ഛട്ഠകണ്ഡ

൧. വത്ത

തദത്ഥസ്സേവാതി തസ്സ ക്രിയത്ഥസ്സ. യോ കിരിയാസങ്ഖാതോ അത്തോ തസ്സേവ. ഏതേന ആധാരമേതം ക്രിയത്ഥസ്സാതി ഞാപേതി. നഹിച്ചാദിനാ തദത്ഥസ്സേവ വിസേസനേ കാരണമാഹ. സുത്തംവിനാതിപരേസംവിയ സുത്തം വിനാ. താപി വത്തമാനേയേവ ഭവിസ്സന്തീതി ഇമിനാ വത്തുമിട്ഠത്താതി ഏത്ഥ സേസവചനമവബോധേതി. ഏവകാരേനാ (തി വത്തമാനസ്സേവാതി ഏത്ഥ ഏവസദ്ദേന.) തബ്ബിവച്ഛാതി വത്തമാനവചനിച്ഛാ.

തംസമീപസ്സാതി ഏത്ഥ തസദ്ദേന മഹാകസ്സപസ്സ സുഭദ്ദവചനാനുസ്സരണസങ്ഖാതോ മരണപ്പത്തിഹേതു ദുക്ഖാനുഭവസങ്ഖാതോ ച കിരിയാവിസേസോ പരിഗ്ഗഹിതോ, തേ വാ വത്തമാനകിരിയാവിസേസാതി തേസമുഭിന്നമാസന്നാനി കമേന അധമ്മദീപനമരണാനി, തേനാഹ-ദീപന മരണാനമാസന്നത്താ’തി. ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘തക്കാലവത്തമാനകിരിയാവിസേസസ്സ ദീപനമരണസങ്ഖാതം തംസമീപതാവിപി കിരിയന്തരം വത്തമാനഗ്ഗഹണേന തംസാമീപ്യം ഗയ്ഹതി, യഥാ (ഗങ്ഗാസമീപോ) ദേസോ ഗങ്ഗാതി വുച്ചതി തതോ ‘ഗങ്ഗായം ഗാവോ’തി സിയാ’’തി. പുരേ ഇച്ചാദിനാ പക്ഖന്തരം വിരചിതം വുത്തികാരേന, തദുപദസ്സേതും മുഖയതി ‘സഭാവതോ’ ഇച്ചാദി.

കിരിയാകാലോതി വത്തമാനകിരിയാകാലോ. അവസിസ്സതീതി പുരേപുരാസദ്ദേഹി ദീപിതഅനാഗതകാലതോ അവസിസ്സതി. കിരിയാ കാലേതി ദീപനമരണകിരിയാകാലേ. തസ്സാതി ദീപനമരണസ്സ. വത്തമാനത്താതി ഏത്ഥ വത്തമാനേയേവ ഭവിസ്സന്തീതി സേസോ. അനേനാതി പുരേച്ചാദിവുത്തിവചനേന. പുരേപുരാസദ്ദേഹി അനാഗതകാലാവഗമേ സതി ദിപ്പതി മരതീതി ഏത്ഥ ദീപനമരണകിരിയാകാലോ മുഖ്യേ തദാ വത്തതീതിആഹ- ‘മുഖ്യം വത്തമാനത്തമാഹേ’തി. പുന പക്ഖന്തരമുപനീതം കാലേച്ചാദിനാ വുത്തികാരേന, തമുപദസ്സേതും മുഖമാവത്തയതി ‘അനാഗതേ’ച്ചാദി.

വുത്തിയം കാലബ്യത്തയോതി കാലാതിവത്തനം, വത്തമാനകാലാതിക്കമേന അനാഗതകാലേപി ബാഹുലകാത്യാദയോ ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. തദേവ സമത്ഥേതി ‘ഭവന്തേവ’ഇച്ചാദിനാ. ത്യാദയോതീമിനാ സബ്ബേസം ആഖ്യാതികാനം ഗഹണം. ലസ്സ ദീഘോതി സമ്ബന്ധോ. ഗച്ഛതീതി സക്കസ്സ സഹഭാവം ഗമിസ്സതീതി അത്ഥോ.

