൨. ദുതിയപണ്ണാസകം

(൬) ൧. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ

൧. പഠമദ്വേബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ജിണ്ണാതി ജരാജിണ്ണാ. വുദ്ധാതി വയോവുദ്ധാ. മഹല്ലകാതി ജാതിമഹല്ലകാ. അദ്ധഗതാതി തയോ അദ്ധേ അതിക്കന്താ. വയോഅനുപ്പത്താതി തതിയം വയം അനുപ്പത്താ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി പുത്തദാരേ അത്തനോ വചനം അകരോന്തേ ദിസ്വാ ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ നിയ്യാനികമഗ്ഗം ഗവേസിസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉപസങ്കമിംസു. മയമസ്സു, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാതി; ഭോ ഗോതമ, മയം ബ്രാഹ്മണാ ന ഖത്തിയാ നാമച്ചാ ന ഗഹപതികാതി ബ്രാഹ്മണഭാവം ജാനാപേത്വാ ജിണ്ണാതിആദിമാഹംസു. അകതഭീരുത്താണാതി അകതഭയപരിത്താണാ. അവസ്സയഭൂതം പതിട്ഠാകമ്മം അമ്ഹേഹി ന കതന്തി ദസ്സേന്തി. തഗ്ഘാതി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ, സമ്പടിച്ഛനത്ഥേ വാ. ഏകന്തേന തുമ്ഹേ ഏവരൂപാ, അഹമ്പി ഖോ ഏതം സമ്പടിച്ഛാമീതി ച ദസ്സേതി. ഉപനീയതീതി ഉപസംഹരീയതി. അയം ഹി ജാതിയാ ജരം ഉപനീയതി, ജരായ ബ്യാധിം, ബ്യാധിനാ മരണം, മരണേന പുന ജാതിം. തേന വുത്തം – ‘‘ഉപനീയതീ’’തി.

ഇദാനി യസ്മാ തേ ബ്രാഹ്മണാ മഹല്ലകത്താ പബ്ബജിത്വാപി വത്തം പൂരേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി, തസ്മാ നേ പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാപേന്തോ ഭഗവാ യോധ കായേന സംയമോതിആദിമാഹ. തത്ഥ കായേന സംയമോതി കായദ്വാരേന സംവരോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. തം തസ്സ പേതസ്സാതി തം പുഞ്ഞം തസ്സ പരലോകം ഗതസ്സ തായനട്ഠേന താണം, നിലീയനട്ഠേന ലേണം, പതിട്ഠാനട്ഠേന ദീപോ, അവസ്സയനട്ഠേന സരണം, ഉത്തമഗതിവസേന പരായണഞ്ച ഹോതീതി ദസ്സേതി. ഗാഥാ ഉത്താനത്ഥായേവ. ഏവം തേ ബ്രാഹ്മണാ തഥാഗതേന പഞ്ചസു സീലേസു സമാദപിതാ യാവജീവം പഞ്ച സീലാനി രക്ഖിത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തിംസു.

൨. ദുതിയദ്വേബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. ദുതിയേ ഭാജനന്തി യംകിഞ്ചി ഭണ്ഡകം. സേസം പഠമേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൩. അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. തതിയേ സമ്മോദനീയന്തി സമ്മോദജനനിം. സാരണീയന്തി സരിതബ്ബയുത്തകം. വീതിസാരേത്വാതി പരിയോസാപേത്വാ. കിത്താവതാതി കിത്തകേന. സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതീതി സാമം പസ്സിതബ്ബോ ഹോതി. അകാലികോതി ന കാലന്തരേ ഫലദായകോ. ഏഹിപസ്സികോതി ‘‘ഏഹി പസ്സാ’’തി ഏവം ദസ്സേതും സക്കാതി ആഗമനീയപടിപദം പുച്ഛതി. ഓപനേയ്യികോതി അത്തനോ ചിത്തം ഉപനേതബ്ബോ. പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോതി സാമംയേവ ജാനിതബ്ബോ. വിഞ്ഞൂഹീതി പണ്ഡിതേഹി. പരിയാദിന്നചിത്തോതി ആദിന്നഗഹിതപരാമട്ഠചിത്തോ ഹുത്വാ. ചേതേതീതി ചിന്തേതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ബ്രാഹ്മണേന ലോകുത്തരമഗ്ഗോ പുച്ഛിതോ, സത്ഥാരാപി സോയേവ കഥിതോ. സോ ഹി സാമം പസ്സിതബ്ബത്താ സന്ദിട്ഠികോ നാമാതി.

൪. പരിബ്ബാജകസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. ചതുത്ഥേ ബ്രാഹ്മണപരിബ്ബാജകോതി ബ്രാഹ്മണജാതികോ പരിബ്ബാജകോ, ന ഖത്തിയാദിജാതികോ. അത്തത്ഥമ്പീതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികം ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകം അത്തനോ അത്ഥം.

൫. നിബ്ബുതസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. പഞ്ചമേ അകാലികന്തി ന കാലന്തരേ പത്തബ്ബം. ഓപനേയ്യികന്തി പടിപത്തിയാ ഉപഗന്തബ്ബം.

൬. പലോകസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. ഛട്ഠേ ആചരിയപാചരിയാനന്തി ആചരിയാനഞ്ചേവ ആചരിയാചരിയാനഞ്ച. അവീചി മഞ്ഞേ ഫുടോ അഹോസീതി യഥാ അവീചി മഹാനിരയോ നിരന്തരഫുടോ നേരയികസത്തേഹി പരിപുണ്ണോ, മനുസ്സേഹി ഏവം പരിപുണ്ണോ ഹോതി. കുക്കുടസംപാതികാതി ഏകഗാമസ്സ ഛദനപിട്ഠിതോ ഉപ്പതിത്വാ ഇതരഗാമസ്സ ഛദനപിട്ഠേ പതനസങ്ഖാതോ കുക്കുടസംപാതോ ഏതാസു അത്ഥീതി കുക്കുടസംപാതികാ. കുക്കുടസംപാദികാതിപി പാഠോ, ഗാമന്തരതോ ഗാമന്തരം കുക്കുടാനം പദസാ ഗമനസങ്ഖാതോ കുക്കുടസംപാദോ ഏതാസു അത്ഥീതി അത്ഥോ. ഉഭയമ്പേതം ഘനനിവാസതംയേവ ദീപേതി. അധമ്മരാഗരത്താതി രാഗോ നാമ ഏകന്തേനേവ അധമ്മോ, അത്തനോ പരിക്ഖാരേസു പന ഉപ്പജ്ജമാനോ ന അധമ്മരാഗോതി അധിപ്പേതോ, പരപരിക്ഖാരേസു ഉപ്പജ്ജമാനോവ അധമ്മരാഗോതി. വിസമലോഭാഭിഭൂതാതി ലോഭസ്സ സമകാലോ നാമ നത്ഥി, ഏകന്തം വിസമോവ ഏസ. അത്തനാ പരിഗ്ഗഹിതവത്ഥുമ്ഹി പന ഉപ്പജ്ജമാനോ സമലോഭോ നാമ, പരപരിഗ്ഗഹിതവത്ഥുമ്ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോവ വിസമോതി അധിപ്പേതോ. മിച്ഛാധമ്മപരേതാതി അവത്ഥുപടിസേവനസങ്ഖാതേന മിച്ഛാധമ്മേന സമന്നാഗതാ. ദേവോ ന സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛതീതി വസ്സിതബ്ബയുത്തേ കാലേ വസ്സം ന വസ്സതി. ദുബ്ഭിക്ഖന്തി ദുല്ലഭഭിക്ഖം. ദുസ്സസ്സന്തി വിവിധസസ്സാനം അസമ്പജ്ജനേന ദുസ്സസ്സം. സേതട്ഠികന്തി സസ്സേ സമ്പജ്ജമാനേ പാണകാ പതന്തി, തേഹി ദട്ഠത്താ നിക്ഖന്തനിക്ഖന്താനി സാലിസീസാനി സേതവണ്ണാനി ഹോന്തി നിസ്സാരാനി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സേതട്ഠിക’’ന്തി. സലാകാവുത്തന്തി വപിതം വപിതം സസ്സം സലാകാമത്തമേവ സമ്പജ്ജതി, ഫലം ന ദേതീതി അത്ഥോ. യക്ഖാതി യക്ഖാധിപതിനോ. വാളേ അമനുസ്സേ ഓസ്സജ്ജന്തീതി ചണ്ഡയക്ഖേ മനുസ്സപഥേ വിസ്സജ്ജേന്തി, തേ ലദ്ധോകാസാ മഹാജനം ജീവിതക്ഖയം പാപേന്തി.

൭. വച്ഛഗോത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. സത്തമേ മഹപ്ഫലന്തി മഹാവിപാകം. ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോന്തീതി ഏത്ഥ ധമ്മോ നാമ കഥിതകഥാ, അനുധമ്മോ നാമ കഥിതസ്സ പടികഥനം. സഹധമ്മികോതി സകാരണോ സഹേതുകോ. വാദാനുപാതോതി വാദസ്സ അനുപാതോ, അനുപതനം പവത്തീതി അത്ഥോ. ഗാരയ്ഹം ഠാനന്തി ഗരഹിതബ്ബയുത്തം കാരണം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഭോതാ ഗോതമേന വുത്താ സകാരണാ വാദപ്പവത്തി കിഞ്ചിപി ഗാരയ്ഹം കാരണം ന ആഗച്ഛതീതി. അഥ വാ തേഹി പരേഹി വുത്താ സകാരണാ വാദപ്പവത്തി കിഞ്ചി ഗാരയ്ഹം കാരണം ന ആഗച്ഛതീതി പുച്ഛതി.

അന്തരായകരോ ഹോതീതി അന്തരായം വിനാസം കിച്ഛലാഭകം വിലോമകം കരോതി. പാരിപന്ഥികോതി പന്ഥദൂഹനചോരോ. ഖതോ ച ഹോതീതി ഗുണഖനനേന ഖതോ ഹോതി. ഉപഹതോതി ഗുണുപഘാതേനേവ ഉപഹതോ.

ചന്ദനികായാതി അസുചികലലകൂപേ. ഓലിഗല്ലേതി നിദ്ധമനകലലേ. സോ ചാതി സോ സീലവാതി വുത്തഖീണാസവോ. സീലക്ഖന്ധേനാതി സീലരാസിനാ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച വിമുത്തിഞാണദസ്സനം വുച്ചതി പച്ചവേക്ഖണഞാണം, തം അസേക്ഖസ്സ പവത്തത്താ അസേക്ഖന്തി വുത്തം. ഇതരാനി സിക്ഖാപരിയോസാനപ്പത്തതായ സയമ്പി അസേക്ഖാനേവ. താനി ച പന ലോകുത്തരാനി, പച്ചവേക്ഖണഞാണം ലോകിയം.

രോഹിണീസൂതി രത്തവണ്ണാസു. സരൂപാസൂതി അത്തനോ വച്ഛകേഹി സമാനരൂപാസു. പാരേവതാസൂതി കപോതവണ്ണാസു. ദന്തോതി നിബ്ബിസേവനോ. പുങ്ഗവോതി ഉസഭോ. ധോരയ്ഹോതി ധുരവാഹോ. കല്യാണജവനിക്കമോതി കല്യാണേന ഉജുനാ ജവേന ഗന്താ. നാസ്സ വണ്ണം പരിക്ഖരേതി അസ്സ ഗോണസ്സ സരീരവണ്ണം ന ഉപപരിക്ഖന്തി, ധുരവഹനകമ്മമേവ പന ഉപപരിക്ഖന്തി. യസ്മിം കസ്മിഞ്ചി ജാതിയേതി യത്ഥ കത്ഥചി കുലജാതേ. യാസു കാസുചി ഏതാസൂതി ഏതാസു ഖത്തിയാദിപ്പഭേദാസു യാസു കാസുചി ജാതീസു.

ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലീതി ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലേന സമന്നാഗതോ, പരിപുണ്ണഭാവേന യുത്തോതി അത്ഥോ. ഖീണാസവോ ഹി സകലബ്രഹ്മചാരീ നാമ ഹോതി. തേനേതം വുത്തം. പന്നഭാരോതി ഓരോപിതഭാരോ, ഖന്ധഭാരം കിലേസഭാരം കാമഗുണഭാരഞ്ച ഓരോപേത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. കതകിച്ചോതി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കിച്ചം കത്വാ ഠിതോ. പാരഗൂ സബ്ബധമ്മാനന്തി സബ്ബധമ്മാ വുച്ചന്തി പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദ്വാദസായതനാനി അട്ഠാരസ ധാതുയോ, തേസം സബ്ബധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാപാരം, പരിഞ്ഞാപാരം, പഹാനപാരം, ഭാവനാപാരം, സച്ഛികിരിയാപാരം, സമാപത്തിപാരഞ്ചാതി ഛബ്ബിധം പാരം ഗതത്താ പാരഗൂ. അനുപാദായാതി അഗ്ഗഹേത്വാ. നിബ്ബുതോതി കിലേസസന്താപരഹിതോ. വിരജേതി രാഗദോസമോഹരജരഹിതേ.

അവിജാനന്താതി ഖേത്തം അജാനന്താ. ദുമ്മേധാതി നിപ്പഞ്ഞാ. അസ്സുതാവിനോതി ഖേത്തവിനിച്ഛയസവനേന രഹിതാ. ബഹിദ്ധാതി ഇമമ്ഹാ സാസനാ ബഹിദ്ധാ. ന ഹി സന്തേ ഉപാസരേതി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഖീണാസവേ ഉത്തമപുരിസേ ന ഉപസങ്കമന്തി. ധീരസമ്മതേതി പണ്ഡിതേഹി സമ്മതേ സമ്ഭാവിതേ. മൂലജാതാ പതിട്ഠിതാതി ഇമിനാ സോതാപന്നസ്സ സദ്ധം ദസ്സേതി. കുലേ വാ ഇധ ജായരേതി ഇധ വാ മനുസ്സലോകേ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണവേസ്സകുലേ ജായന്തി. അയമേവ ഹി തിവിധാ കുലസമ്പത്തി നാമ. അനുപുബ്ബേന നിബ്ബാനം, അധിഗച്ഛന്തീതി സീലസമാധിപഞ്ഞാതി ഇമേ ഗുണേ പൂരേത്വാ അനുക്കമേന നിബ്ബാനം അധിഗച്ഛന്തീതി.

൮. തികണ്ണസുത്തവണ്ണനാ

൫൯. അട്ഠമേ തികണ്ണോതി തസ്സ നാമം. ഉപസങ്കമീതി ‘‘സമണോ കിര ഗോതമോ പണ്ഡിതോ, ഗച്ഛിസ്സാമി തസ്സ സന്തിക’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഭുത്തപാതരാസോ മഹാജനപരിവുതോ ഉപസങ്കമി. ഭഗവതോ സമ്മുഖാതി ദസബലസ്സ പുരതോ നിസീദിത്വാ. വണ്ണം ഭാസതീതി കസ്മാ ഭാസതി? സോ കിര ഇതോ പുബ്ബേ തഥാഗതസ്സ സന്തികം അഗതപുബ്ബോ. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ ദുരാസദാ, മയി പഠമതരം അകഥേന്തേ കഥേയ്യ വാ ന വാ. സചേ ന കഥേസ്സതി, അഥ മം സമാഗമട്ഠാനേ കഥേന്തം ഏവം വക്ഖന്തി ‘ത്വം ഇധ കസ്മാ കഥേസി, യേന തേ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വചനമത്തമ്പി ന ലദ്ധ’ന്തി. തസ്മാ ‘ഏവം മേ അയം ഗരഹാ മുച്ചിസ്സതീ’’’തി മഞ്ഞമാനോ ഭാസതി. കിഞ്ചാപി ബ്രാഹ്മണാനം വണ്ണം ഭാസതി, തഥാഗതസ്സ പന ഞാണം ഘട്ടേസ്സാമീതി അധിപ്പായേനേവ ഭാസതി. ഏവമ്പി തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാതി തേവിജ്ജകബ്രാഹ്മണാ ഏവംപണ്ഡിതാ ഏവംധീരാ ഏവംബ്യത്താ ഏവംബഹുസ്സുതാ ഏവംവാദിനോ, ഏവംസമ്മതാതി അത്ഥോ. ഇതിപീതി ഇമിനാ തേസം പണ്ഡിതാദിആകാരപരിച്ഛേദം ദസ്സേതി. ഏത്തകേന കാരണേന പണ്ഡിതാ…പേ… ഏത്തകേന കാരണേന സമ്മതാതി അയഞ്ഹി ഏത്ഥ അത്ഥോ.

യഥാ കഥം പന ബ്രാഹ്മണാതി ഏത്ഥ യഥാതി കാരണവചനം, കഥം പനാതി പുച്ഛാവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കഥം പന, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രാഹ്മണാ തേവിജ്ജം പഞ്ഞാപേന്തി. യഥാ ഏവം സക്കാ ഹോതി ജാനിതും, തം കാരണം വദേഹീതി. തം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ജാനനട്ഠാനേയേവ മം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പുച്ഛി, നോ അജാനനട്ഠാനേ’’തി അത്തമനോ ഹുത്വാ ഇധ, ഭോ ഗോതമാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉഭതോതി ദ്വീഹിപി പക്ഖേഹി. മാതിതോ ച പിതിതോ ചാതി യസ്സ മാതാ ബ്രാഹ്മണീ, മാതു മാതാ ബ്രാഹ്മണീ, തസ്സാപി മാതാ ബ്രാഹ്മണീ. പിതാ ബ്രാഹ്മണോ, പിതു പിതാ ബ്രാഹ്മണോ, തസ്സാപി പിതാ ബ്രാഹ്മണോ, സോ ഉഭതോ സുജാതോ മാതിതോ ച പിതിതോ ച. സംസുദ്ധഗഹണികോതി യസ്സ സംസുദ്ധാ മാതു ഗഹണീ, കുച്ഛീതി അത്ഥോ. ‘‘സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ’’തി പന ഏത്ഥ കമ്മജതേജോധാതു ഗഹണീതി വുച്ചതി.

യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാതി ഏത്ഥ പിതു പിതാ പിതാമഹോ, പിതാമഹസ്സ യുഗം പിതാമഹയുഗം. യുഗന്തി ആയുപ്പമാണം വുച്ചതി. അഭിലാപമത്തമേവ ചേതം, അത്ഥതോ പന പിതാമഹോയേവ പിതാമഹയുഗം. തതോ ഉദ്ധം സബ്ബേപി പുബ്ബപുരിസാ പിതാമഹഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ. ഏവം യാവ സത്തമോ പുരിസോ, താവ സംസുദ്ധഗഹണികോ, അഥ വാ അക്ഖിത്തോ അനുപക്കുട്ഠോ ജാതിവാദേനാതി ദസ്സേതി. അക്ഖിത്തോതി ‘‘അപനേഥ ഏതം, കിം ഇമിനാ’’തി ഏവം അക്ഖിത്തോ അനവക്ഖിത്തോ. അനുപക്കുട്ഠോതി ന ഉപക്കുട്ഠോ, ന അക്കോസം വാ നിന്ദം വാ പത്തപുബ്ബോ. കേന കാരണേനാതി? ജാതിവാദേന. ‘‘ഇതിപി ഹീനജാതികോ ഏസോ’’തി ഏവരൂപേന വചനേനാതി അത്ഥോ.

അജ്ഝായകോതി ഇദം ‘‘ന ദാനിമേ ഝായന്തി, ന ദാനിമേ ഝായന്തീതി ഖോ, വാസേട്ഠ, അജ്ഝായകാ അജ്ഝായകാതേവ തതിയം അക്ഖരം ഉപനിബ്ബത്ത’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൧൩൨) ഏവം പഠമകപ്പികകാലേ ഝാനവിരഹിതാനം ബ്രാഹ്മണാനം ഗരഹവചനം ഉപ്പന്നം. ഇദാനി പന തം അജ്ഝായതീതി അജ്ഝായകോ, മന്തേ പരിവത്തേതീതി ഇമിനാ അത്ഥേന പസംസാവചനം കത്വാ വോഹരന്തി. മന്തേ ധാരേതീതി മന്തധരോ.

തിണ്ണം വേദാനന്തി ഇരുബ്ബേദയജുബ്ബേദസാമബ്ബേദാനം. ഓട്ഠപഹതകരണവസേന പാരം ഗതോതി പാരഗൂ. സഹ നിഘണ്ഡുനാ ച കേടുഭേന ച സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം. നിഘണ്ഡൂതി നാമനിഘണ്ഡുരുക്ഖാദീനം വേവചനപകാസകസത്ഥം. കേടുഭന്തി കിരിയാകപ്പവികപ്പോ കവീനം ഉപകാരായ സത്ഥം. സഹ അക്ഖരപ്പഭേദേന സാക്ഖരപ്പഭേദാനം. അക്ഖരപ്പഭേദോതി സിക്ഖാ ച നിരുത്തി ച. ഇതിഹാസപഞ്ചമാനന്തി ആഥബ്ബണവേദം ചതുത്ഥം കത്വാ ഇതിഹ ആസ, ഇതിഹ ആസാതി ഈദിസവചനപടിസംയുത്തോ പുരാണകഥാസങ്ഖാതോ ഖത്തവിജ്ജാസങ്ഖാതോ വാ ഇതിഹാസോ പഞ്ചമോ ഏതേസന്തി ഇതിഹാസപഞ്ചമാ. തേസം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം വേദാനം.

