൭. കഥാവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൬൮. സത്തമേ കഥാവത്ഥൂനീതി കഥാകാരണാനി, കഥായ ഭൂമിയോ പതിട്ഠായോതി അത്ഥോ. അതീതം വാ, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധാനന്തി അതീതമദ്ധാനം നാമ കാലോപി വട്ടതി ഖന്ധാപി. അനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ അതീതേ കസ്സപോ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അഹോസി, തസ്സ കികീ നാമ കാസികരാജാ അഗ്ഗുപട്ഠാകോ അഹോസി, വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ആയു അഹോസീതി ഇമിനാ നയേന കഥേന്തോ അതീതം ആരബ്ഭ കഥം കഥേതി നാമ. അനാഗതേ മേത്തേയ്യോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി, തസ്സ സങ്ഖോ നാമ രാജാ അഗ്ഗുപട്ഠാകോ ഭവിസ്സതി, അസീതി വസ്സസഹസ്സാനി ആയു ഭവിസ്സതീതി ഇമിനാ നയേന കഥേന്തോ അനാഗതം ആരബ്ഭ കഥം കഥേതി നാമ. ഏതരഹി അസുകോ നാമ രാജാ ധമ്മികോതി ഇമിനാ നയേന കഥേന്തോ പച്ചുപ്പന്നം ആരബ്ഭ കഥം കഥേതി നാമ.

കഥാസമ്പയോഗേനാതി കഥാസമാഗമേന. കച്ഛോതി കഥേതും യുത്തോ. അകച്ഛോതി കഥേതും ന യുത്തോ. ഏകംസബ്യാകരണീയം പഞ്ഹന്തിആദീസു, ‘‘ചക്ഖു, അനിച്ച’’ന്തി പുട്ഠേന, ‘‘ആമ, അനിച്ച’’ന്തി ഏകംസേനേവ ബ്യാകാതബ്ബം. ഏസേവ നയോ സോതാദീസു. അയം ഏകംസബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ. ‘‘അനിച്ചം നാമ ചക്ഖൂ’’തി പുട്ഠേന പന ‘‘ന ചക്ഖുമേവ, സോതമ്പി അനിച്ചം, ഘാനമ്പി അനിച്ച’’ന്തി ഏവം വിഭജിത്വാ ബ്യാകാതബ്ബം. അയം വിഭജ്ജബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ. ‘‘യഥാ ചക്ഖു, തഥാ സോതം. യഥാ സോതം, തഥാ ചക്ഖൂ’’തി പുട്ഠേന ‘‘കേനട്ഠേന പുച്ഛസീ’’തി പടിപുച്ഛിത്വാ ‘‘ദസ്സനട്ഠേന പുച്ഛാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘ന ഹീ’’തി ബ്യാകാതബ്ബം. ‘‘അനിച്ചട്ഠേന പുച്ഛാമീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമാ’’തി ബ്യാകാതബ്ബം. അയം പടിപുച്ഛാബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ. ‘‘തം ജീവം തം സരീര’’ന്തിആദീനി പുട്ഠേന പന ‘‘അബ്യാകതമേതം ഭഗവതാ’’തി ഠപേതബ്ബോ, ഏസ പഞ്ഹോ ന ബ്യാകാതബ്ബോ. അയം ഠപനീയോ പഞ്ഹോ.

ഠാനാഠാനേ ന സണ്ഠാതീതി കാരണാകാരണേ ന സണ്ഠാതി. തത്രായം നയോ – സസ്സതവാദീ യുത്തേന കാരണേന പഹോതി ഉച്ഛേദവാദിം നിഗ്ഗഹേതും, ഉച്ഛേദവാദീ തേന നിഗ്ഗയ്ഹമാനോ ‘‘കിം പനാഹം ഉച്ഛേദം വദാമീ’’തി സസ്സതവാദിഭാവമേവ ദീപേതി, അത്തനോ വാദേ പതിട്ഠാതും ന സക്കോതി. ഏവം ഉച്ഛേദവാദിമ്ഹി പഹോന്തേ സസ്സതവാദീ, പുഗ്ഗലവാദിമ്ഹി പഹോന്തേ സുഞ്ഞതവാദീ, സുഞ്ഞതവാദിമ്ഹി പഹോന്തേ പുഗ്ഗലവാദീതി ഏവം ഠാനാഠാനേ ന സണ്ഠാതി നാമ.