൩. നാമേ

പടിജാനിസ്സന്തീതി വത്തമാനേ അനാഗതവചനം, പടിജാനന്തീതി അത്ഥോ. ഇതരമ്പന ഭൂതേ ഭവിസ്സതീതി ആസി, കരിസ്സതീതി അകരി, ചേതേ സ്സസീതി ചേതിതാ അസി, ഭുഞ്ജിസ്സസീതി ഭുഞ്ജിതാ അസി. അനോകപ്പനാ അസ്സദ്ധാ. അമരിസനം അക്ഖമാ. ഇമിനാവാതി അത്ഥിവചനേ ഉപപദേ കോധാ സദ്ധാസു ഗമ്മമാനേസ്വ-സതീപി വചനന്തരേ ഇമിനാവ സാമഞ്ഞവചനേന സിദ്ധന്തി അത്ഥോ. ഗരഹാവമാതി തസ്സ ഹേതുവചനം. തഥാഹിച്ചാദിനാ ഗരഹാവഗമമേവ സമത്ഥേതി. അത്ഥിനാമ ഈദിസന്തി [അത്ഥിനാമാതി (പോത്ഥകേ)] ആഭിദോസികസ്സ കുമ്മാസസ്സ പരിഭുഞ്ജനം വിജ്ജതേ നാമാതി അത്ഥോ. വിജ്ജമാനമ്പി തം അസദ്ദഹന്തോ അമരിസന്തോ ഏവം വദതി. നത്ഥീതി മഞ്ഞേതി അധിപ്പായോ, തേനാഹ- ‘പച്ചക്ഖമപീ’തി [ഈദിസമ്പീതി] ആദി. യോപീതി സദ്ദസ്സ സോപീതി തസദ്ദേന സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. അത്ഥീതി വിജ്ജമാനത്ഥേതി വുത്തവിജ്ജമാനത്ഥോ വക്ഖമാനപക്ഖത്തയേപി ദട്ഠബ്ബോ.

നനു അത്ഥിനാമ താതാതി ഏത്തകേ വുത്തേ പഠമോ അത്ഥിനുഖോച്ചാദികോ നിസീദിത്വാതി സദ്ദപരിയന്തോ ച, ദുതിയോ അത്ഥിനുഖോച്ചാദികോ നിസീദിത്വാതി സദ്ദപരിയന്തോ ച തതിയോ അത്ഥിമഞ്ഞേച്ചാദികോ ജിഗുച്ഛനേയ്യന്തി സദ്ദപരിയന്തോ ച വചനപ്പബന്ധോ കഥം ലബ്ഭതീതി മനസി നിധായാഹ- ‘സോപനാ’തിആദി. ഇമിനാതി ‘അത്ഥിയേവിഹാപി നിന്ദാവഗമോ’തി വചനേന. ഠാനഭോജനേ ഗരഹതീതി സമ്ബന്ധോ. വുത്തം സക്കതാനുസാരേന. നിസ്സായനിസ്സായാതി യത്ഥ ഭഗവാ നിസിന്നോ തം ഠാനം നിസ്സായ നിസ്സായ.

൪. ഭൂതേ

കിരിയാരൂപേതി കിരിയാസഭാവേ, ഏവമഞ്ഞത്രാപീതി അഗമി അഗമിത്ഥാതീമേഹി അഞ്ഞത്ര അഗമും ഇച്ചാദികേ അഗമോച്ചാദികേ ച. അനുദരാ അലോമികാതി സന്തമപ്യുദരാദികം മഹത്താഭാവപടിപാദനായ ബഹുത്താ ഭാവപടിപാദനായ ച ന വത്തുമിച്ഛീയതേ.

