൩. തതിയപണ്ണാസകം

(൧൧) ൧. സമ്ബോധവഗ്ഗോ

൧. പുബ്ബേവസമ്ബോധസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൪. തതിയസ്സ പഠമേ പുബ്ബേവ സമ്ബോധാതി സമ്ബോധിതോ പുബ്ബേവ, അരിയമഗ്ഗപ്പത്തിതോ അപരഭാഗേയേവാതി വുത്തം ഹോതി. അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സാതി അപ്പടിവിദ്ധചതുസച്ചസ്സ. ബോധിസത്തസ്സേവ സതോതി ബുജ്ഝനകസത്തസ്സേവ സതോ, സമ്മാസമ്ബോധിം അധിഗന്തും ആരഭന്തസ്സേവ സതോ, സമ്ബോധിയാ വാ സത്തസ്സേവ ലഗ്ഗസ്സേവ സതോ. ദീപങ്കരസ്സ ഹി ഭഗവതോ പാദമൂലേ അട്ഠധമ്മസമോധാനേന അഭിനീഹാരസമിദ്ധിതോ പഭുതി തഥാഗതോ സമ്മാസമ്ബോധിം സത്തോ ലഗ്ഗോ ‘‘പത്തബ്ബാ മയാ ഏസാ’’തി തദധിഗമായ പരക്കമം അമുഞ്ചന്തോയേവ ആഗതോ, തസ്മാ ബോധിസത്തോതി വുച്ചതി. കോ നു ഖോതി കതമോ നു ഖോ. ലോകോതി സങ്ഖാരലോകോ. അസ്സാദോതി മധുരാകാരോ. ആദീനവോതി അനഭിനന്ദിതബ്ബാകാരോ. തസ്സ മയ്ഹന്തി തസ്സ ഏവം ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ മയ്ഹം. ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനന്തി നിബ്ബാനം ആഗമ്മ ആരബ്ഭ പടിച്ച ഛന്ദരാഗോ വിനയം ഗച്ഛതി പഹീയതി, തസ്മാ നിബ്ബാനം ‘‘ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാന’’ന്തി വുച്ചതി. ഇദം ലോകനിസ്സരണന്തി ഇദം നിബ്ബാനം ലോകതോ നിസ്സടത്താ ലോകനിസ്സരണന്തി വുച്ചതി. യാവകീവന്തി യത്തകം പമാണം കാലം. അബ്ഭഞ്ഞാസിന്തി അഭിവിസിട്ഠേന അരിയമഗ്ഗഞാണേന അഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനന്തി ദ്വീഹിപി പദേഹി പച്ചവേക്ഖണഞാണം വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൨. പഠമഅസ്സാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൫. ദുതിയേ അസ്സാദപരിയേസനം അചരിന്തി അസ്സാദപരിയേസനത്ഥായ അചരിം. കുതോ പട്ഠായാതി? സുമേധകാലതോ പട്ഠായ. പഞ്ഞായാതി സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ. സുദിട്ഠോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തതിയം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ.

൪. സമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൭. ചതുത്ഥേ സാമഞ്ഞത്ഥന്തി ചതുബ്ബിധം അരിയഫലം. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. സാമഞ്ഞത്ഥേന വാ ചത്താരോ മഗ്ഗാ, ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥേന ചത്താരി ഫലാനി. ഇമേസു പന ചതൂസുപി സുത്തേസു ഖന്ധലോകോവ കഥിതോ.

൫. രുണ്ണസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൮. പഞ്ചമം അത്ഥുപ്പത്തിയാ നിക്ഖിത്തം. കതരായ അത്ഥുപ്പത്തിയാ? ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം അനാചാരേ. തേ കിര ഗായന്താ നച്ചന്താ ഹസന്താ വിചരിംസു. ഭിക്ഖൂ ദസബലസ്സ ആരോചയിംസു. സത്ഥാ തേ പക്കോസാപേത്വാ തേസം ഓവാദത്ഥായ ഇദം സുത്തം ആരഭി. തത്ഥ രുണ്ണന്തി രോദിതം. ഉമ്മത്തകന്തി ഉമ്മത്തകകിരിയാ. കോമാരകന്തി കുമാരകേഹി കത്തബ്ബകിച്ചം. ദന്തവിദംസകഹസിതന്തി ദന്തേ ദസ്സേത്വാ പാണിം പഹരന്താനം മഹാസദ്ദേന ഹസിതം. സേതുഘാതോ ഗീതേതി ഗീതേ വോ പച്ചയഘാതോ ഹോതു, സഹേതുകം ഗീതം പജഹഥാതി ദീപേതി. നച്ചേപി ഏസേവ നയോ. അലന്തി യുത്തം. ധമ്മപ്പമോദിതാനം സതന്തി ഏത്ഥ ധമ്മോ വുച്ചതി കാരണം, കേനചിദേവ കാരണേന പമുദിതാനം സന്താനം. സിതം സിതമത്തായാതി തസ്മിം സിതകാരണേ സതി യം സിതം കരോഥ, തം വോ സിതമത്തായ അഗ്ഗദന്തേ ദസ്സേത്വാ പഹട്ഠാകാരമത്തദസ്സനായയേവ യുത്തന്തി വുത്തം ഹോതി.

൬. അതിത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯. ഛട്ഠേ സോപ്പസ്സാതി നിദ്ദായ. പടിസേവനായ നത്ഥി തിത്തീതി യഥാ യഥാ പടിസേവതി, തഥാ തഥാ രുച്ചതിയേവാതി തിത്തി നാമ നത്ഥി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. സചേ ഹി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം സുരാ ഭവേയ്യ, സുരാസോണ്ഡോ ച മച്ഛോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തേയ്യ, തസ്സ തത്ഥ ചരന്തസ്സപി സയന്തസ്സപി തിത്തി നാമ ന ഭവേയ്യ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥിതം.