പരികപ്പേ ന സണ്ഠാതീതി ഇദം പഞ്ഹപുച്ഛനേപി പഞ്ഹകഥനേപി ലബ്ഭതി. കഥം? ഏകച്ചോ ഹി ‘‘പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി കണ്ഠം സോധേതി, സോ ഇതരേന ‘‘ഇദം നാമ ത്വം പുച്ഛിസ്സസീ’’തി വുത്തോ ഞാതഭാവം ഞത്വാ ‘‘ന ഏതം, അഞ്ഞം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി വദതി. പഞ്ഹം പുട്ഠോപി ‘‘പഞ്ഹം കഥേസ്സാമീ’’തി ഹനും സംസോധേതി, സോ ഇതരേന ‘‘ഇദം നാമ കഥേസ്സസീ’’തി വുത്തോ ഞാതഭാവം ഞത്വാ ‘‘ന ഏതം, അഞ്ഞം കഥേസ്സാമീ’’തി വദതി. ഏവം പരികപ്പേ ന സണ്ഠാതി നാമ.

അഞ്ഞാതവാദേ ന സണ്ഠാതീതി അഞ്ഞാതവാദേ ജാനിതവാദേ ന സണ്ഠാതി. കഥം? ഏകച്ചോ പഞ്ഹം പുച്ഛതി, തം ഇതരോ ‘‘മനാപോ തയാ പഞ്ഹോ പുച്ഛിതോ, കഹം തേ ഏസ ഉഗ്ഗഹിതോ’’തി വദതി. ഇതരോ പുച്ഛിതബ്ബനിയാമേനേവ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാപി തസ്സ കഥായ ‘‘അപഞ്ഹം നു ഖോ പുച്ഛിത’’ന്തി വിമതിം കരോതി. അപരോ പഞ്ഹം പുട്ഠോ കഥേതി, തമഞ്ഞോ ‘‘സുട്ഠു തേ പഞ്ഹോ കഥിതോ, കത്ഥ തേ ഉഗ്ഗഹിതോ, പഞ്ഹം കഥേന്തേന നാമ ഏവം കഥേതബ്ബോ’’തി വദതി. ഇതരോ കഥേതബ്ബനിയാമേനേവ പഞ്ഹം കഥേത്വാപി തസ്സ കഥായ ‘‘അപഞ്ഹോ നു ഖോ മയാ കഥിതോ’’തി വിമതിം കരോതി.

പടിപദായ ന സണ്ഠാതീതി പടിപത്തിയം ന തിട്ഠതി, വത്തം അജാനിത്വാ അപുച്ഛിതബ്ബട്ഠാനേ പുച്ഛതീതി അത്ഥോ. അയം പഞ്ഹോ നാമ ചേതിയങ്ഗണേ പുച്ഛിതേന ന കഥേതബ്ബോ, തഥാ ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗേ ഗാമം പിണ്ഡായ ചരണകാലേ. ആസനസാലായ നിസിന്നകാലേ യാഗും വാ ഭത്തം വാ ഗഹേത്വാ നിസിന്നകാലേ പരിഭുഞ്ജിത്വാ നിസിന്നകാലേ ദിവാവിഹാരട്ഠാനഗമനകാലേപി. ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നകാലേ പന ഓകാസം കാരേത്വാവ പുച്ഛന്തസ്സ കഥേതബ്ബോ, അകാരേത്വാ പുച്ഛന്തസ്സ ന കഥേതബ്ബോ. ഇദം വത്തം അജാനിത്വാ പുച്ഛന്തോ പടിപദായ ന സണ്ഠാതി നാമ. ഏവം സന്തായം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അകച്ഛോ ഹോതീതി, ഭിക്ഖവേ, ഏതം ഇമസ്മിം ച കാരണേ സതി അയം പുഗ്ഗലോ ന കഥേതും യുത്തോ നാമ ഹോതി.

