസു ഏകോപി ഏകം അത്തനോ ഓവാദേ ഓതാരേതും നാസക്ഖി. ദ്വേപി അത്തനോ പടിപത്തിം പൂരേത്വാ തതോ ചുതാ കാമാവചരദേവലോകേ നിബ്ബത്തിംസു. തത്ഥ സാരണീയധമ്മപൂരകോ ഇതരം പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി അധിഗണ്ഹി.

ഏവം തേ ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരന്താ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ഖേപേത്വാ ഇമസ്മിം കാലേ സാവത്ഥിയം നിബ്ബത്തിംസു. സാരണീയധമ്മപൂരകോ കോസലരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ഇതരോ തസ്സായേവ ഉപട്ഠാകഇത്ഥിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തേ ദ്വേപി ജനാ ഏകദിവസേനേവ ജായിംസു. തേ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ന്ഹാപേത്വാ സിരിഗബ്ഭേ നിപജ്ജാപേത്വാ ദ്വിന്നമ്പി മാതരോ ബഹി സക്കാരം സംവിദഹിംസു. തേസു സാരണീയധമ്മപൂരകോ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ മഹന്തം സേതച്ഛത്തം സുപഞ്ഞത്തം സിരിസയനം അലങ്കതപടിയത്തഞ്ച നിവേസനം ദിസ്വാ ‘‘ഏകസ്മിം രാജകുലേ നിബ്ബത്തോസ്മീ’’തി അഞ്ഞാസി. സോ ‘‘കിം നു ഖോ കമ്മം കത്വാ ഇധ നിബ്ബത്തോസ്മീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘സാരണീയധമ്മനിസ്സന്ദേനാ’’തി ഞത്വാ ‘‘സഹായോ മേ കുഹിം നു ഖോ നിബ്ബത്തോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ നീചസയനേ നിപന്നം ദിസ്വാ ‘‘അയം ഭത്തഗ്ഗവത്തം പൂരേമീതി മമ വചനം ന ഗണ്ഹി, ഇമസ്മിം ഇദാനി തം ഠാനേ നിഗ്ഗണ്ഹിതും വട്ടതീ’’തി ‘‘സമ്മ മമ വചനം നാകാസീ’’തി ആഹ. അഥ കിം ജാതന്തി. പസ്സ മയ്ഹം സമ്പത്തിം, സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ സിരിസയനേ നിപന്നോസ്മി, ത്വം നീചമഞ്ചേ ഥദ്ധഅത്ഥരണമത്തേ നിപന്നോസീതി. കിം പന ത്വം ഏതം നിസ്സായ മാനം കരോസി, നനു വേളുസലാകാഹി കത്വാ പിലോതികായ പലിവേഠിതം സബ്ബമേതം പഥവീധാതുമത്തമേവാതി?

സുമനാ തേസം കഥം സുത്വാ ‘‘മമ ഭാതികാനം സന്തികേ കോചി നത്ഥീ’’തി തേസം സമീപം ഗച്ഛന്തീ ദ്വാരം നിസ്സായ ഠിതാ ‘‘ധാതൂ’’തി വചനം സുത്വാ ‘‘ഇദം ധാതൂതി വചനം ബഹിദ്ധാ നത്ഥി. മമ ഭാതികാ സമണദേവപുത്താ ഭവിസ്സന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘സചാഹം ‘ഇമേ ഏവം കഥേന്തീ’തി മാതാപിതൂനം കഥേസ്സാമി, ‘അമനുസ്സാ ഏതേ’തി നീഹരാപേസ്സന്തി. ഇദം കാരണം അഞ്ഞസ്സ അകഥേത്വാ കങ്ഖച്ഛേദകം പുരിസഹേരഞ്ഞികം മമ പിതരം മഹാഗോതമദസബലംയേവ പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ഭുത്തപാതരാസാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ദസബലസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. രാജാ പഞ്ച രഥസതാനി യോജാപേസി. ജമ്ബുദീപതലസ്മിഞ്ഹി തിസ്സോവ കുമാരിയോ പിതൂനം സന്തികാ പഞ്ച രഥസതാനി ലഭിംസു – ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ ധീതാ ചുന്ദീ രാജകഞ്ഞാ, ധനഞ്ചയസ്സ സേട്ഠിസ്സ ധീതാ വിസാഖാ, അയം സുമനാ രാജകഞ്ഞാതി. സാ ഗന്ധമാലം ആദായ രഥേ ഠിതാ പഞ്ചരഥസതപരിവാരാ ‘‘ഇമം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി.

ഇധസ്സൂതി ഇധ ഭവേയ്യും. ഏകോ ദായകോതി ഏകോ അത്തനാ ലദ്ധലാഭതോ പരസ്സ ദത്വാ പരിഭുഞ്ജനകോ സാരണീയധമ്മപൂരകോ. ഏകോ അദായകോതി ഏകോ അത്തനാ ലദ്ധം പരസ്സ അദത്വാ പരിഭുഞ്ജനകോ ഭത്തഗ്ഗവത്തപൂരകോ. ദേവഭൂതാനം പന നേസന്തി ദേവഭൂതാനം ഏതേസം. അധിഗണ്ഹാതീതി അധിഭവിത്വാ ഗണ്ഹാതി അജ്ഝോത്ഥരതി അതിസേതി. ആധിപതേയ്യേനാതി ജേട്ഠകകാരണേന. ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഠാനേഹീതി സേസദേവേ സക്കോ ദേവരാജാ വിയ ഇമേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി അധിഗണ്ഹാതി. മാനുസകേനാതിആദീസു ആയുനാ മഹാകസ്സപത്ഥേരോ വിയ ബാകുലത്ഥേരോ വിയ ആനന്ദത്ഥേരോ വിയ ച, വണ്ണേന മഹാഗതിമ്ബഅഭയത്ഥേരോ വിയ ഭണ്ഡാഗാരഅമച്ചോ വിയ ച, സുഖേന രട്ഠപാലകുലപുത്തോ വിയ സോണസേട്ഠിപുത്തോ വിയ യസദാരകോ വിയ ച, യസേന ധമ്മാസോകോ വിയ, തഥാ ആധിപച്ചേനാതി ഇമേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി അതിരേകോ ജേട്ഠകോ ഹോതി.