൭. അരക്ഖിതസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൦. സത്തമേ അവസ്സുതം ഹോതീതി തിന്തം ഹോതി. ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതീതി അപായേ പടിസന്ധിപച്ചയതായ ന ലദ്ധകം ഹോതി. കാലകിരിയാതി തസ്സേവ വേവചനം. സുക്കപക്ഖേ സഗ്ഗേ പടിസന്ധിപച്ചയതായ ഭദ്ദകം ഹോതി ലദ്ധകം. തം പന ഏകന്തേന സോതാപന്നാദീനം തിണ്ണം അരിയസാവകാനംയേവ വട്ടതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൮. ബ്യാപന്നസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧. അട്ഠമേ ബ്യാപന്നന്തി പകതിഭാവം ജഹിത്വാ ഠിതം. സേസം പുരിമസുത്തേ വുത്തനയമേവ.

൯. പഠമനിദാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൨. നവമേ നിദാനാനീതി കാരണാനി. കമ്മാനം സമുദയായാതി വട്ടഗാമികമ്മാനം പിണ്ഡകരണത്ഥായ. ലോഭപകതന്തി ലോഭേന പകതം. സാവജ്ജന്തി സദോസം. തം കമ്മം കമ്മസമുദയായ സംവത്തതീതി തം കമ്മം അഞ്ഞേസമ്പി വട്ടഗാമികമ്മാനം സമുദയായ പിണ്ഡകരണത്ഥായ സംവത്തതി. ന തം കമ്മം കമ്മനിരോധായാതി തം പന കമ്മം വട്ടഗാമികമ്മാനം നിരോധത്ഥായ ന സംവത്തതി. സുക്കപക്ഖേ കമ്മാനം സമുദയായാതി വിവട്ടഗാമികമ്മാനം സമുദയത്ഥായ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബം അത്ഥതോ വേദിതബ്ബം.

൧൦. ദുതിയനിദാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩. ദസമേ കമ്മാനന്തി വട്ടഗാമികമ്മാനമേവ. ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേതി ഛന്ദരാഗസ്സ കാരണഭൂതേ. ആരബ്ഭാതി ആഗമ്മ സന്ധായ പടിച്ച. ഛന്ദോതി തണ്ഹാഛന്ദോ. യോ ചേതസോ സാരാഗോതി യോ ചിത്തസ്സ രാഗോ രജ്ജനാ രജ്ജിതത്തം, ഏതമഹം സംയോജനം വദാമി, ബന്ധനം വദാമീതി അത്ഥോ. സുക്കപക്ഖേ കമ്മാനന്തി വിവട്ടഗാമികമ്മാനം. തദഭിനിവത്തേതീതി തം അഭിനിവത്തേതി. യദാ വാ തേന വിപാകോ ഞാതോ ഹോതി വിദിതോ, തദാ തേ ചേവ ധമ്മേ തഞ്ച വിപാകം അഭിനിവത്തേതി. ഇമിനാ ച പദേന വിപസ്സനാ കഥിതാ, തദഭിനിവത്തേത്വാതി ഇമിനാ മഗ്ഗോ. ചേതസാ അഭിനിവിജ്ഝിത്വാതി ഇമിനാ ച മഗ്ഗോവ. പഞ്ഞായ അതിവിജ്ഝ പസ്സതീതി സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ നിബ്ബിജ്ഝിത്വാ പസ്സതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി.

സമ്ബോധവഗ്ഗോ പഠമോ.

(൧൨) ൨. ആപായികവഗ്ഗോ

൧. ആപായികസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൪. ദുതിയസ്സ പഠമേ അപായം ഗച്ഛിസ്സന്തീതി ആപായികാ. നിരയം ഗച്ഛിസ്സന്തീതി നേരയികാ. ഇദമപ്പഹായാതി ഇദം ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞതാദിം പാപധമ്മത്തയം അവിജഹിത്വാ. ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോതി ബ്രഹ്മചാരിപടിരൂപകോ, തേസം വാ ആകപ്പം അവിജഹനേന ‘‘അഹമ്പി ബ്രഹ്മചാരീ’’തി ഏവംപടിഞ്ഞോ. അനുദ്ധംസേതീതി അക്കോസതി പരിഭാസതി ചോദേതി. നത്ഥി കാമേസു ദോസോതി കിലേസകാമേന വത്ഥുകാമേ സേവന്തസ്സ നത്ഥി ദോസോ. പാതബ്യതന്തി പിവിതബ്ബതം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതം നിരാസങ്കേന ചിത്തേന പിപാസിതസ്സ പാനീയപിവനസദിസം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതം. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥിതം.

൨. ദുല്ലഭസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫. ദുതിയേ കതഞ്ഞൂ കതവേദീതി ‘‘ഇമിനാ മയ്ഹം കത’’ന്തി തേന കതകമ്മം ഞത്വാ വിദിതം പാകടം കത്വാ പടികരണകപുഗ്ഗലോ.

൩. അപ്പമേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬. തതിയേ സുഖേന മേതബ്ബോതി സുപ്പമേയ്യോ. ദുക്ഖേന മേതബ്ബോതി ദുപ്പമേയ്യോ. പമേതും ന സക്കോതീതി അപ്പമേയ്യോ. ഉന്നളോതി ഉഗ്ഗതനളോ, തുച്ഛമാനം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. ചപലോതി പത്തമണ്ഡനാദിനാ ചാപല്ലേന സമന്നാഗതോ. മുഖരോതി മുഖഖരോ. വികിണ്ണവാചോതി അസഞ്ഞതവചനോ. അസമാഹിതോതി ചിത്തേകഗ്ഗതാരഹിതോ. വിബ്ഭന്തചിത്തോതി ഭന്തചിത്തോ ഭന്തഗാവിഭന്തമിഗസപ്പടിഭാഗോ. പാകതിന്ദ്രിയോതി വിവടിന്ദ്രിയോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൪. ആനേഞ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൭. ചതുത്ഥേ തദസ്സാദേതീതി തം ഝാനം അസ്സാദേതി. തം നികാമേതീതി തദേവ പത്ഥേതി. തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതീതി തേന ഝാനേന തുട്ഠിം ആപജ്ജതി. തത്ര ഠിതോതി തസ്മിം ഝാനേ ഠിതോ. തദധിമുത്തോതി തത്ഥേവ അധിമുത്തോ. തബ്ബഹുലവിഹാരീതി തേന ബഹുലം വിഹരന്തോ. സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീതി സഹഭാവം ഉപപജ്ജതി, തസ്മിം ദേവലോകേ നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ. നിരയമ്പി ഗച്ഛതീതിആദി നിരയാദീഹി അവിപ്പമുത്തത്താ അപരപരിയായവസേന തത്ഥ ഗമനം സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി തസ്സ ഉപചാരജ്ഝാനതോ ബലവതരം അകുസലം അത്ഥി, യേന അനന്തരം അപായേ നിബ്ബത്തേയ്യ. ഭഗവതോ പന സാവകോതി സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമീനം അഞ്ഞതരോ. തസ്മിംയേവ ഭവേതി തത്ഥേവ അരൂപഭവേ. പരിനിബ്ബായതീതി അപ്പച്ചയപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായതി. അധിപ്പയാസോതി അധികപ്പയോഗോ. സേസമേത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപപത്തിജ്ഝാനം കഥിതം, അരിയസാവകസ്സ തദേവ ഉപപത്തിജ്ഝാനഞ്ച വിപസ്സനാപാദകജ്ഝാനഞ്ച കഥിതം.