ഠാനാഠാനേ സണ്ഠാതീതി സസ്സതവാദീ യുത്തേന കാരണേന പഹോതി ഉച്ഛേദവാദിം നിഗ്ഗഹേതും, ഉച്ഛേദവാദീ തേന നിഗ്ഗയ്ഹമാനോപി ‘‘അഹം തയാ സതക്ഖത്തും നിഗ്ഗയ്ഹമാനോപി ഉച്ഛേദവാദീയേവാ’’തി വദതി. ഇമിനാ നയേന സസ്സതപുഗ്ഗലസുഞ്ഞതവാദാദീസുപി നയോ നേതബ്ബോ. ഏവം ഠാനാഠാനേ സണ്ഠാതി നാമ. പരികപ്പേ സണ്ഠാതീതി ‘‘പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി കണ്ഠം സോധേന്തോ ‘‘ത്വം ഇമം നാമ പുച്ഛിസ്സസീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമ, ഏതംയേവ പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി വദതി. പഞ്ഹം കഥേസ്സാമീതി ഹനും സംസോധേന്തോപി ‘‘ത്വം ഇമം നാമ കഥേസ്സസീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമ, ഏതംയേവ കഥേസ്സാമീ’’തി വദതി. ഏവം പരികപ്പേ സണ്ഠാതി നാമ.

അഞ്ഞാതവാദേ സണ്ഠാതീതി ഇമം പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ ‘‘സുട്ഠു തേ പഞ്ഹോ പുച്ഛിതോ, പുച്ഛന്തേന നാമ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തേ സമ്പടിച്ഛതി, വിമതിം ന ഉപ്പാദേതി. പഞ്ഹം കഥേത്വാപി ‘‘സുട്ഠു തേ പഞ്ഹോ കഥിതോ, കഥേന്തേന നാമ ഏവം കഥേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തേ സമ്പടിച്ഛതി, വിമതിം ന ഉപ്പാദേതി. പടിപദായ സണ്ഠാതീതി ഗേഹേ നിസീദാപേത്വാ യാഗുഖജ്ജകാദീനി ദത്വാ യാവ ഭത്തം നിട്ഠാതി, തസ്മിം അന്തരേ നിസിന്നോ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. സപ്പിആദീനി ഭേസജ്ജാനി അട്ഠവിധാനി പാനകാനി വത്ഥച്ഛാദനമാലാഗന്ധാദീനി വാ ആദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ താനി ദത്വാ ദിവാട്ഠാനം പവിസിത്വാ ഓകാസം കാരേത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. ഏവഞ്ഹി വത്തം ഞത്വാ പുച്ഛന്തോ പടിപദായ സണ്ഠാതി നാമ. തസ്സ പഞ്ഹം കഥേതും വട്ടതി.

അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതീതി അഞ്ഞേന വചനേന അഞ്ഞം പടിച്ഛാദേതി, അഞ്ഞം വാ പുച്ഛിതോ അഞ്ഞം കഥേതി. ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതീതി ആഗന്തുകകഥം ഓതാരേന്തോ പുരിമകഥം ബഹിദ്ധാ അപനാമേതി. തത്രിദം വത്ഥു – ഭിക്ഖൂ കിര സന്നിപതിത്വാ ഏകം ദഹരം, ‘‘ആവുസോ, ത്വം ഇമഞ്ചിമഞ്ച ആപത്തിം ആപന്നോ’’തി ആഹംസു. സോ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, നാഗദീപം ഗതോമ്ഹീ’’തി. ആവുസോ, ന മയം തവ നാഗദീപഗമനേന അത്ഥികാ, ആപത്തിം പന ആപന്നോതി പുച്ഛാമാതി. ഭന്തേ, നാഗദീപം ഗന്ത്വാ മച്ഛേ ഖാദിന്തി. ആവുസോ, തവ മച്ഛഖാദനേന കമ്മം നത്ഥി, ആപത്തിം കിരസി ആപന്നോതി. സോ ‘‘നാതിസുപക്കോ മച്ഛോ മയ്ഹം അഫാസുകമകാസി, ഭന്തേ’’തി. ആവുസോ, തുയ്ഹം ഫാസുകേന വാ അഫാസുകേന വാ കമ്മം നത്ഥി, ആപത്തിം ആപന്നോസീതി. ഭന്തേ, യാവ തത്ഥ വസിം, താവ മേ അഫാസുകമേവ ജാതന്തി. ഏവം ആഗന്തുകകഥാവസേന ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതീതി വേദിതബ്ബം.