൫. അന

അഞ്ഞപദത്ഥവുത്തിയാതി വുത്തമഞ്ഞപദത്ഥം ദസ്സേതി ‘വക്ഖമാനലക്ഖണോ’ച്ചാദിനാ. വക്ഖമാനലക്ഖണോതിവുത്തികാരേന ‘‘ആഞായ്യാ’’ച്ചാദിനാ വക്ഖമാനലക്ഖണോ. അന്തോകത്വാതി ഇമിനാ ആസദ്ദസ്സാഭിവിധിമ്ഹി പവത്തിമാഹ. അഹരുഭയതഡ്ഢരത്തം വാതി ഏത്ഥ വാസദ്ദോ പക്ഖന്തരേ. അഡ്ഢരത്തസദ്ദേന രത്തിയാ ചതുത്ഥോ ഭാഗോ-ത്ര വത്തുമിട്ഠോ, അഹോ ച തസ്സ അഡ്ഢരത്തഞ്ചാതി അത്ഥോ. ഇമസ്സാധിപ്പായത്ഥമാഹ- ‘അതീതേച്ചാദി. ഉഭയത്ഥ അധിപ്പായം വിവരതി‘അയ’മിച്ചാദിനാ. പഞ്ചയാമോതി അതീതായ രത്തിയാ പച്ഛിമപഞ്ചചത്താലീസവിനാഡികാധികഘടികാത്തയം അനാഗതായ പുരിമപഞ്ചചത്താലീസവിനാഡികാധികഘടികത്ഥയഞ്ചേതി അഡ്ഢാധികസത്തഘടികാപരിമാണോ ഏകോ യാമോ അഹസ്സ ചത്താരോതി പഞ്ച യാമാ പഹാരാ അസ്സാതി പഞ്ചയാമോ.

ഗതായപച്ഛിമോ യാമോ, പച്ഛിമദ്ധമിമസ്സ വാ;

പഹാരോ-നാഗതായാദീ, തദദ്ധമപി വാ തഥാ.

വുത്തകാലാവധി മജ്ഝോ, കാലോ സോ-ജ്ജതനോ മതോ;

തന്നിസേധേന യോത്വഞ്ഞോ, സോ-നജ്ജതനോ മതോ.

അഗമത്ഥാതിആദീസു അഈസ്സആദീനം സമ്ബന്ധിബ്യഞ്ജനസ്സാഭാവാ ന ഇഞ. ബ്യാമിസ്സേപീതി അജ്ജതനമിസ്സേപി ഭൂതേ. നഞ്സമാസനിസ്സയേ ബ്യാമിസ്സേ യഥാ പപ്പോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ- ‘പരിയുദാസേതാവേ’ച്ചാദി.

അജ്ജതനനിസ്സയോതി ബ്യാമിസ്സേ അജ്ജതനഭാഗീനിസ്സയോ. അത്ഥുതി പഞ്ഹേ തു തദഞ്ഞനിസ്സയോതി ബ്യാമിസ്സേയേവ തതോ അജ്ജതനതോ ഇതരാനജ്ജതന നിസ്സയോ അഞ്ഞത്രാതി ബ്യാമിസ്സതോ അഞ്ഞത്ര ഭൂതകാലേ. പസങ്ഗോതി ആ ഞുആദീനം പസങ്ഗോ. അജ്ജഹിയ്യോവാതി ബ്യാമിസ്സതാദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

൬. പരോ

സമാസോതി ഛട്ഠീസമാസോ കാരകസമാസോ വാ. നിപാതനതാ ചാസ്സ വിസേസതോതി. ഏതഞ്ചാതി പരോക്ഖേതി ഏതഞ്ച. ക്രിയത്ഥസ്സ ഉപാധി വിസേസനം ക്രിയത്ഥോപാധി, തസ്സ ക്രിയത്ഥോപാധിനോ ഭൂതാ നജ്ജതനസ്സ സാധനദ്വാരേന വിസേസനം, ന തൂജുകംത്യത്ഥോ. കസ്മാ നോജുകം വിസേസനം ത്യാഹ ‘ബ്യവച്ഛേജ്ജാഭാവാ’തി. തമേവ ഫുടയിതുമാഹ- ‘തഥാഹി’ച്ചാദി.