പദം തദവസേസഞ്ച ബ്യാകരണം അധീയതി വേദേതി ചാതി പദകോ വേയ്യാകരണോ. ലോകായതം വുച്ചതി വിതണ്ഡവാദസത്ഥം. മഹാപുരിസലക്ഖണന്തി മഹാപുരിസാനം ബുദ്ധാദീനം ലക്ഖണദീപകം ദ്വാദസസഹസ്സഗന്ഥപമാണം സത്ഥം, യത്ഥ സോളസസഹസ്സഗാഥാപദപരിമാണാ ബുദ്ധമന്താ നാമ അഹേസും, യേസം വസേന ‘‘ഇമിനാ ലക്ഖണേന സമന്നാഗതാ ബുദ്ധാ നാമ ഹോന്തി, ഇമിനാ പച്ചേകബുദ്ധാ, ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, അസീതി മഹാസാവകാ, ബുദ്ധമാതാ, ബുദ്ധപിതാ, അഗ്ഗുപട്ഠാകാ, അഗ്ഗുപട്ഠായികാ, രാജാ ചക്കവത്തീ’’തി അയം വിസേസോ ഞായതി. അനവയോതി ഇമേസു ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനൂനോ പരിപൂരകാരീ, അവയോ ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. അവയോ നാമ യോ താനി അത്ഥതോ ച ഗന്ഥതോ ച സന്ധാരേതും ന സക്കോതി. അഥ വാ അനവയോതി അനു അവയോ, സന്ധിവസേന ഉകാരലോപോ. അനു അവയോ പരിപുണ്ണസിപ്പോതി അത്ഥോ.

തേന ഹീതി ഇദം ഭഗവാ നം ആയാചന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഇദാനിസ്സ പഞ്ഹം കഥേതും കാലോ’’തി ഞത്വാ ആഹ. തസ്സത്ഥോ – യസ്മാ മം ആയാചസി, തസ്മാ സുണാഹീതി. വിവിച്ചേവ കാമേഹീതിആദി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൭൦) വിത്ഥാരിതമേവ. ഇധ പനേതം തിസ്സന്നം വിജ്ജാനം പുബ്ബഭാഗപടിപത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ദ്വിന്നം വിജ്ജാനം അനുപദവണ്ണനാ ചേവ ഭാവനാനയോ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൪൦൨ ആദയോ) വിത്ഥാരിതോവ.

പഠമാ വിജ്ജാതി പഠമം ഉപ്പന്നാതി പഠമാ, വിദിതകരണട്ഠേന വിജ്ജാ. കിം വിദിതം കരോതി? പുബ്ബേനിവാസം. അവിജ്ജാതി തസ്സേവ പുബ്ബേനിവാസസ്സ അവിദിതകരണട്ഠേന തപ്പടിച്ഛാദകോ മോഹോ വുച്ചതി. തമോതി സ്വേവ മോഹോ പടിച്ഛാദകട്ഠേന തമോതി വുച്ചതി. ആലോകോതി സായേവ വിജ്ജാ ഓഭാസകരണട്ഠേന ആലോകോതി വുച്ചതി. ഏത്ഥ ച വിജ്ജാ അധിഗതാതി അയം അത്ഥോ. സേസം പസംസാവചനം. യോജനാ പനേത്ഥ അയമസ്സ വിജ്ജാ അധിഗതാ, അഥസ്സ അധിഗതവിജ്ജസ്സ അവിജ്ജാ വിഹതാ വിനട്ഠാതി അത്ഥോ. കസ്മാ? യസ്മാ വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ. ഇതരസ്മിമ്പി പദദ്വയേ ഏസേവ നയോ. യഥാ തന്തി ഏത്ഥ യഥാതി ഓപമ്മം, തന്തി നിപാതമത്തം. സതിയാ അവിപ്പവാസേന അപ്പമത്തസ്സ. വീരിയാതാപേന ആതാപിനോ. കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖതായ പഹിതത്തസ്സ. പേസിതത്തസ്സാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ അവിജ്ജാ വിഹഞ്ഞേയ്യ, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. തമോ വിഹഞ്ഞേയ്യ, ആലോകോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഏവമേവ തസ്സ അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ. തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ. ഏതസ്സ തേന പധാനാനുയോഗസ്സ അനുരൂപമേവ ഫലം ലദ്ധന്തി.

ചുതൂപപാതകഥായം വിജ്ജാതി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണവിജ്ജാ. അവിജ്ജാതി സത്താനം ചുതിപടിസന്ധിപ്പടിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

തതിയവിജ്ജായ സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേതി വിപസ്സനാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തം വേദിതബ്ബം. ആസവാനം ഖയഞാണായാതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണത്ഥായ. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഹി ആസവവിനാസനതോ ആസവാനം ഖയോതി വുച്ചതി, തത്ര ചേതം ഞാണം തത്ഥ പരിയാപന്നത്താതി. ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതീതി വിപസ്സനാചിത്തം അഭിനീഹരതി. സോ ഇദം ദുക്ഖന്തി ഏവമാദീസു ഏത്തകം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഭിയ്യോതി സബ്ബമ്പി ദുക്ഖസച്ചം സരസലക്ഖണപ്പടിവേധേന യഥാഭൂതം പജാനാതി പടിവിജ്ഝതി, തസ്സ ച ദുക്ഖസ്സ നിബ്ബത്തികം തണ്ഹം ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി, തദുഭയമ്പി യം ഠാനം പത്വാ നിരുജ്ഝതി, തം തേസം അപവത്തിം നിബ്ബാനം ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി. തസ്സ ച സമ്പാപകം അരിയമഗ്ഗം ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി സരസലക്ഖണപ്പടിവേധേന യഥാഭൂതം പജാനാതി പടിവിജ്ഝതീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം സരൂപതോ സച്ചാനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കിലേസവസേന പരിയായതോ ദസ്സേന്തോ ഇമേ ആസവാതിആദിമാഹ. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോതി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവം ജാനന്തസ്സ ഏവം പസ്സന്തസ്സ. സഹ വിപസ്സനായ കോടിപ്പത്തം മഗ്ഗം കഥേസി. കാമാസവാതി കാമാസവതോ. വിമുച്ചതീതി ഇമിനാ മഗ്ഗക്ഖണം ദസ്സേതി. മഗ്ഗക്ഖണേ ഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഫലക്ഖണേ വിമുത്തം ഹോതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണന്തി ഇമിനാ പച്ചവേക്ഖണഞാണം ദസ്സേതി. ഖീണാ ജാതീതിആദീഹി തസ്സ ഭൂമിം. തേന ഹി ഞാണേന സോ പച്ചവേക്ഖന്തോ ഖീണാ ജാതീതിആദീനി പജാനാതി. കതമാ പനസ്സ ജാതി ഖീണാ, കഥഞ്ച നം പജാനാതീതി? ന താവസ്സ അതീതാ ജാതി ഖീണാ പുബ്ബേവ ഖീണത്താ, ന അനാഗതാ, അനാഗതേ വായാമാഭാവതോ, ന പച്ചുപ്പന്നാ, വിജ്ജമാനത്താ. യാ പന മഗ്ഗസ്സ അഭാവിതത്താ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഏകചതുപഞ്ചവോകാരഭവേസു ഏകചതുപഞ്ചക്ഖന്ധപ്പഭേദാ ജാതി, സാ മഗ്ഗസ്സ ഭാവിതത്താ അനുപ്പാദധമ്മതം ആപജ്ജനേന ഖീണാ. തം സോ മഗ്ഗഭാവനായ പഹീനകിലേസേ പച്ചവേക്ഖിത്വാ കിലേസാഭാവേ വിജ്ജമാനമ്പി കമ്മം ആയതിഅപ്പടിസന്ധികം ഹോതീതി ജാനന്തോ പജാനാതി.

വുസിതന്തി വുത്ഥം പരിവുത്ഥം, കതം ചരിതം നിട്ഠിതന്തി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. പുഥുജ്ജനകല്യാണകേന ഹി സദ്ധിം സത്ത സേക്ഖാ ബ്രഹ്മചരിയവാസം വസന്തി നാമ, ഖീണാസവോ വുത്ഥവാസോ. തസ്മാ സോ അത്തനോ ബ്രഹ്മചരിയവാസം പച്ചവേക്ഖന്തോ ‘‘വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി പജാനാതി. കതം കരണീയന്തി ചതൂസു സച്ചേസു ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാഭിസമയവസേന സോളസവിധമ്പി കിച്ചം നിട്ഠാപിതന്തി അത്ഥോ. പുഥുജ്ജനകല്യാണകാദയോ ഹി തം കിച്ചം കരോന്തി, ഖീണാസവോ കതകരണീയോ. തസ്മാ സോ അത്തനോ കരണീയം പച്ചവേക്ഖന്തോ ‘‘കതം കരണീയ’’ന്തി പജാനാതി. നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പുന ഇത്ഥഭാവായ, ഏവം സോളസവിധകിച്ചഭാവായ കിലേസക്ഖയായ വാ മഗ്ഗഭാവനാകിച്ചം മേ നത്ഥീതി പജാനാതി. അഥ വാ ഇത്ഥത്തായാതി ഇത്ഥഭാവതോ, ഇമസ്മാ ഏവം പകാരാ ഇദാനി വത്തമാനക്ഖന്ധസന്താനാ അപരം ഖന്ധസന്താനം മയ്ഹം നത്ഥി, ഇമേ പന പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിഞ്ഞാതാ തിട്ഠന്തി ഛിന്നമൂലകാ രുക്ഖാ വിയ. തേ ചരിമകവിഞ്ഞാണനിരോധേന അനുപാദാനോ വിയ ജാതവേദോ നിബ്ബായിസ്സന്തീതി പജാനാതി. ഇധ വിജ്ജാതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണവിജ്ജാ. അവിജ്ജാതി ചതുസച്ചപ്പടിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

അനുച്ചാവചസീലസ്സാതി യസ്സ സീലം കാലേന ഹായതി, കാലേന വഡ്ഢതി, സോ ഉച്ചാവചസീലോ നാമ ഹോതി. ഖീണാസവസ്സ പന സീലം ഏകന്തവഡ്ഢിതമേവ. തസ്മാ സോ അനുച്ചാവചസീലോ നാമ ഹോതി. വസീഭൂതന്തി വസിപ്പത്തം. സുസമാഹിതന്തി സുട്ഠു സമാഹിതം, ആരമ്മണമ്ഹി സുട്ഠപിതം. ധീരന്തി ധിതിസമ്പന്നം. മച്ചുഹായിനന്തി മച്ചും ജഹിത്വാ ഠിതം. സബ്ബപ്പഹായിനന്തി സബ്ബേ പാപധമ്മേ പജഹിത്വാ ഠിതം. ബുദ്ധന്തി ചതുസച്ചബുദ്ധം. അന്തിമദേഹിനന്തി സബ്ബപച്ഛിമസരീരധാരിനം. തം നമസ്സന്തി ഗോതമന്തി തം ഗോതമഗോത്തം ബുദ്ധസാവകാ നമസ്സന്തി. അഥ വാ ഗോതമബുദ്ധസ്സ സാവകോപി ഗോതമോ, തം ഗോതമം ദേവമനുസ്സാ നമസ്സന്തീതി അത്ഥോ.

പുബ്ബേനിവാസന്തി പുബ്ബേനിവുത്ഥക്ഖന്ധപരമ്പരം. യോവേതീതി യോ അവേതി അവഗച്ഛതി. യോവേദീതിപി പാഠോ. യോ അവേദി, വിദിതം പാകടം കത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. സഗ്ഗാപായഞ്ച പസ്സതീതി ഛ കാമാവചരേ നവ ബ്രഹ്മലോകേ ചത്താരോ ച അപായേ പസ്സതി. ജാതിക്ഖയം പത്തോതി അരഹത്തം പത്തോ. അഭിഞ്ഞാവോസിതോതി ജാനിത്വാ കിച്ചവോസാനേന വോസിതോ. മുനീതി മോനേയ്യേന സമന്നാഗതോ ഖീണാസവമുനി. ഏതാഹീതി ഹേട്ഠാ നിദ്ദിട്ഠാഹി പുബ്ബേനിവാസഞാണാദീഹി. നാഞ്ഞം ലപിതലാപനന്തി യോ പനഞ്ഞോ തേവിജ്ജോതി അഞ്ഞേഹി ലപിതവചനമത്തമേവ ലപതി, തമഹം തേവിജ്ജോതി ന വദാമി, അത്തപച്ചക്ഖതോ ഞത്വാ പരസ്സപി തിസ്സോ വിജ്ജാ കഥേന്തമേവാഹം തേവിജ്ജോതി വദാമീതി അത്ഥോ. കലന്തി കോട്ഠാസം. നാഗ്ഘതീതി ന പാപുണാതി. ഇദാനി ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ കഥായ പസന്നോ പസന്നാകാരം കരോന്തോ അഭിക്കന്തന്തിആദിമാഹ.

൯. ജാണുസ്സോണിസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. നവമേ യസ്സസ്സൂതി യസ്സ ഭവേയ്യും. യഞ്ഞോതിആദീസു യജിതബ്ബോതി യഞ്ഞോ, ദേയ്യധമ്മസ്സേതം നാമം. സദ്ധന്തി മതകഭത്തം. ഥാലിപാകോതി വരപുരിസാനം ദാതബ്ബയുത്തം ഭത്തം. ദേയ്യധമ്മന്തി വുത്താവസേസം യംകിഞ്ചി ദേയ്യധമ്മം നാമ. തേവിജ്ജേസു ബ്രാഹ്മണേസു ദാനം ദദേയ്യാതി സബ്ബമേതം ദാനം തേവിജ്ജേസു ദദേയ്യ, തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാവ പടിഗ്ഗഹേതും യുത്താതി ദസ്സേതി. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവാതി.

൧൦. സങ്ഗാരവസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. ദസമേ സങ്ഗാരവോതി ഏവംനാമകോ രാജഗഹനഗരേ ജിണ്ണപടിസങ്ഖരണകാരകോ ആയുത്തകബ്രാഹ്മണോ. ഉപസങ്കമീതി ഭുത്തപാതരാസോ ഹുത്വാ മഹാജനപരിവുതോ ഉപസങ്കമി. മയമസ്സൂതി ഏത്ഥ അസ്സൂതി നിപാതമത്തം, മയം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ നാമാതി ഇദമേവ അത്ഥപദം. യഞ്ഞം യജാമാതി ബാഹിരസമയേ സബ്ബചതുക്കേന സബ്ബട്ഠകേന സബ്ബസോളസകേന സബ്ബദ്വത്തിംസായ സബ്ബചതുസട്ഠിയാ സബ്ബസതേന സബ്ബപഞ്ചസതേനാതി ച ഏവം പാണഘാതപടിസംയുത്തോ യഞ്ഞോ നാമ ഹോതി. തം സന്ധായേവമാഹ. അനേകസാരീരികന്തി അനേകസരീരസമ്ഭവം. യദിദന്തി യാ ഏസാ. യഞ്ഞാധികരണന്തി യജനകാരണാ ചേവ യാജനകാരണാ ചാതി അത്ഥോ. ഏകസ്മിഞ്ഹി ബഹൂനം ദദന്തേപി ദാപേന്തേപി ബഹൂസുപി ബഹൂനം ദേന്തേസുപി ദാപേന്തേസുപി പുഞ്ഞപടിപദാ അനേകസാരീരികാ നാമ ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. തുയ്ഹഞ്ച തുയ്ഹഞ്ച യജാമീതി വദന്തസ്സാപി ത്വഞ്ച ത്വഞ്ച യജാഹീതി ആണാപേന്തസ്സാപി ച അനേകസാരീരികാവ ഹോതി. തമ്പി സന്ധായേതം വുത്തം. യസ്സ വാ തസ്സ വാതി യസ്മാ വാ തസ്മാ വാ. ഏകമത്താനം ദമേതീതി അത്തനോ ഇന്ദ്രിയദമനവസേന ഏകം അത്താനമേവ ദമേതി. ഏകമത്താനം സമേതീതി അത്തനോ രാഗാദിസമനവസേന ഏകം അത്താനമേവ സമേതി. പരിനിബ്ബാപേതീതി രാഗാദിപരിനിബ്ബാനേനേവ പരിനിബ്ബാപേതി. ഏവമസ്സായന്തി ഏവം സന്തേപി അയം.

ഏവമിദം ബ്രാഹ്മണസ്സ കഥം സുത്വാ സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ പസുഘാതകസംയുത്തം മഹായഞ്ഞം അനേകസാരീരികം പുഞ്ഞപടിപദം വദേതി, പബ്ബജ്ജാമൂലകം പന പുഞ്ഞുപ്പത്തിപടിപദം ഏകസാരീരികന്തി വദേതി. നേവായം ഏകസാരീരികം ജാനാതി, ന അനേകസാരീരികം, ഹന്ദസ്സ ഏകസാരീരികഞ്ച അനേകസാരീരികഞ്ച പടിപദം ദേസേസ്സാമീ’’തി ഉപരി ദേസനം വഡ്ഢേന്തോ തേന ഹി ബ്രാഹ്മണാതിആദിമാഹ. തത്ഥ യഥാ തേ ഖമേയ്യാതി യഥാ തുയ്ഹം രുച്ചേയ്യ. ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതീതിആദി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതമേവ. ഏഥായം മഗ്ഗോതി ഏഥ തുമ്ഹേ, അഹമനുസാസാമി, അയം മഗ്ഗോ. അയം പടിപദാതി തസ്സേവ വേവചനം. യഥാ പടിപന്നോതി യേന മഗ്ഗേന പടിപന്നോ. അനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയോഗധന്തി അരഹത്തമഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ അനുത്തരം ഓഗധം ഉത്തമപതിട്ഠാഭൂതം നിബ്ബാനം. ഇച്ചായന്തി ഇതി അയം.

അപ്പട്ഠതരാതി യത്ഥ ബഹൂഹി വേയ്യാവച്ചകരേഹി വാ ഉപകരണേഹി വാ അത്ഥോ നത്ഥി. അപ്പസമാരമ്ഭതരാതി യത്ഥ ബഹൂനം കമ്മച്ഛേദവസേന പീളാസങ്ഖാതോ സമാരമ്ഭോ നത്ഥി. സേയ്യഥാപി ഭവം ഗോതമോ, ഭവം ചാനന്ദോ, ഏതേ മേ പുജ്ജാതി യഥാ ഭവം ഗോതമോ, ഭവഞ്ചാനന്ദോ, ഏവരൂപാ മമ പൂജിതാ, തുമ്ഹേയേവ ദ്വേ ജനാ മയ്ഹം പുജ്ജാ ച പാസംസാ ചാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായേതം വദതി. തസ്സ കിര ഏവം അഹോസി – ‘‘ആനന്ദത്ഥേരോ മംയേവ ഇമം പഞ്ഹം കഥാപേതുകാമോ, അത്തനോ ഖോ പന വണ്ണേ വുത്തേ പദുസ്സനകോ നാമ നത്ഥീ’’തി. തസ്മാ പഞ്ഹം അകഥേതുകാമോ വണ്ണഭണനേന വിക്ഖേപം കരോന്തോ ഏവമാഹ.

ന ഖോ ത്യാഹന്തി ന ഖോ തേ അഹം. ഥേരോപി കിര ചിന്തേസി – ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ പഞ്ഹം അകഥേതുകാമോ പരിവത്തതി, ഇമം പഞ്ഹം ഏതംയേവ കഥാപേസ്സാമീ’’തി. തസ്മാ നം ഏവമാഹ.

സഹധമ്മികന്തി സകാരണം. സംസാദേതീതി സംസീദാപേതി. നോ വിസ്സജ്ജേതീതി ന കഥേതി. യംനൂനാഹം പരിമോചേയ്യന്തി യംനൂനാഹം ഉഭോപേതേ വിഹേസതോ പരിമോചേയ്യം. ബ്രാഹ്മണോ ഹി ആനന്ദേന പുച്ഛിതം പഞ്ഹം അകഥേന്തോ വിഹേസേതി, ആനന്ദോപി ബ്രാഹ്മണം അകഥേന്തം കഥാപേന്തോ. ഇതി ഉഭോപേതേ വിഹേസതോ മോചേസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ. കാ ന്വജ്ജാതി കാ നു അജ്ജ. അന്തരാകഥാ ഉദപാദീതി അഞ്ഞിസ്സാ കഥായ അന്തരന്തരേ കതരാ കഥാ ഉപ്പജ്ജീതി പുച്ഛതി. തദാ കിര രാജന്തേപുരേ തീണി പാടിഹാരിയാനി ആരബ്ഭ കഥാ ഉദപാദി, തം പുച്ഛാമീതി സത്ഥാ ഏവമാഹ. അഥ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഇദാനി വത്തും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി രാജന്തേപുരേ ഉപ്പന്നം കഥം ആരോചേന്തോ അയം ഖ്വജ്ജ, ഭോ ഗോതമാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അയം ഖ്വജ്ജാതി അയം ഖോ അജ്ജ. പുബ്ബേ സുദന്തി ഏത്ഥ സുദന്തി നിപാതമത്തം. ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാതി ദസകുസലകമ്മപഥസങ്ഖാതാ മനുസ്സധമ്മാ ഉത്തരിം. ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേസുന്തി ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛന്താ ആകാസേനേവ ഗമിംസു ചേവ ആഗമിംസു ചാതി ഏവം പുബ്ബേ പവത്തം ആകാസഗമനം സന്ധായേവമാഹ. ഏതരഹി പന ബഹുതരാ ച ഭിക്ഖൂതി ഇദം സോ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘പുബ്ബേ ഭിക്ഖൂ ‘ചത്താരോ പച്ചയേ ഉപ്പാദേസ്സാമാ’തി മഞ്ഞേ ഏവമകംസു, ഇദാനി പച്ചയാനം ഉപ്പന്നഭാവം ഞത്വാ സോപ്പേന ചേവ പമാദേന ച വീതിനാമേന്തീ’’തി ലദ്ധിയാ ഏവമാഹ.

പാടിഹാരിയാനീതി പച്ചനീകപടിഹരണവസേന പാടിഹാരിയാനി. ഇദ്ധിപാടിഹാരിയന്തി ഇജ്ഝനവസേന ഇദ്ധി, പടിഹരണവസേന പാടിഹാരിയം, ഇദ്ധിയേവ പാടിഹാരിയം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധന്തിആദീനം അത്ഥോ ചേവ ഭാവനാനയോ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൩൬൫) വിത്ഥാരിതോവ.