അഭിഹരതീതി ഇതോ ചിതോ ച സുത്തം ആഹരിത്വാ അവത്ഥരതി. തേപിടകതിസ്സത്ഥേരോ വിയ. പുബ്ബേ കിര ഭിക്ഖൂ മഹാചേതിയങ്ഗണേ സന്നിപതിത്വാ സങ്ഘകിച്ചം കത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഓവാദം ദത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പഞ്ഹസാകച്ഛം കരോന്തി. തത്ഥായം ഥേരോ തീഹി പിടകേഹി തതോ തതോ സുത്തം ആഹരിത്വാ ദിവസഭാഗേ ഏകമ്പി പഞ്ഹം നിട്ഠാപേതും ന ദേതി. അഭിമദ്ദതീതി കാരണം ആഹരിത്വാ മദ്ദതി. അനുപജഗ്ഘതീതി പരേന പഞ്ഹേ പുച്ഛിതേപി കഥിതേപി പാണിം പഹരിത്വാ മഹാഹസിതം ഹസതി, യേന പരസ്സ ‘‘അപുച്ഛിതബ്ബം നു ഖോ പുച്ഛിം, അകഥേതബ്ബം നു ഖോ കഥേസി’’ന്തി വിമതി ഉപ്പജ്ജതി. ഖലിതം ഗണ്ഹാതീതി അപ്പമത്തകം മുഖദോസമത്തം ഗണ്ഹാതി, അക്ഖരേ വാ പദേ വാ ബ്യഞ്ജനേ വാ ദുരുത്തേ ‘‘ഏവം നാമേതം വത്തബ്ബ’’ന്തി ഉജ്ഝായമാനോ വിചരതി. സഉപനിസോതി സഉപനിസ്സയോ സപച്ചയോ.

ഓഹിതസോതോതി ഠപിതസോതോ. അഭിജാനാതി ഏകം ധമ്മന്തി ഏകം കുസലധമ്മം അഭിജാനാതി അരിയമഗ്ഗം. പരിജാനാതി ഏകം ധമ്മന്തി ഏകം ദുക്ഖസച്ചധമ്മം തീരണപരിഞ്ഞായ പരിജാനാതി. പജഹതി ഏകം ധമ്മന്തി ഏകം സബ്ബാകുസലധമ്മം പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി. സച്ഛികരോതി ഏകം ധമ്മന്തി ഏകം അരഹത്തഫലധമ്മം നിരോധമേവ വാ പച്ചക്ഖം കരോതി. സമ്മാവിമുത്തിം ഫുസതീതി സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന കാരണേന അരഹത്തഫലവിമോക്ഖം ഞാണഫസ്സേന ഫുസതി.

ഏതദത്ഥാ, ഭിക്ഖവേ, കഥാതി, ഭിക്ഖവേ, യാ ഏസാ കഥാസമ്പയോഗേനാതി കഥാ ദസ്സിതാ, സാ ഏതദത്ഥാ, അയം തസ്സാ കഥായ ഭൂമി പതിട്ഠാ. ഇദം വത്ഥു യദിദം അനുപാദാ ചിത്തസ്സ വിമോക്ഖോതി ഏവം സബ്ബപദേസു യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഏതദത്ഥാ മന്തനാതി യാ അയം കച്ഛാകച്ഛേസു പുഗ്ഗലേസു കച്ഛേന സദ്ധിം മന്തനാ, സാപി ഏതദത്ഥായേവ. ഏതദത്ഥാ ഉപനിസാതി ഓഹിതസോതോ സഉപനിസോതി ഏവം വുത്താ ഉപനിസാപി ഏതദത്ഥായേവ. ഏതദത്ഥം സോതാവധാനന്തി തസ്സാ ഉപനിസായ സോതാവധാനം, തമ്പി ഏതദത്ഥമേവ. അനുപാദാതി ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി അഗ്ഗഹേത്വാ. ചിത്തസ്സ വിമോക്ഖോതി അരഹത്തഫലവിമോക്ഖോ. അരഹത്തഫലത്ഥായ ഹി സബ്ബമേതന്തി സുത്തന്തം വിനിവത്തേത്വാ ഉപരി ഗാഥാഹി കൂടം ഗണ്ഹന്തോ യേ വിരുദ്ധാതിആദിമാഹ.