യാചിതോവ ബഹുലന്തി ബാകുലത്ഥേര-സീവലിത്ഥേര-ആനന്ദത്ഥേരാദയോ വിയ യാചിതോവ ബഹുലം ചീവരാദീനി പരിഭുഞ്ജതീതി ഇമേഹി കാരണേഹി അതിരേകോ ഹോതി ജേട്ഠകോ. യദിദം വിമുത്തിയാ വിമുത്തിന്തി യം ഏകസ്സ വിമുത്തിയാ സദ്ധിം ഇതരസ്സ വിമുത്തിം ആരബ്ഭ നാനാകരണം വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, തം ന വദാമീതി അത്ഥോ. സത്തവസ്സികദാരകോ വാ ഹി വിമുത്തിം പടിവിജ്ഝതു വസ്സസതികത്ഥേരോ വാ ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ ഉപാസകോ വാ ഉപാസികാ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ, പടിവിദ്ധലോകുത്തരമഗ്ഗേ നാനത്തം നാമ നത്ഥി. അലമേവാതി യുത്തമേവ. യത്ര ഹി നാമാതി യാനി നാമ.

ഗച്ഛം ആകാസധാതുയാതി ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ. സദ്ധോതി രതനത്തയഗുണാനം സദ്ധാതാ. ഥനയന്തി ഗജ്ജന്തോ. വിജ്ജുമാലീതി മാലാസദിസായ മേഘമുഖേ ചരന്തിയാ വിജ്ജുലതായ സമന്നാഗതോ. സതക്കകൂതി സതകൂടോ, ഇതോ ചിതോ ച ഉട്ഠിതേന വലാഹകകൂടസതേന സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. ദസ്സനസമ്പന്നോതി സോതാപന്നോ. ഭോഗപരിബ്യൂള്ഹോതി ഉദകോഘേന വിയ ദാനവസേന ദീയമാനേഹി ഭോഗേഹി പരിബ്യൂള്ഹോ, ദേവലോകം സമ്പാപിതോതി അത്ഥോ. പേച്ചാതി പരലോകേ. സഗ്ഗേ പമോദതീതി യസ്മിം സഗ്ഗേ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥേവ മോദതീതി.

൨. ചുന്ദീസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദുതിയേ പഞ്ചഹി രഥസതേഹീതി ഭുത്തപാതരാസാ പിതു സന്തികം പേസേത്വാ പഞ്ച രഥസതാനി യോജാപേത്വാ തേഹി പരിവുതാതി അത്ഥോ. ഉപസങ്കമീതി ഭാതരാ സദ്ധിം പവത്തിതം പഞ്ഹസാകച്ഛം പുച്ഛിസ്സാമീതി ഗന്ധമാലചുണ്ണാദീനി ആദായ ഉപസങ്കമി. യദേവ സോ ഹോതീതി യദാ ഏവ സോ ഹോതി. അഥ വാ യോ ഏവ സോ ഹോതി. അരിയകന്താനി സീലാനീതി മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താനി സീലാനി. താനി ഹി അരിയാനം കന്താനി ഹോന്തി, ഭവന്തരേപി ന പരിച്ചജന്തി. സേസം ചതുക്കനിപാതേ അഗ്ഗപ്പസാദസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൩. ഉഗ്ഗഹസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. തതിയേ ഭദ്ദിയേതി ഭദ്ദിയനഗരേ. ജാതിയാവനേതി സയംജാതേ അരോപിതേ ഹിമവന്തേന സദ്ധിം ഏകാബദ്ധേ വനസണ്ഡേ, തം നഗരം ഉപനിസ്സായ തസ്മിം വനേ വിഹരതീതി അത്ഥോ. അത്തചതുത്ഥോതി അത്തനാ ചതുത്ഥോ. കസ്മാ പനേസ ഭഗവന്തം അത്തചതുത്ഥംയേവ നിമന്തേസി? ഗേഹേ കിരസ്സ മങ്ഗലം മഹന്തം, തത്ഥ മഹന്തേന സംവിധാനേന ബഹൂ മനുസ്സാ സന്നിപതിസ്സന്തി. തേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസന്തേന ദുസ്സങ്ഗഹാ ഭവിസ്സന്തീതി അത്തചതുത്ഥംയേവ നിമന്തേസി. അപി ചസ്സ ഏവമ്പി അഹോസി – ‘‘ദഹരകുമാരികായോ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘമജ്ഝേ സത്ഥരി ഓവദന്തേ ഓലീനമനാ ഓവാദം ഗഹേതും ന സക്കുണേയ്യു’’ന്തി. ഇമിനാപി കാരണേന അത്തചതുത്ഥമേവ നിമന്തേസി. ഓവദതു താസം, ഭന്തേതി, ഭന്തേ ഭഗവാ, ഏതാസം ഓവദതു, ഏതാ ഓവദതൂതി അത്ഥോ. ഉപയോഗത്ഥസ്മിഞ്ഹി ഏതം സാമിവചനം. യം താസന്തി യം ഓവാദാനുസാസനം ഏതാസം. ഏവഞ്ച പന വത്വാ സോ സേട്ഠി ‘‘ഇമാ മമ സന്തികേ ഓവാദം ഗണ്ഹമാനാ ഹരായേയ്യു’’ന്തി ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പക്കാമി.

ഭത്തൂതി സാമികസ്സ. അനുകമ്പം ഉപാദായാതി അനുദ്ദയം പടിച്ച. പുബ്ബുട്ഠായിനിയോതി സബ്ബപഠമം ഉട്ഠാനസീലാ. പച്ഛാനിപാതിനിയോതി സബ്ബപച്ഛാ നിപജ്ജനസീലാ. ഇത്ഥിയാ ഹി പഠമതരം ഭുഞ്ജിത്വാ സയനം ആരുയ്ഹ നിപജ്ജിതും ന വട്ടതി, സബ്ബേ പന ഗേഹപരിജനേ ഭോജേത്വാ ഉപകരണഭണ്ഡം സംവിധായ ഗോരൂപാദീനി ആഗതാനാഗതാനി ഞത്വാ സ്വേ കത്തബ്ബകമ്മം വിചാരേത്വാ കുഞ്ചികാമുദ്ദികം ഹത്ഥേ കത്വാ സചേ ഭോജനം അത്ഥി, ഭുഞ്ജിത്വാ, നോ ചേ അത്ഥി, അഞ്ഞം പചാപേത്വാ സബ്ബേ സന്തപ്പേത്വാ പച്ഛാ നിപജ്ജിതും വട്ടതി. നിപന്നായപി യാവ സൂരിയുഗ്ഗമനാ നിദ്ദായിതും ന വട്ടതി, സബ്ബപഠമം പന ഉട്ഠായ ദാസകമ്മകരേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച കമ്മം കരോഥാ’’തി കമ്മന്തം വിചാരേത്വാ ധേനുയോ ദുഹാപേത്വാ സബ്ബം ഗേഹേ കത്തബ്ബകിച്ചം അത്തനോ പച്ചക്ഖംയേവ കാതും വട്ടതി. ഏതമത്ഥം സന്ധായ ‘‘പുബ്ബുട്ഠായിനിയോ പച്ഛാനിപാതിനിയോ’’തി ആഹ. ‘‘കിംകാരപടിസ്സാവിനിയോതി കിം കരോമ കിം കരോമാ’’തി മുഖം ഓലോകേത്വാ വിചരണസീലാ. മനാപചാരിനിയോതി മനാപംയേവ കിരിയം കരണസീലാ. പിയവാദിനിയോതി പിയമേവ വചനം വാദനസീലാ. പൂജേസ്സാമാതി ചതുപച്ചയപൂജായ പൂജയിസ്സാമ.