൫. വിപത്തിസമ്പദാസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൮. പഞ്ചമേ സീലവിപത്തീതി സീലസ്സ വിപന്നാകാരോ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. നത്ഥി ദിന്നന്തി ദിന്നസ്സ ഫലാഭാവം സന്ധായ വദതി. യിട്ഠം വുച്ചതി മഹായോഗോ. ഹുതന്തി പഹേണകസക്കാരോ അധിപ്പേതോ. തമ്പി ഉഭയം ഫലാഭാവമേവ സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. സുകതദുക്കടാനന്തി സുകതദുക്കതാനം, കുസലാകുസലാനന്തി അത്ഥോ. ഫലം വിപാകോതി യം ഫലന്തി വാ വിപാകോതി വാ വുച്ചതി, തം നത്ഥീതി വദതി. നത്ഥി അയം ലോകോതി പരലോകേ ഠിതസ്സ അയം ലോകോ നത്ഥി, നത്ഥി പരോ ലോകോതി ഇധ ലോകേ ഠിതസ്സാപി പരലോകോ നത്ഥി, സബ്ബേ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തീതി ദസ്സേതി. നത്ഥി മാതാ നത്ഥി പിതാതി തേസു സമ്മാപടിപത്തിമിച്ഛാപടിപത്തീനം ഫലാഭാവവസേന വദതി. നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാതി ചവിത്വാ ഉപ്പജ്ജനകസത്താ നാമ നത്ഥീതി വദതി. സമ്പദാതി പാരിപൂരിയോ. സീലസമ്പദാതി സീലസ്സ പരിപുണ്ണഅവേകല്ലഭാവോ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. അത്ഥി ദിന്നന്തിആദി വുത്തപടിപക്ഖനയേന ഗഹേതബ്ബം.

൬. അപണ്ണകസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൯. ഛട്ഠേ അപണ്ണകോ മണീതി ഛഹി തലേഹി സമന്നാഗതോ പാസകോ. സുഗതിം സഗ്ഗന്തി ചാതുമഹാരാജികാദീസു അഞ്ഞതരം സഗ്ഗം ലോകം. ഇമസ്മിം സുത്തേ സീലഞ്ച സമ്മാദിട്ഠി ചാതി ഉഭയമ്പി മിസ്സകം കഥിതം. സത്തമം ഉത്താനമേവ.

൮. പഠമസോചേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൧. അട്ഠമേ സോചേയ്യാനീതി സുചിഭാവാ. കായസോചേയ്യന്തി കായദ്വാരേ സുചിഭാവോ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഇമേസു പന പടിപാടിയാ ചതൂസു സുത്തേസു അഗാരികപടിപദാ കഥിതാ. സോതാപന്നസകദാഗാമീനമ്പി വട്ടതി.

൯. ദുതിയസോചേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൨. നവമേ അജ്ഝത്തന്തി നിയകജ്ഝത്തം. കാമച്ഛന്ദന്തി കാമച്ഛന്ദനീവരണം. ബ്യാപാദാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. ഗാഥായ പന കായസുചിന്തി കായദ്വാരേ സുചിം, കായേന വാ സുചിം. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. നിന്ഹാതപാപകന്തി സബ്ബേ പാപേ നിന്ഹാപേത്വാ ധോവിത്വാ ഠിതം. ഇമിനാ സുത്തേനപി ഗാഥായപി ഖീണാസവോവ കഥിതോതി.

൧൦. മോനേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൩. ദസമേ മോനേയ്യാനീതി മുനിഭാവാ. കായമോനേയ്യന്തി കായദ്വാരേ മുനിഭാവോ സാധുഭാവോ പണ്ഡിതഭാവോ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, കായമോനേയ്യന്തി ഇദം തിവിധകായദുച്ചരിതപ്പഹാനം കായമോനേയ്യം നാമ. അപിച തിവിധം കായസുചരിതമ്പി കായമോനേയ്യം, തഥാ കായാരമ്മണം ഞാണം കായമോനേയ്യം, കായപരിഞ്ഞാ കായമോനേയ്യം, പരിഞ്ഞാസഹഗതോ മഗ്ഗോ കായമോനേയ്യം, കായേ ഛന്ദരാഗസ്സ പഹാനം കായമോനേയ്യം, കായസങ്ഖാരനിരോധോ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തി കായമോനേയ്യം. വചീമോനേയ്യേപി ഏസേവ നയോ.

അയം പനേത്ഥ വിസേസോ – യഥാ ഇധ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തി, ഏവം തത്ഥ വചീസങ്ഖാരനിരോധോ ദുതിയജ്ഝാനസമാപത്തി വചീമോനേയ്യന്തി വേദിതബ്ബാ. മനോമോനേയ്യമ്പി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥം ഞത്വാ ചിത്തസങ്ഖാരനിരോധോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തി മനോമോനേയ്യന്തി വേദിതബ്ബാ. കായമുനിന്തി കായദ്വാരേ മുനിം ഉത്തമം പരിസുദ്ധം, കായേന വാ മുനിം. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബപ്പഹായിനന്തി ഖീണാസവം. ഖീണാസവോ ഹി സബ്ബപ്പഹായീ നാമാതി.

ആപായികവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

(൧൩) ൩. കുസിനാരവഗ്ഗോ

൧. കുസിനാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൪. തതിയസ്സ പഠമേ കുസിനാരായന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. ബലിഹരണേ വനസണ്ഡേതി ഏവംനാമകേ വനസണ്ഡേ. തത്ഥ കിര ഭൂതബലികരണത്ഥം ബലിം ഹരന്തി, തസ്മാ ബലിഹരണന്തി വുച്ചതി. ആകങ്ഖമാനോതി ഇച്ഛമാനോ. സഹത്ഥാതി സഹത്ഥേന. സമ്പവാരേതീതി അലം അലന്തി വാചായ ചേവ ഹത്ഥവികാരേന ച പടിക്ഖിപാപേതി. സാധു വത മായന്തി സാധു വത മം അയം. ഗഥിതോതി തണ്ഹാഗേധേന ഗഥിതോ. മുച്ഛിതോതി തണ്ഹാമുച്ഛനായയേവ മുച്ഛിതോ. അജ്ഝോപന്നോതി തണ്ഹായ ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ പവത്തോ. അനിസ്സരണപഞ്ഞോതി ഛന്ദരാഗം പഹായ സംകഡ്ഢിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തോ നിസ്സരണപഞ്ഞോ നാമ ഹോതി, അയം ന താദിസോ, സച്ഛന്ദരാഗോ പരിഭുഞ്ജതീതി അനിസ്സരണപഞ്ഞോ. സുക്കപക്ഖോ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബോ. നേക്ഖമ്മവിതക്കാദയോ പനേത്ഥ മിസ്സകാ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൨. ഭണ്ഡനസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൫. ദുതിയേ പജഹിംസൂതി പജഹന്തി. ബഹുലമകംസൂതി പുനപ്പുനം കരോന്തി. ഇധാപി തയോ വിതക്കാ മിസ്സകാവ കഥിതാ.

൩. ഗോതമകചേതിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൬. തതിയേ ഗോതമകേ ചേതിയേതി ഗോതമകയക്ഖസ്സ ഭവനേ. തഥാഗതോ ഹി പഠമബോധിയം വീസതി വസ്സാനി കദാചി ചാപാലേ ചേതിയേ, കദാചി സാരന്ദദേ, കദാചി ബഹുപുത്തേ, കദാചി ഗോതമകേതി ഏവം യേഭുയ്യേന ദേവകുലേസുയേവ വിഹാസി. ഇമസ്മിം പന കാലേ വേസാലിം ഉപനിസ്സായ ഗോതമകസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനട്ഠാനേ വിഹാസി. തേന വുത്തം – ‘‘ഗോതമകേ ചേതിയേ’’തി. ഏതദവോചാതി ഏതം ‘‘അഭിഞ്ഞായാഹ’’ന്തിആദികം സുത്തം അവോച.

ഇദഞ്ച ഭഗവതാ സുത്തം അത്ഥുപ്പത്തിയം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. കതരഅത്ഥുപ്പത്തിയന്തി? മൂലപരിയായഅത്ഥുപ്പത്തിയം (മ. നി. ൧.൧ ആദയോ). സമ്ബഹുലാ കിര ബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതാ അത്തനാ ഉഗ്ഗഹിതബുദ്ധവചനം നിസ്സായ ജാനനമദം ഉപ്പാദേത്വാ ധമ്മസ്സവനഗ്ഗം ന ഗച്ഛന്തി – ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കഥേന്തോ അമ്ഹേഹി ഞാതമേവ കഥേസ്സതി, നോ അഞ്ഞാത’’ന്തി. ഭിക്ഖൂ തഥാഗതസ്സ ആരോചേസും. സത്ഥാ തേ ഭിക്ഖൂ പക്കോസാപേത്വാ മുഖപടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ മൂലപരിയായം ദേസേസി. തേ ഭിക്ഖൂ ദേസനായ നേവ ആഗതട്ഠാനം, ന ഗതട്ഠാനം അദ്ദസംസു. അപസ്സന്താ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ‘മയ്ഹം കഥാ നിയ്യാതീ’തി മുഖസമ്പത്തമേവ കഥേതീ’’തി ചിന്തയിംസു. സത്ഥാ തേസം മനം ജാനിത്വാ ഇമം സുത്തന്തം ആരഭി.

തത്ഥ അഭിഞ്ഞായാതി ‘‘ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ദ്വാദസായതനാനി, അട്ഠാരസ ധാതുയോ, ബാവീസതിന്ദ്രിയാനി, ചത്താരി സച്ചാനി, നവ ഹേതൂ, സത്ത ഫസ്സാ, സത്ത വേദനാ, സത്ത ചേതനാ, സത്ത സഞ്ഞാ, സത്ത ചിത്താനീ’’തി ജാനിത്വാ പടിവിജ്ഝിത്വാ പച്ചക്ഖം കത്വാ, തഥാ – ‘‘ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിനാ നയേന തേ തേ ധമ്മേ ജാനിത്വാ പടിവിജ്ഝിത്വാ പച്ചക്ഖമേവ കത്വാതി അത്ഥോ. സനിദാനന്തി സപ്പച്ചയമേവ കത്വാ കഥേമി, നോ അപ്പച്ചയം. സപ്പാടിഹാരിയന്തി പച്ചനീകപടിഹരണേന സപ്പാടിഹാരിയമേവ കത്വാ കഥേമി, നോ അപ്പാടിഹാരിയം. അലഞ്ച പന വോതി യുത്തഞ്ച പന തുമ്ഹാകം. തുട്ഠിയാതി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ’’തി തീണി രതനാനി ഗുണതോ അനുസ്സരന്താനം തുമ്ഹാകം യുത്തമേവ തുട്ഠിം കാതുന്തി അത്ഥോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