സാധിയമാനാതി ഇമിനാ ധാത്വത്ഥസ്സാപരിനിപ്ഫന്നതം ബോധേതി. തേ സന്തി ഇന്ദ്രിയാനം. സന്തോ വിജ്ജമാനോ വിസയോ യേസം ഇന്ദ്രിയാനം തേ സമ്ഭാവോ തത്തം, തസ്മാ. നേതി പടിസേധേ, സാധനദ്വാരേന വിസേസനത്തേ ബ്യവച്ഛേജ്ജസബ്ഭാവാ യഥാവുത്തദോസോ ന ഭവതീതി അത്ഥോ. ദോസാ ഭാവമേവ ദസ്സേതുമാഹ- ‘യസ്സി’ച്ചാദി. യസ്സാതി ധാത്വത്ഥസ്സ. തത്ഥാതി തസ്മിം അപ്പച്ചക്ഖേ ധാത്വത്ഥേ. കാരകാനം സത്തിസഭാവത്താ സാപി അപച്ചക്ഖാ വാതി ചോദേതി നനുചേച്ചാദിനാ. അസത്തോതി അസമത്ഥോ.

അത്താനാമ അത്തനോ പച്ചക്ഖോതി തബ്ബിസയേ അമ്ഹകാരകസ്സ വിധാനമയുത്തന്തി മനസി നിധായ യം വുത്തം വുത്തികാരേന, തമുപദസ്സേതുമാഹ- ‘നനുചേ’ച്ചാദി. അത്തബോധനീയാപി ഹി കിരിയാ യദാ ചിത്തവിക്ഖേപതോ നോപലക്ഖീയതേ, തദായം പരോക്ഖാ ഭവതി, തേനുത്തമവിസയേപി പരോക്ഖഭാവോ തസ്സാ ഭവത്വേവ. ജാഗരതോപി യദാ മദാ മനോബ്യാതങ്ഗതോ അനുപലദ്ധി, തദാപി ഭവത്യേവേതി ദസ്സേതും വുത്തം ബ്യാസത്തവചനം. അഭിനിബ്ബത്തികാലേതി കിരിയാ നിബ്ബത്തികാലേ, ‘സുത്തോ-ഹം കിം വിലലാപ, മത്തോ-ഹം കിംവിലലാപേ’തി ഇദമത്രോദാഹരണം. ചിത്ത ചിക്ഖേപവിസയപ്പദസ്സനായേത്ഥ സുത്തവചനം.

൭. ഏയ്യാ

ഏയ്യാദോതീമിനാ ഏയ്യാദ്യത്ഥോ ഗഹിതോതി ബോധേതും യേനേച്ചാദികം വുത്തം. നിമിത്തസദ്ദാപേക്ഖായ തന്തി വത്തബ്ബേ വിസയസദ്ദാപേക്ഖായസോതി വുത്തം. തേസന്തി ഏയ്യാദീനം. വിസയം ദസ്സേതി ‘ഹേതുഫലേസ്വിച്ചാദികോ’തി. ആദിസദ്ദേന പഞ്ഹപത്ഥനാദയോ ഗഹിതാ. അഥാത്ര ക്രിയഗ്ഗഹണാഭാവേ ക്രിയാതിപത്തിയന്തി കഥം ലബ്ഭതിച്ചാഹ- ‘ക്രിയാതി പത്തിയ’ന്തി ആദി. ക്രിയാതിപത്തിയന്തി വിവരണം കതന്തി സമ്ബന്ധോ.

അഭിധേയ്യദ്വാരേനാതി കിരിയാസങ്ഖാതഅത്ഥമുഖേന, പകതക്രിയത്ഥ വിസേസനത്താതി ക്രിയത്ഥാധികാരതോ അധികതസ്സ ധാതുസ്സ വിസേസനത്താ. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘അതിപത്തിയന്തി അധികതക്രിയത്ഥവിസേസനം, വിസേസനഞ്ച ഹോന്തം നോജുകം ഭവിതുമരഹതി കിഞ്ചരഹി അഭിധേയ്യദ്വാരേന, തഥാഹി അതിപതനം നാമ ക്രിയായ ഹോതി, ന ക്രിയത്ഥസ്സ അയുജ്ജനതോ, തസ്മാ അതിപത്തിയന്തിവുത്തേക്രിയാതിപത്തി യന്തി ഇദം ക്രിയത്ഥവിസേസനം ഹോന്തം അഭിധേയ്യദ്വാരേന ഹോതീതി ക്രിയാതിപത്തിയന്തി വിവരണം കത’’ന്തി. വിധുരപ്പച്ചയോപനിപാതതോതി വിരുദ്ധപ്പച്ചയസമവായാതി അത്ഥോ.