നിമിത്തേന ആദിസതീതി ആഗതനിമിത്തേന വാ ഗതനിമിത്തേന വാ ഠിതനിമിത്തേന വാ ‘‘ഇദം നാമ ഭവിസ്സതീ’’തി കഥേതി. തത്രിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര രാജാ തിസ്സോ മുത്താ ഗഹേത്വാ പുരോഹിതം പുച്ഛി ‘‘കിം മേ, ആചരിയ, ഹത്ഥേ’’തി. സോ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേസി, തേന ച സമയേന ഏകാ സരബൂ ‘‘മക്ഖികം ഗഹേസ്സാമീ’’തി പക്ഖന്താ, ഗഹണകാലേ മക്ഖികാ പലാതാ. സോ മക്ഖികായ മുത്തത്താ ‘‘മുത്താ മഹാരാജാ’’തി ആഹ. മുത്താ താവ ഹോന്തു, കതി മുത്താതി. സോ പുന നിമിത്തം ഓലോകേസി. അഥാവിദൂരേ കുക്കുടോ തിക്ഖത്തും സദ്ദം നിച്ഛാരേസി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘തിസ്സോ മഹാരാജാ’’തി ആഹ. ഏവം ഏകച്ചോ ആഗതനിമിത്തേന കഥേതി. ഏതേനുപായേന ഗതഠിതനിമിത്തേഹിപി കഥനം വേദിതബ്ബം. ഏവമ്പി തേ മനോതി ഏവം തവ മനോ സോമനസ്സിതോ വാ ദോമനസ്സിതോ വാ കാമവിതക്കാദിസംയുത്തോ വാതി. ദുതിയം തസ്സേവ വേവചനം. ഇതിപി തേ ചിത്തന്തി ഇതിപി തവ ചിത്തം, ഇമഞ്ച ഇമഞ്ച അത്ഥം ചിന്തയമാനം പവത്തതീതി അത്ഥോ. ബഹും ചേപി ആദിസതീതി ബഹും ചേപി കഥേതി. തഥേവ തം ഹോതീതി യഥാ കഥിതം, തഥേവ ഹോതി.

അമനുസ്സാനന്തി യക്ഖപിസാചാദീനം. ദേവതാനന്തി ചാതുമഹാരാജികാദീനം. സദ്ദം സുത്വാതി അഞ്ഞസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ കഥേന്താനം സുത്വാ. വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദന്തി വിതക്കവിപ്ഫാരവസേന ഉപ്പന്നം വിപ്പലപന്താനം സുത്തപ്പമത്താദീനം സദ്ദം. സുത്വാതി തം സുത്വാ. യം വിതക്കയതോ തസ്സ സോ സദ്ദോ ഉപ്പന്നോ, തസ്സ വസേന ‘‘ഏവമ്പി തേ മനോ’’തിആദിസതി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – ഏകോ കിര മനുസ്സോ ‘‘അട്ടം കരിസ്സാമീ’’തി ഗാമാ നഗരം ഗച്ഛന്തോ നിക്ഖന്തട്ഠാനതോ പട്ഠായ ‘‘വിനിച്ഛയസഭായം രഞ്ഞോ ച രാജമഹാമത്താനഞ്ച ഇദം കഥേസ്സാമി ഇദം കഥേസ്സാമീ’’തി വിതക്കേന്തോ രാജകുലം ഗതോ വിയ രഞ്ഞോ പുരതോ ഠിതോ വിയ അട്ടകാരകേന സദ്ധിം കഥേന്തോ വിയ ച അഹോസി, തസ്സ തം വിതക്കവിപ്ഫാരവസേന നിച്ഛരന്തം സദ്ദം സുത്വാ ഏകോ പുരിസോ ‘‘കേനട്ഠേന ഗച്ഛസീ’’തി ആഹ. അട്ടകമ്മേനാതി. ഗച്ഛ, ജയോ തേ ഭവിസ്സതീതി. സോ ഗന്ത്വാ അട്ടം കത്വാ ജയമേവ പാപുണി.

അപരോപി ഥേരോ മോളിയഗാമേ പിണ്ഡായ ചരി. അഥ നം നിക്ഖമന്തം ഏകാ ദാരികാ അഞ്ഞവിഹിതാ ന അദ്ദസ. സോ ഗാമദ്വാരേ ഠത്വാ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേത്വാ തം ദിസ്വാ വിതക്കേന്തോ അഗമാസി. ഗച്ഛന്തോയേവ ച ‘‘കിം നു ഖോ കുരുമാനാ ദാരികാ ന അദ്ദസാ’’തി വചീഭേദം അകാസി. പസ്സേ ഠിതോ ഏകോ പുരിസോ സുത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, മോളിയഗാമേ ചരിത്ഥാ’’തി ആഹ.

മനോസങ്ഖാരാ പണിഹിതാതി ചിത്തസങ്ഖാരാ സുട്ഠപിതാ. വിതക്കേസ്സതീതി വിതക്കയിസ്സതി പവത്തയിസ്സതീതി പജാനാതി. പജാനന്തോ ച ആഗമനേന ജാനാതി, പുബ്ബഭാഗേന ജാനാതി, അന്തോസമാപത്തിയം ചിത്തം അപലോകേത്വാ ജാനാതി. ആഗമനേന ജാനാതി നാമ കസിണപരികമ്മകാലേയേവ ‘‘യേനാകാരേനേസ കസിണഭാവനം ആരദ്ധോ പഠമജ്ഝാനം വാ…പേ… ചതുത്ഥജ്ഝാനം വാ അട്ഠ വാ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേസ്സതീ’’തി ജാനാതി. പുബ്ബഭാഗേന ജാനാതി നാമ പഠമവിപസ്സനായ ആരദ്ധായയേവ ജാനാതി, ‘‘യേനാകാരേന ഏസ വിപസ്സനം ആരദ്ധോ സോതാപത്തിമഗ്ഗം വാ നിബ്ബത്തേസ്സതി…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗം വാ നിബ്ബത്തേസ്സതീ’’തി ജാനാതി. അന്തോസമാപത്തിയം ചിത്തം ഓലോകേത്വാ ജാനാതി നാമ – ‘‘യേനാകാരേന ഇമസ്സ മനോസങ്ഖാരാ സുട്ഠപിതാ, ഇമസ്സ നാമ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ ഇമം നാമ വിതക്കം വിതക്കേസ്സതി, ഇതോ വുട്ഠിതസ്സ ഏതസ്സ ഹാനഭാഗിയോ വാ സമാധി ഭവിസ്സതി ഠിതിഭാഗിയോ വാ വിസേസഭാഗിയോ വാ നിബ്ബേധഭാഗിയോ വാ, അഭിഞ്ഞായോ വാ നിബ്ബത്തേസ്സതീ’’തി ജാനാതി. തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ ചേതോപരിയഞാണലാഭീ പുഥുജ്ജനാനംയേവ ചിത്തം ജാനാതി, ന അരിയാനം. അരിയേസുപി ഹേട്ഠിമോ ഉപരിമസ്സ ചിത്തം ന ജാനാതി, ഉപരിമോ പന ഹേട്ഠിമസ്സ ജാനാതി. ഏതേസു ച സോതാപന്നോ സോതാപത്തിഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി…പേ… അരഹാ അരഹത്തഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി. ഉപരിമോ ഹേട്ഠിമം ന സമാപജ്ജതി. തേസഞ്ഹി ഹേട്ഠിമാ ഹേട്ഠിമാ സമാപത്തി തത്രവത്തിയേവ ഹോതി. തഥേവ തം ഹോതീതി ഏതം ഏകംസേന തഥേവ ഹോതി. ചേതോപരിയഞാണവസേന ഞാതഞ്ഹി അഞ്ഞഥാഭാവി നാമ നത്ഥി.

ഏവം വിതക്കേഥാതി ഏവം നേക്ഖമ്മവിതക്കാദയോ പവത്തേന്താ വിതക്കേഥ. മാ ഏവം വിതക്കയിത്ഥാതി ഏവം കാമവിതക്കാദയോ പവത്തേന്താ മാ വിതക്കയിത്ഥ. ഏവം മനസി കരോഥാതി ഏവം അനിച്ചസഞ്ഞമേവ, ദുക്ഖസഞ്ഞാദീസു വാ അഞ്ഞതരം മനസി കരോഥ. മാ ഏവന്തി നിച്ചന്തിആദിനാ നയേന മാ മനസാ കരിത്ഥ. ഇദന്തി ഇദം പഞ്ചകാമഗുണരാഗം പജഹഥ. ഇദഞ്ച ഉപസമ്പജ്ജാതി ഇദം ചതുമഗ്ഗഫലപ്പഭേദം ലോകുത്തരധമ്മമേവ ഉപസമ്പജ്ജ പാപുണിത്വാ നിപ്ഫാദേത്വാ വിഹരഥ.

മായാസഹധമ്മരൂപം വിയ ഖായതീതി മായായ സമാനകാരണജാതികം വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. മായാകാരോപി ഹി ഉദകം ഗഹേത്വാ തേലം കരോതി, തേലം ഗഹേത്വാ ഉദകന്തി ഏവം അനേകരൂപം മായം ദസ്സേതി. ഇദമ്പി പാടിഹാരിയം തഥാരൂപമേവാതി. ഇദമ്പി മേ, ഭോ ഗോതമ, പാടിഹാരിയം മായാസഹധമ്മരൂപം വിയ ഖായതീതി ചിന്താമണികവിജ്ജാസരിക്ഖകതം സന്ധായ ഏവം ആഹ. ചിന്താമണികവിജ്ജം ജാനന്താപി ഹി ആഗച്ഛന്തമേവ ദിസ്വാ ‘‘അയം ഇദം നാമ വിതക്കേന്തോ ആഗച്ഛതീ’’തി ജാനന്തി. തഥാ ‘‘ഇദം നാമ വിതക്കേന്തോ ഠിതോ, ഇദം നാമ വിതക്കേന്തോ നിസിന്നോ, ഇദം നാമ വിതക്കേന്തോ നിപന്നോ’’തി ജാനന്തി.

അഭിക്കന്തതരന്തി സുന്ദരതരം. പണീതതരന്തി ഉത്തമതരം. ഭവഞ്ഹി ഗോതമോ അവിതക്കം അവിചാരന്തി ഇധ ബ്രാഹ്മണോ അവസേസം ആദേസനാപാടിഹാരിയം ബാഹിരകന്തി ന ഗണ്ഹി. ഇദഞ്ച പന സബ്ബം സോ ബ്രാഹ്മണോ തഥാഗതസ്സ വണ്ണം കഥേന്തോയേവ ആഹ. അദ്ധാ ഖോ ത്യായന്തി ഏകംസേനേവ തയാ അയം. ആസജ്ജ ഉപനീയ വാചാ ഭാസിതാതി മമ ഗുണേ ഘട്ടേത്വാ മമേവ ഗുണാനം സന്തികം ഉപനീതാ വാചാ ഭാസിതാ. അപിച ത്യാഹം ബ്യാകരിസ്സാമീതി അപിച തേ അഹമേവ കഥേസ്സാമീതി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ പഠമോ.

(൭) ൨. മഹാവഗ്ഗോ

൧. തിത്ഥായതനസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. ദുതിയസ്സ പഠമേ തിത്ഥായതനാനീതി തിത്ഥഭൂതാനി ആയതനാനി, തിത്ഥിയാനം വാ ആയതനാനി. തത്ഥ തിത്ഥം ജാനിതബ്ബം, തിത്ഥകരാ ജാനിതബ്ബാ, തിത്ഥിയാ ജാനിതബ്ബാ, തിത്ഥിയസാവകാ ജാനിതബ്ബാ. തിത്ഥം നാമ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ. തിത്ഥികരാ നാമ താസം ദിട്ഠീനം ഉപ്പാദകാ. തിത്ഥിയാ നാമ യേസം താ ദിട്ഠിയോ രുച്ചന്തി ഖമന്തി. തിത്ഥിയസാവകാ നാമ തേസം പച്ചയദായകാ. ആയതനന്തി ‘‘കമ്ബോജോ അസ്സാനം ആയതനം, ഗുന്നം ദക്ഖിണാപഥോ ആയതന’’ന്തി ഏത്ഥ സഞ്ജാതിട്ഠാനം ആയതനം നാമ.

‘‘മനോരമേ ആയതനേ, സേവന്തി നം വിഹങ്ഗമാ;

ഛായം ഛായത്ഥിനോ യന്തി, ഫലത്ഥം ഫലഭോജിനോ’’തി. (അ. നി. ൫.൩൮) –

ഏത്ഥ സമോസരണട്ഠാനം. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, വിമുത്തായതനാനീ’’തി (അ. നി. ൫.൨൬) ഏത്ഥ കാരണം. തം ഇധ സബ്ബമ്പി ലബ്ഭതി. സബ്ബേപി ഹി ദിട്ഠിഗതികാ സഞ്ജായമാനാ ഇമേസുയേവ തീസു ഠാനേസു സഞ്ജായന്തി, സമോസരണമാനാപി ഏതേസുയേവ തീസു ഠാനേസു സമോസരന്തി സന്നിപതന്തി, ദിട്ഠിഗതികഭാവേ ച നേസം ഏതാനേവ തീണി കാരണാനീതി തിത്ഥഭൂതാനി സഞ്ജാതിആദിനാ അത്ഥേന ആയതനാനീതിപി തിത്ഥായതനാനി. തേനേവത്ഥേന തിത്ഥിയാനം ആയതനാനീതിപി തിത്ഥായതനാനി. സമനുയുഞ്ജിയമാനാനീതി കാ നാമേതാ ദിട്ഠിയോതി ഏവം പുച്ഛിയമാനാനി. സമനുഗാഹിയമാനാനീതി കിംകാരണാ ഏതാ ദിട്ഠിയോ ഉപ്പന്നാതി ഏവം സമ്മാ അനുഗ്ഗാഹിയമാനാനി. സമനുഭാസിയമാനാനീതി പടിനിസ്സജ്ജേഥ ഏതാനി പാപകാനി ദിട്ഠിഗതാനീതി ഏവം സമ്മാ അനുസാസിയമാനാനി. അപിച തീണിപി ഏതാനി അനുയോഗപുച്ഛാവേവചനാനേവ. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം – ‘‘സമനുയുഞ്ജതീതി വാ സമനുഗ്ഗാഹതീതി വാ സമനുഭാസതീതി വാ ഏസേസേ ഏകട്ഠേ സമേ സമഭാഗേ തജ്ജാതേ തഞ്ഞേവാ’’തി.

പരമ്പി ഗന്ത്വാതി ആചരിയപരമ്പരാ ലദ്ധിപരമ്പരാ അത്തഭാവപരമ്പരാതി ഏതേസു യംകിഞ്ചി പരമ്പരം ഗന്ത്വാപി. അകിരിയായ സണ്ഠഹന്തീതി അകിരിയമത്തേ സംതിട്ഠന്തി. ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ പുബ്ബേകതവാദീ, അമ്ഹാകം പാചരിയോ പുബ്ബേകതവാദീ, അമ്ഹാകം ആചരിയപാചരിയോ പുബ്ബേകതവാദീ. അമ്ഹാകം ആചരിയോ ഇസ്സരനിമ്മാനവാദീ, അമ്ഹാകം പാചരിയോ ഇസ്സരനിമ്മാനവാദീ, അമ്ഹാകം ആചരിയപാചരിയോ ഇസ്സരനിമ്മാനവാദീ. അമ്ഹാകം ആചരിയോ അഹേതുഅപച്ചയവാദീ, അമ്ഹാകം പാചരിയോ അഹേതുഅപച്ചയവാദീ, അമ്ഹാകം ആചരിയപാചരിയോ അഹേതുഅപച്ചയവാദീ’’തി ഏവം ഗച്ഛന്താനി ഹി ഏതാനി ആചരിയപരമ്പരം ഗച്ഛന്തി നാമ. ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ പുബ്ബേകതലദ്ധികോ, അമ്ഹാകം പാചരിയോ…പേ… അമ്ഹാകം ആചരിയപാചരിയോ അഹേതുഅപച്ചയലദ്ധികോ’’തി ഏവം ഗച്ഛന്താനി ലദ്ധിപരമ്പരം ഗച്ഛന്തി നാമ. ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സ അത്തഭാവോ പുബ്ബേകതഹേതു, അമ്ഹാകം പാചരിയസ്സ…പേ… അമ്ഹാകം ആചരിയപാചരിയസ്സ അത്തഭാവോ അഹേതു അപച്ചയോ’’തി ഏവം ഗച്ഛന്താനി അത്തഭാവപരമ്പരം ഗച്ഛന്തി നാമ. ഏവം പന സുവിദൂരമ്പി ഗച്ഛന്താനി അകിരിയമത്തേയേവ സണ്ഠഹന്തി, ഏകോപി ഏതേസം ദിട്ഠിഗതികാനം കത്താ വാ കാരേതാ വാ ന പഞ്ഞായതി.

പുരിസപുഗ്ഗലോതി സത്തോ. കാമഞ്ച പുരിസോതിപി വുത്തേ പുഗ്ഗലോതിപി വുത്തേ സത്തോയേവ വുത്തോ ഹോതി, അയം പന സമ്മുതികഥാ നാമ യോ യഥാ ജാനാതി, തസ്സ തഥാ വുച്ചതി. പടിസംവേദേതീതി അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പന്നം ജാനാതി പടിസംവിദിതം കരോതി, അനുഭവതി വാ. പുബ്ബേകതഹേതൂതി പുബ്ബേകതകാരണാ, പുബ്ബേകതകമ്മപച്ചയേനേവ പടിസംവേദേതീതി അത്ഥോ. ഇമിനാ കമ്മവേദനഞ്ച കിരിയവേദനഞ്ച പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകം വിപാകവേദനമേവ സമ്പടിച്ഛന്തി. യേ വാ ഇമേ പിത്തസമുട്ഠാനാ ആബാധാ സേമ്ഹസമുട്ഠാനാ വാതസമുട്ഠാനാ സന്നിപാതികാ ഉതുപരിണാമജാ വിസമപരിഹാരജാ ഓപക്കമികാ ആബാധാ കമ്മവിപാകജാ ആബാധാതി അട്ഠ രോഗാ വുത്താ, തേസു സത്ത പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകം വിപാകവേദനംയേവ സമ്പടിച്ഛന്തി. യേപിമേ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഉപപജ്ജവേദനീയം അപരപരിയായവേദനീയന്തി തയോ കമ്മരാസയോ വുത്താ, തേസുപി ദ്വേ പടിബാഹിത്വാ ഏകം അപരപരിയായകമ്മംയേവ സമ്പടിച്ഛന്തി. യേപിമേ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയോ വിപാകോ ഉപപജ്ജവേദനീയോ അപരപരിയായവേദനീയോതി തയോ വിപാകരാസയോ വുത്താ, തേസുപി ദ്വേ പടിബാഹിത്വാ ഏകം അപരപരിയായവിപാകമേവ സമ്പടിച്ഛന്തി. യേപിമേ കുസലചേതനാ അകുസലചേതനാ വിപാകചേതനാ കിരിയചേതനാതി ചത്താരോ ചേതനാരാസയോ വുത്താ, തേസുപി തയോ പടിബാഹിത്വാ ഏകം വിപാകചേതനംയേവ സമ്പടിച്ഛന്തി.

ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതൂതി ഇസ്സരനിമ്മാനകാരണാ, ഇസ്സരേന നിമ്മിതത്താ പടിസംവേദേതീതി അത്ഥോ. അയം ഹി തേസം അധിപ്പായോ – ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ പച്ചുപ്പന്നേ അത്തനാ കതമൂലകേന വാ ആണത്തിമൂലകേന വാ പുബ്ബേകതേന വാ അഹേതുഅപച്ചയാ വാ പടിസംവേദിതും നാമ ന സക്കാ, ഇസ്സരനിമ്മാനകാരണായേവ പന ഇമാ പടിസംവേദേതീതി. ഏവംവാദിനോ പനേതേ ഹേട്ഠാ വുത്തേസു അട്ഠസു രോഗേസു ഏകമ്പി അസമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബേ പടിബാഹന്തി, ഹേട്ഠാ വുത്തേസു ച തീസു കമ്മരാസീസു തീസു വിപാകരാസീസു ചതൂസു ചേതനാരാസീസു ഏകമ്പി അസമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബേപി പടിബാഹന്തി.

അഹേതുഅപച്ചയാതി ഹേതുഞ്ച പച്ചയഞ്ച വിനാ, അകാരണേനേവ പടിസംവേദേതീതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി നേസം അധിപ്പായോ – ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ പച്ചുപ്പന്നേ അത്തനാ കതമൂലകേന വാ ആണത്തിമൂലകേന വാ പുബ്ബേകതേന വാ ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതുനാ വാ പടിസംവേദിതും നാമ ന സക്കാ, അഹേതുഅപച്ചയായേവ പന ഇമാ പടിസംവേദേതീതി. ഏവംവാദിനോ പനേതേ ഹേട്ഠാ വുത്തേസു രോഗാദീസു ഏകമ്പി അസമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബം പടിബാഹന്തി.