അകമ്പിത്ഥാതി ഛഹി ആകാരേഹി അകമ്പിത്ഥ. ഏവരൂപോ ഹി പഥവികമ്പോ ബോധിമണ്ഡേപി അഹോസി. ബോധിസത്തേ കിര ദക്ഖിണദിസാഭാഗേന ബോധിമണ്ഡം അഭിരുള്ഹേ ദക്ഖിണദിസാഭാഗോ ഹേട്ഠാ അവീചിം പാപുണന്തോ വിയ അഹോസി, ഉത്തരഭാഗോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഭവഗ്ഗം അഭിഹനന്തോ വിയ. പച്ഛിമദിസം ഗതേ പച്ഛിമഭാഗോ ഹേട്ഠാ അവീചിം പാപുണന്തോ വിയ അഹോസി, പാചീനഭാഗോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഭവഗ്ഗം അഭിഹനന്തോ വിയ. ഉത്തരദിസം ഗതേ ഉത്തരദിസാഭാഗോ ഹേട്ഠാ അവീചിം പാപുണന്തോ വിയ, ദക്ഖിണദിസാഭാഗോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഭവഗ്ഗം അഭിഹനന്തോ വിയ. പാചീനദിസം ഗതേ പാചീനദിസാഭാഗോ ഹേട്ഠാ അവീചിം പാപുണന്തോ വിയ, പച്ഛിമഭാഗോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഭവഗ്ഗം അഭിഹനന്തോ വിയ. ബോധിരുക്ഖോപി സകിം ഹേട്ഠാ അവീചിം പാപുണന്തോ വിയ, സകിം ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഭവഗ്ഗം അഭിഹനന്തോ വിയ. തസ്മിമ്പി ദിവസേ ഏവം ഛഹി ആകാരേഹി ചക്കവാളസഹസ്സീ മഹാപഥവീ അകമ്പിത്ഥ.

൪. ഭരണ്ഡുകാലാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൭. ചതുത്ഥേ കേവലകപ്പന്തി സകലകപ്പം. അന്വാഹിണ്ഡന്തോതി വിചരന്തോ. നാദ്ദസാതി കിം കാരണാ ന അദ്ദസ? അയം കിര ഭരണ്ഡു കാലാമോ സക്യാനം അഗ്ഗപിണ്ഡം ഖാദന്തോ വിചരതി. തസ്സ വസനട്ഠാനം സമ്പത്തകാലേ ഏകാ ധമ്മദേസനാ സമുട്ഠഹിസ്സതീതി ഞത്വാ ഭഗവാ ഏവം അധിട്ഠാസി, യഥാ അഞ്ഞോ ആവസഥോ ന പഞ്ഞായിത്ഥ. തസ്മാ ന അദ്ദസ. പുരാണസബ്രഹ്മചാരീതി പോരാണകോ സബ്രഹ്മചാരീ. സോ കിര ആളാരകാലാമകാലേ തസ്മിംയേവ അസ്സമേ അഹോസി, തം സന്ധായേവമാഹ. സന്ഥരം പഞ്ഞാപേഹീതി സന്ഥരിതബ്ബം സന്ഥരാഹീതി അത്ഥോ. സന്ഥരം പഞ്ഞാപേത്വാതി കപ്പിയമഞ്ചകേ പച്ചത്ഥരണം പഞ്ഞാപേത്വാ. കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതീതി ഏത്ഥ പരിഞ്ഞാ നാമ സമതിക്കമോ, തസ്മാ കാമാനം സമതിക്കമം പഠമജ്ഝാനം പഞ്ഞാപേതി. ന രൂപാനം പരിഞ്ഞന്തി രൂപാനം സമതിക്കമഭൂതം അരൂപാവചരസമാപത്തിം ന പഞ്ഞാപേതി. ന വേദനാനം പരിഞ്ഞന്തി വേദനാനം സമതിക്കമം നിബ്ബാനം ന പഞ്ഞാപേതി. നിട്ഠാതി ഗതി നിപ്ഫത്തി. ഉദാഹു പുഥൂതി ഉദാഹു നാനാ.

൫. ഹത്ഥകസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൮. പഞ്ചമേ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാതി ഏത്ഥ അഭിക്കന്തസദ്ദോ ഖയസുന്ദരാഭിരൂപഅബ്ഭനുമോദനാദീസു ദിസ്സതി. തത്ഥ ‘‘അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തി, നിക്ഖന്തോ പഠമോ യാമോ, ചിരനിസിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി ഏവമാദീസു ഖയേ ദിസ്സതി. ‘‘അയം ഇമേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’തി ഏവമാദീസു (അ. നി. ൪.൧൦൦) സുന്ദരേ.

‘‘കോ മേ വന്ദതി പാദാനി, ഇദ്ധിയാ യസസാ ജലം;

അഭിക്കന്തേന വണ്ണേന, സബ്ബാ ഓഭാസയം ദിസാ’’തി. (വി. വ. ൮൫൭) –

ഏവമാദീസു അഭിരൂപേ. ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമാ’’തി ഏവമാദീസു (പാരാ. ൧൫) അബ്ഭനുമോദനേ. ഇധ പന സുന്ദരേ. തേന അഭിക്കന്തായ രത്തിയാതി ഇട്ഠായ കന്തായ മനാപായ രത്തിയാതി വുത്തം ഹോതി. അഭിക്കന്തവണ്ണാതി ഇധ അഭിക്കന്തസദ്ദോ അഭിരൂപേ, വണ്ണസദ്ദോ പന ഛവിഥുതികുലവഗ്ഗകാരണസണ്ഠാനപമാണരൂപായതനാദീസു ദിസ്സതി. തത്ഥ ‘‘സുവണ്ണവണ്ണോസി ഭഗവാ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൨.൩൯൯; സു. നി. ൫൫൩) ഛവിയം. ‘‘കദാ സഞ്ഞൂള്ഹാ പന തേ ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വണ്ണാ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൨.൭൭) ഥുതിയം. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭോ ഗോതമ, വണ്ണാ’’തി ഏവമാദീസു (ദീ. നി. ൩.൧൧൫) കുലവഗ്ഗേ. ‘‘അഥ കേന നു വണ്ണേന, ഗന്ധത്ഥേനോതി വുച്ചതീ’’തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൧.൨൩൪) കാരണേ. ‘‘മഹന്തം ഹത്ഥിരാജവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ’’തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൧.൧൩൮) സണ്ഠാനേ. ‘‘തയോ പത്തസ്സ വണ്ണാ’’തി ഏവമാദീസു (പാരാ. ൬൦൨) പമാണേ. ‘‘വണ്ണോ ഗന്ധോ രസോ ഓജാ’’തി ഏവമാദീസു രൂപായതനേ. സോ ഇധ ഛവിയാ ദട്ഠബ്ബോ. തേന അഭിക്കന്തവണ്ണാതി അഭിരൂപച്ഛവി, ഇട്ഠവണ്ണാ മനാപവണ്ണാതി വുത്തം ഹോതി.