അബ്ഭാഗതേതി അത്തനോ സന്തികം ആഗതേ. ആസനോദകേന പടിപൂജേസ്സാമാതി ആസനേന ച പാദധോവനഉദകേന ച പൂജയിസ്സാമ. ഏത്ഥ ച മാതാപിതൂനം ദേവസികം സക്കാരോ കാതബ്ബോ. സമണബ്രാഹ്മണാനം പന അബ്ഭാഗതാനം ആസനം ദത്വാ പാദധോവനഞ്ച ദാതബ്ബം, സക്കാരോ ച കാതബ്ബോ.

ഉണ്ണാതി ഏളകലോമം. തത്ഥ ദക്ഖാ ഭവിസ്സാമാതി ഏളകലോമാനം വിജടനധോവനരജനവേണികരണാദീസു കപ്പാസസ്സ ച വട്ടനപിസനഫോടനകന്തനാദീസു ഛേകാ ഭവിസ്സാമ. തത്രുപായായാതി തസ്മിം ഉണ്ണാകപ്പാസസംവിധാനേ ഉപായഭൂതായ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ ഇദം നാമ കാതും വട്ടതീ’’തി ഏവം പവത്തായ വീമംസായ സമന്നാഗതാ. അലം കാതും അലം സംവിധാതുന്തി അത്തനാ കാതുമ്പി പരേഹി കാരാപേതുമ്പി യുത്താ ചേവ സമത്ഥാ ച ഭവിസ്സാമാതി അത്ഥോ.

കതഞ്ച കതതോ ജാനിസ്സാമ, അകതഞ്ച അകതതോതി സകലദിവസം ഇദം നാമ കമ്മം കത്വാ ആഗതാനം, ഉപഡ്ഢദിവസം ഇദം നാമ കമ്മം കത്വാ ആഗതാനം, നിക്കമ്മാനം ഗേഹേ നിസിന്നാനം ഇദം നാമ ദാതുഞ്ച ഏവഞ്ച കാതും വട്ടതീതി ഏവം ജാനിസ്സാമ. ഗിലാനകാനഞ്ച ബലാബലന്തി സചേ ഹി ഗിലാനകാലേ തേസം ഭേസജ്ജഭോജനാദീനി ദത്വാ രോഗം ഫാസും ന കരോന്തി, ‘‘ഇമേ അരോഗകാലേ അമ്ഹേ യം ഇച്ഛന്തി, തം കാരേന്തി. ഗിലാനകാലേ അത്ഥി ഭാവമ്പി നോ ന ജാനന്തീ’’തി വിരത്തരൂപാ പച്ഛാ കിച്ചാനി ന കരോന്തി, ദുക്കടാനി വാ കരോന്തി. തസ്മാ നേസം ബലാബലം ഞത്വാ ദാതബ്ബഞ്ച കാതബ്ബഞ്ച ജാനിസ്സാമാതി ഏവം തുമ്ഹേഹി സിക്ഖിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ഖാദനീയം ഭോജനീയഞ്ചസ്സാതി ഖാദനീയഞ്ച ഭോജനീയഞ്ച അസ്സ അന്തോജനസ്സ. പച്ചംസേനാതി പടിലഭിതബ്ബേന അംസേന, അത്തനോ അത്തനോ ലദ്ധബ്ബകോട്ഠാസാനുരൂപേനാതി അത്ഥോ. സംവിഭജിസ്സാമാതി ദസ്സാമ. സമ്പാദേസ്സാമാതി സമ്പാദയിസ്സാമ.

അധുത്തീതി പുരിസധുത്തസുരാധുത്തതാവസേന അധുത്തിയോ. അഥേനീതി അഥേനിയോ അചോരിയോ. അസോണ്ഡീതി സുരാസോണ്ഡതാദിവസേന അസോണ്ഡിയോ.

ഏവം സുത്തന്തം നിട്ഠപേത്വാ ഇദാനി ഗാഥാഹി കൂടം ഗണ്ഹന്തോ യോ നം ഭരതി സബ്ബദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭരതീതി പോസതി പടിജഗ്ഗതി. സബ്ബകാമഹരന്തി സബ്ബകാമദദം. സോത്ഥീതി സുഇത്ഥീ. ഏവം വത്തതീതി ഏത്തകം വത്തം പൂരേത്വാ വത്തതി. മനാപാ നാമ തേ ദേവാതി നിമ്മാനരതീ ദേവാ. തേ ഹി ഇച്ഛിതിച്ഛിതം രൂപം മാപേത്വാ അഭിരമണതോ നിമ്മാനരതീതി ച മനാപാതി ച വുച്ചന്തീതി.

൪. സീഹസേനാപതിസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ സന്ദിട്ഠികന്തി സാമം പസ്സിതബ്ബകം. ദായകോതി ദാനസൂരോ. ന സോ സദ്ധാമത്തകേനേവ തിട്ഠതി, പരിച്ചജിതുമ്പി സക്കോതീതി അത്ഥോ. ദാനപതീതി യം ദാനം ദേതി, തസ്സ പതി ഹുത്വാ ദേതി, ന ദാസോ, ന സഹായോ. യോ ഹി അത്തനാ മധുരം ഭുഞ്ജതി, പരേസം അമധുരം ദേതി, സോ ദാനസങ്ഖാതസ്സ ദേയ്യധമ്മസ്സ ദാസോ ഹുത്വാ ദേതി. യോ യം അത്തനാ ഭുഞ്ജതി, തദേവ ദേതി, സോ സഹായോ ഹുത്വാ ദേതി. യോ പന അത്തനാ യേന കേനചി യാപേതി, പരേസം മധുരം ദേതി, സോ പതി ജേട്ഠകോ സാമീ ഹുത്വാ ദേതി. താദിസം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ദാനപതീ’’തി.