ഏവം സത്ഥാ മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ ഇദാനി തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും തത്ര, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏവം വദാമീതി ലദ്ധിപതിട്ഠാപനത്ഥം ഏവം വദാമീതി ദസ്സേതി. ലദ്ധിഞ്ഹി അപ്പതിട്ഠാപേത്വാ നിഗ്ഗയ്ഹമാനാ ലദ്ധിതോ ലദ്ധിം സങ്കമന്തി, ഭോ ഗോതമ, ന മയം പുബ്ബേകതവാദം വദാമാതിആദീനി വദന്തി. ലദ്ധിയാ പന പതിട്ഠാപിതായ സങ്കമിതും അലഭന്താ സുനിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി, ഇതി നേസം ലദ്ധിപതിട്ഠാപനത്ഥം ഏവം വദാമീതി ആഹ. തേനഹായസ്മന്തോതി തേന ഹി ആയസ്മന്തോ. കിം വുത്തം ഹോതി – യദി ഏതം സച്ചം, ഏവം സന്തേ തേന തുമ്ഹാകം വാദേന. പാണാതിപാതിനോ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതൂതി യേ കേചി ലോകേ പാണം അതിപാതേന്തി, സബ്ബേ തേ പുബ്ബേകതഹേതു പാണാതിപാതിനോ ഭവിസ്സന്തി. കിംകാരണാ? ന ഹി പാണാതിപാതകമ്മം അത്തനാ കതമൂലകേന ന ആണത്തിമൂലകേന ന ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതുനാ ന അഹേതുഅപച്ചയാ സക്കാ പടിസംവേദേതും, പുബ്ബേകതഹേതുയേവ പടിസംവേദേതീതി അയം വോ ലദ്ധി. യഥാ ച പാണാതിപാതിനോ, ഏവം പാണാതിപാതാ വിരമന്താപി പുബ്ബേകതഹേതുയേവ വിരമിസ്സന്തീതി. ഇതി ഭഗവാ തേസംയേവ ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ തേസം നിഗ്ഗഹം ആരോപേതി. ഇമിനാ നയേന അദിന്നാദായിനോതിആദീസുപി യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

സാരതോ പച്ചാഗച്ഛതന്തി സാരഭാവേന ഗണ്ഹന്താനം. ഛന്ദോതി കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ. ഇദം വാ കരണീയം ഇദം വാ അകരണീയന്തി ഏത്ഥ അയം അധിപ്പായോ – ഇദം വാ കരണീയന്തി കത്തബ്ബസ്സ കരണത്ഥായ, ഇദം വാ അകരണീയന്തി അകത്തബ്ബസ്സ അകരണത്ഥായ കത്തുകമ്യതാ വാ പച്ചത്തപുരിസകാരോ വാ ന ഹോതി. ഛന്ദവായാമേസു വാ അസന്തേസു ‘‘ഇദം കത്തബ്ബ’’ന്തിപി ‘‘ഇദം ന കത്തബ്ബ’’ന്തിപി ന ഹോതി. ഇതി കരണീയാകരണീയേ ഖോ പന സച്ചതോ ഥേതതോ അനുപലബ്ഭിയമാനേതി ഏവം കത്തബ്ബേ ച അകത്തബ്ബേ ച ഭൂതതോ ഥിരതോ അപഞ്ഞായമാനേ അലബ്ഭമാനേ. യദി ഹി കത്തബ്ബം കാതും അകത്തബ്ബതോ ച വിരമിതും ലഭേയ്യ, കരണീയാകരണീയം സച്ചതോ ഥേതതോ ഉപലബ്ഭേയ്യ. യസ്മാ പന ഉഭയമ്പി തം ഏസ നുപലബ്ഭതി, തസ്മാ തം സച്ചതോ ഥേതതോ ന ഉപലബ്ഭതി, ഏവം തസ്മിം ച അനുപലബ്ഭിയമാനേതി അത്ഥോ. മുട്ഠസ്സതീനന്തി നട്ഠസ്സതീനം വിസ്സട്ഠസ്സതീനം. അനാരക്ഖാനം വിഹരതന്തി ഛസു ദ്വാരേസു നിരാരക്ഖാനം വിഹരന്താനം. ന ഹോതി പച്ചത്തം സഹധമ്മികോ സമണവാദോതി ഏവം ഭൂതാനം തുമ്ഹാകം വാ അഞ്ഞേസം വാ മയം സമണാതി പച്ചത്തം സകാരണോ സമണവാദോ ന ഹോതി ന ഇജ്ഝതി. സമണാപി ഹി പുബ്ബേകതകാരണായേവ ഹോന്തി, അസ്സമണാപി പുബ്ബേകതകാരണായേവാതി. സഹധമ്മികോതി സകാരണോ. നിഗ്ഗഹോ ഹോതീതി മമ നിഗ്ഗഹോ ഹോതി, തേ പന നിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തീതി.

ഏവം പുബ്ബേകതവാദിനോ നിഗ്ഗഹേത്വാ ഇദാനി ഇസ്സരനിമ്മാനവാദിനോ നിഗ്ഗഹേതും തത്ര, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ പുബ്ബേകതവാദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ, തഥാ അഹേതുകവാദേപി.

ഏവം ഇമേസം തിത്ഥായതനാനം പരമ്പി ഗന്ത്വാ അകിരിയായ സണ്ഠഹനഭാവേന തുച്ഛഭാവം അനിയ്യാനികഭാവം, അസാരഭാവേന ഥുസകോട്ടനസദിസതം ആപജ്ജനഭാവേന അഗ്ഗിസഞ്ഞായ ധമമാനഖജ്ജുപനകസരിക്ഖതം തംദിട്ഠികാനം പുരിമസ്സപി മജ്ഝിമസ്സപി പച്ഛിമസ്സപി അത്ഥദസ്സനതായ അഭാവേന അന്ധവേണൂപമതം സദ്ദമത്തേനേവ താനി ഗഹേത്വാ സാരദിട്ഠികാനം പഥവിയം പതിതസ്സ ബേലുവപക്കസ്സ ദദ്ദഭായിതസദ്ദം സുത്വാ ‘‘പഥവീ സംവട്ടമാനാ ആഗച്ഛതീ’’തി സഞ്ഞായ പലായന്തേന സസകേന സരിക്ഖഭാവഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്തനാ ദേസിതസ്സ ധമ്മസ്സ സാരഭാവഞ്ചേവ നിയ്യാനികഭാവഞ്ച ദസ്സേതും അയം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനിഗ്ഗഹിതോതി അഞ്ഞേഹി അനിഗ്ഗഹിതോ നിഗ്ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യോ. അസംകിലിട്ഠോതി നിക്കിലേസോ പരിസുദ്ധോ, ‘‘സംകിലിട്ഠം നം കരിസ്സാമാ’’തി പവത്തേഹിപി തഥാ കാതും അസക്കുണേയ്യോ. അനുപവജ്ജോതി ഉപവാദവിനിമുത്തോ. അപ്പടികുട്ഠോതി ‘‘കിം ഇമിനാ ഹരഥ ന’’ന്തി ഏവം അപ്പടിബാഹിതോ, അനുപക്കുട്ഠോ വാ. വിഞ്ഞൂഹീതി പണ്ഡിതേഹി. അപണ്ഡിതാനഞ്ഹി അജാനിത്വാ കഥേന്താനം വചനം അപ്പമാണം. തസ്മാ വിഞ്ഞൂഹീതി ആഹ.

ഇദാനി തസ്സ ധമ്മസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ’’തി പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമാ ഛ ധാതുയോ’’തിആദിനാ നയേന മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ യഥാപടിപാടിയാ വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ പുന ഇമാ ഛ ധാതുയോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ധാതുയോതി സഭാവാ. നിജ്ജീവനിസ്സത്തഭാവപ്പകാസകോ ഹി സഭാവട്ഠോ ധാത്വട്ഠോ നാമ. ഫസ്സായതനാനീതി വിപാകഫസ്സാനം ആകരട്ഠേന ആയതനാനി. മനോപവിചാരാതി വിതക്കവിചാരപാദേഹി അട്ഠാരസസു ഠാനേസു മനസ്സ ഉപവിചാരാ.

പഥവീധാതൂതി പതിട്ഠാധാതു. ആപോധാതൂതി ആബന്ധനധാതു. തേജോധാതൂതി പരിപാചനധാതു. വായോധാതൂതി വിത്ഥമ്ഭനധാതു. ആകാസധാതൂതി അസമ്ഫുട്ഠധാതു. വിഞ്ഞാണധാതൂതി വിജാനനധാതു. ഏവമിദം ധാതുകമ്മട്ഠാനം ആഗതം. തം ഖോ പനേതം സങ്ഖേപതോ ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖേപതോപി വിത്ഥാരതോപി കഥേതും വട്ടതി. വിത്ഥാരതോ ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖേപതോ കഥേതും ന വട്ടതി, വിത്ഥാരതോവ വട്ടതി. ഇമസ്മിം പന തിത്ഥായതനസുത്തേ ഇദം സങ്ഖേപതോ ഛധാതുവസേന കമ്മട്ഠാനം ആഗതം. തം ഉഭയഥാപി കഥേതും വട്ടതി.

സങ്ഖേപതോ ഛധാതുവസേന കമ്മട്ഠാനം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോപി ഏവം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി – പഥവീധാതു ആപോധാതു തേജോധാതു വായോധാതൂതി ഇമാനി ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, ആകാസധാതു ഉപാദാരൂപം. ഏകസ്മിം ച ഉപാദാരൂപേ ദിട്ഠേ സേസാനി തേവീസതി ദിട്ഠാനേവാതി സല്ലക്ഖേതബ്ബാനി. വിഞ്ഞാണധാതൂതി ചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ ഹോതി, തേന സഹജാതാ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ഫസ്സോ ച ചേതനാ ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി ഇമേ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ നാമ. ചത്താരി പന മഹാഭൂതാനി ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദാരൂപം രൂപക്ഖന്ധോ നാമ. തത്ഥ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ നാമം, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപന്തി നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി ദ്വേയേവ ധമ്മാ ഹോന്തി, തതോ ഉദ്ധം സത്തോ വാ ജീവോ വാ നത്ഥീതി ഏവം ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ സങ്ഖേപതോ ഛധാതുവസേന അരഹത്തസമ്പാപകം കമ്മട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

വിത്ഥാരതോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ പന ചത്താരി മഹാഭൂതാനി പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ആകാസധാതുപരിഗ്ഗഹാനുസാരേന തേവീസതി ഉപാദാരൂപാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. അഥ നേസം പച്ചയം ഉപപരിക്ഖന്തോ പുന ചത്താരേവ മഹാഭൂതാനി ദിസ്വാ തേസു പഥവീധാതു വീസതികോട്ഠാസാ, ആപോധാതു ദ്വാദസ, തേജോധാതു ചത്താരോ, വായോധാതു ഛകോട്ഠാസാതി കോട്ഠാസവസേന സമോധാനേത്വാ ദ്വാചത്താലീസ മഹാഭൂതാനി ച വവത്ഥപേത്വാ തേസു തേവീസതി ഉപാദാരൂപാനി പക്ഖിപിത്വാ പഞ്ചസട്ഠി രൂപാനി വവത്ഥപേതി. താനി ച വത്ഥുരൂപേന സദ്ധിം ഛസട്ഠി ഹോന്തീതി ഛസട്ഠി രൂപാനി പസ്സതി. വിഞ്ഞാണധാതു പന ലോകിയചിത്തവസേന ഏകാസീതി ചിത്താനി. താനി സബ്ബാനിപി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ നാമ ഹോതി. തേഹി സഹജാതാ വേദനാദയോപി തത്തകായേവാതി ഏകാസീതി വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, ഏകാസീതി സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ഏകാസീതി ചേതനാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി ഇമേ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ തേഭൂമകവസേന ഗയ്ഹമാനാ ചതുവീസാധികാനി തീണി ധമ്മസതാനി ഹോന്തീതി ഇതി ഇമേ ച അരൂപധമ്മാ ഛസട്ഠി ച രൂപധമ്മാതി സബ്ബേപി സമോധാനേത്വാ നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി ദ്വേവ ധമ്മാ ഹോന്തി, തതോ ഉദ്ധം സത്തോ വാ ജീവോ വാ നത്ഥീതി നാമരൂപവസേന പഞ്ചക്ഖന്ധേ വവത്ഥപേത്വാ തേസം പച്ചയം പരിയേസന്തോ അവിജ്ജാപച്ചയാ തണ്ഹാപച്ചയാ കമ്മപച്ചയാ ആഹാരപച്ചയാതി ഏവം പച്ചയം ദിസ്വാ ‘‘അതീതേപി ഇമേഹി പച്ചയേഹി ഇദം വട്ടം പവത്തിത്ഥ, അനാഗതേപി ഏതേഹി പച്ചയേഹി പവത്തിസ്സതി, ഏതരഹിപി ഏതേഹിയേവ പവത്തതീ’’തി തീസു കാലേസു കങ്ഖം വിതരിത്വാ അനുക്കമേന പടിപജ്ജമാനോ അരഹത്തം പാപുണാതി. ഏവം വിത്ഥാരതോപി ഛധാതുവസേന അരഹത്തസമ്പാപകം കമ്മട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

ചക്ഖു ഫസ്സായതനന്തി സുവണ്ണാദീനം സുവണ്ണാദിആകരോ വിയ ദ്വേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാനി ദ്വേ സമ്പടിച്ഛനാനി തീണി സന്തീരണാനീതി ഇമേഹി സത്തഹി വിഞ്ഞാണേഹി സഹജാതാനം സത്തന്നം ഫസ്സാനം സമുട്ഠാനട്ഠേന ആകരോതി ആയതനം. സോതം ഫസ്സായതനന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. മനോ ഫസ്സായതനന്തി ഏത്ഥ പന ദ്വാവീസതി വിപാകഫസ്സാ യോജേതബ്ബാ. ഇതി ഹിദം ഛഫസ്സായതനാനം വസേന കമ്മട്ഠാനം ആഗതം. തം സങ്ഖേപതോപി വിത്ഥാരതോപി കഥേതബ്ബം. സങ്ഖേപതോ താവ – ഏത്ഥ ഹി പുരിമാനി പഞ്ച ആയതനാനി ഉപാദാരൂപം, തേസു ദിട്ഠേസു അവസേസം ഉപാദാരൂപം ദിട്ഠമേവ ഹോതി. ഛട്ഠം ആയതനം ചിത്തം, തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ ഹോതി, തേന സഹജാതാ വേദനാദയോ സേസാ തയോ അരൂപക്ഖന്ധാതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ സങ്ഖേപതോ ച വിത്ഥാരതോ ച അരഹത്തസമ്പാപകം കമ്മട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപം പസ്സിത്വാ. സോമനസ്സട്ഠാനിയന്തി സോമനസ്സസ്സ കാരണഭൂതം. ഉപവിചരതീതി തത്ഥ മനം ചാരേന്തോ ഉപവിചരതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച ഇട്ഠം വാ ഹോതു അനിട്ഠം വാ, യം രൂപം ദിസ്വാ സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, തം സോമനസ്സട്ഠാനിയം നാമ. യം ദിസ്വാ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, തം ദോമനസ്സട്ഠാനിയം നാമ. യം ദിസ്വാ ഉപേക്ഖാ ഉപ്പജ്ജതി, തം ഉപേക്ഖാട്ഠാനിയം നാമാതി വേദിതബ്ബം. സദ്ദാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ഇദം സങ്ഖേപതോ കമ്മട്ഠാനം ആഗതം. തം ഖോ പനേതം സങ്ഖേപതോ ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖേപതോപി വിത്ഥാരതോപി കഥേതും വട്ടതി. വിത്ഥാരതോ ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖേപതോ കഥേതും ന വട്ടതി. ഇമസ്മിം പന തിത്ഥായതനസുത്തേ ഇദം സങ്ഖേപതോ അട്ഠാരസമനോപവിചാരവസേന കമ്മട്ഠാനം ആഗതം. തം സങ്ഖേപതോപി വിത്ഥാരതോപി കഥേതും വട്ടതി.

തത്ഥ സങ്ഖേപതോ താവ – ചക്ഖു സോതം ഘാനം ജിവ്ഹാ കായോ, രൂപം സദ്ദോ ഗന്ധോ രസോതി ഇമാനി നവ ഉപാദാരൂപാനി, തേസു ദിട്ഠേസു സേസം ഉപാദാരൂപം ദിട്ഠമേവ ഹോതി. ഫോട്ഠബ്ബം തീണി മഹാഭൂതാനി, തേഹി ദിട്ഠേഹി ചതുത്ഥം ദിട്ഠമേവ ഹോതി. മനോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, തേന സഹജാതാ വേദനാദയോ തയോ അരൂപക്ഖന്ധാതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ സങ്ഖേപതോ ച വിത്ഥാരതോ ച അരഹത്തസമ്പാപകം കമ്മട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

അരിയസച്ചാനീതി അരിയഭാവകരാനി, അരിയപടിവിദ്ധാനി വാ സച്ചാനി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേതം പദം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൨൯) പകാസിതം. ഛന്നം, ഭിക്ഖവേ, ധാതൂനന്തി ഇദം കിമത്ഥം ആരദ്ധം? സുഖാവബോധനത്ഥം. യസ്സ ഹി തഥാഗതോ ദ്വാദസപദം പച്ചയാവട്ടം കഥേതുകാമോ ഹോതി, തസ്സ ഗബ്ഭാവക്കന്തി വട്ടം ദസ്സേതി. ഗബ്ഭാവക്കന്തി വട്ടസ്മിം ഹി ദസ്സിതേ കഥേതുമ്പി സുഖം ഹോതി പരം അവബോധേ ഉതുമ്പീതി സുഖാവബോധനത്ഥം ഇദമാരദ്ധന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ഛന്നം ധാതൂനന്തി ഹേട്ഠാ വുത്താനംയേവ പഥവീധാതുആദീനം. ഉപാദായാതി പടിച്ച. ഏതേന പച്ചയമത്തം ദസ്സേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘ഛധാതുപച്ചയാ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതീ’’തി. കസ്സ ഛന്നം ധാതൂനം പച്ചയേന, കിം മാതു, ഉദാഹു പിതൂതി? ന മാതു ന പിതു, പടിസന്ധിഗ്ഗണ്ഹനകസത്തസ്സേവ പന ഛന്നം ധാതൂനം പച്ചയേന ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി നാമ ഹോതി. ഗബ്ഭോ ച നാമേസ നിരയഗബ്ഭോ തിരച്ഛാനയോനിഗബ്ഭോ പേത്തിവിസയഗബ്ഭോ മനുസ്സഗബ്ഭോ ദേവഗബ്ഭോതി നാനപ്പകാരോ ഹോതി. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ മനുസ്സഗബ്ഭോ അധിപ്പേതോ. അവക്കന്തി ഹോതീതി ഓക്കന്തി നിബ്ബത്തി പാതുഭാവോ ഹോതി, കഥം ഹോതീതി? തിണ്ണം സന്നിപാതേന. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘തിണ്ണം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതി. കതമേസം തിണ്ണം? ഇധ മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ന ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച ന പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി. നേവ താവ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതി. ഇധ മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച ന പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി, നേവ താവ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതി. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി. ഏവം തിണ്ണം സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൮).

ഓക്കന്തിയാ സതി നാമരൂപന്തി ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി വുത്തട്ഠാനേ വത്ഥുദസകം കായദസകം ഭാവദസകം തയോ അരൂപിനോ ഖന്ധാതി തേത്തിംസ ധമ്മാ ഗഹിതാ, ഇമസ്മിം പന ‘‘ഓക്കന്തിയാ സതി നാമരൂപ’’ന്തി വുത്തട്ഠാനേ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധമ്പി പക്ഖിപിത്വാ ഗബ്ഭസേയ്യകാനം പടിസന്ധിക്ഖണേ ചതുത്തിംസ ധമ്മാ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തിആദീഹി യഥേവ ഓക്കന്തിയാ സതി നാമരൂപപാതുഭാവോ ദസ്സിതോ, ഏവം നാമരൂപേ സതി സളായതനപാതുഭാവോ, സളായതനേ സതി ഫസ്സപാതുഭാവോ, ഫസ്സേ സതി വേദനാപാതുഭാവോ ദസ്സിതോ.

വേദിയമാനസ്സാതി ഏത്ഥ വേദനം അനുഭവന്തോപി വേദിയമാനോതി വുച്ചതി ജാനന്തോപി. ‘‘വേദിയാമഹം, ഭന്തേ, വേദിയതീതി മം സങ്ഘോ ധാരേതൂ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) ഏത്ഥ ഹി അനുഭവന്തോ വേദിയമാനോ നാമ, ‘‘സുഖം വേദനം വേദിയമാനോ സുഖം വേദനം വേദിയാമീതി പജാനാതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൧൩; ദീ. നി. ൨.൩൮൦; വിഭ. ൩൬൩) ഏത്ഥ ജാനന്തോ. ഇധാപി ജാനന്തോവ അധിപ്പേതോ. ഇദം ദുക്ഖന്തി പഞ്ഞപേമീതി ഏവം ജാനന്തസ്സ സത്തസ്സ ‘‘ഇദം ദുക്ഖം ഏത്തകം ദുക്ഖം, നത്ഥി ഇതോ ഉദ്ധം ദുക്ഖ’’ന്തി പഞ്ഞപേമി ബോധേമി ജാനാപേമി. അയം ദുക്ഖസമുദയോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ ദുക്ഖാദീസു അയം സന്നിട്ഠാനകഥാ – ഠപേത്വാ ഹി തണ്ഹം തേഭൂമകാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദുക്ഖം നാമ, തസ്സേവ പഭാവികാ പുബ്ബതണ്ഹാ ദുക്ഖസമുദയോ നാമ, തേസം ദ്വിന്നമ്പി സച്ചാനം അനുപ്പത്തിനിരോധോ ദുക്ഖനിരോധോ നാമ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ നാമ. ഇതി ഭഗവാ ഓക്കന്തിയാ സതി നാമരൂപന്തി കഥേന്തോപി വേദിയമാനസ്സ ജാനമാനസ്സേവ കഥേസി, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തി കഥേന്തോപി, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോതി കഥേന്തോപി, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാതി കഥേന്തോപി, വേദിയമാനസ്സ ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇദം ദുക്ഖന്തി പഞ്ഞപേമീതി കഥേന്തോപി, അയം ദുക്ഖസമുദയോതി, അയം ദുക്ഖനിരോധോതി, അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി പഞ്ഞപേമീതി കഥേന്തോപി വേദിയമാനസ്സ ജാനമാനസ്സേവ കഥേസി.

ഇദാനി താനി പടിപാടിയാ ഠപിതാനി സച്ചാനി വിത്ഥാരേന്തോ കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തം സബ്ബം സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൩൭) വിത്ഥാരിതമേവ. തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ ‘‘ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം യായം തണ്ഹാ പോനോബ്ഭവികാ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൩; ദീ. നി. ൨.൪൦൦; വിഭ. ൨൦൩) ഇമായ തന്തിയാ ആഗതം, ഇധ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി പച്ചയാകാരവസേന. തത്ഥ ച ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം ‘‘യോ തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൪; ദീ. നി. ൨.൪൦൧; വിഭ. ൨൦൪) ഇമായ തന്തിയാ ആഗതം, ഇധ ‘‘അവിജ്ജായത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ’’തി പച്ചയാകാരനിരോധവസേന.