കാരണവേകല്ലതോവാതി ഹേതുമതോ ഫലസ്സ യോ ഹേതു തസ്സ വികലത്തേന. തത്രേതീമസ്സ അത്ഥോ വത്തമാനവിസയേതി. ക്രിയാതിപത്തിയന്തി ഭൂതാദി ക്രിയാതിപത്തിയം. ലിങ്ഗതോതി നിമിത്തേന. ഗമകേന ലിങ്ഗേന ഗമ്മായാതിപത്തിയാ ബുജ്ഝനകാലം വത്തമാനോ കാലോ ന തിട്ഠതി അതിക്കമതീതി ആഹ- ‘വത്തമാനതായ ബ്യതിക്കമാ’തി. തദേവ ഫുടയതി ‘സമകാല’ന്തിആദിനാ. സമകാലന്തി ഏകക്ഖണേ. വത്തമാനസ്സ ക്രിയാതിപത്യസമ്ഭവാ തദവസിട്ഠാതീതാനാഗതേസ്വേയ്യാദീനമ്ഭാവോ (അഞ്ഞഥാ) നുപപത്തിയാതി വുത്തം വുത്തിയം ‘സാമത്ഥിയാതിആദി.

ലിങ്ഗേനാതി ഏത്ഥ പുബ്ബേ ദക്ഖിണേന ഗമനേ സതി സകടിസ്സാപരിയാ ഭവനദസ്സനം ദക്ഖിണേന ഗമനസ്സ സകടാപരിയാഭവനഹേതുത്തേ ലിങ്ഗം, ദക്ഖിണേന ഗമനസ്സാതിപത്തിയാ അഞ്ഞതോ ഗമനാദി ലിങ്ഗം. സകടാ കിരിയാഭവനാതിപത്തിയാ സകടേ ഗരുഭാരാരോപനാദി ലിങ്ഗം. പഠമവയേ അരഹത്തഭവനം തംഹേതുഭൂതഞ്ച പബ്ബജ്ജം പരേസം പഠമവയേ പബ്ബജ്ജാനിമിത്താരഹത്തപ്പത്തിലിങ്ഗേന വിഞ്ഞായ പബ്ബജ്ജായാതിപത്തി ഘരകമ്മബ്യാവടതാദിലിങ്ഗേന, അരഹത്തസ്സാതിപത്തി ച പബ്ബജ്ജാനിമിത്താഭാവേന [ഭാവവിരഹേന (പോത്ഥകേ)] ലിങ്ഗേനാവസീയതേതി ലിങ്ഗേന ഭൂത ക്രിയാതിപത്തി പന വേദിതബ്ബാ, യദി പനേവമഭിഞ്ഞാലാഭീ പയുഞ്ജതി തദാ പച്ചക്ഖഞാണേനേവ സബ്ബം വിഞ്ഞായ പയുഞ്ജതീതി വേദിതബ്ബം. ലിങ്ഗതോവസീയമാനായന്തി പന ബാഹുല്ലേന വുത്തം.

൮. ഹേതു

നിച്ചഭവനം ഹേതു (ത്യാദിനാ) ഹേതുഫലഭാവോയേവേത്ഥ, നാതി പത്തീതി ദീപേതി. സബ്ബപ്പച്ചയോദാഹരണവസേനാതി സബ്ബേസം ഏയ്യാദീനമ്പച്ചയാനം ഉദാഹരണവസേന. ഹേതുഫലാനം സബ്ഭാവതോതി വുത്തത്താ ഹേതുഫലാനി ദസ്സേതി ഹനനമിച്ചാദിനാ. ഏവം ഹേതുഫലസബ്ഭാവതോ സബ്ബകാലേ ച വിധാനതോ ഏത്ഥ വത്തമാനേപി പപ്പോതീതി ഭാവോ. സോ ച ഹേതുഹേതുമന്തഭാവോ ച.