അമങ്കുഭൂതോതി ന നിത്തേജഭൂതോ. വിസാരദോതി ഞാണസോമനസ്സപ്പത്തോ. സഹബ്യതം ഗതാതി സഹഭാവം ഏകീഭാവം ഗതാ. കതാവകാസാതി യേന കമ്മേന തത്ഥ അവകാസോ ഹോതി, തസ്സ കതത്താ കതാവകാസാ. തം പന യസ്മാ കുസലമേവ ഹോതി, തസ്മാ കതകുസലാതി വുത്തം. മോദരേതി മോദന്തി പമോദന്തി. അസിതസ്സാതി അനിസ്സിതസ്സ തഥാഗതസ്സ. താദിനോതി താദിലക്ഖണം പത്തസ്സ.

൫. ദാനാനിസംസസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ ഗിഹിധമ്മാ അനപഗതോ ഹോതീതി അഖണ്ഡപഞ്ചസീലോ ഹോതി. സതം ധമ്മം അനുക്കമന്തി സപ്പുരിസാനം മഹാപുരിസാനം ധമ്മം അനുക്കമന്തോ. സന്തോ നം ഭജന്തീതി സപ്പുരിസാ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധതഥാഗതസാവകാ ഏതം ഭജന്തി.

൬. കാലദാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ഛട്ഠേ കാലദാനാനീതി യുത്തദാനാനി, പത്തദാനാനി അനുച്ഛവികദാനാനീതി അത്ഥോ. നവസസ്സാനീതി അഗ്ഗസസ്സാനി. നവഫലാനീതി ആരാമതോ പഠമുപ്പന്നാനി അഗ്ഗഫലാനി. പഠമം സീലവന്തേസു പതിട്ഠാപേതീതി പഠമം സീലവന്താനം ദത്വാ പച്ഛാ അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി. വദഞ്ഞൂതി ഭാസിതഞ്ഞൂ. കാലേന ദിന്നന്തി യുത്തപ്പത്തകാലേന ദിന്നം. അനുമോദന്തീതി ഏകമന്തേ ഠിതാ അനുമോദന്തി. വേയ്യാവച്ചന്തി കായേന വേയ്യാവടികകമ്മം കരോന്തി. അപ്പടിവാനചിത്തോതി അനുക്കണ്ഠിതചിത്തോ. യത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി യസ്മിം ഠാനേ ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഹോതി, തത്ഥ ദദേയ്യ.

൭. ഭോജനസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. സത്തമേ ആയും ദേതീതി ആയുദാനം ദേതി. വണ്ണന്തി സരീരവണ്ണം. സുഖന്തി കായികചേതസികസുഖം. ബലന്തി സരീരഥാമം. പടിഭാനന്തി യുത്തമുത്തപ്പടിഭാനം.

൮. സദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. അട്ഠമേ അനുകമ്പന്തീതി അനുഗ്ഗണ്ഹന്തി. ഖന്ധിമാവ മഹാദുമോതി ഖന്ധസമ്പന്നോ മഹാരുക്ഖോ വിയ. മനോരമേ ആയതനേതി രമണീയേ സമോസരണട്ഠാനേ. ഛായം ഛായത്ഥികാ യന്തീതി ഛായായ അത്ഥികാവ ഛായം ഉപഗച്ഛന്തി. നിവാതവുത്തിന്തി നീചവുത്തിം. അത്ഥദ്ധന്തി കോധമാനഥദ്ധതായ രഹിതം. സോരതന്തി സോരച്ചേന സുചിസീലേന സമന്നാഗതം. സഖിലന്തി സമ്മോദകം.

൯. പുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൯. നവമേ ഭതോ വാ നോ ഭരിസ്സതീതി അമ്ഹേഹി ഥഞ്ഞപായനഹത്ഥപാദവഡ്ഢനാദീഹി ഭതോ പടിജഗ്ഗിതോ അമ്ഹേ മഹല്ലകകാലേ ഹത്ഥപാദധോവന-ന്ഹാപനയാഗുഭത്തദാനാദീഹി ഭരിസ്സതി. കിച്ചം വാ നോ കരിസ്സതീതി അത്തനോ കമ്മം ഠപേത്വാ അമ്ഹാകം രാജകുലാദീസു ഉപ്പന്നം കിച്ചം ഗന്ത്വാ കരിസ്സതി. കുലവംസോ ചിരം ഠസ്സതീതി അമ്ഹാകം സന്തകം ഖേത്തവത്ഥുഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിം അവിനാസേത്വാ രക്ഖന്തേ പുത്തേ കുലവംസോ ചിരം ഠസ്സതി, അമ്ഹേഹി വാ പവത്തിതാനി സലാകഭത്താദീനി അനുപച്ഛിന്ദിത്വാ പവത്തേസ്സതി, ഏവമ്പി നോ കുലവംസോ ചിരം ഠസ്സതി. ദായജ്ജം പടിപജ്ജിസ്സതീതി കുലവംസാനുരൂപായ പടിപത്തിയാ അത്താനം ദായജ്ജാരഹം കരോന്തോ അമ്ഹാകം സന്തകം ദായജ്ജം പടിപജ്ജിസ്സതി. ദക്ഖിണം അനുപ്പദസ്സതീതി പത്തിദാനം കത്വാ തതിയദിവസതോ പട്ഠായ ദാനം അനുപ്പദസ്സതി.

സന്തോ സപ്പുരിസാതി ഇമസ്മിം ഠാനേ മാതാപിതൂസു സമ്മാ പടിപത്തിയാ സന്തോ സപ്പുരിസാതി വേദിതബ്ബാ. പുബ്ബേ കതമനുസ്സരന്തി മാതാപിതൂഹി പഠമതരം കതഗുണം അനുസ്സരന്താ. ഓവാദകാരീതി മാതാപിതൂഹി ദിന്നസ്സ ഓവാദസ്സ കത്താ. ഭതപോസീതി യേഹി ഭതോ, തേസം പോസകോ. പസംസിയോതി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ മഹാജനേന പസംസിതബ്ബോ ഹോതി.