തത്ഥ അസേസവിരാഗനിരോധാതി അസേസവിരാഗേന ച അസേസനിരോധേന ച. ഉഭയമ്പേതം അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനമേവ. സങ്ഖാരനിരോധോതി സങ്ഖാരാനം അനുപ്പത്തിനിരോധോ ഹോതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമേഹി പന പദേഹി യം ആഗമ്മ അവിജ്ജാദയോ നിരുജ്ഝന്തി, അത്ഥതോ തം നിബ്ബാനം ദീപിതം ഹോതി. നിബ്ബാനഞ്ഹി അവിജ്ജാനിരോധോതിപി സങ്ഖാരനിരോധോതിപി ഏവം തേസം തേസം ധമ്മാനം നിരോധനാമേന കഥീയതി. കേവലസ്സാതി സകലസ്സ. ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാതി വട്ടദുക്ഖരാസിസ്സ. നിരോധോ ഹോതീതി അപ്പവത്തി ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ അവിജ്ജാദീനം നിരോധോ നാമ ഖീണാകാരോപി വുച്ചതി അരഹത്തമ്പി നിബ്ബാനമ്പി, തസ്മാ ഇധ ഖീണാകാരദസ്സനവസേന ദ്വാദസസു ഠാനേസു അരഹത്തം, ദ്വാദസസുയേവ നിബ്ബാനം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഇദം വുച്ചതീതി ഏത്ഥ നിബ്ബാനമേവ സന്ധായ ഇദന്തി വുത്തം. അട്ഠങ്ഗികോതി ന അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി വിനിമുത്തോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ നാമ അത്ഥി. യഥാ പന പഞ്ചങ്ഗികം തൂരിയന്തി വുത്തേ പഞ്ചങ്ഗമത്തമേവ തൂരിയന്തി വുത്തം ഹോതി, ഏവമിധാപി അട്ഠങ്ഗികമത്തമേവ മഗ്ഗോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. അനിഗ്ഗഹിതോതി ന നിഗ്ഗഹിതോ. നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഹി ഹാപേത്വാ വാ ദസ്സേതി വഡ്ഢേത്വാ വാ തം പരിവത്തേത്വാ വാ. തത്ഥ യസ്മാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ‘‘ന ഇമാനി ചത്താരി, ദ്വേ വാ തീണി വാ’’തി ഏവം ഹാപേത്വാപി ‘‘പഞ്ച വാ ഛ വാ’’തി ഏവം വഡ്ഢേത്വാപി ‘‘ന ഇമാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി, അഞ്ഞാനേവ ചത്താരി അരിയസച്ചാനീ’’തി ദസ്സേതും ന സക്കാ. തസ്മാ അയം ധമ്മോ അനിഗ്ഗഹിതോ നാമ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൨. ഭയസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. ദുതിയേ അമാതാപുത്തികാനീതി മാതാ ച പുത്തോ ച മാതാപുത്തം, പരിത്താതും സമത്ഥഭാവേന നത്ഥി ഏത്ഥ മാതാപുത്തന്തി അമാതാപുത്തികാനി. യന്തി യസ്മിം സമയേ. തത്ഥ മാതാപി പുത്തം നപ്പടിലഭതീതി തസ്മിം അഗ്ഗിഭയേ ഉപ്പന്നേ മാതാപി പുത്തം പസ്സിതും ന ലഭതി, പുത്തോപി മാതരം പസ്സിതും ന ലഭതീതി അത്ഥോ. ഭയം ഹോതീതി ചിത്തുത്രാസഭയം ഹോതി. അടവിസങ്കോപോതി അടവിയാ സങ്കോപോ. അടവീതി ചേത്ഥ അടവിവാസിനോ ചോരാ വേദിതബ്ബാ. യദാ ഹി തേ അടവിതോ ജനപദം ഓതരിത്വാ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ പഹരിത്വാ വിലുമ്പന്തി, തദാ അടവിസങ്കോപോ നാമ ഹോതി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. ചക്കസമാരൂള്ഹാതി ഏത്ഥ ഇരിയാപഥചക്കമ്പി വട്ടതി യാനചക്കമ്പി. ഭയസ്മിം ഹി സമ്പത്തേ യേസം യാനകാനി അത്ഥി, തേ അത്തനോ പരിക്ഖാരഭണ്ഡം തേസു ആരോപേത്വാ പലായന്തി. യേസം നത്ഥി, തേ കാജേന വാ ആദായ സീസേന വാ ഉക്ഖിപിത്വാ പലായന്തിയേവ. തേ ചക്കസമാരൂള്ഹാ നാമ ഹോന്തി. പരിയായന്തീതി ഇതോ ചിതോ ച ഗച്ഛന്തി. കദാചീതി കിസ്മിഞ്ചിദേവ കാലേ. കരഹചീതി തസ്സേവ വേവചനം. മാതാപി പുത്തം പടിലഭതീതി ആഗച്ഛന്തം വാ ഗച്ഛന്തം വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ നിലീനം വാ പസ്സിതും ലഭതി. ഉദകവാഹകോതി നദീപൂരോ. മാതാപി പുത്തം പടിലഭതീതി കുല്ലേ വാ ഉളുമ്പേ വാ മത്തികാഭാജനേ വാ ദാരുക്ഖണ്ഡേ വാ ലഗ്ഗം വുയ്ഹമാനം പസ്സിതും പടിലഭതി, സോത്ഥിനാ വാ പുന ഉത്തരിത്വാ ഗാമേ വാ അരഞ്ഞേ വാ ഠിതം പസ്സിതും ലഭതീതി.

ഏവം പരിയായതോ അമാതാപുത്തികാനി ഭയാനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നിപ്പരിയായേന ദസ്സേന്തോ തീണിമാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ജരാഭയന്തി ജരം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഭയം. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘ജരം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഭയം ഭയാനകം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസോ ചേതസോ ഉത്രാസോ. ബ്യാധിം പടിച്ച, മരണം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഭയം ഭയാനകം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസോ ചേതസോ ഉത്രാസോ’’തി (വിഭ. ൯൨൧). സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൩. വേനാഗപുരസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. തതിയേ കോസലേസൂതി ഏവംനാമകേ ജനപദേ. ചാരികം ചരമാനോതി അദ്ധാനഗമനം ഗച്ഛന്തോ. ചാരികാ ച നാമേസാ ഭഗവതോ ദുവിധാ ഹോതി തുരിതചാരികാ ച അതുരിതചാരികാ ചാതി. തത്ഥ ദൂരേപി ബോധനേയ്യപുഗ്ഗലം ദിസ്വാ തസ്സ ബോധനത്ഥായ സഹസാ ഗമനം തുരിതചാരികാ നാമ. സാ മഹാകസ്സപപച്ചുഗ്ഗമനാദീസു ദട്ഠബ്ബാ. യം പന ഗാമനിഗമപടിപാടിയാ ദേവസികം യോജനഅദ്ധയോജനവസേന പിണ്ഡപാതചരിയാദീഹി ലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഗമനം, അയം അതുരിതചാരികാ നാമ. ഇമം സന്ധായേതം വുത്തം – ‘‘ചാരികം ചരമാനോ’’തി. വിത്ഥാരേന പന ചാരികാകഥാ സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ അമ്ബട്ഠസുത്തവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൫൪) വുത്താ. ബ്രാഹ്മണഗാമോതി ബ്രാഹ്മണാനം സമോസരണഗാമോപി ബ്രാഹ്മണഗാമോതി വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണാനം ഭോഗഗാമോപി. ഇധ സമോസരണഗാമോ ബ്രാഹ്മണവസനഗാമോതി അധിപ്പേതോ. തദവസരീതി തത്ഥ അവസരി, സമ്പത്തോതി അത്ഥോ. വിഹാരോ പനേത്ഥ അനിയാമിതോ. തസ്മാ തസ്സ അവിദൂരേ ബുദ്ധാനം അനുച്ഛവികോ ഏകോ വനസണ്ഡോ അത്ഥി, സത്ഥാ തം വനസണ്ഡം ഗതോതി വേദിതബ്ബോ.

അസ്സോസുന്തി സുണിംസു ഉപലഭിംസു, സോതദ്വാരസമ്പത്തവചനനിഗ്ഘോസാനുസാരേന ജാനിംസു. ഖോതി അവധാരണത്ഥേ, പദപൂരണമത്തേ വാ നിപാതോ. തത്ഥ അവധാരണത്ഥേന ‘‘അസ്സോസും ഏവ, ന തേസം കോചി സവനന്തരായോ അഹോസീ’’തി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പദപൂരണേന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാമത്തമേവ.

ഇദാനി യമത്ഥം അസ്സോസും, തം പകാസേതും സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമിതപാപത്താ സമണോതി വേദിതബ്ബോ. ഖലൂതി അനുസ്സവത്ഥേ നിപാതോ. ഭോതി തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലപനമത്തം. ഗോതമോതി ഭഗവതോ ഗോത്തവസേന പരിദീപനം, തസ്മാ ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ’’തി ഏത്ഥ സമണോ കിര, ഭോ, ഗോതമഗോത്തോതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സക്യപുത്തോതി ഇദം പന ഭഗവതോ ഉച്ചാകുലപരിദീപനം. സക്യകുലാ പബ്ബജിതോതി സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവപരിദീപനം, കേനചി പാരിജുഞ്ഞേന അനഭിഭൂതോ അപരിക്ഖീണംയേവ തം കുലം പഹായ സദ്ധായ പബ്ബജിതോതി വുത്തം ഹോതി. തം ഖോ പനാതി ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, തസ്സ ഖോ പന ഭോതോ ഗോതമസ്സാതി അത്ഥോ. കല്യാണോതി കല്യാണഗുണസമന്നാഗതോ, സേട്ഠോതി വുത്തം ഹോതി. കിത്തിസദ്ദോതി കിത്തിയേവ, ഥുതിഘോസോ വാ. അബ്ഭുഗ്ഗതോതി സദേവകം ലോകം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഉഗ്ഗതോ. കിന്തി? ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. തത്രായം പദസമ്ബന്ധോ – സോ ഭഗവാ ഇതിപി അരഹം, ഇതിപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… ഇതിപി ഭഗവാതി. ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതി.

തത്ഥ ‘‘ആരകത്താ, അരീനം അരാനഞ്ച ഹതത്താ, പച്ചയാദീനം അരഹത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവാതി ഇമേഹി കാരണേഹി സോ ഭഗവാ അരഹന്തി വേദിതബ്ബോ’’തിആദിനാ നയേന മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ സബ്ബാനേവ ഏതാനി പദാനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൫-൧൨൭) ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാനീതി തതോ നേസം വിത്ഥാരോ ഗഹേതബ്ബോ.

സോ ഇമം ലോകന്തി സോ ഭവം ഗോതമോ ഇമം ലോകം, ഇദാനി വത്തബ്ബം നിദസ്സേതി. സദേവകന്തി സഹ ദേവേഹി സദേവകം. ഏവം സഹ മാരേന സമാരകം. സഹ ബ്രഹ്മുനാ സബ്രഹ്മകം. സഹ സമണബ്രാഹ്മണേഹി സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം. പജാതത്താ പജാ, തം പജം. സഹ ദേവമനുസ്സേഹി സദേവമനുസ്സം. തത്ഥ സദേവകവചനേന പഞ്ചകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം, സമാരകവചനേന ഛട്ഠകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം, സബ്രഹ്മകവചനേന ബ്രഹ്മകായികാദിബ്രഹ്മഗ്ഗഹണം, സസ്സമണബ്രാഹ്മണിവചനേന സാസനസ്സ പച്ചത്ഥികപച്ചാമിത്തസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണം, സമിതപാപബാഹിതപാപസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണഞ്ച, പജാവചനേന സത്തലോകഗ്ഗഹണം, സദേവമനുസ്സവചനേന സമ്മുതിദേവഅവസേസമനുസ്സഗ്ഗഹണം. ഏവമേത്ഥ തീഹി പദേഹി ഓകാസലോകേന സദ്ധിം സത്തലോകോ, ദ്വീഹി പജാവസേന സത്തലോകോവ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

അപരോ നയോ – സദേവകഗ്ഗഹണേന അരൂപാവചരലോകോ ഗഹിതോ, സമാരകഗ്ഗഹണേന ഛകാമാവചരദേവലോകോ, സബ്രഹ്മകഗ്ഗഹണേന രൂപീബ്രഹ്മലോകോ, സസ്സമണബ്രാഹ്മണാദിഗ്ഗഹണേന ചതുപരിസവസേന, സമ്മുതിദേവേഹി വാ സഹ മനുസ്സലോകോ, അവസേസസബ്ബസത്തലോകോ വാ. പോരാണാ പനാഹു – സദേവകന്തി ദേവതാഹി സദ്ധിം അവസേസലോകം. സമാരകന്തി മാരേന സദ്ധിം അവസേസലോകം. സബ്രഹ്മകന്തി ബ്രഹ്മേഹി സദ്ധിം അവസേസലോകം. ഏവം സബ്ബേപി തിഭവൂപഗേ സത്തേ തീഹാകാരേഹി തീസു പദേസു പക്ഖിപിത്വാ പുന ദ്വീഹി പദേഹി പരിയാദാതും സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സന്തി വുത്തം. ഏവം പഞ്ചഹി പദേഹി തേന തേനാകാരേന തേധാതുകമേവ പരിയാദിന്നന്തി.

സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതീതി സയന്തി സാമം, അപരനേയ്യോ ഹുത്വാ. അഭിഞ്ഞാതി അഭിഞ്ഞായ, അധികേന ഞാണേന ഞത്വാതി അത്ഥോ. സച്ഛികത്വാതി പച്ചക്ഖം കത്വാ, ഏതേന അനുമാനാദിപടിക്ഖേപോ കതോ. പവേദേതീതി ബോധേതി ഞാപേതി പകാസേതി.

സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം…പേ… പരിയോസാനകല്യാണന്തി സോ ഭഗവാ സത്തേസു കാരുഞ്ഞതം പടിച്ച ഹിത്വാപി അനുത്തരം വിവേകസുഖം ധമ്മം ദേസേതി. തഞ്ച ഖോ അപ്പം വാ ബഹും വാ ദേസേന്തോ ആദികല്യാണാദിപ്പകാരമേവ ദേസേതി, ആദിമ്ഹിപി കല്യാണം ഭദ്ദകം അനവജ്ജമേവ കത്വാ ദേസേതി, മജ്ഝേപി, പരിയോസാനേപി കല്യാണം ഭദ്ദകം അനവജ്ജമേവ കത്വാ ദേസേതീതി വുത്തം ഹോതി.

തത്ഥ അത്ഥി ദേസനായ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം, അത്ഥി സാസനസ്സ. ദേസനായ താവ ചതുപ്പദികായപി ഗാഥായ പഠമപാദോ ആദി നാമ, തതോ ദ്വേ മജ്ഝം നാമ, അന്തേ ഏകോ പരിയോസാനം നാമ. ഏകാനുസന്ധികസ്സ സുത്തസ്സ നിദാനം ആദി, ഇദമവോചാതി പരിയോസാനം, ഉഭിന്നം അന്തരാ മജ്ഝം. അനേകാനുസന്ധികസ്സ സുത്തസ്സ പഠമാനുസന്ധി ആദി, അന്തേ അനുസന്ധി പരിയോസാനം, മജ്ഝേ ഏകോ വാ ദ്വേ വാ ബഹൂ വാ മജ്ഝമേവ.

സാസനസ്സ സീലസമാധിവിപസ്സനാ ആദി നാമ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം, സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ദിട്ഠി ച ഉജുകാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൬൯). ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ’’തി ഏവം വുത്തോ പന അരിയമഗ്ഗോ മജ്ഝം നാമ. ഫലഞ്ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച പരിയോസാനം നാമ. ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രഹ്മചരിയം ഏതംപാരം ഏതംപരിയോസാന’’ന്തി ഏത്ഥ ഫലം പരിയോസനന്തി വുത്തം. ‘‘നിബ്ബാനോഗധഞ്ഹി, ആവുസോ വിസാഖ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി നിബ്ബാനപരായണം നിബ്ബാനപരിയോസാന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൪൬൬) ഏത്ഥ നിബ്ബാനം പരിയോസാനന്തി വുത്തം. ഇധ പന ദേസനായ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം അധിപ്പേതം. ഭഗവാ ഹി ധമ്മം ദേസേന്തോ ആദിമ്ഹി സീലം ദസ്സേത്വാ മജ്ഝേ മഗ്ഗം പരിയോസാനേ നിബ്ബാനം ദസ്സേതി. തേന വുത്തം – ‘‘സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണ’’ന്തി. തസ്മാ അഞ്ഞോപി ധമ്മകഥികോ ധമ്മം കഥേന്തോ –

‘‘ആദിമ്ഹി സീലം ദസ്സേയ്യ, മജ്ഝേ മഗ്ഗം വിഭാവയേ;

പരിയോസാനമ്ഹി നിബ്ബാനം, ഏസാ കഥികസണ്ഠിതീ’’തി.

സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനന്തി യസ്സ ഹി യാഗുഭത്തഇത്ഥിപുരിസാദിവണ്ണനാനിസ്സിതാ ദേസനാ ഹോതി, ന സോ സാത്ഥം ദേസേതി. ഭഗവാ പന തഥാരൂപം ദേസനം പഹായ ചതുസതിപട്ഠാനാദിനിസ്സിതം ദേസനം ദേസേതി. തസ്മാ ‘‘സാത്ഥം ദേസേതീ’’തി വുച്ചതി. യസ്സ പന ദേസനാ ഏകബ്യഞ്ജനാദിയുത്താ വാ സബ്ബനിരോട്ഠബ്യഞ്ജനാ വാ സബ്ബവിസ്സട്ഠബ്യഞ്ജനാ വാ സബ്ബനിഗ്ഗഹിതബ്യഞ്ജനാ വാ, തസ്സ ദമിളകിരാതയവനാദിമിലക്ഖാനം ഭാസാ വിയ ബ്യഞ്ജനപാരിപൂരിയാ അഭാവതോ അബ്യഞ്ജനാ നാമ ദേസനാ ഹോതി. ഭഗവാ പന –

‘‘സിഥിലം ധനിതഞ്ച ദീഘരസ്സം, ലഹുകം ഗരുകഞ്ച നിഗ്ഗഹീതം;

സമ്ബന്ധം വവത്ഥിതം വിമുത്തം, ദസധാ ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാ പഭേദോ’’തി. –

ഏവം വുത്തം ദസവിധം ബ്യഞ്ജനം അമക്ഖേത്വാ പരിപുണ്ണബ്യഞ്ജനമേവ കത്വാ ധമ്മം ദേസേതി. തസ്മാ ‘‘സബ്യഞ്ജനം കത്വാ ദേസേതീ’’തി വുച്ചതി. കേവലപരിപുണ്ണന്തി ഏത്ഥ കേവലന്തി സകലാധിവചനം. പരിപുണ്ണന്തി അനൂനാധികവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സകലപരിപുണ്ണമേവ ദേസേതി, ഏകദേസനാപി അപരിപുണ്ണാ നത്ഥീതി. പരിസുദ്ധന്തി നിരുപക്കിലേസം. യോ ഹി ‘‘ഇമം ധമ്മദേസനം നിസ്സായ ലാഭം വാ സക്കാരം വാ ലഭിസ്സാമീ’’തി ദേസേതി, തസ്സ അപരിസുദ്ധാ ദേസനാ നാമ ഹോതി. ഭഗവാ പന ലോകാമിസനിരപേക്ഖോ ഹിതഫരണേനേവ മേത്താഭാവനായ മുദുഹദയോ ഉല്ലുമ്പനസഭാവസണ്ഠിതേന ചിത്തേന ദേസേതി. തസ്മാ പരിസുദ്ധം ദേസേതീതി വുച്ചതി. ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീതി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മചരിയന്തി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതം സകലം സാസനം. തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീതി സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം…പേ… പരിസുദ്ധം, ഏവം ദേസേന്തോ ച സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതം സകലസാസനബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി സേട്ഠട്ഠേന ബ്രഹ്മഭൂതം ചരിയം, ബ്രഹ്മഭൂതാനം വാ ബുദ്ധാദീനം ചരിയന്തി വുത്തം ഹോതി.

സാധു ഖോ പനാതി സുന്ദരം ഖോ പന, അത്ഥാവഹം സുഖാവഹന്തി വുത്തം ഹോതി. തഥാരൂപാനം അരഹതന്തി യഥാരൂപോ സോ ഭവം ഗോതമോ, ഏവരൂപാനം അനേകേഹിപി കപ്പകോടിസതസഹസ്സേഹി ദുല്ലഭദസ്സനാനം ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖിത്തേഹി അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിതേഹി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണവരേഹി സമാകിണ്ണമനോരമസരീരാനം അനപ്പകദസ്സനാനം അതിമധുരധമ്മനിഗ്ഘോസാനം യഥാഭൂതഗുണാധിഗമേന ലോകേ അരഹന്തോതി ലദ്ധസദ്ദാനം അരഹതം. ദസ്സനം ഹോതീതി പസാദസോമ്മാനി അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ദസ്സനമത്തമ്പി സാധു ഹോതി. സചേ പന അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതേന ബ്രഹ്മസ്സരേന ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ ഏകപദമ്പി സോതും ലഭിസ്സാമ, സാധുതരംയേവ ഭവിസ്സതീതി ഏവം അജ്ഝാസയം കത്വാ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി സബ്ബകിച്ചാനി പഹായ തുട്ഠമാനസാ അഗമംസു. അഞ്ജലിം പണാമേത്വാതി ഏതേ ഉഭതോപക്ഖികാ, തേ ഏവം ചിന്തേസും – ‘‘സചേ നോ മിച്ഛാദിട്ഠികാ ചോദേസ്സന്തി ‘കസ്മാ തുമ്ഹേ സമണം ഗോതമം വന്ദിത്ഥാ’തി, തേസം ‘കിം അഞ്ജലികരണമത്തേനാപി വന്ദിതം ഹോതീ’തി വക്ഖാമ. സചേ നോ സമ്മാദിട്ഠികാ ചോദേസ്സന്തി ‘കസ്മാ ഭഗവന്തം ന വന്ദിത്ഥാ’തി, ‘കിം സീസേന ഭൂമിം പഹരന്തേനേവ വന്ദിതം ഹോതി. നനു അഞ്ജലികമ്മമ്പി വന്ദനാ ഏവാ’തി വക്ഖാമാ’’തി.