൯. പഞ്ഹേ

പച്ഛിമം പച്ഛിമം പദന്തിആദീസു പഞ്ഹോതി പുരിമം പദം, സമ്പുച്ഛനാതി പച്ഛിമം പദന്തിആദിനാ ദട്ഠബ്ബം. സമേച്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം പുച്ഛനാ സമ്പുച്ഛനാ, യാചനം ദേഹീ ത്യാദിനാ യാചനമത്ഥം, ഇട്ഠസ്സാസമ്പത്തസ്സാത്ഥനമിട്ഠാസിംസനം. പത്തകാലവസേന ച വിസയഭേദേന ഭിന്നായ പീതി യോജേത്വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. പത്തകാലം ദസ്സേതി നിമിത്തഭൂതസ്സാതിആദിനാ. നിമിത്തഭൂതസ്സാതി തംതംകിച്ചസമ്പജ്ജനേ കാരണഭൂതസ്സ. വിധി നാമ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായിക നിമന്തണാമന്തണാജ്ഝേസനപേസനാനി. ഏത്ഥ ച അനുഞ്ഞാപത്തകാലേസു ച പഞ്ചമീ വിഹിതാ പരേഹി, ദിട്ഠധമ്മികാദീസു പഞ്ചസു സത്തമീ. ഇധ പന തേ ദ്വേപി വിധിവിസേസായേവാതി വിധിമ്ഹി അന്തോകരിത്വാ ഏയ്യാദിം വിധാതും യം വുത്തം വുത്തികാരേന, തദിദാനി വത്തുകാമോ ആഹ- ‘അനുഞ്ഞാപത്തകാലേസുപി’ച്ചാദി. വിധിപ്പതീതിമേവ പകാസേതി ‘ഏവം കരേയ്യാസീ’’തിച്ചാദിനാ. അനുജാനന്തോപി ദീപേന്തോപി കിരിയാസു ബ്യാപാരേതിയേവാതി ബ്യാപാരണമ്പതീതിതോതി യോജേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പേസനേപി കേസഞ്ചി ബ്യാകരണഞ്ഞൂനം സത്തമീവിധിച്ഛിതോതിവുത്തികാരേന യം വുത്തം, തം ദാനി വത്തുമാഹ- ‘പേസനേ പി’ച്ചാദി. സമൂലതന്തി കേസഞ്ചി സദ്ദികാനം സത്തമീവിധിവിധാനമൂലേന സമൂലതം. ‘‘അനുമതിപരികപ്പത്ഥേസു സത്തമീ’’തി (൩-൧-൧൧) കച്ചാനസുത്തം. കത്തുമിച്ഛതോ പരസ്സ അനുജാനനം അനുമതി, പരികപ്പനം സല്ലക്ഖണം നിരൂപനം പരികപ്പോ ഹേതുഫലകിരിയാ സമ്ഭവോ ച, തസ്മിം അനുമത്യത്ഥേ ച പരികപ്പത്ഥേ ച സത്തമീവിഭത്തി ഹോതീതി അത്ഥോ. അത്ഥഗ്ഗഹണേന വിധിനിമന്തണാമന്തണാജ്ഝേസന പത്ഥനാപത്തകാലേസു ച.

൧൦. തു അന്തു

ഉദാഹടാതി ഗച്ഛതു ഗച്ഛന്തുആദിനാ ഉദാഹടാ. ദദാതൂതി യാചനേ.