൧൦. മഹാസാലപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൦. ദസമേ മഹാസാലാതി മഹാരുക്ഖാ. സാഖാപത്തപലാസേന വഡ്ഢന്തീതി ഖുദ്ദകസാഖാഹി ച പത്തസങ്ഖാതേന ച പലാസേന വഡ്ഢന്തി. അരഞ്ഞസ്മിന്തി അഗാമകേ പദേസേ. ബ്രഹാവനേതി മഹാവനേ അടവിയം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സുമനവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

൫. മുണ്ഡരാജവഗ്ഗോ

൧. ആദിയസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ ഭോഗാനം ആദിയാതി ഭോഗാനം ആദാതബ്ബകാരണാനി. ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹീതി ഉട്ഠാനസങ്ഖാതേന വീരിയേന അധിഗതേഹി. ബാഹാബലപരിചിതേഹീതി ബാഹുബലേന സഞ്ചിതേഹി. സേദാവക്ഖിത്തേഹീതി സേദം അവക്ഖിപേത്വാ ഉപ്പാദിതേഹി. ധമ്മികേഹീതി ധമ്മയുത്തേഹി. ധമ്മലദ്ധേഹീതി ദസകുസലകമ്മം അകോപേത്വാ ലദ്ധേഹി. പീണേതീതി പീണിതം ഥൂലം കരോതി. സേസമേത്ഥ ചതുക്കനിപാതേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ദുതിയം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩. ഇട്ഠസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. തതിയേ ആയുസംവത്തനികാ പടിപദാതി ദാനസീലാദികാ പുഞ്ഞപടിപദാ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അത്ഥാഭിസമയാതി അത്ഥസ്സ അഭിസമാഗമേന, അത്ഥപ്പടിലാഭേനാതി വുത്തം ഹോതി.

൪. മനാപദായീസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. ചതുത്ഥേ ഉഗ്ഗോതി ഗുണേഹി ഉഗ്ഗതത്താ ഏവംലദ്ധനാമോ. സാലപുപ്ഫകം ഖാദനീയന്തി ചതുമധുരയോജിതേന സാലിപിട്ഠേന കതം സാലപുപ്ഫസദിസം ഖാദനീയം. തഞ്ഹി പഞ്ഞായമാനവണ്ടപത്തകേസരം കത്വാ ജീരകാദിസമ്ഭാരയുത്തേ സപ്പിമ്ഹി പചിത്വാ സപ്പിം വിനിവത്തേത്വാ കോലുമ്ബേ പൂരേത്വാ ഗന്ധവാസം ഗാഹാപേത്വാ പിദഹിത്വാ ലഞ്ഛേത്വാ ഠപിതം ഹോതി. തം സോ യാഗും പിവിത്വാ നിസിന്നസ്സ ഭഗവതോ അന്തരഭത്തേ ദാതുകാമോ ഏവമാഹ. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാതി ദേസനാമത്തമേതം, ഉപാസകോ പന തം ഭഗവതോ ച പഞ്ചന്നഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനം അദാസി. യഥാ ച തം, ഏവം സൂകരമംസാദീനിപി. തത്ഥ സമ്പന്നകോലകന്തി സമ്പന്നബദരം. സൂകരമംസന്തി മധുരരസേഹി ബദരേഹി സദ്ധിം ജീരകാദിസമ്ഭാരേഹി യോജേത്വാ പക്കം ഏകസംവച്ഛരികസൂകരമംസം. നിബ്ബത്തതേലകന്തി വിനിവത്തിതതേലം. നാലിയസാകന്തി സാലിപിട്ഠേന സദ്ധിം മദ്ദിത്വാ ജീരകാദിസംയുത്തേ സപ്പിമ്ഹി പചിത്വാ ചതുമധുരേന യോജേത്വാ വാസം ഗാഹാപേത്വാ ഠപിതം നാലിയസാകം. നേതം ഭഗവതോ കപ്പതീതി ഏത്ഥ അകപ്പിയം ഉപാദായ കപ്പിയമ്പി ന കപ്പതീതി വുത്തം, സേട്ഠി പന സബ്ബമ്പി തം ആഹരാപേത്വാ രാസിം കത്വാ യം യം അകപ്പിയം, തം തം അന്തരാപണം പഹിണിത്വാ കപ്പിയം ഉപഭോഗപരിഭോഗഭണ്ഡം അദാസി. ചന്ദനഫലകം നാതിമഹന്തം ദീഘതോ അഡ്ഢതേയ്യരതനം, തിരിയം ദിയഡ്ഢരതനം, സാരവരഭണ്ഡത്താ പന മഹഗ്ഘം അഹോസി. ഭഗവാ തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛേദാപേത്വാ ഭിക്ഖൂനം അഞ്ജനപിസനത്ഥായ ദാപേസി.

ഉജ്ജുഭൂതേസൂതി കായവാചാചിത്തേഹി ഉജുകേസു. ഛന്ദസാതി പേമേന. ചത്തന്തിആദീസു പരിച്ചാഗവസേന ചത്തം. മുത്തചാഗതായ മുത്തം. അനപേക്ഖചിത്തതായ ചിത്തേന ന ഉഗ്ഗഹിതന്തി അനുഗ്ഗഹീതം. ഖേത്തൂപമേതി വിരുഹനട്ഠേന ഖേത്തസദിസേ.

അഞ്ഞതരം മനോമയന്തി സുദ്ധാവാസേസു ഏകം ഝാനമനേന നിബ്ബത്തം ദേവകായം. യഥാധിപ്പായോതി യഥാജ്ഝാസയോ. ഇമിനാ കിം പുച്ഛതി? തസ്സ കിര മനുസ്സകാലേ അരഹത്തത്ഥായ അജ്ഝാസയോ അഹോസി, തം പുച്ഛാമീതി പുച്ഛതി. ദേവപുത്തോപി അരഹത്തം പത്തതായ തഗ്ഘ മേ ഭഗവാ യഥാധിപ്പായോതി ആഹ. യത്ഥ യത്ഥൂപപജ്ജതീതി തീസു വാ കുലസമ്പത്തീസു ഛസു വാ കാമസഗ്ഗേസു യത്ഥ യത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ തത്ഥ ദീഘായു യസവാ ഹോതീതി. പഞ്ചമം ചതുക്കനിപാതേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഛട്ഠസത്തമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൮. അലബ്ഭനീയഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൪൮. അട്ഠമേ അലബ്ഭനീയാനീതി അലദ്ധബ്ബാനി, ന സക്കാ ലഭിതും. ഠാനാനീതി കാരണാനി. ജരാധമ്മം മാ ജീരീതി യം മയ്ഹം ജരാസഭാവം, തം മാ ജീരതു. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. നച്ഛാദേയ്യാതി ന രുച്ചേയ്യ. അബ്ബുഹീതി നീഹരി.