തത്ഥ വിരുദ്ധാതി വിരോധസങ്ഖാതേന കോപേന വിരുദ്ധാ. സല്ലപന്തീതി സല്ലാപം കരോന്തി. വിനിവിട്ഠാതി അഭിനിവിട്ഠാ ഹുത്വാ. സമുസ്സിതാതി മാനുസ്സയേന സുട്ഠു ഉസ്സിതാ. അനരിയഗുണമാസജ്ജാതി അനരിയഗുണകഥം ഗുണമാസജ്ജ കഥേന്തി. ഗുണം ഘട്ടേത്വാ കഥാ ഹി അനരിയകഥാ നാമ, ന അരിയകഥാ, തം കഥേന്തീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞോഞ്ഞവിവരേസിനോതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഛിദ്ദം അപരാധം ഗവേസമാനാ. ദുബ്ഭാസിതന്തി ദുക്കഥിതം. വിക്ഖലിതന്തി അപ്പമത്തകം മുഖദോസഖലിതം. സമ്പമോഹം പരാജയന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അപ്പമത്തേന മുഖദോസേന സമ്പമോഹഞ്ച പരാജയഞ്ച. അഭിനന്ദന്തീതി തുസ്സന്തി. നാചരേതി ന ചരതി ന കഥേതി. ധമ്മട്ഠപടിസംയുത്താതി യാ ച ധമ്മേ ഠിതേന കഥിതകഥാ, സാ ധമ്മട്ഠാ ചേവ ഹോതി തേന ച ധമ്മേന പടിസംയുത്താതി ധമ്മട്ഠപടിസംയുത്താ. അനുന്നതേന മനസാതി അനുദ്ധതേന ചേതസാ. അപളാസോതി യുഗഗ്ഗാഹപളാസവസേന അപളാസോ ഹുത്വാ. അസാഹസോതി രാഗദോസമോഹസാഹസാനം വസേന അസാഹസോ ഹുത്വാ.

അനുസൂയായമാനോതി ന ഉസൂയമാനോ. ദുബ്ഭട്ഠേ നാപസാദയേതി ദുക്കഥിതസ്മിം ന അപസാദേയ്യ. ഉപാരമ്ഭം ന സിക്ഖേയ്യാതി കാരണുത്തരിയലക്ഖണം ഉപാരമ്ഭം ന സിക്ഖേയ്യ. ഖലിതഞ്ച ന ഗാഹയേതി അപ്പമത്തകം മുഖഖലിതം ‘‘അയം തേ ദോസോ’’തി ന ഗാഹയേയ്യ. നാഭിഹരേതി നാവത്ഥരേയ്യ. നാഭിമദ്ദേതി ഏകം കാരണം ആഹരിത്വാ ന മദ്ദേയ്യ. ന വാചം പയുതം ഭണേതി സച്ചാലികപടിസംയുത്തം വാചം ന ഭണേയ്യ. അഞ്ഞാതത്ഥന്തി ജാനനത്ഥം. പസാദത്ഥന്തി പസാദജനനത്ഥം. ന സമുസ്സേയ്യ മന്തയേതി ന മാനുസ്സയേന സമുസ്സിതോ ഭവേയ്യ. ന ഹി മാനുസ്സിതാ ഹുത്വാ പണ്ഡിതാ കഥയന്തി, മാനേന പന അനുസ്സിതോവ ഹുത്വാ മന്തയേ കഥേയ്യ ഭാസേയ്യാതി.