നാമഗോത്തന്തി, ‘‘ഭോ ഗോതമ, അഹം അസുകസ്സ പുത്തോ ദത്തോ നാമ മിത്തോ നാമ ഇധാഗതോ’’തി വദന്താ നാമം സാവേന്തി നാമ. ‘‘ഭോ ഗോതമ, അഹം വാസേട്ഠോ നാമ കച്ചാനോ നാമ ഇധാഗതോ’’തി വദന്താ ഗോത്തം സാവേന്തി നാമ. ഏതേ കിര ദലിദ്ദാ ജിണ്ണകുലപുത്താ ‘‘പരിസമജ്ഝേ നാമഗോത്തവസേന പാകടാ ഭവിസ്സാമാ’’തി ഏവം അകംസു. യേ പന തുണ്ഹീഭൂതാ നിസീദിംസു, തേ കേരാടികാ ചേവ അന്ധബാലാ ച. തത്ഥ കേരാടികാ ‘‘ഏകം ദ്വേ കഥാസല്ലാപേ കരോന്തേ വിസ്സാസികോ ഹോതി, അഥ വിസ്സാസേ സതി ഏകം ദ്വേ ഭിക്ഖാ അദാതും ന യുത്ത’’ന്തി തതോ അത്താനം മോചേന്താ തുണ്ഹീഭൂതാ നിസീദന്തി. അന്ധബാലാ അഞ്ഞാണതായേവ അവക്ഖിത്തമത്തികാപിണ്ഡാ വിയ യത്ഥ കത്ഥചി തുണ്ഹീഭൂതാ നിസീദന്തി.

വേനാഗപുരികോതി വേനാഗപുരവാസീ. ഏതദവോചാതി പാദന്തതോ പട്ഠായ യാവ കേസഗ്ഗാ തഥാഗതസ്സ സരീരം ഓലോകേന്തോ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനസമുജ്ജലേഹി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി പടിമണ്ഡിതം സരീരാ നിക്ഖമിത്വാ സമന്തതോ അസീതിഹത്ഥപ്പദേസം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതാഹി ഛബ്ബണ്ണാഹി ഘനബുദ്ധരംസീഹി സമ്പരിവാരിതം തഥാഗതസ്സ സരീരം ദിസ്വാ സഞ്ജാതവിമ്ഹയോ വണ്ണം ഭണന്തോ ഏതം ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമാ’’തിആദിവചനം അവോച.

തത്ഥ യാവഞ്ചിദന്തി അധിമത്തപ്പമാണപരിച്ഛേദവചനമേതം. തസ്സ വിപ്പസന്നപദേന സദ്ധിം സമ്ബന്ധോ. യാവഞ്ച വിപ്പസന്നാനി അധിമത്തവിപ്പസന്നാനീതി അത്ഥോ. ഇന്ദ്രിയാനീതി ചക്ഖാദീനി ഛ ഇന്ദ്രിയാനി. തസ്സ ഹി പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം പതിട്ഠിതോകാസസ്സ വിപ്പസന്നതം ദിസ്വാ തേസം വിപ്പസന്നതാ പാകടാ അഹോസി. യസ്മാ പന സാ മനേ വിപ്പസന്നേയേവ ഹോതി, അവിപ്പസന്നചിത്താനഞ്ഹി ഇന്ദ്രിയപ്പസാദോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാസ്സ മനിന്ദ്രിയപ്പസാദോപി പാകടോ അഹോസി. തം ഏസ വിപ്പസന്നതം ഗഹേത്വാ ‘‘വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി ആഹ. പരിസുദ്ധോതി നിമ്മലോ. പരിയോദാതോതി പഭസ്സരോ. സാരദം ബദരപണ്ഡുന്തി സരദകാലേ ജാതം നാതിസുപരിപക്കം ബദരം. തഞ്ഹി പരിസുദ്ധഞ്ചേവ ഹോതി പരിയോദാതഞ്ച. താലപക്കന്തി സുപരിപക്കതാലഫലം. സമ്പതി ബന്ധനാ പമുത്തന്തി തംഖണഞ്ഞേവ ബന്ധനാ പമുത്തം. തസ്സ ഹി ബന്ധനമൂലം അപനേത്വാ പരമുഖം കത്വാ ഫലകേ ഠപിതസ്സ ചതുരങ്ഗുലമത്തം ഠാനം ഓലോകേന്താനം പരിസുദ്ധം പരിയോദാതം ഹുത്വാ ഖായതി. തം സന്ധായേവമാഹ. നേക്ഖം ജമ്ബോനദന്തി സുരത്തവണ്ണസ്സ ജമ്ബോനദസുവണ്ണസ്സ ഘടികാ. ദക്ഖകമ്മാരപുത്തസുപരികമ്മകതന്തി ദക്ഖേന സുവണ്ണകാരപുത്തേന സുട്ഠു കതപരികമ്മം. ഉക്കാമുഖേ സുകുസലസമ്പഹട്ഠന്തി സുവണ്ണകാരഉദ്ധനേ പചിത്വാ സുകുസലേന സുവണ്ണകാരേന ഘട്ടനപരിമജ്ജനഹംസനേന സുട്ഠു പഹട്ഠം സുപരിമദ്ദിതന്തി അത്ഥോ. പണ്ഡുകമ്ബലേ നിക്ഖിത്തന്തി അഗ്ഗിനാ പചിത്വാ ദീപിദാഠായ ഘംസിത്വാ ഗേരുകപരികമ്മം കത്വാ രത്തകമ്ബലേ ഠപിതം. ഭാസതേതി സഞ്ജാതഓഭാസതായ ഭാസതേ. തപതേതി അന്ധകാരവിദ്ധംസനതായ തപതേ. വിരോചതീതി വിജ്ജോതമാനം ഹുത്വാ വിരോചതി, സോഭതീതി അത്ഥോ.

ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനീതി ഏത്ഥ അതിക്കന്തപ്പമാണം ഉച്ചാസയനം നാമ, ആയതവിത്ഥതം അകപ്പിയഭണ്ഡം മഹാസയനം നാമ. ഇദാനി താനി ദസ്സേന്തോ സേയ്യഥിദം, ആസന്ദീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ആസന്ദീതി അതിക്കന്തപ്പമാണം ആസനം. പല്ലങ്കോതി പാദേസു വാളരൂപാനി ഠപേത്വാ കതോ. ഗോനകോതി ദീഘലോമകോ മഹാകോജവോ. ചതുരങ്ഗുലാധികാനി കിര തസ്സ ലോമാനി. ചിത്തകോതി വാനചിത്തം ഉണ്ണാമയത്ഥരണം. പടികാതി ഉണ്ണാമയോ സേതത്ഥരകോ. പടലികാതി ഘനപുപ്ഫോ ഉണ്ണാമയത്ഥരകോ, യോ ആമലകപട്ടോതിപി വുച്ചതി. തൂലികാതി തിണ്ണം തൂലാനം അഞ്ഞതരപുണ്ണാ തൂലികാ. വികതികാതി സീഹബ്യഗ്ഘാദിരൂപവിചിത്രോ ഉണ്ണാമയത്ഥരകോ. ഉദ്ദലോമീതി ഉഭതോദസം ഉണ്ണാമയത്ഥരണം. കേചി ഏകതോ ഉഗ്ഗതപുപ്ഫന്തി വദന്തി. ഏകന്തലോമീതി ഏകതോദസം ഉണ്ണാമയത്ഥരണം. കേചി ഉഭതോ ഉഗ്ഗതപുപ്ഫന്തി വദന്തി. കട്ടിസ്സന്തി രതനപരിസിബ്ബിതം കോസേയ്യകട്ടിസ്സമയം പച്ചത്ഥരണം. കോസേയ്യന്തി രതനപരിസിബ്ബിതമേവ കോസിയസുത്തമയം പച്ചത്ഥരണം. കുത്തകന്തി സോളസന്നം നാടകിത്ഥീനം ഠത്വാ നച്ചനയോഗ്ഗം ഉണ്ണാമയത്ഥരണം. ഹത്ഥത്ഥരാദയോ ഹത്ഥിപിട്ഠാദീസു അത്ഥരണകഅത്ഥരകാ ചേവ ഹത്ഥിരൂപാദീനി ദസ്സേത്വാ കതഅത്ഥരകാ ച. അജിനപ്പവേണീതി അജിനചമ്മേഹി മഞ്ചപ്പമാണേന സിബ്ബിത്വാ കതപ്പവേണീ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ.

നികാമലാഭീതി അതികാമലാഭീ ഇച്ഛിതിച്ഛിതലാഭീ. അകിച്ഛലാഭീതി അദുക്ഖലാഭീ. അകസിരലാഭീതി വിപുലലാഭീ മഹന്തലാഭീ, ഉളാരുളാരാനേവ ലഭതി മഞ്ഞേതി സന്ധായ വദതി. അയം കിര ബ്രാഹ്മണോ സയനഗരുകോ, സോ ഭഗവതോ വിപ്പസന്നിന്ദ്രിയാദിതം ദിസ്വാ ‘‘അദ്ധാ ഏസ ഏവരൂപേസു ഉച്ചാസയനമഹാസയനേസു നിസീദതി ചേവ നിപജ്ജതി ച. തേനസ്സ വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനി, പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഇമം സേനാസനവണ്ണം കഥേസി.

ലദ്ധാ ച പന ന കപ്പന്തീതി ഏത്ഥ കിഞ്ചി കിഞ്ചി കപ്പതി. സുദ്ധകോസേയ്യഞ്ഹി മഞ്ചേപി അത്ഥരിതും വട്ടതി, ഗോനകാദയോ ച ഭൂമത്ഥരണപരിഭോഗേന, ആസന്ദിയാ പാദേ ഛിന്ദിത്വാ, പല്ലങ്കസ്സ വാളേ ഭിന്ദിത്വാ, തൂലികം വിജടേത്വാ ‘‘ബിമ്ബോഹനഞ്ച കാതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൯൭) വചനതോ ഇമാനിപി ഏകേന വിധാനേന കപ്പന്തി. അകപ്പിയം പന ഉപാദായ സബ്ബാനേവ ന കപ്പന്തീതി വുത്താനി.

വനന്തഞ്ഞേവ പവിസാമീതി അരഞ്ഞംയേവ പവിസാമി. യദേവാതി യാനിയേവ. പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാതി സമന്തതോ ഊരുബദ്ധാസനം ബന്ധിത്വാ. ഉജും കായം പണിധായാതി അട്ഠാരസ പിട്ഠികണ്ടകേ കോടിയാ കോടിം പടിപാദേന്തോ ഉജും കായം ഠപേത്വാ. പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാതി കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖം സതിം ഠപേത്വാ, പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനം വാ കത്വാതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘പരീതി പരിഗ്ഗഹട്ഠോ. മുഖന്തി നിയ്യാനട്ഠോ. സതീതി ഉപട്ഠാനട്ഠോ. തേന വുച്ചതി പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൬൪). ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പടിലഭിത്വാ പച്ചക്ഖം കത്വാ വിഹരാമി. ഏവംഭൂതോതി ഏവം പഠമജ്ഝാനാദീസു അഞ്ഞതരസമങ്ഗീ ഹുത്വാ. ദിബ്ബോ മേ ഏസോ തസ്മിം സമയേ ചങ്കമോ ഹോതീതി ചത്താരി ഹി രൂപജ്ഝാനാനി സമാപജ്ജിത്വാ ചങ്കമന്തസ്സ ചങ്കമോ ദിബ്ബചങ്കമോ നാമ ഹോതി, സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ചങ്കമന്തസ്സാപി ചങ്കമോ ദിബ്ബചങ്കമോയേവ. ഠാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തഥാ ഇതരേസു ദ്വീസു വിഹാരേസു.

സോ ഏവം പജാനാമി ‘‘രാഗോ മേ പഹീനോ’’തി മഹാബോധിപല്ലങ്കേ അരഹത്തമഗ്ഗേന പഹീനരാഗമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘സോ ഏവം പജാനാമി രാഗോ മേ പഹീനോ’’തി ആഹ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമിനാ പന കിം കഥിതം ഹോതീതി? പച്ചവേക്ഖണാ കഥിതാ, പച്ചവേക്ഖണായ ഫലസമാപത്തി കഥിതാ. ഫലസമാപത്തിഞ്ഹി സമാപന്നസ്സപി സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സാപി ചങ്കമാദയോ അരിയചങ്കമാദയോ ഹോന്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൪. സരഭസുത്തവണ്ണനാ

൬൫. ചതുത്ഥേ രാജഗഹേതി ഏവംനാമകേ നഗരേ. ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേതി ഗിജ്ഝസദിസാനിസ്സ കൂടാനി, ഗിജ്ഝാ വാ തസ്സ കൂടേസു വസന്തീതി ഗിജ്ഝകൂടോ, തസ്മിം ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ. ഏതേനസ്സ രാജഗഹം ഗോചരഗാമം കത്വാ വിഹരന്തസ്സ വസനട്ഠാനം ദസ്സിതം. ഗിജ്ഝകൂടസ്മിഞ്ഹി തഥാഗതം ഉദ്ദിസ്സ വിഹാരോ കാരിതോ, ഗിജ്ഝകൂടവിഹാരോത്വേവസ്സ നാമം. തത്ഥായം തസ്മിം സമയേ വിഹരതീതി. സരഭോ നാമ പരിബ്ബാജകോ അചിരപക്കന്തോ ഹോതീതി സരഭോതി ഏവംനാമകോ പരിബ്ബാജകോ ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ പക്കന്തോ ഹോതി, അധുനാ വിബ്ഭന്തോതി അത്ഥോ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ഹി ലോകേ ഉപ്പന്നേ തിത്ഥിയാ നട്ഠലാഭസക്കാരാ അഹേസും, തിണ്ണം രതനാനം മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി. യഥാഹ –

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പന പരിബ്ബാജകാ അസക്കതാ ഹോന്തി അഗരുകതാ അമാനിതാ അപൂജിതാ ന ലാഭിനോ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി (ഉദാ.൧൪; സം.നി.൧.൨.൭൦).

തേ ഏവം പരിഹീനലാഭസക്കാരാ പഞ്ചസതമത്താ ഏകസ്മിം പരിബ്ബാജകാരാമേ സന്നിപതിത്വാ സമ്മന്തയിംസു – ‘‘ഭോ, മയം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ ഹതലാഭസക്കാരാ ജാതാ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാനഞ്ചസ്സ ഏകം അവണ്ണം ഉപധാരേഥ, അവണ്ണം പത്ഥരിത്വാ ഏതസ്സ സാസനം ഗരഹിത്വാ അമ്ഹാകം ലാഭസക്കാരം ഉപ്പാദേസ്സാമാ’’തി. തേ വജ്ജം ഓലോകേന്താ – ‘‘തീസു ദ്വാരേസു ആജീവേ ചാതി ചതൂസുപി ഠാനേസു സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വജ്ജം പസ്സിതും ന സക്കാ, ഇമാനി ചത്താരി ഠാനാനി മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഓലോകേഥാ’’തി ആഹംസു. അഥ നേസം അന്തരേ ഏകോ ഏവമാഹ – ‘‘അഹം അഞ്ഞം ന പസ്സാമി, ഇമേ അന്വഡ്ഢമാസം സന്നിപതിത്വാ ദ്വാരവാതപാനാനി പിധായ സാമണേരാനമ്പി പവേസനം ന ദേന്തി. ജീവിതസദിസാപി ഉപട്ഠാകാ ദട്ഠും ന ലഭന്തി, ആവട്ടനിമായം ഓസാരേത്വാ ഓസാരേത്വാ ജനം ആവട്ടേത്വാ ആവട്ടേത്വാ ഖാദന്തി. സചേ തം മയം ആഹരിതും സക്ഖിസ്സാമ, ഏവം നോ ലാഭസക്കാരഉളാരോ ഭവിസ്സതീ’’തി. അപരോപി ഏവമേവ വദന്തോ ഉട്ഠാസി. സബ്ബേ ഏകവാദാ അഹേസും. തതോ ആഹംസു – ‘‘യോ തം ആഹരിതും സക്ഖിസ്സതി, തം മയം അമ്ഹാകം സമയേ ജേട്ഠകം കരിസ്സാമാ’’തി.

തതോ കോടിതോ പട്ഠായ ‘‘ത്വം സക്ഖിസ്സസി, ത്വം സക്ഖിസ്സസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അഹം ന സക്ഖിസ്സാമി, അഹം ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി ബഹൂഹി വുത്തേ സരഭം പുച്ഛിംസു – ‘‘ത്വം സക്ഖിസ്സസി ആചരിയാ’’തി. സോ ആഹ – ‘‘അഗരു ഏതം ആഹരിതും, സചേ തുമ്ഹേ അത്തനോ കഥായ ഠത്വാ മം ജേട്ഠകം കരിസ്സഥാ’’തി. അഗരു ഏതമാചരിയ ആഹര, ത്വം കതോയേവാസി അമ്ഹേഹി ജേട്ഠകോതി. സോ ആഹ – ‘‘തം ആഹരന്തേന ഥേനേത്വാ വാ വിലുമ്പിത്വാ വാ ആഹരിതും ന സക്കാ, സമണസ്സ പന ഗോതമസ്സ സാവകസദിസേന ഹുത്വാ തസ്സ സാവകേ വന്ദിത്വാ വത്തപടിവത്തം കത്വാ തേസം പത്തേ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ ആഹരിതും സക്കാ. രുച്ചതി വോ ഏതസ്സ ഏത്തകസ്സ കിരിയാ’’തി. യംകിഞ്ചി കത്വാ ആഹരിത്വാ ച നോ ദേഹീതി. തേന ഹി മം ദിസ്വാ അപസ്സന്താ വിയ ഭവേയ്യാഥാതി പരിബ്ബാജകാനം സഞ്ഞം ദത്വാ ദുതിയദിവസേ പാതോവ ഉട്ഠായ ഗിജ്ഝകൂടമഹാവിഹാരം ഗന്ത്വാ ദിട്ഠദിട്ഠാനം ഭിക്ഖൂനം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന പാദേ വന്ദി. ഭിക്ഖൂ ആഹംസു – ‘‘അഞ്ഞേ പരിബ്ബാജകാ ചണ്ഡാ ഫരുസാ, അയം പന സദ്ധോ ഭവിസ്സതി പസന്നോ’’തി. ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ഞത്വാ യുത്തട്ഠാനസ്മിംയേവ പബ്ബജിതാ, മയം പന അനുപധാരേത്വാ അതിത്ഥേനേവ പക്ഖന്താ അനിയ്യാനികമഗ്ഗേ വിചരാമാതി. സോ ഏവം വത്വാ ദിട്ഠേ ദിട്ഠേ ഭിക്ഖൂ പുനപ്പുനം വന്ദതി, ന്ഹാനോദകാദീനി പടിയാദേതി, ദന്തകട്ഠം കപ്പിയം കരോതി, പാദേ ധോവതി മക്ഖേതി, അതിരേകഭത്തം ലഭിത്വാ ഭുഞ്ജതി.

തം ഇമിനാ നീഹാരേന വസന്തം ഏകോ മഹാഥേരോ ദിസ്വാ, ‘‘പരിബ്ബാജക, ത്വം സദ്ധോ പസന്നോ, കിം ന പബ്ബജസീ’’തി. കോ മം, ഭന്തേ, പബ്ബാജേസ്സതി. മയഞ്ഹി ചിരകാലം ഭദന്താനം പച്ചത്ഥികാ ഹുത്വാ വിചരിമ്ഹാതി. ഥേരോ ‘‘സചേ ത്വം പബ്ബജിതുകാമോ, അഹം തം പബ്ബാജേസ്സാമീ’’തി വത്വാ പബ്ബാജേസി. സോ പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ നിരന്തരം വത്തപടിവത്തമകാസി. അഥ നം ഥേരോ വത്തേ പസീദിത്വാ നചിരസ്സേവ ഉപസമ്പാദേസി. സോ ഉപോസഥദിവസേ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഉപോസഥഗ്ഗം പവിസിത്വാ ഭിക്ഖൂ മഹന്തേന ഉസ്സാഹേന പാതിമോക്ഖം പഗ്ഗണ്ഹന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമിനാ നീഹാരേന ഓസാരേത്വാ ഓസാരേത്വാ ലോകം ഖാദന്തി, കതിപാഹേന ഹരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. സോ പരിവേണം ഗന്ത്വാ ഉപജ്ഝായം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കോ നാമോ അയം ധമ്മോ’’തി പുച്ഛി. പാതിമോക്ഖോ നാമ, ആവുസോതി. ഉത്തമധമ്മോ ഏസ, ഭന്തേ, ഭവിസ്സതീതി. ആമ, ആവുസോ, സകലസാസനധാരണീ അയം സിക്ഖാതി. ഭന്തേ, സചേ ഏസ സിക്ഖാധമ്മോ ഉത്തമോ, ഇമമേവ പഠമം ഗണ്ഹാമീതി. ഗണ്ഹാവുസോതി ഥേരോ സമ്പടിച്ഛി. സോ ഗണ്ഹന്തോ പരിബ്ബാജകേ പസ്സിത്വാ ‘‘കീദിസം ആചരിയാ’’തി പുച്ഛിതോ, ‘‘ആവുസോ, മാ ചിന്തയിത്ഥ, കതിപാഹേന ആഹരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ നചിരസ്സേവ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഉപജ്ഝായം ആഹ – ‘‘ഏത്തകമേവ, ഭന്തേ, ഉദാഹു അഞ്ഞമ്പി അത്ഥീ’’തി. ഏത്തകമേവ, ആവുസോതി.