യതോതി യസ്മിം കാലേ. ആപദാസൂതി ഉപദ്ദവേസു. ന വേധതീതി ന കമ്പതി നാനുസോചതി. അത്ഥവിനിച്ഛയഞ്ഞൂതി കാരണത്ഥവിനിച്ഛയേ കുസലോ. പുരാണന്തി നിബ്ബികാരതായ പോരാണകമേവ. ജപ്പേനാതി വണ്ണഭണനേന. മന്തേനാതി മഹാനുഭാവമന്തപരിവത്തനേന. സുഭാസിതേനാതി സുഭാസിതകഥനേന. അനുപ്പദാനേനാതി സതസ്സ വാ സഹസ്സസ്സ വാ ദാനേന. പവേണിയാ വാതി കുലവംസേന വാ, ‘‘ഇദം അമ്ഹാകം പവേണിയാ ആചിണ്ണം, ഇദം അനാചിണ്ണ’’ന്തി ഏവം പവേണികഥനേനാതി അത്ഥോ. യഥാ യഥാ യത്ഥ ലഭേഥ അത്ഥന്തി ഏതേസു ജപ്പാദീസു യേന യേന യത്ഥ യത്ഥ ഠാനേ ജരാധമ്മാദീനം അജീരണതാദിഅത്ഥം ലഭേയ്യ. തഥാ തഥാ തത്ഥ പരക്കമേയ്യാതി തേന തേന തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ പരക്കമം കരേയ്യ. കമ്മം ദള്ഹന്തി വട്ടഗാമികമ്മം മയാ ഥിരം കത്വാ ആയൂഹിതം, സ്വാഹം ഇദാനി കിന്തി കരോമീതി ഏവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അധിവാസേയ്യാതി.

൯. കോസലസുത്തവണ്ണനാ

൪൯. നവമേ ഉപകണ്ണകേതി കണ്ണമൂലേ. ദുമ്മനോതി ദുട്ഠുമനോ. പത്തക്ഖന്ധോതി പതിതക്ഖന്ധോ. പജ്ഝായന്തോതി ചിന്തയന്തോ. അപ്പടിഭാനോതി നിപ്പടിഭാനോ ഹുത്വാ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

൧൦. നാരദസുത്തവണ്ണനാ

൫൦. ദസമേ അജ്ഝോമുച്ഛിതോതി അധിഓമുച്ഛിതോ ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗഹണസഭാവായ അതിരേകമുച്ഛായ തണ്ഹായ സമന്നാഗതോ. മഹച്ചാ രാജാനുഭാവേനാതി മഹതാ രാജാനുഭാവേന, അട്ഠാരസഹി സേനീഹി പരിവാരിതോ മഹതിയാ രാജിദ്ധിയാ പായാസീതി അത്ഥോ. തഗ്ഘാതി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ, ഏകംസേനേവ സോകസല്ലഹരണോതി അത്ഥോ. ഇതി രാജാ ഇമം ഓവാദം സുത്വാ തസ്മിം ഠിതോ ധമ്മേന സമേന രജ്ജം കാരേത്വാ സഗ്ഗപരായണോ അഹോസി.

മുണ്ഡരാജവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

പഠമപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.

൨. ദുതിയപണ്ണാസകം

(൬) ൧. നീവരണവഗ്ഗോ

൧. ആവരണസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ ആവരണവസേന ആവരണാ. നീവരണവസേന നീവരണാ. ചേതോ അജ്ഝാരുഹന്തീതി ചേതസോ അജ്ഝാരുഹാ. വിപസ്സനാപഞ്ഞഞ്ച മഗ്ഗപഞ്ഞഞ്ച ഉപ്പത്തിനിവാരണട്ഠേന ദുബ്ബലം കരോന്തീതി പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ. യാ വാ ഏതേഹി സദ്ധിം വോകിണ്ണാ പഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, തം ദുബ്ബലം കരോന്തീതിപി പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ. അബലായാതി പഞ്ചനീവരണപരിയോനദ്ധത്താ അപഗതബലായ. ഉത്തരി വാ മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസന്തി ദസകുസലകമ്മപഥസങ്ഖാതാ മനുസ്സധമ്മാ ഉത്തരി അരിയഭാവം കാതും സമത്ഥം ഞാണദസ്സനവിസേസം. ഹാരഹാരിനീതി ഹരിതബ്ബം ഹരിതും സമത്ഥാ. നങ്ഗലമുഖാനീതി മാതികാമുഖാനി. താനി ഹി നങ്ഗലസരിക്ഖകത്താ നങ്ഗലേഹി ച ഖതത്താ നങ്ഗലമുഖാനീതി വുച്ചന്തി.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ സോതം വിയ വിപസ്സനാഞാണം ദട്ഠബ്ബം, ഉഭതോ നങ്ഗലമുഖാനം വിവരണകാലോ വിയ ഛസു ദ്വാരേസു സംവരസ്സ വിസ്സട്ഠകാലോ, മജ്ഝേനദിയാ രുക്ഖപാദേ കോട്ടേത്വാ പലാലതിണമത്തികാഹി ആവരണേ കതേ ഉദകസ്സ വിക്ഖിത്തവിസടബ്യാദിണ്ണകാലോ വിയ പഞ്ചഹി നീവരണേഹി പരിയോനദ്ധകാലോ, ഏവം ആവരണേ കതേ വിഹതവേഗസ്സ ഉദകസ്സ തിണപലാലാദീനി പരികഡ്ഢിത്വാ സമുദ്ദം പാപുണിതും അസമത്ഥകാലോ വിയ വിപസ്സനാഞാണേന സബ്ബാകുസലേ വിദ്ധംസേത്വാ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും അസമത്ഥകാലോ വേദിതബ്ബോ. സുക്കപക്ഖേ വുത്തവിപല്ലാസേന യോജനാ കാതബ്ബാ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം. ദുതിയം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩. പധാനിയങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. തതിയേ പധാനിയങ്ഗാനീതി പധാനം വുച്ചതി പദഹനഭാവോ, പധാനമസ്സ അത്ഥീതി പധാനിയോ, പധാനിയസ്സ ഭിക്ഖുനോ അങ്ഗാനീതി പധാനിയങ്ഗാനി. സദ്ധോതി സദ്ധായ സമന്നാഗതോ. സദ്ധാ പനേസാ ആഗമസദ്ധാ അധിഗമസദ്ധാ ഓകപ്പനസദ്ധാ പസാദസദ്ധാതി ചതുബ്ബിധാ. തത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താനം സദ്ധാ, അഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ ആഗതത്താ ആഗമസദ്ധാ നാമ. അരിയസാവകാനം പടിവേധേന അധിഗതത്താ അധിഗമസദ്ധാ നാമ. ബുദ്ധോ ധമ്മോ സങ്ഘോതി വുത്തേ അചലഭാവേന ഓകപ്പനം ഓകപ്പനസദ്ധാ നാമ. പസാദുപ്പത്തി പസാദസദ്ധാ നാമ. ഇധ ഓകപ്പനസദ്ധാ അധിപ്പേതാ. ബോധിന്തി ചതുമഗ്ഗഞാണം. തം സുപ്പടിവിദ്ധം തഥാഗതേനാതി സദ്ദഹതി. ദേസനാസീസമേവ ചേതം, ഇമിനാ പന അങ്ഗേന തീസുപി രതനേസു സദ്ധാ അധിപ്പേതാ. യസ്സ ഹി ബുദ്ധാദീസു പസാദോ ബലവാ, തസ്സ പധാനവീരിയം ഇജ്ഝതി.