കേവലകപ്പന്തി ഏത്ഥ കേവലസദ്ദോ അനവസേസയേഭുയ്യാബ്യാമിസ്സാനതിരേകദള്ഹത്ഥവിസംയോഗാദിഅനേകത്ഥോ. തഥാ ഹിസ്സ ‘‘കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി ഏവമാദീസു (പാരാ. ൧) അനവസേസതാ അത്ഥോ. ‘‘കേവലകപ്പാ ച അങ്ഗമഗധാ പഹൂതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ആദായ ഉപസങ്കമിസ്സന്തീ’’തി ഏവമാദീസു (മഹാവ. ൪൩) യേഭുയ്യതാ. ‘‘കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീ’’തി ഏവമാദീസു (വിഭ. ൨൨൫) അബ്യാമിസ്സതാ. ‘‘കേവലം സദ്ധാമത്തകം നൂന അയമായസ്മാ’’തി ഏവമാദീസു (മഹാവ. ൨൪൪) അനതിരേകതാ. ‘‘ആയസ്മതോ, ഭന്തേ, അനുരുദ്ധസ്സ ബാഹിയോ നാമ സദ്ധിവിഹാരികോ കേവലകപ്പം സങ്ഘഭേദായ ഠിതോ’’തി ഏവമാദീസു (അ. നി. ൪.൨൪൩) ദള്ഹത്ഥതാ. ‘‘കേവലീ വുസിതവാ ഉത്തമപുരിസോതി വുച്ചതീ’’തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൩.൫൭) വിസംയോഗോ. ഇധ പന അനവസേസതാ അത്ഥോതി അധിപ്പേതാ.

കപ്പസദ്ദോ പനായം അഭിസദ്ദഹനവോഹാരകാലപഞ്ഞത്തിഛേദനവികപ്പലേസസമന്തഭാവാദിഅനേകത്ഥോ. തഥാ ഹിസ്സ ‘‘ഓകപ്പനിയമേതം ഭോതോ ഗോതമസ്സ, യഥാ തം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൧.൩൮൭) അഭിസദ്ദഹനമത്ഥോ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി സമണകപ്പേഹി ഫലം പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി ഏവമാദീസു (ചൂളവ. ൨൫൦) വോഹാരോ. ‘‘യേന സുദം നിച്ചകപ്പം വിഹരാമീ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൧.൩൮൭) കാലോ. ‘‘ഇച്ചായസ്മാ കപ്പോ’’തി ഏവമാദീസു (സു. നി. ൧൦൯൮; ചൂളനി. കപ്പമാണവപുച്ഛാ ൧൧൭, കപ്പമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൬൧) പഞ്ഞത്തി. ‘‘അലങ്കതോ കപ്പിതകേസമസ്സൂ’’തി ഏവമാദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൧൩൬൮; വി. വ. ൧൦൯൪) ഛേദനം. ‘‘കപ്പതി ദ്വങ്ഗുലകപ്പോ’’തി ഏവമാദീസു (ചൂളവ. ൪൪൬) വികപ്പോ. ‘‘അത്ഥി കപ്പോ നിപജ്ജിതു’’ന്തി ഏവമാദീസു (അ. നി. ൮.൮൦) ലേസോ. ‘‘കേവലകപ്പം വേളുവനം ഓഭാസേത്വാ’’തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൧.൯൪) സമന്തഭാവോ. ഇധ പനസ്സ സമന്തഭാവോ അത്ഥോ അധിപ്പേതോ. തസ്മാ കേവലകപ്പം ജേതവനന്തി ഏത്ഥ അനവസേസം സമന്തതോ ജേതവനന്തി അത്ഥോ.

ഓഭാസേത്വാതി ആഭായ ഫരിത്വാ. വാലുകായാതി സണ്ഹായ വാലുകായ. ന സണ്ഠാതീതി ന പതിട്ഠാതി. ഓളാരികന്തി ബ്രഹ്മദേവതായ ഹി പഥവിയം പതിട്ഠാനകാലേ അത്തഭാവോ ഓളാരികോ മാപേതും വട്ടതി പഥവീ വാ, തസ്മാ ഏവമാഹ. ധമ്മാതി ഇമിനാ പുബ്ബേ ഉഗ്ഗഹിതബുദ്ധവചനം ദസ്സേതി. നപ്പവത്തിനോ അഹേസുന്തി സജ്ഝായമൂള്ഹകാ വാചാ പരിഹീനായേവ അഹേസും. അപ്പടിവാനോതി അനിവത്തോ അനുക്കണ്ഠിതോ.

ദസ്സനസ്സാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദസ്സനസ്സ. ഉപട്ഠാനസ്സാതി ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠാനസ്സ. അധിസീലന്തി ദസവിധം സീലം. തഞ്ഹി പഞ്ചസീലം ഉപാദായ അധിസീലന്തി വുച്ചതി. അവിഹം ഗതോതി അവിഹബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോസ്മീതി ദസ്സേതി.

൬. കടുവിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. ഛട്ഠേ ഗോയോഗപിലക്ഖസ്മിന്തി ഗാവീനം വിക്കയട്ഠാനേ ഉട്ഠിതപിലക്ഖസ്സ സന്തികേ. രിത്തസ്സാദന്തി ഝാനസുഖാഭാവേന രിത്തസ്സാദം. ബാഹിരസ്സാദന്തി കാമഗുണസുഖവസേന ബാഹിരസ്സാദം. കടുവിയന്തി ഉച്ഛിട്ഠം. ആമഗന്ധേനാതി കോധസങ്ഖാതേന വിസ്സഗന്ധേന. അവസ്സുതന്തി തിന്തം. മക്ഖികാതി കിലേസമക്ഖികാ. നാനുപതിസ്സന്തീതി ഉട്ഠായ ന അനുബന്ധിസ്സന്തി. നാന്വാസ്സവിസ്സന്തീതി അനുബന്ധിത്വാ ന ഖാദിസ്സന്തി. സംവേഗമാപാദീതി സോതാപന്നോ ജാതോ.