൧൧. സത്യ

അരഹത്ഥേ ചായമേവ പയോഗോ, തേന ഭവം ഖലു രജ്ജം കരേയ്യ ഭവം അരഹോതി യോജേത്വാ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൨. സമ്ഭാ

യോഗ്ഗതാജ്ഝവസാനന്തീമസ്സാത്ഥപദം, സത്തിസദ്ദഹനന്തി സാമത്ഥിയസ്സ സദ്ദഹനന്തി അത്ഥോ. പയോഗാനുസാരിതം ദീപേതീ സമ്ബന്ധോ. ഗമ്മമാനേതി സമ്ഭാവേമിച്ചാദിനാ ഭ്വാദിധാതൂഹി അവുച്ചമാനേപി ഗമ്യമാനേ. ഉദാഹടം ‘അപിപബ്ബതം സിരസാ ഭിന്ദേയ്യാ’തി. മഹാബലതായ ഹത്ഥിഹനനേ അലമത്ഥവിസയേ സമ്ഭാവനേ സത്യപി അലം സദ്ദോ-ത്രാലമത്ഥോ യുത്തോതി ന ഭവന്തേത്യാദയോ ഹനിസ്സതി. ധാതുനാതി ഏത്ഥ ധാതുഗ്ഗഹണേന ഭ്വാദയോ ഗയ്ഹന്തേ തത്ഥ ധാതുസദ്ദസ്സ രുള്ഹത്താ പുബ്ബാചരിയസഞ്ഞായ വാ. ഉദാഹടന്തി ഭുഞ്ജേയ്യ ഭവം ത്യാദിനാ.

൧൩. മായോ

സൂതി മാസൂതി ഏത്ഥ സുസദ്ദോ. ഏത്ഥ ഇമസ്മിം ഉദാഹരണേ. നിവത്തേതി മാസദ്ദോതി സേസോ. ആരദ്ധന്തി ഇമിനാ വത്തമാനം വനഗമനം ദസ്സേതി. അന്തോഭൂതണ്യത്ഥാതി ണിപ്പച്ചയാഭാവേപി അത്തനി അന്തോഭൂതണ്യത്ഥ ധാതുതോ. ഈആദീനം ആആദീനഞ്ച സകകാലോനാമ ഭൂതോ കാലോ. ധാതുസമ്ബന്ധോ വിസേസനവിസേസ്സഭാവോ, തേനാഹ- ‘ധാത്വത്ഥ സമ്ബന്ധേ വിസേസന വിസേസ്സഭാവലക്ഖണേ’തി. സബ്ബത്ഥാഖ്യാത വാച്ചോത്ഥോ വിസേസ്സോ സ്യാദ്യന്തവാച്ചോ വിസേസനം.

ഇട്ഠോതി പരേസമിട്ഠോ. ജാനനത്ഥവസേന ഗമനത്ഥത്താതി ‘‘ഗമനത്ഥാ കമ്മകാ’’തി (൫-൫൯) സുത്തേ ഗമനത്ഥസദ്ദേന ‘യേ ഗത്യത്ഥാ തേ ബുദ്ധ്യത്ഥാ’തി ജാനനത്ഥോപി ഗഹിതോതി ഏവം ഗഹിതജാനനത്ഥവസേന ഗമനത്ഥത്താതി അത്ഥോ. അഭിമതാനി പാണിനിയാനം. തഥാ സദ്ദസ്സത്ഥമാഹ- ‘അനന്തരേന ഗതത്ഥ’(ന്തി അന)ന്തരേ വുത്തേന കരണഭൂതേനാതി അത്ഥോ. അഭിമതോതി പാണിനിയാനമേവ ഇധാധിപ്പേതസമുച്ചയം വത്തുമാഹ- ‘സമുച്ചയോ’ഇച്ചാദി. അഥാത്ര കഥമനേകാസം കിരിയാനം ചീയ മാനതാ യാവതാ ഏകാവാടനകിരിയാജ്ഝയനകിരിയാ ചേത്യാസങ്കിയാഹ- ‘സാധനഭേദനേ’ച്ചാദി. മഠാദിസാധനാനമ്ഭേദേനാടന കിരിയായപി ഭേദോതി അത്ഥോ. തക്കിരിയാപ്പധാനസ്സാതി സാ ലവനകിരിയാ പധാനമസ്സ കത്തുനോ. യോ- യമഞ്ഞേപി നിയോജേന്തോ വിയ കിരിയം കരോതി സോ നാ-ഞ്ഞകിരിയാപധാനേ യുത്തോ, തക്കിരിയാപ്പധാനേയേവേതി.