അപ്പാബാധോതി അരോഗോ. അപ്പാതങ്കോതി നിദ്ദുക്ഖോ. സമവേപാകിനിയാതി സമവിപാകിനിയാ. ഗഹണിയാതി കമ്മജതേജോധാതുയാ. നാതിസീതായ നാച്ചുണ്ഹായാതി അതിസീതലഗ്ഗഹണികോ ഹി സീതഭീരുകോ ഹോതി, അച്ചുണ്ഹഗ്ഗഹണികോ ഉണ്ഹഭീരുകോ, തേസം പധാനം ന ഇജ്ഝതി, മജ്ഝിമഗ്ഗഹണികസ്സ ഇജ്ഝതി. തേനാഹ – മജ്ഝിമായ പധാനക്ഖമായാതി. യഥാഭൂതം അത്താനം ആവികത്താതി യഥാഭൂതം അത്തനോ അഗുണം പകാസേതാ. ഉദയത്ഥഗാമിനിയാതി ഉദയഞ്ച അത്ഥഞ്ച ഗന്തും പരിച്ഛിന്ദിതും സമത്ഥായ. ഏതേന പഞ്ഞാസലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകം ഉദയബ്ബയഞാണം വുത്തം. അരിയായാതി പരിസുദ്ധായ. നിബ്ബേധികായാതി അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബേ ലോഭക്ഖന്ധാദയോ നിബ്ബിജ്ഝിതും സമത്ഥായ. സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാതി തദങ്ഗവസേന കിലേസാനം പഹീനത്താ യം ദുക്ഖം ഖീയതി, തസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഖയഗാമിനിയാ. ഇതി സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി വിപസ്സനാപഞ്ഞാവ കഥിതാ. ദുപ്പഞ്ഞസ്സ ഹി പധാനം ന ഇജ്ഝതി.

൪. സമയസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. ചതുത്ഥേ പധാനായാതി വീരിയകരണത്ഥായ. ന സുകരം ഉഞ്ഛേന പഗ്ഗഹേന യാപേതുന്തി ന സക്കാ ഹോതി പത്തം ഗഹേത്വാ ഉഞ്ഛാചരിയായ യാപേതും. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതം.

൫. മാതാപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. പഞ്ചമേ പരിയാദായ തിട്ഠതീതി പരിയാദിയിത്വാ ഗഹേത്വാ ഖേപേത്വാ തിട്ഠതി. ഉഗ്ഘാതിതാതി ഉദ്ധുമാതാ.

അസിഹത്ഥേനാതി സീസച്ഛേദനത്ഥായ അസിം ആദായ ആഗതേനാപി. പിസാചേനാതി ഖാദിതും ആഗതയക്ഖേനാപി. ആസീദേതി ഘട്ടേയ്യ. മഞ്ജുനാതി മുദുകേന. കാമോഘവുള്ഹാനന്തി കാമോഘേന വുള്ഹാനം കഡ്ഢിതാനം. കാലം ഗതി ഭവാഭവന്തി വട്ടകാലം ഗതിഞ്ച പുനപ്പുനബ്ഭവേ ച. പുരക്ഖതാതി പുരേചാരികാ പുരതോ ഗതായേവ. യേ ച കാമേ പരിഞ്ഞായാതി യേ പണ്ഡിതാ ദുവിധേപി കാമേ തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ. ചരന്തി അകുതോഭയാതി ഖീണാസവാനം കുതോചി ഭയം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ തേ അകുതോഭയാ ഹുത്വാ ചരന്തി. പാരങ്ഗതാതി പാരം വുച്ചതി നിബ്ബാനം, തം ഉപഗതാ, സച്ഛികത്വാ ഠിതാതി അത്ഥോ. ആസവക്ഖയന്തി അരഹത്തം. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥേത്വാ ഗാഥാസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൬. ഉപജ്ഝായസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. ഛട്ഠേ മധുരകജാതോതി സഞ്ജാതഗരുഭാവോ. ദിസാ ച മേ ന പക്ഖായന്തീതി ചതസ്സോ ദിസാ ച അനുദിസാ ച മയ്ഹം ന ഉപട്ഠഹന്തീതി വദതി. ധമ്മാ ച മം നപ്പടിഭന്തീതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മാപി മേ ന ഉപട്ഠഹന്തി. അനഭിരതോ ച ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമീതി ഉക്കണ്ഠിതോ ഹുത്വാ ബ്രഹ്മചരിയവാസം വസാമി. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി തസ്സ കഥം സുത്വാ ‘‘ബുദ്ധവേനേയ്യപുഗ്ഗലോ അയ’’ന്തി തം കാരണം ഭഗവതോ ആരോചേതും ഉപസങ്കമി. അവിപസ്സകസ്സ കുസലാനം ധമ്മാനന്തി കുസലധമ്മേ അവിപസ്സന്തസ്സ, അനേസന്തസ്സ അഗവേസന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനന്തി സതിപട്ഠാനാദീനം സത്തതിംസധമ്മാനം.