കടുവിയകതോതി ഉച്ഛിട്ഠകതോ. ആരകാ ഹോതീതി ദൂരേ ഹോതി. വിഘാതസ്സേവ ഭാഗവാതി ദുക്ഖസ്സേവ ഭാഗീ. ചരേതീതി ചരതി ഗച്ഛതി. ദുമ്മേധോതി ദുപ്പഞ്ഞോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥിതം, ഗാഥാസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി. സത്തമേ വട്ടമേവ ഭാസിതം.

൮. ദുതിയഅനുരുദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൧. അട്ഠമേ ഇദം തേ മാനസ്മിന്തി അയം തേ നവവിധേന വഡ്ഢിതമാനോതി അത്ഥോ. ഇദം തേ ഉദ്ധച്ചസ്മിന്തി ഇദം തവ ഉദ്ധച്ചം ചിത്തസ്സ ഉദ്ധതഭാവോ. ഇദം തേ കുക്കുച്ചസ്മിന്തി ഇദം തവ കുക്കുച്ചം.

൯. പടിച്ഛന്നസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൨. നവമേ ആവഹന്തീതി നിയ്യന്തി. പടിച്ഛന്നോ ആവഹതീതി പടിച്ഛന്നോവ ഹുത്വാ നിയ്യാതി. വിവടോ വിരോചതീതി ഏത്ഥ ഏകതോ ഉഭതോ അത്തതോ സബ്ബത്ഥകതോതി ചതുബ്ബിധാ വിവടതാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ഏകതോ വിവടം നാമ അസാധാരണസിക്ഖാപദം. ഉഭതോ വിവടം നാമ സാധാരണസിക്ഖാപദം. അത്തതോ വിവടം നാമ പടിലദ്ധധമ്മഗുണോ. സബ്ബത്ഥകവിവടം നാമ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം.

൧൦. ലേഖസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൩. ദസമേ അഭിണ്ഹന്തി അഭിക്ഖണം നിരന്തരം. ആഗാള്ഹേനാതി ഗാള്ഹേന കക്ഖളേന. ഫരുസേനാതി ഫരുസവചനേന. ഗാള്ഹം കത്വാ ഫരുസം കത്വാ വുച്ചമാനോപീതി അത്ഥോ. അമനാപേനാതി മനം അനല്ലീയന്തേന അവഡ്ഢന്തേന. സന്ധിയതിമേവാതി ഘടിയതിയേവ. സംസന്ദതിമേവാതി നിരന്തരോവ ഹോതി. സമ്മോദതിമേവാതി ഏകീഭാവമേവ ഗച്ഛതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

കുസിനാരവഗ്ഗോ തതിയോ.

(൧൪) ൪. യോധാജീവവഗ്ഗോ

൧. യോധാജീവസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൪. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ യുദ്ധം ഉപജീവതീതി യോധാജീവോ. രാജാരഹോതി രഞ്ഞോ അനുച്ഛവികോ. രാജഭോഗ്ഗോതി രഞ്ഞോ ഉപഭോഗപരിഭോഗോ. അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീതി ഹത്ഥോ വിയ പാദോ വിയ ച അവസ്സം ഇച്ഛിതബ്ബത്താ അങ്ഗന്തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ദൂരേ പാതീ ഹോതീതി ഉദകേ ഉസഭമത്തം, ഥലേ അട്ഠുസഭമത്തം, തതോ വാ ഉത്തരിന്തി ദൂരേ കണ്ഡം പാതേതി. ദുട്ഠഗാമണിഅഭയസ്സ ഹി യോധാജീവോ നവഉസഭമത്തം കണ്ഡം പാതേസി, പച്ഛിമഭവേ ബോധിസത്തോ യോജനപ്പമാണം. അക്ഖണവേധീതി അവിരാധിതവേധീ, അക്ഖണം വാ വിജ്ജു വിജ്ജന്തരികായ വിജ്ഝിതും സമത്ഥോതി അത്ഥോ. മഹതോ കായസ്സ പദാലേതാതി ഏകതോബദ്ധം ഫലകസതമ്പി മഹിംസചമ്മസതമ്പി അങ്ഗുട്ഠപമാണബഹലം ലോഹപട്ടമ്പി ചതുരങ്ഗുലബഹലം അസനപദരമ്പി വിദത്ഥിബഹലം ഉദുമ്ബരപദരമ്പി ദീഘന്തേന വാലികസകടമ്പി വിനിവിജ്ഝിതും സമത്ഥോതി അത്ഥോ. യംകിഞ്ചി രൂപന്തിആദി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതമേവ. നേതം മമാതിആദി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിപടിക്ഖേപവസേന വുത്തം. സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതീതി സമ്മാ ഹേതുനാ കാരണേന സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ പസ്സതി. പദാലേതീതി അരഹത്തമഗ്ഗേന പദാലേതി.

൨. പരിസാസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൫. ദുതിയേ ഉക്കാചിതവിനീതാതി അപ്പടിപുച്ഛിത്വാ വിനീതാ ദുബ്ബിനീതപരിസാ. പടിപുച്ഛാവിനീതാതി പുച്ഛിത്വാ വിനീതാ സുവിനീതപരിസാ. യാവതാവിനീതാതി പമാണവസേന വിനീതാ, പമാണം ഞത്വാ വിനീതപരിസാതി അത്ഥോ. ‘‘യാവതജ്ഝാ’’തി പാളിയാ പന യാവ അജ്ഝാസയാതി അത്ഥോ, അജ്ഝാസയം ഞത്വാ വിനീതപരിസാതി വുത്തം ഹോതി. തതിയം ഉത്താനമേവ.

൪. ഉപ്പാദാസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൭. ചതുത്ഥേ ധമ്മട്ഠിതതാതി സഭാവട്ഠിതതാ. ധമ്മനിയാമതാതി സഭാവനിയാമതാ. സബ്ബേ സങ്ഖാരാതി ചതുഭൂമകസങ്ഖാരാ. അനിച്ചാതി ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ. ദുക്ഖാതി സമ്പടിപീളനട്ഠേന ദുക്ഖാ. അനത്താതി അവസവത്തനട്ഠേന അനത്താ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ തീണി ലക്ഖണാനി മിസ്സകാനി കഥിതാനി.

