൧. വത്ത

തദത്ഥസ്സേവാതി തസ്സ ക്രിയത്ഥസ്സ. യോ കിരിയാസങ്ഖാതോ അത്തോ തസ്സേവ. ഏതേന ആധാരമേതം ക്രിയത്ഥസ്സാതി ഞാപേതി. നഹിച്ചാദിനാ തദത്ഥസ്സേവ വിസേസനേ കാരണമാഹ. സുത്തംവിനാതിപരേസംവിയ സുത്തം വിനാ. താപി വത്തമാനേയേവ ഭവിസ്സന്തീതി ഇമിനാ വത്തുമിട്ഠത്താതി ഏത്ഥ സേസവചനമവബോധേതി. ഏവകാരേനാ (തി വത്തമാനസ്സേവാതി ഏത്ഥ ഏവസദ്ദേന.) തബ്ബിവച്ഛാതി വത്തമാനവചനിച്ഛാ.

തംസമീപസ്സാതി ഏത്ഥ തസദ്ദേന മഹാകസ്സപസ്സ സുഭദ്ദവചനാനുസ്സരണസങ്ഖാതോ മരണപ്പത്തിഹേതു ദുക്ഖാനുഭവസങ്ഖാതോ ച കിരിയാവിസേസോ പരിഗ്ഗഹിതോ, തേ വാ വത്തമാനകിരിയാവിസേസാതി തേസമുഭിന്നമാസന്നാനി കമേന അധമ്മദീപനമരണാനി, തേനാഹ-ദീപന മരണാനമാസന്നത്താ’തി. ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘തക്കാലവത്തമാനകിരിയാവിസേസസ്സ ദീപനമരണസങ്ഖാതം തംസമീപതാവിപി കിരിയന്തരം വത്തമാനഗ്ഗഹണേന തംസാമീപ്യം ഗയ്ഹതി, യഥാ (ഗങ്ഗാസമീപോ) ദേസോ ഗങ്ഗാതി വുച്ചതി തതോ ‘ഗങ്ഗായം ഗാവോ’തി സിയാ’’തി. പുരേ ഇച്ചാദിനാ പക്ഖന്തരം വിരചിതം വുത്തികാരേന, തദുപദസ്സേതും മുഖയതി ‘സഭാവതോ’ ഇച്ചാദി.

കിരിയാകാലോതി വത്തമാനകിരിയാകാലോ. അവസിസ്സതീതി പുരേപുരാസദ്ദേഹി ദീപിതഅനാഗതകാലതോ അവസിസ്സതി. കിരിയാ കാലേതി ദീപനമരണകിരിയാകാലേ. തസ്സാതി ദീപനമരണസ്സ. വത്തമാനത്താതി ഏത്ഥ വത്തമാനേയേവ ഭവിസ്സന്തീതി സേസോ. അനേനാതി പുരേച്ചാദിവുത്തിവചനേന. പുരേപുരാസദ്ദേഹി അനാഗതകാലാവഗമേ സതി ദിപ്പതി മരതീതി ഏത്ഥ ദീപനമരണകിരിയാകാലോ മുഖ്യേ തദാ വത്തതീതിആഹ- ‘മുഖ്യം വത്തമാനത്തമാഹേ’തി. പുന പക്ഖന്തരമുപനീതം കാലേച്ചാദിനാ വുത്തികാരേന, തമുപദസ്സേതും മുഖമാവത്തയതി ‘അനാഗതേ’ച്ചാദി.

വുത്തിയം കാലബ്യത്തയോതി കാലാതിവത്തനം, വത്തമാനകാലാതിക്കമേന അനാഗതകാലേപി ബാഹുലകാത്യാദയോ ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. തദേവ സമത്ഥേതി ‘ഭവന്തേവ’ഇച്ചാദിനാ. ത്യാദയോതീമിനാ സബ്ബേസം ആഖ്യാതികാനം ഗഹണം. ലസ്സ ദീഘോതി സമ്ബന്ധോ. ഗച്ഛതീതി സക്കസ്സ സഹഭാവം ഗമിസ്സതീതി അത്ഥോ.