സോ പുനദിവസേ യഥാനിവത്ഥപാരുതോവ ഗഹിതനീഹാരേനേവ പത്തം ഗഹേത്വാ ഗിജ്ഝകൂടാ നിക്ഖമ്മ പരിബ്ബാജകാരാമം അഗമാസി. പരിബ്ബാജകാ ദിസ്വാ ‘‘കീദിസം, ആചരിയ, നാസക്ഖിത്ഥ മഞ്ഞേ ആവട്ടനിമായം ആഹരിതു’’ന്തി തം പരിവാരയിംസു. മാ ചിന്തയിത്ഥ, ആവുസോ, ആഹടാ മേ ആവട്ടനിമായാ, ഇതോ പട്ഠായ അമ്ഹാകം ലാഭസക്കാരോ മഹാ ഭവിസ്സതി. തുമ്ഹേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമഗ്ഗാ ഹോഥ, മാ വിവാദം അകത്ഥാതി. സചേ തേ, ആചരിയ, സുഗ്ഗഹിതാ, അമ്ഹേപി നം വാചേഹീതി. സോ ആദിതോ പട്ഠായ പാതിമോക്ഖം ഓസാരേസി. അഥ തേ സബ്ബേപി – ‘‘ഏഥ, ഭോ, നഗരേ വിചരന്താ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അവണ്ണം കഥേസ്സാമാ’’തി അനുഗ്ഘാടിതേസുയേവ നഗരദ്വാരേസു ദ്വാരസമീപം ഗന്ത്വാ വിവടേന ദ്വാരേന സബ്ബപഠമം പവിസിംസു. ഏവം സലിങ്ഗേനേവ അപക്കന്തം തം പരിബ്ബാജകം സന്ധായ – ‘‘സരഭോ നാമ പരിബ്ബാജകോ അചിരപക്കന്തോ ഹോതീ’’തി വുത്തം.

തം ദിവസം പന ഭഗവാ പച്ചൂസസമയേ ലോകം ഓലോകേന്തോ ഇദം അദ്ദസ – ‘‘അജ്ജ സരഭോ പരിബ്ബാജകോ നഗരേ വിചരിത്വാ പകാസനീയകമ്മം കരിസ്സതി, തിണ്ണം രതനാനം അവണ്ണം കഥേന്തോ വിസം സിഞ്ചിത്വാ പരിബ്ബാജകാരാമം ഗമിസ്സതി, അഹമ്പി തത്ഥേവ ഗമിസ്സാമി, ചതസ്സോപി പരിസാ തത്ഥേവ ഓസരിസ്സന്തി. തസ്മിം സമാഗമേ ചതുരാസീതി പാണസഹസ്സാനി അമതപാനം പിവിസ്സന്തീ’’തി. തതോ ‘‘തസ്സ ഓകാസോ ഹോതു, യഥാരുചിയാ അവണ്ണം പത്ഥരതൂ’’തി ചിന്തേത്വാ ആനന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘ആനന്ദ, അട്ഠാരസസു മഹാവിഹാരേസു ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മയാ സദ്ധിംയേവ പിണ്ഡായ ചരിതും ആരോചേഹീ’’തി. ഥേരോ തഥാ അകാസി. ഭിക്ഖൂ പത്തചീവരമാദായ സത്ഥാരമേവ പരിവാരയിംസു. സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ആദായ ദ്വാരഗാമസമീപേയേവ പിണ്ഡായ ചരി. സരഭോപി പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം നഗരം പവിട്ഠോ തത്ഥ തത്ഥ പരിസമജ്ഝേ രാജദ്വാരവീഥിചതുക്കാദീസു ച ഗന്ത്വാ ‘‘അഞ്ഞാതോ മയാ സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം ധമ്മോ’’തിആദീനി അഭാസി. തം സന്ധായ സോ രാജഗഹേ പരിസതി ഏവം വാചം ഭാസതീതിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഞ്ഞാതോതി ഞാതോ അവബുദ്ധോ, പാകടം കത്വാ ഉഗ്ഗഹിതോതി ദീപേതി. അഞ്ഞായാതി ജാനിത്വാ. അപക്കന്തോതി സലിങ്ഗേനേവ അപക്കന്തോ. സചേ ഹി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാസനേ കോചി സാരോ അഭവിസ്സ, നാഹം അപക്കമിസ്സം. തസ്സ പന സാസനം അസാരം നിസ്സാരം, ആവട്ടനിമായം ഓസാരേത്വാ സമണാ ലോകം ഖാദന്തീതി ഏവമത്ഥം ദീപേന്തോ ഏവമാഹ.

അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂതി അഥ ഏവം തസ്മിം പരിബ്ബാജകേ ഭാസമാനേ അരഞ്ഞവാസിനോ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ ‘‘അസുകട്ഠാനം നാമ സത്ഥാ പിണ്ഡായ ചരിതും ഗതോ’’തി അജാനന്താ ഭിക്ഖാചാരവേലായം രാജഗഹം പിണ്ഡായ പവിസിംസു. തേ സന്ധായേതം വുത്തം. അസ്സോസുന്തി സുണിംസു. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി ‘‘ഇമം കാരണം ദസബലസ്സ ആരോചേസ്സാമാ’’തി ഉപസങ്കമിംസു.

സിപ്പിനികാതീരന്തി സിപ്പിനികാതി ഏവംനാമികായ നദിയാ തീരം. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേനാതി കായങ്ഗവാചങ്ഗാനി അചോപേത്വാ അബ്ഭന്തരേ ഖന്തിം ധാരേത്വാ ചിത്തേനേവ അധിവാസേസീതി അത്ഥോ. ഏവം അധിവാസേത്വാ പുന ചിന്തേസി – ‘‘കിം നു ഖോ അജ്ജ മയാ സരഭസ്സ വാദം മദ്ദിതും ഗച്ഛന്തേന ഏകകേന ഗന്തബ്ബം, ഉദാഹു ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതേനാ’’തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – സചാഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഗമിസ്സാമി, മഹാജനോ ഏവം ചിന്തേസ്സതി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ വാദുപ്പത്തിട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ പക്ഖം ഉക്ഖിപിത്വാ ഗന്ത്വാ പരിസബലേന ഉപ്പന്നം വാദം മദ്ദതി, പരവാദീനം സീസം ഉക്ഖിപിതും ന ദേതീ’’തി. ന ഖോ പന മയ്ഹം ഉപ്പന്നേ വാദേ പരം ഗഹേത്വാ മദ്ദനകിച്ചം അത്ഥി, അഹമേവ ഗന്ത്വാ മദ്ദിസ്സാമി. അനച്ഛരിയം ചേതം യ്വാഹം ഇദാനി ബുദ്ധഭൂതോ അത്തനോ ഉപ്പന്നം വാദം മദ്ദേയ്യം, ചരിയം ചരണകാലേ അഹേതുകപടിസന്ധിയം നിബ്ബത്തേനാപി ഹി മയാ വഹിതബ്ബം ധുരം അഞ്ഞോ വഹിതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി. ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ സാധനത്ഥം –

‘‘യതോ യതോ ഗരു ധുരം, യതോ ഗമ്ഭീരവത്തനീ;

തദാസ്സു കണ്ഹം യുഞ്ജേന്തി, സ്വാസ്സു തം വഹതേ ധുര’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൨൯) –

ഇദം കണ്ഹജാതകം ആഹരിതബ്ബം. അതീതേ കിര ഏകോ സത്ഥവാഹോ ഏകിസ്സാ മഹല്ലികായ ഗേഹേ നിവാസം ഗണ്ഹി. അഥസ്സ ഏകിസ്സാ ധേനുയാ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. സാ ഏകം വച്ഛകം വിജായി. മഹല്ലികായ വച്ഛകം ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ പുത്തസിനേഹോ ഉദപാദി. പുനദിവസേ സത്ഥവാഹപുത്തോ – ‘‘തവ ഗേഹവേതനം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. മഹല്ലികാ ‘‘മയ്ഹം അഞ്ഞേന കിച്ചം ന അത്ഥി, ഇമമേവ വച്ഛകം ദേഹീ’’തി ആഹ. ഗണ്ഹ, അമ്മാതി. സാ തം ഗണ്ഹിത്വാ ഖീരം പായേത്വാ യാഗുഭത്തതിണാദീനി ദദമാനാ പോസേസി. സോ വുദ്ധിമന്വായ പരിപുണ്ണരൂപോ ബലവീരിയസമ്പന്നോ അഹോസി സമ്പന്നാചാരോ, കാളകോ നാമ നാമേന. അഥേകസ്സ സത്ഥവാഹസ്സ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി ആഗച്ഛന്തസ്സ ഉദകഭിന്നട്ഠാനേ സകടചക്കം ലഗ്ഗി. സോ ദസപി വീസമ്പി തിംസമ്പി യോജേത്വാ നീഹരാപേതും അസക്കോന്തോ കാളകം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘താത, തവ വേതനം ദസ്സാമി, സകടം മേ ഉക്ഖിപിത്വാ ദേഹീ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ തം ആദായ – ‘‘അഞ്ഞോ ഇമിനാ സദ്ധിം ധുരം വഹിതും സമത്ഥോ നത്ഥീ’’തി ധുരസകടേ യോത്തം ബന്ധിത്വാ തം ഏകകംയേവ യോജേസി. സോ തം സകടം ഉക്ഖിപിത്വാ ഥലേ പതിട്ഠാപേത്വാ ഏതേനേവ നിഹാരേന പഞ്ച സകടസതാനി നീഹരി. സോ സബ്ബപച്ഛിമസകടം നീഹരിത്വാ മോചിയമാനോ ‘‘സു’’ന്തി കത്വാ സീസം ഉക്ഖിപി.

സത്ഥവാഹോ ‘‘അയം ഏത്തകാനി സകടാനി ഉക്ഖിപന്തോ ഏവം ന അകാസി, വേതനത്ഥം മഞ്ഞേ കരോതീ’’തി സകടഗണനായ കഹാപണേ ഗഹേത്വാ പഞ്ചസതഭണ്ഡികം തസ്സ ഗീവായ ബന്ധാപേസി. സോ അഞ്ഞേസം അത്തനോ സന്തികം അല്ലീയിതും അദേന്തോ ഉജുകം ഗേഹമേവ അഗമാസി. മഹല്ലികാ ദിസ്വാ മോചേത്വാ കഹാപണഭാവം ഞത്വാ ‘‘കസ്മാ, പുത്ത, ഏവമകാസി, മാ ത്വം ‘മയാ കമ്മം കത്വാ ആഭതേന അയം ജീവിസ്സതീ’തി സഞ്ഞമകാസീ’’തി വത്വാ ഗോണം ഉണ്ഹോദകേന ന്ഹാപേത്വാ തേലേന അബ്ഭഞ്ജിത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ പുന മാ ഏവമകാസീ’’തി ഓവദി. ഏവം സത്ഥാ ‘‘ചരിയം ചരണകാലേ അഹേതുകപടിസന്ധിയം നിബ്ബത്തേനാപി ഹി മയാ വഹിതബ്ബധുരം അഞ്ഞോ വഹിതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏകകോവ അഗമാസി. തം ദസ്സേതും അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതിആദി വുത്തം.

തത്ഥ പടിസല്ലാനാതി പുഥുത്താരമ്മണേഹി ചിത്തം പടിസംഹരിത്വാ സല്ലാനതോ, ഫലസമാപത്തിതോതി അത്ഥോ. തേനുപസങ്കമീതി പരിബ്ബാജകേസു സകലനഗരേ പകാസനീയകമ്മം കത്വാ നഗരാ നിക്ഖമ്മ പരിബ്ബാജകാരാമേ സന്നിപതിത്വാ ‘‘സചേ, ആവുസോ സരഭ, സമണോ ഗോതമോ ആഗമിസ്സതി, കിം കരിസ്സസീ’’തി. സമണേ ഗോതമേ ഏകം കരോന്തേ അഹം ദ്വേ കരിസ്സാമി, ദ്വേ കരോന്തേ ചത്താരി, ചത്താരി കരോന്തേ പഞ്ച, പഞ്ച കരോന്തേ ദസ, ദസ കരോന്തേ വീസതി, വീസതി കരോന്തേ തിംസം, തിംസം കരോന്തേ ചത്താലീസം, ചത്താലീസം കരോന്തേ പഞ്ഞാസം, പഞ്ഞാസം കരോന്തേ സതം, സതം കരോന്തേ സഹസ്സം കരിസ്സാമീതി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞം സീഹനാദകഥം സമുട്ഠാപേത്വാ നിസിന്നേസു ഉപസങ്കമി.

ഉപസങ്കമന്തോ പന യസ്മാ പരിബ്ബാജകാരാമസ്സ നഗരമജ്ഝേനേവ മഗ്ഗോ, തസ്മാ സുരത്തദുപട്ടം നിവാസേത്വാ സുഗതമഹാചീവരം പാരുപിത്വാ വിസ്സട്ഠബലോ രാജാ വിയ ഏകകോവ നഗരമജ്ഝേന അഗമാസി. മിച്ഛാദിട്ഠികാ ദിസ്വാ ‘‘പരിബ്ബാജകാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പകാസനീയകമ്മം കരോന്താ അവണ്ണം പത്ഥരിംസു, സോ ഏതേ അനുവത്തിത്വാ സഞ്ഞാപേതും ഗച്ഛതി മഞ്ഞേ’’തി അനുബന്ധിംസു. സമ്മാദിട്ഠികാപി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പത്തചീവരം ആദായ ഏകകോവ നിക്ഖന്തോ, അജ്ജ സരഭേന സദ്ധിം മഹാധമ്മസങ്ഗാമോ ഭവിസ്സതി. മയമ്പി തസ്മിം സമാഗമേ കായസക്ഖിനോ ഭവിസ്സാമാ’’തി അനുബന്ധിംസു. സത്ഥാ പസ്സന്തസ്സേവ മഹാജനസ്സ പരിബ്ബാജകാരാമം ഉപസങ്കമി.

പരിബ്ബാജകാ രുക്ഖാനം ഖന്ധവിടപസാഖന്തരേഹി സമുഗ്ഗച്ഛന്താ ഛബ്ബണ്ണഘനബുദ്ധരസ്മിയോ ദിസ്വാ ‘‘അഞ്ഞദാ ഏവരൂപോ ഓഭാസോ നാമ നത്ഥി, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ഉല്ലോകേത്വാ ‘‘സമണോ ഗോതമോ ആഗച്ഛതീ’’തി ആഹംസു. തം സുത്വാവ സരഭോ ജാണുകന്തരേ സീസം ഠപേത്വാ അധോമുഖോ നിസീദി. ഏവം തസ്മിം സമയേ ഭഗവാ തം ആരാമം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. തഥാഗതോ ഹി ജമ്ബുദീപതലേ അഗ്ഗകുലേ ജാതത്താ അഗ്ഗാസനാരഹോതിസ്സ സബ്ബത്ഥ ആസനം പഞ്ഞത്തമേവ ഹോതി. ഏവം പഞ്ഞത്തേ മഹാരഹേ ബുദ്ധാസനേ നിസീദി.

തേ പരിബ്ബാജകാ സരഭം പരിബ്ബാജകം ഏതദവോചുന്തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ കിര സരഭേന സദ്ധിം ഏത്തകം കഥേന്തേയേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സത്ഥു പദാനുപദികോ ഹുത്വാ പരിബ്ബാജകാരാമം സമ്പാപുണി, ചതസ്സോപി പരിസാ പരിബ്ബാജകാരാമേയേവ ഓസരിംസു. തതോ തേ പരിബ്ബാജകാ ‘‘അച്ഛരിയം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ കമ്മം, സകലനഗരം വിചരിത്വാ അവണ്ണം പത്ഥരിത്വാ പകാസനീയകമ്മം കത്വാ ആഗതാനം വേരീനം പടിസത്തൂനം പച്ചാമിത്താനം സന്തികം ആഗന്ത്വാ ഥോകമ്പി വിഗ്ഗാഹികകഥം ന കഥേസി, ആഗതകാലതോ പട്ഠായ സതപാകതേലേന മക്ഖേന്തോ വിയ അമതപാനം പായേന്തോ വിയ മധുരകഥം കഥേതീ’’തി സബ്ബേപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അനുവത്തന്താ ഏതദവോചും.

യാചേയ്യാസീതി ആയാചേയ്യാസി പത്ഥേയ്യാസി പിഹേയ്യാസി. തുണ്ഹീഭൂതോതി തുണ്ഹീഭാവം ഉപഗതോ. മങ്കുഭൂതോതി നിത്തേജതം ആപന്നോ. പത്തക്ഖന്ധോതി ഓനതഗീവോ. അധോമുഖോതി ഹേട്ഠാമുഖോ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോതി ‘‘അഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സബ്ബേ ധമ്മാ മയാ അഭിസമ്ബുദ്ധാ’’തി ഏവം പടിജാനതോ തവ. അനഭിസമ്ബുദ്ധാതി ഇമേ നാമ ധമ്മാ തയാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാ. തത്ഥാതി തേസു അനഭിസമ്ബുദ്ധാതി ഏവം ദസ്സിതധമ്മേസു. അഞ്ഞേന വാ അഞ്ഞം പടിചരിസ്സതീതി അഞ്ഞേന വാ വചനേന അഞ്ഞം വചനം പടിച്ഛാദേസ്സതി, അഞ്ഞം പുച്ഛിതോ അഞ്ഞം കഥേസ്സതീതി അധിപ്പായോ. ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേസ്സതീതി ബഹിദ്ധാ അഞ്ഞം ആഗന്തുകകഥം ആഹരന്തോ പുരിമകഥം അപനാമേസ്സതി. അപ്പച്ചയന്തി അനഭിരദ്ധിം അതുട്ഠാകാരം പാതുകരിസ്സതീതി പാകടം കരിസ്സതി. ഏത്ഥ ച അപ്പച്ചയേന ദോമനസ്സം വുത്തം, പുരിമേഹി ദ്വീഹി മന്ദബലവഭേദോ കോധോയേവ.

ഏവം ഭഗവാ പഠമവേസാരജ്ജേന സീഹനാദം നദിത്വാ പുന ദുതിയാദീഹി നദന്തോ യോ ഖോ മം പരിബ്ബാജകാതിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്സ ഖോ പന തേ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോതി യസ്സ മഗ്ഗസ്സ വാ ഫലസ്സ വാ അത്ഥായ തയാ ചതുസച്ചധമ്മോ ദേസിതോ. സോ ന നിയ്യാതീതി സോ ധമ്മോ ന നിയ്യാതി ന നിഗ്ഗച്ഛതി, ന തം അത്ഥം സാധേതീതി വുത്തം ഹോതി. തക്കരസ്സാതി യോ നം കരോതി, തസ്സ പടിപത്തിപൂരകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാതി അത്ഥോ. സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാതി ഹേതുനാ നയേന കാരണേന സകലസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ ഖയായ. അഥ വാ യസ്സ ഖോ പന തേ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോതി യസ്സ തേ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോ. സേയ്യഥിദം – രാഗപടിഘാതത്ഥായ അസുഭകമ്മട്ഠാനം, ദോസപടിഘാതത്ഥായ മേത്താഭാവനാ, മോഹപടിഘാതത്ഥായ പഞ്ച ധമ്മാ, വിതക്കുപച്ഛേദായ ആനാപാനസ്സതി. സോ ന നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാതി സോ ധമ്മോ യോ നം യഥാദേസിതം കരോതി, തസ്സ തക്കരസ്സ സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന കാരണേന വട്ടദുക്ഖക്ഖയായ ന നിയ്യാതി ന നിഗ്ഗച്ഛതി, തം അത്ഥം ന സാധേതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. സേയ്യഥാപി സരഭോ പരിബ്ബാജകോതി യഥാ അയം സരഭോ പരിബ്ബാജകോ പജ്ഝായന്തോ അപ്പടിഭാനോ നിസിന്നോ, ഏവം നിസീദിസ്സതീതി.

ഏവം തീഹി പദേഹി സീഹനാദം നദിത്വാ ദേസനം നിവത്തേന്തസ്സേവ തഥാഗതസ്സ തസ്മിം ഠാനേ സന്നിപതിതാ ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സപരിമാണാ പരിസാ അമതപാനം പിവി, സത്ഥാ പരിസായ അമതപാനസ്സ പീതഭാവം ഞത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പക്കാമി. തമത്ഥം ദസ്സേതും അഥ ഖോ ഭഗവാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സീഹനാദന്തി സേട്ഠനാദം അഭീതനാദം അപ്പടിനാദം. വേഹാസം പക്കാമീതി അഭിഞ്ഞാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അധിട്ഠായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന ആകാസം പക്ഖന്ദി. ഏവം പക്ഖന്ദോ ച പന തംഖണഞ്ഞേവ ഗിജ്ഝകൂടമഹാവിഹാരേ പതിട്ഠാസി.