൭. അഭിണ്ഹപച്ചവേക്ഖിതബ്ബഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. സത്തമേ ജരാധമ്മോമ്ഹീതി ജരാസഭാവോ അമ്ഹി. ജരം അനതീതോതി ജരം അനതിക്കന്തോ, അന്തോജരായ ഏവ ചരാമി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. കമ്മസ്സകോതിആദീസു കമ്മം മയ്ഹം സകം അത്തനോ സന്തകന്തി കമ്മസ്സകോ അമ്ഹി. കമ്മസ്സ ദായാദോതി കമ്മദായാദോ, കമ്മം മയ്ഹം ദായജ്ജം സന്തകന്തി അത്ഥോ. കമ്മം മയ്ഹം യോനി കാരണന്തി കമ്മയോനി. കമ്മം മയ്ഹം ബന്ധൂതി കമ്മബന്ധു, കമ്മഞാതകോതി അത്ഥോ. കമ്മം മയ്ഹം പടിസരണം പതിട്ഠാതി കമ്മപടിസരണോ. തസ്സ ദായാദോ ഭവിസ്സാമീതി തസ്സ കമ്മസ്സ ദായാദോ തേന ദിന്നഫലപടിഗ്ഗാഹകോ ഭവിസ്സാമീതി അത്ഥോ. യോബ്ബനമദോതി യോബ്ബനം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നമദോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീതി ലോകുത്തരമഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സംയോജനാനി സബ്ബസോ പഹീയന്തീതി ദസ സംയോജനാനി സബ്ബസോ പഹീയന്തി. അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തീതി സത്ത അനുസയാ വിഗതന്താ പരിച്ഛിന്നാ പരിവടുമാ ഹോന്തി. ഏവമേത്ഥ ഹേട്ഠാ പഞ്ചസു ഠാനേസു വിപസ്സനാ കഥിതാ, ഇമേസു പഞ്ചസു ലോകുത്തരമഗ്ഗോ.

ഇദാനി ഗാഥാഹി കൂടം ഗണ്ഹന്തോ ബ്യാധിധമ്മാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഞത്വാ ധമ്മം നിരൂപധിന്തി ഉപധിരഹിതം അരഹത്തമഗ്ഗം ഞത്വാ. സബ്ബേ മദേ അഭിഭോസ്മീതി സബ്ബേ ഇമേ തയോപി മദേ അധിഭവിം, അതിക്കമ്മ ഠിതോസ്മീതി അത്ഥോ. നേക്ഖമ്മം ദട്ഠു ഖേമതോതി പബ്ബജ്ജം ഖേമതോ ദിസ്വാ. തസ്സ മേ അഹു ഉസ്സാഹോ, നിബ്ബാനം അഭിപസ്സതോതി തസ്സ മയ്ഹം നിബ്ബാനം അഭിപസ്സന്തസ്സ വായാമോ അഹോസി. അനിവത്തി ഭവിസ്സാമീതി പബ്ബജ്ജതോ അനിവത്തികോ ഭവിസ്സാമി, ബ്രഹ്മചരിയവാസതോ അനിവത്തികോ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണതോ അനിവത്തികോ ഭവിസ്സാമി. ബ്രഹ്മചരിയപരായണോതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയപരായണോ. ഇമിനാ ലോകുത്തരോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ കഥിതോതി.

൮. ലിച്ഛവികുമാരകസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. അട്ഠമേ സജ്ജാനി ധനൂനീതി സജിയാനി ആരോപിതധനൂനി. അദ്ദസൂതി അദ്ദസംസു. ഭവിസ്സന്തി വജ്ജീതി വഡ്ഢിസ്സന്തി വജ്ജിരാജാനോ. അപാനുഭാതി അവഡ്ഢിനിസ്സിതാ മാനഥദ്ധാ. പച്ഛാലിയം ഖിപന്തീതി പച്ഛതോ ഗന്ത്വാ പിട്ഠിം പാദേന പഹരന്തി. രട്ഠികസ്സാതിആദീസു രട്ഠം ഭുഞ്ജതീതി രട്ഠികോ. പിതരാ ദത്തം സാപതേയ്യം ഭുഞ്ജതീതി പേത്തനികോ. സേനായ പതി ജേട്ഠകോതി സേനാപതികോ. ഗാമഗാമണികസ്സാതി ഗാമാനം ഗാമണികസ്സ, ഗാമസാമികസ്സാതി അത്ഥോ. പൂഗഗാമണികസ്സാതി ഗണജേട്ഠകസ്സ. കുലേസൂതി തേസു തേസു കുലേസു. പച്ചേകാധിപച്ചം കാരേന്തീതി പച്ചേകം ജേട്ഠകട്ഠാനം കാരേന്തി. കല്യാണേന മനസാ അനുകമ്പന്തീതി സുന്ദരേന ചിത്തേന അനുഗ്ഗണ്ഹന്തി. ഖേത്തകമ്മന്തസാമന്തസബ്യോഹാരേതി യേ ച അത്തനോ ഖേത്തകമ്മന്താനം സാമന്താ അനന്തരക്ഖേത്തസാമിനോ, തേ ച രജ്ജുദണ്ഡേഹി ഭൂമിപ്പമാണഗ്ഗാഹകേ സബ്ബോഹാരേ ച. ബലിപടിഗ്ഗാഹികാ ദേവതാതി കുലപ്പവേണിയാ ആഗതാ ആരക്ഖദേവതാ. സക്കരോതീതി താ ദേവതാ അഗ്ഗയാഗുഭത്താദീഹി സക്കരോതി.

കിച്ചകരോതി ഉപ്പന്നാനം കിച്ചാനം കാരകോ. യേ ചസ്സ അനുജീവിനോതി യേ ച ഏതം ഉപനിസ്സായ ജീവന്തി. ഉഭിന്നഞ്ചേവ അത്ഥായാതി ഉഭിന്നമ്പി ഹിതത്ഥായ പടിപന്നോ ഹോതീതി അത്ഥോ. പുബ്ബപേതാനന്തി പരലോകഗതാനം. ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച ജീവതന്തി യേ ച ദിട്ഠേ ധമ്മേ ജീവന്തി. ഇതി പദദ്വയേനാപി അതീതപച്ചുപ്പന്നേ ഞാതയോ ദസ്സേതി. വിത്തിസഞ്ജനനോതി തുട്ഠിജനനോ. ഘരമാവസന്തി ഘരാവാസം വസന്തോ. പുജ്ജോ ഹോതി പസംസിയോതി പൂജേതബ്ബോ ച പസംസിതബ്ബോ ച ഹോതീതി.

൯-൧൦. വുഡ്ഢപബ്ബജിതസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൫൯-൬൦. നവമേ നിപുണോതി സണ്ഹോ സുഖുമകാരണഞ്ഞൂ. ആകപ്പസമ്പന്നോതി സമണാകപ്പേന സമ്പന്നോ. ദസമേ പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീതി ദിന്നോവാദം പദക്ഖിണതോ ഗണ്ഹന്തോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.