൫. കേസകമ്ബലസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൮. പഞ്ചമേ തന്താവുതാനം വത്ഥാനന്തി പച്ചത്തേ സാമിവചനം, തന്തേഹി വായിതവത്ഥാനീതി അത്ഥോ. കേസകമ്ബലോതി മനുസ്സകേസേഹി വായിതകമ്ബലോ. പുഥുസമണബ്രാഹ്മണവാദാനന്തി ഇദമ്പി പച്ചത്തേ സാമിവചനം. പടികിട്ഠോതി പച്ഛിമകോ ലാമകോ. മോഘപുരിസോതി തുച്ഛപുരിസോ. പടിബാഹതീതി പടിസേധേതി. ഖിപ്പം ഉഡ്ഡേയ്യാതി കുമിനം ഓഡ്ഡേയ്യ. ഛട്ഠസത്തമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൮. അസ്സഖളുങ്കസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൧. അട്ഠമേ അസ്സഖളുങ്കോതി അസ്സപോതോ. ഇദമസ്സ ജവസ്മിം വദാമീതി അയമസ്സ ഞാണജവോതി വദാമി. ഇദമസ്സ വണ്ണസ്മിം വദാമീതി അയമസ്സ ഗുണവണ്ണോതി വദാമി. ഇദമസ്സ ആരോഹപരിണാഹസ്മിന്തി അയമസ്സ ഉച്ചഭാവോ പരിമണ്ഡലഭാവോതി വദാമീതി.

൯. അസ്സപരസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൨. നവമേ അസ്സപരസ്സേതി അസ്സേസു പരസ്സേ. പുരിസപരസ്സേതി പുരിസേസു പരസ്സേ, പുരിസപുരിസേതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ തീണി മഗ്ഗഫലാനി കഥിതാനി. തത്ഥ അയം തീഹി മഗ്ഗേഹി ഞാണജവസമ്പന്നോതി വേദിതബ്ബോ.

൧൦. അസ്സാജാനീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൩. ദസമേ ഭദ്രേതി ഭദ്ദകേ. അസ്സാജാനീയേതി കാരണാകാരണം ജാനനകേ അസ്സേ. പുരിസാജാനീയേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ അരഹത്തഫലം കഥിതം. തത്രായം അരഹത്തമഗ്ഗേന ഞാണജവസമ്പന്നോതി വേദിതബ്ബോ.

൧൧. പഠമമോരനിവാപസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൪. ഏകാദസമേ അച്ചന്തനിട്ഠോതി അന്തം അതിക്കന്തനിട്ഠോ, അകുപ്പനിട്ഠോ ധുവനിട്ഠോതി അത്ഥോ. സേസം സദിസമേവ.

൧൨. ദുതിയമോരനിവാപസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൫. ദ്വാദസമേ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേനാതി ഇജ്ഝനകപാടിഹാരിയേന. ആദേസനാപാടിഹാരിയേനാതി ആദിസിത്വാ അപദിസിത്വാ കഥനഅനുകഥനകഥാപാടിഹാരിയേന.

൧൩. തതിയമോരനിവാപസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൬. തേരസമേ സമ്മാദിട്ഠിയാതി ഫലസമാപത്തത്ഥായ സമ്മാദിട്ഠിയാ. സമ്മാഞാണേനാതി ഫലഞാണേന. സമ്മാവിമുത്തിയാതി സേസേഹി ഫലസമാപത്തിധമ്മേഹി. ഇമേസു തീസുപി സുത്തേസു ഖീണാസവോവ കഥിതോതി.

യോധാജീവവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

(൧൫) ൫. മങ്ഗലവഗ്ഗോ

൧-൯. അകുസലസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൪൭-൧൫൫. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോതി യഥാ ആനേത്വാ ഠപിതോ. ദുതിയേ സാവജ്ജേനാതി സദോസേന. തതിയേ വിസമേനാതി സപക്ഖലനേന. സമേനാതി അപക്ഖലനേന. ചതുത്ഥേ അസുചിനാതി ഗൂഥസദിസേന അപരിസുദ്ധേന അമേജ്ഝേന. സുചിനാതി പരിസുദ്ധേന മേജ്ഝേന. പഞ്ചമാദീനി ഉത്താനാനേവ.

൧൦. പുബ്ബണ്ഹസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൬. ദസമേ സുനക്ഖത്തന്തിആദീസു യസ്മിം ദിവസേ തയോ സുചരിതധമ്മാ പൂരിതാ ഹോന്തി, സോ ദിവസോ ലദ്ധനക്ഖത്തയോഗോ നാമ, തേനസ്സ സദാ സുനക്ഖത്തം നാമ ഹോതീതി വുച്ചതി. സ്വേവ ദിവസോ കതമങ്ഗലോ നാമ ഹോതി, തേനസ്സ സദാ സുമങ്ഗലന്തി വുച്ചതി. പഭാതമ്പിസ്സ സദാ സുപ്പഭാതമേവ, സയനതോ ഉട്ഠാനമ്പി സുഹുട്ഠിതമേവ, ഖണോപി സുക്ഖണോവ, മുഹുത്തോപി സുമുഹുത്തോവ. ഏത്ഥ ച ദസച്ഛരപമാണോ കാലോ ഖണോ നാമ, തേന ഖണേന ദസക്ഖണോ കാലോ ലയോ നാമ, തേന ലയേന ച ദസലയോ കാലോ ഖണലയോ നാമ, തേന ദസഗുണോ മുഹുത്തോ നാമ, തേന ദസഗുണോ ഖണമുഹുത്തോ നാമാതി അയം വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. സുയിട്ഠം ബ്രഹ്മചാരിസൂതി യസ്മിം ദിവസേ തീണി സുചരിതാനി പൂരിതാനി, തദാസ്സ സേട്ഠചാരീസു ദിന്നദാനം സുയിട്ഠം നാമ ഹോതി. പദക്ഖിണം കായകമ്മന്തി തം ദിവസം തേന കതം കായകമ്മം വഡ്ഢികായകമ്മം നാമ ഹോതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. പദക്ഖിണാനി കത്വാനാതി വഡ്ഢിയുത്താനി കായകമ്മാദീനി കത്വാ. ലഭന്തത്ഥേ പദക്ഖിണേതി പദക്ഖിണേ വഡ്ഢിഅത്ഥേയേവ ലഭതി. സേസം ഉത്താനമേവാതി.

മങ്ഗലവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

തതിയപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.