വാചായ സന്നിതോദകേനാതി വചനപതോദേന. സഞ്ജമ്ഭരിമകംസൂതി സമ്ഭരിതം നിരന്തരഫുടം അകംസു, ഉപരി വിജ്ഝിംസൂതി വുത്തം ഹോതി. ബ്രഹാരഞ്ഞേതി മഹാരഞ്ഞേ. സീഹനാദം നദിസ്സാമീതി സീഹസ്സ നദതോ ആകാരം ദിസ്വാ ‘‘അയമ്പി തിരച്ഛാനഗതോ, അഹമ്പി, ഇമസ്സ ചത്താരോ പാദാ, മയ്ഹമ്പി, അഹമ്പി ഏവമേവ സീഹനാദം നദിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. സോ സീഹസ്സ സമ്മുഖാ നദിതും അസക്കോന്തോ തസ്മിം ഗോചരായ പക്കന്തേ ഏകകോ നദിതും ആരഭി. അഥസ്സ സിങ്ഗാലസദ്ദോയേവ നിച്ഛരി. തേന വുത്തം – സിങ്ഗാലകംയേവ നദതീതി. ഭേരണ്ഡകന്തി തസ്സേവ വേവചനം. അപിച ഭിന്നസ്സരം അമനാപസദ്ദം നദതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏവമേവ ഖോ ത്വന്തി ഇമിനാ ഓപമ്മേന പരിബ്ബാജകാ തഥാഗതം സീഹസദിസം കത്വാ സരഭം സിങ്ഗാലസദിസം അകംസു. അമ്ബുകസഞ്ചരീതി ഖുദ്ദകകുക്കുടികാ. പുരിസകരവിതം രവിസ്സാമീതി മഹാകുക്കുടം രവന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഇമസ്സപി ദ്വേ പാദാ ദ്വേ പക്ഖാ, മയ്ഹമ്പി തഥേവ, അഹമ്പി ഏവരൂപം രവിതം രവിസ്സാമീ’’തി സാ തസ്സ സമ്മുഖാ രവിതും അസക്കോന്തീ തസ്മിം പക്കന്തേ രവമാനാ കുക്കുടികാരവംയേവ രവി. തേന വുത്തം – അമ്ബുകസഞ്ചരിരവിതംയേവ രവതീതി. ഉസഭോതി ഗോണോ. സുഞ്ഞായാതി തുച്ഛായ ജേട്ഠകവസഭേഹി വിരഹിതായ. ഗമ്ഭീരം നദിതബ്ബം മഞ്ഞതീതി ജേട്ഠകവസഭസ്സ നാദസദിസം ഗമ്ഭീരനാദം നദിതബ്ബം മഞ്ഞതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൫. കേസമുത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൬൬. പഞ്ചമേ കാലാമാനം നിഗമോതി കാലാമാ നാമ ഖത്തിയാ, തേസം നിഗമോ. കേസമുത്തിയാതി കേസമുത്തനിഗമവാസിനോ. ഉപസങ്കമിംസൂതി സപ്പിനവനീതാദിഭേസജ്ജാനി ചേവ അട്ഠവിധപാനകാനി ച ഗാഹാപേത്വാ ഉപസങ്കമിംസു. സകംയേവ വാദം ദീപേന്തീതി അത്തനോയേവ ലദ്ധിം കഥേന്തി. ജോതേന്തീതി പകാസേന്തി. ഖുംസേന്തീതി ഘട്ടേന്തി. വമ്ഭേന്തീതി അവജാനന്തി. പരിഭവന്തീതി ലാമകം കരോന്തി. ഓമക്ഖിം കരോന്തീതി ഉക്ഖിത്തകം കരോന്തി, ഉക്ഖിപിത്വാ ഛഡ്ഡേന്തി. അപരേപി, ഭന്തേതി സോ കിര അടവിമുഖേ ഗാമോ, തസ്മാ തത്ഥ അടവിം അതിക്കന്താ ച അതിക്കമിതുകാമാ ച വാസം കപ്പേന്തി. തേസുപി പഠമം ആഗതാ അത്തനോ ലദ്ധിം ദീപേത്വാ പക്കമിംസു, പച്ഛാ ആഗതാ ‘‘കിം തേ ജാനന്തി, അമ്ഹാകം അന്തേവാസികാ തേ, അമ്ഹാകം സന്തികേ കിഞ്ചി കിഞ്ചി സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിംസൂ’’തി അത്തനോ ലദ്ധിം ദീപേത്വാ പക്കമിംസു. കാലാമാ ഏകലദ്ധിയമ്പി സണ്ഠഹിതും ന സക്ഖിംസു. തേ ഏതമത്ഥം ദീപേത്വാ ഭഗവതോ ഏവമാരോചേത്വാ തേസം നോ, ഭന്തേതിആദിമാഹംസു. തത്ഥ ഹോതേവ കങ്ഖാതി ഹോതിയേവ കങ്ഖാ. വിചികിച്ഛാതി തസ്സേവ വേവചനം. അലന്തി യുത്തം.

മാ അനുസ്സവേനാതി അനുസ്സവകഥായപി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ പരമ്പരായാതി പരമ്പരകഥായപി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ ഇതികിരായാതി ഏവം കിര ഏതന്തി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ പിടകസമ്പദാനേനാതി അമ്ഹാകം പിടകതന്തിയാ സദ്ധിം സമേതീതി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ തക്കഹേതൂതി തക്കഗ്ഗാഹേനപി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ നയഹേതൂതി നയഗ്ഗാഹേനപി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ ആകാരപരിവിതക്കേനാതി സുന്ദരമിദം കാരണന്തി ഏവം കാരണപരിവിതക്കേനപി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാതി അമ്ഹാകം നിജ്ഝായിത്വാ ഖമിത്വാ ഗഹിതദിട്ഠിയാ സദ്ധിം സമേതീതിപി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ ഭബ്ബരൂപതായാതി അയം ഭിക്ഖു ഭബ്ബരൂപോ, ഇമസ്സ കഥം ഗഹേതും യുത്തന്തിപി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. മാ സമണോ നോ ഗരൂതി അയം സമണോ അമ്ഹാകം ഗരു, ഇമസ്സ കഥം ഗഹേതും യുത്തന്തിപി മാ ഗണ്ഹിത്ഥ. സമത്താതി പരിപുണ്ണാ. സമാദിന്നാതി ഗഹിതാ പരാമട്ഠാ. യംസ ഹോതീതി യം കാരണം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഹോതി. അലോഭാദയോ ലോഭാദിപടിപക്ഖവസേന വേദിതബ്ബാ. വിഗതാഭിജ്ഝോതിആദീഹി മേത്തായ പുബ്ബഭാഗോ കഥിതോ.

ഇദാനി മേത്താദികം കമ്മട്ഠാനം കഥേന്തോ മേത്താസഹഗതേനാതിആദിമാഹ. തത്ഥ കമ്മട്ഠാനകഥായ വാ ഭാവനാനയേ വാ പാളിവണ്ണനായ വാ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൪൦) വുത്തമേവ. ഏവം അവേരചിത്തോതി ഏവം അകുസലവേരസ്സ ച പുഗ്ഗലവേരിനോ ച നത്ഥിതായ അവേരചിത്തോ. അബ്യാബജ്ഝചിത്തോതി കോധചിത്തസ്സ അഭാവേന നിദ്ദുക്ഖചിത്തോ. അസംകിലിട്ഠചിത്തോതി കിലേസസ്സ നത്ഥിതായ അസംകിലിട്ഠചിത്തോ. വിസുദ്ധചിത്തോതി കിലേസമലാഭാവേന വിസുദ്ധചിത്തോ ഹോതീതി അത്ഥോ. തസ്സാതി തസ്സ ഏവരൂപസ്സ അരിയസാവകസ്സ. അസ്സാസാതി അവസ്സയാ പതിട്ഠാ. സചേ ഖോ പന അത്ഥി പരോ ലോകോതി യദി ഇമമ്ഹാ ലോകാ പരലോകോ നാമ അത്ഥി. അഥാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരമ്മരണാ…പേ… ഉപപജ്ജിസ്സാമീതി അത്ഥേതം കാരണം, യേനാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരമ്മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സാമീതി ഏവം സബ്ബത്ഥ നയോ വേദിതബ്ബോ. അനീഘന്തി നിദ്ദുക്ഖം. സുഖിന്തി സുഖിതം. ഉഭയേനേവ വിസുദ്ധം അത്താനം സമനുപസ്സാമീതി യഞ്ച പാപം ന കരോമി, യഞ്ച കരോതോപി ന കരീയതി, ഇമിനാ ഉഭയേനാപി വിസുദ്ധം അത്താനം സമനുപസ്സാമി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൬. സാള്ഹസുത്തവണ്ണനാ

൬൭. ഛട്ഠേ മിഗാരനത്താതി മിഗാരസേട്ഠിനോ നത്താ. സേഖുനിയനത്താതി സേഖുനിയസേട്ഠിനോ നത്താ. ഉപസങ്കമിംസൂതി ഭുത്തപാതരാസാ ദാസകമ്മകരപരിവുതാ ഉപസങ്കമിംസു. തേസം കിര പുരേഭത്തേ പുബ്ബണ്ഹസമയേയേവ ഗേഹേ ഏകോ പഞ്ഹോ സമുട്ഠിതോ, തം പന കഥേതും ഓകാസോ നാഹോസി. തേ ‘‘തം പഞ്ഹം സോസ്സാമാ’’തി ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ തുണ്ഹീ നിസീദിംസു. ഥേരോ ‘‘ഗാമേ തം സമുട്ഠിതം പഞ്ഹം സോതും ആഗതാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി തേസം മനം ഞത്വാ തമേവ പഞ്ഹം ആരഭന്തോ ഏഥ തുമ്ഹേ സാള്ഹാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്ഥി ലോഭോതി ലുബ്ഭനസഭാവോ ലോഭോ നാമ അത്ഥീതി പുച്ഛതി. അഭിജ്ഝാതി ഖോ അഹം സാള്ഹാ ഏതമത്ഥം വദാമീതി ഏതം ലോഭസങ്ഖാതം അത്ഥം അഹം ‘‘അഭിജ്ഝാ’’തി വദാമി, ‘‘തണ്ഹാ’’തി വദാമീതി സമുട്ഠിതപഞ്ഹസ്സ അത്ഥം ദീപേന്തോ ആഹ. ഏവം സബ്ബവാരേസു നയോ നേതബ്ബോ.

സോ ഏവം പജാനാതീതി സോ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ഠിതോ അരിയസാവകോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ വിപസ്സനം ആരഭന്തോ ഏവം പജാനാതി. അത്ഥി ഇദന്തി അത്ഥി ദുക്ഖസച്ചസങ്ഖാതം ഖന്ധപഞ്ചകം നാമരൂപവസേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പജാനന്തോ ഏസ ‘‘ഏവം പജാനാതി അത്ഥി ഇദ’’ന്തി വുത്തോ. ഹീനന്തി സമുദയസച്ചം. പണീതന്തി മഗ്ഗസച്ചം. ഇമസ്സ സഞ്ഞാഗതസ്സ ഉത്തരി നിസ്സരണന്തി ഇമസ്സ വിപസ്സനാസഞ്ഞാസങ്ഖാതസ്സ സഞ്ഞാഗതസ്സ ഉത്തരി നിസ്സരണം നാമ നിബ്ബാനം, തമത്ഥീതി ഇമിനാ നിരോധസച്ചം ദസ്സേതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണന്തി ഏകൂനവീസതിവിധം പച്ചവേക്ഖണഞാണം കഥിതം. അഹു പുബ്ബേ ലോഭോതി പുബ്ബേ മേ ലോഭോ അഹോസി. തദഹു അകുസലന്തി തം അകുസലം നാമ അഹോസി, തദാ വാ അകുസലം നാമ അഹോസി. ഇച്ചേതം കുസലന്തി ഇതി ഏതം കുസലം, തസ്സേവ അകുസലസ്സ നത്ഥിഭാവം കുസലം ഖേമന്തി സന്ധായ വദതി. നിച്ഛാതോതി നിത്തണ്ഹോ. നിബ്ബുതോതി അബ്ഭന്തരേ സന്താപകരാനം കിലേസാനം അഭാവേന നിബ്ബുതോ. സീതിഭൂതോതി സീതലീഭൂതോ. സുഖപ്പടിസംവേദീതി കായികചേതസികസ്സ സുഖസ്സ പടിസംവേദിതാ. ബ്രഹ്മഭൂതേനാതി സേട്ഠഭൂതേന. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൭. കഥാവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൬൮. സത്തമേ കഥാവത്ഥൂനീതി കഥാകാരണാനി, കഥായ ഭൂമിയോ പതിട്ഠായോതി അത്ഥോ. അതീതം വാ, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധാനന്തി അതീതമദ്ധാനം നാമ കാലോപി വട്ടതി ഖന്ധാപി. അനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ അതീതേ കസ്സപോ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അഹോസി, തസ്സ കികീ നാമ കാസികരാജാ അഗ്ഗുപട്ഠാകോ അഹോസി, വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ആയു അഹോസീതി ഇമിനാ നയേന കഥേന്തോ അതീതം ആരബ്ഭ കഥം കഥേതി നാമ. അനാഗതേ മേത്തേയ്യോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി, തസ്സ സങ്ഖോ നാമ രാജാ അഗ്ഗുപട്ഠാകോ ഭവിസ്സതി, അസീതി വസ്സസഹസ്സാനി ആയു ഭവിസ്സതീതി ഇമിനാ നയേന കഥേന്തോ അനാഗതം ആരബ്ഭ കഥം കഥേതി നാമ. ഏതരഹി അസുകോ നാമ രാജാ ധമ്മികോതി ഇമിനാ നയേന കഥേന്തോ പച്ചുപ്പന്നം ആരബ്ഭ കഥം കഥേതി നാമ.

കഥാസമ്പയോഗേനാതി കഥാസമാഗമേന. കച്ഛോതി കഥേതും യുത്തോ. അകച്ഛോതി കഥേതും ന യുത്തോ. ഏകംസബ്യാകരണീയം പഞ്ഹന്തിആദീസു, ‘‘ചക്ഖു, അനിച്ച’’ന്തി പുട്ഠേന, ‘‘ആമ, അനിച്ച’’ന്തി ഏകംസേനേവ ബ്യാകാതബ്ബം. ഏസേവ നയോ സോതാദീസു. അയം ഏകംസബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ. ‘‘അനിച്ചം നാമ ചക്ഖൂ’’തി പുട്ഠേന പന ‘‘ന ചക്ഖുമേവ, സോതമ്പി അനിച്ചം, ഘാനമ്പി അനിച്ച’’ന്തി ഏവം വിഭജിത്വാ ബ്യാകാതബ്ബം. അയം വിഭജ്ജബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ. ‘‘യഥാ ചക്ഖു, തഥാ സോതം. യഥാ സോതം, തഥാ ചക്ഖൂ’’തി പുട്ഠേന ‘‘കേനട്ഠേന പുച്ഛസീ’’തി പടിപുച്ഛിത്വാ ‘‘ദസ്സനട്ഠേന പുച്ഛാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘ന ഹീ’’തി ബ്യാകാതബ്ബം. ‘‘അനിച്ചട്ഠേന പുച്ഛാമീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമാ’’തി ബ്യാകാതബ്ബം. അയം പടിപുച്ഛാബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ. ‘‘തം ജീവം തം സരീര’’ന്തിആദീനി പുട്ഠേന പന ‘‘അബ്യാകതമേതം ഭഗവതാ’’തി ഠപേതബ്ബോ, ഏസ പഞ്ഹോ ന ബ്യാകാതബ്ബോ. അയം ഠപനീയോ പഞ്ഹോ.

ഠാനാഠാനേ ന സണ്ഠാതീതി കാരണാകാരണേ ന സണ്ഠാതി. തത്രായം നയോ – സസ്സതവാദീ യുത്തേന കാരണേന പഹോതി ഉച്ഛേദവാദിം നിഗ്ഗഹേതും, ഉച്ഛേദവാദീ തേന നിഗ്ഗയ്ഹമാനോ ‘‘കിം പനാഹം ഉച്ഛേദം വദാമീ’’തി സസ്സതവാദിഭാവമേവ ദീപേതി, അത്തനോ വാദേ പതിട്ഠാതും ന സക്കോതി. ഏവം ഉച്ഛേദവാദിമ്ഹി പഹോന്തേ സസ്സതവാദീ, പുഗ്ഗലവാദിമ്ഹി പഹോന്തേ സുഞ്ഞതവാദീ, സുഞ്ഞതവാദിമ്ഹി പഹോന്തേ പുഗ്ഗലവാദീതി ഏവം ഠാനാഠാനേ ന സണ്ഠാതി നാമ.

പരികപ്പേ ന സണ്ഠാതീതി ഇദം പഞ്ഹപുച്ഛനേപി പഞ്ഹകഥനേപി ലബ്ഭതി. കഥം? ഏകച്ചോ ഹി ‘‘പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി കണ്ഠം സോധേതി, സോ ഇതരേന ‘‘ഇദം നാമ ത്വം പുച്ഛിസ്സസീ’’തി വുത്തോ ഞാതഭാവം ഞത്വാ ‘‘ന ഏതം, അഞ്ഞം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി വദതി. പഞ്ഹം പുട്ഠോപി ‘‘പഞ്ഹം കഥേസ്സാമീ’’തി ഹനും സംസോധേതി, സോ ഇതരേന ‘‘ഇദം നാമ കഥേസ്സസീ’’തി വുത്തോ ഞാതഭാവം ഞത്വാ ‘‘ന ഏതം, അഞ്ഞം കഥേസ്സാമീ’’തി വദതി. ഏവം പരികപ്പേ ന സണ്ഠാതി നാമ.

അഞ്ഞാതവാദേ ന സണ്ഠാതീതി അഞ്ഞാതവാദേ ജാനിതവാദേ ന സണ്ഠാതി. കഥം? ഏകച്ചോ പഞ്ഹം പുച്ഛതി, തം ഇതരോ ‘‘മനാപോ തയാ പഞ്ഹോ പുച്ഛിതോ, കഹം തേ ഏസ ഉഗ്ഗഹിതോ’’തി വദതി. ഇതരോ പുച്ഛിതബ്ബനിയാമേനേവ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാപി തസ്സ കഥായ ‘‘അപഞ്ഹം നു ഖോ പുച്ഛിത’’ന്തി വിമതിം കരോതി. അപരോ പഞ്ഹം പുട്ഠോ കഥേതി, തമഞ്ഞോ ‘‘സുട്ഠു തേ പഞ്ഹോ കഥിതോ, കത്ഥ തേ ഉഗ്ഗഹിതോ, പഞ്ഹം കഥേന്തേന നാമ ഏവം കഥേതബ്ബോ’’തി വദതി. ഇതരോ കഥേതബ്ബനിയാമേനേവ പഞ്ഹം കഥേത്വാപി തസ്സ കഥായ ‘‘അപഞ്ഹോ നു ഖോ മയാ കഥിതോ’’തി വിമതിം കരോതി.

പടിപദായ ന സണ്ഠാതീതി പടിപത്തിയം ന തിട്ഠതി, വത്തം അജാനിത്വാ അപുച്ഛിതബ്ബട്ഠാനേ പുച്ഛതീതി അത്ഥോ. അയം പഞ്ഹോ നാമ ചേതിയങ്ഗണേ പുച്ഛിതേന ന കഥേതബ്ബോ, തഥാ ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗേ ഗാമം പിണ്ഡായ ചരണകാലേ. ആസനസാലായ നിസിന്നകാലേ യാഗും വാ ഭത്തം വാ ഗഹേത്വാ നിസിന്നകാലേ പരിഭുഞ്ജിത്വാ നിസിന്നകാലേ ദിവാവിഹാരട്ഠാനഗമനകാലേപി. ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നകാലേ പന ഓകാസം കാരേത്വാവ പുച്ഛന്തസ്സ കഥേതബ്ബോ, അകാരേത്വാ പുച്ഛന്തസ്സ ന കഥേതബ്ബോ. ഇദം വത്തം അജാനിത്വാ പുച്ഛന്തോ പടിപദായ ന സണ്ഠാതി നാമ. ഏവം സന്തായം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അകച്ഛോ ഹോതീതി, ഭിക്ഖവേ, ഏതം ഇമസ്മിം ച കാരണേ സതി അയം പുഗ്ഗലോ ന കഥേതും യുത്തോ നാമ ഹോതി.

ഠാനാഠാനേ സണ്ഠാതീതി സസ്സതവാദീ യുത്തേന കാരണേന പഹോതി ഉച്ഛേദവാദിം നിഗ്ഗഹേതും, ഉച്ഛേദവാദീ തേന നിഗ്ഗയ്ഹമാനോപി ‘‘അഹം തയാ സതക്ഖത്തും നിഗ്ഗയ്ഹമാനോപി ഉച്ഛേദവാദീയേവാ’’തി വദതി. ഇമിനാ നയേന സസ്സതപുഗ്ഗലസുഞ്ഞതവാദാദീസുപി നയോ നേതബ്ബോ. ഏവം ഠാനാഠാനേ സണ്ഠാതി നാമ. പരികപ്പേ സണ്ഠാതീതി ‘‘പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി കണ്ഠം സോധേന്തോ ‘‘ത്വം ഇമം നാമ പുച്ഛിസ്സസീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമ, ഏതംയേവ പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി വദതി. പഞ്ഹം കഥേസ്സാമീതി ഹനും സംസോധേന്തോപി ‘‘ത്വം ഇമം നാമ കഥേസ്സസീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമ, ഏതംയേവ കഥേസ്സാമീ’’തി വദതി. ഏവം പരികപ്പേ സണ്ഠാതി നാമ.

അഞ്ഞാതവാദേ സണ്ഠാതീതി ഇമം പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ ‘‘സുട്ഠു തേ പഞ്ഹോ പുച്ഛിതോ, പുച്ഛന്തേന നാമ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തേ സമ്പടിച്ഛതി, വിമതിം ന ഉപ്പാദേതി. പഞ്ഹം കഥേത്വാപി ‘‘സുട്ഠു തേ പഞ്ഹോ കഥിതോ, കഥേന്തേന നാമ ഏവം കഥേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തേ സമ്പടിച്ഛതി, വിമതിം ന ഉപ്പാദേതി. പടിപദായ സണ്ഠാതീതി ഗേഹേ നിസീദാപേത്വാ യാഗുഖജ്ജകാദീനി ദത്വാ യാവ ഭത്തം നിട്ഠാതി, തസ്മിം അന്തരേ നിസിന്നോ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. സപ്പിആദീനി ഭേസജ്ജാനി അട്ഠവിധാനി പാനകാനി വത്ഥച്ഛാദനമാലാഗന്ധാദീനി വാ ആദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ താനി ദത്വാ ദിവാട്ഠാനം പവിസിത്വാ ഓകാസം കാരേത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. ഏവഞ്ഹി വത്തം ഞത്വാ പുച്ഛന്തോ പടിപദായ സണ്ഠാതി നാമ. തസ്സ പഞ്ഹം കഥേതും വട്ടതി.