൧൪. പുബ്ബ

മഹാവാക്യരൂപത്താ പകരണസ്സ തദപേക്ഖായ വാക്യേകദേസത്തം ‘‘വത്തമാനേ തിഅന്തി, ഭവിസ്സതി’’ച്ചാദീനം വാക്യാനന്തി ആഹ ‘വാക്യേകദേസേഹീ’തി. അതോയേവമാഹ-വാക്യാവയവോപരോ-ധുനാ കരീയതേ’തി. വിധിവാക്യത്തമസ്സ ദസ്സേത്വാ നിയമവാക്യത്തം ദാനി ദസ്സേതും ‘അഥവാ നിയമത്ഥമിദന്ത്യാദീന’ന്ത്യാഹ. നിയമസുത്തത്തമേവ ഫുടയതി ‘തേഹി’ച്ചാദിനാ. തേഹി തേഹി സുത്തേഹീതി ‘‘വത്തമാനേ തി അന്തി’’ച്ചാദീഹി തേഹി തേഹി സുത്തേഹി. ഇമിനാതി ‘‘പുബ്ബപരാ’’ദിനാ ഇമിനാ സുത്തേന. നനു തുമ്ഹാമ്ഹസേസേസൂതി ഏത്തകേ വുച്ചമാനേ ‘തുമ്ഹാമ്ഹസദ്ദവചനീയേസു തദഞ്ഞസദ്ദവചനീയേസു ച കാരകേസൂ’തി അയം വിസേസോ കുതോ ഗമ്യതേ യേനേവം വിവടംത്യാഹ- ‘കത്തുകമ്മേ’ച്ചാദി. കത്താദീസു വിധാനഞ്ച വക്ഖതി.

കത്തുകമ്മാനമേവാതി ഇമിനാ ഭാവം ബ്യവച്ഛിന്ദതി. തഥാ ച വക്ഖതി- ‘തുമ്ഹാമ്ഹസദ്ദവചനീയത്താഭാവാ’തി. അസത്വഭൂതായേച്ചാദികമേകവചന സമ്ഭവേ കാരണം, തുമ്ഹാമ്ഹേച്ചാദികന്തു പഠമപുരിസസമ്ഭവേ. തുമ്ഹാമ്ഹസേസേസു ഹോന്താ മജ്ഝിമുത്തമപഠമാ കഥം ഭാവാദീസു വിഞ്ഞായന്തി കഥഞ്ച തുമ്ഹാമ്ഹാദിസദ്ദവചനീയസ്സ കാരകത്ഥസ്സാഖ്യാതേന തത്ഥ വിഹിതേന സഞ്ഞാവിഭത്താ തുമ്ഹാമ്ഹാദിസദ്ദപ്പയോഗാഭാവോച്ചാസങ്കിയ യം വുത്തം വുത്തിയം തംദാനി വിവരന്തേന ‘യദി ഭാവാദീസു മാനാദയോ ന വിധീയന്തേ തദാമാനാദീസു പരേസു ഭാവാദീസു ക്യലാദീനം വിധാനമേവ നോപപജ്ജതീ’തി ഇമിനാ സാമത്ഥിയേന തുമ്ഹാദീസു കാരകേസു മജ്ഝിമാദീനം ഭാവോ വിഞ്ഞായതി തേനേവ തുമ്ഹാദികാരകത്ഥസ്സ തത്ഥ വിഹിതേനാഖ്യാതേന സഞ്ഞാപിതത്താ തുമ്ഹാദിസദ്ദപ്പയോഗോ നാമ ന ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘തുമ്ഹാദിസ്വി’ച്ചാദികമാരദ്ധം. യജ്ജേവം തുമ്ഹാദിസദ്ദപ്പയോഗോയേവ ന സിയാ ച്ചാഹ- ‘യജ്ജേവ മിച്ചാദി. പരിഹാരമാഹ- ‘സസദ്ദേനാ’തി. തുമ്ഹാദിസദ്ദേന. ബ്രാഹ്മണാഇച്ചനേനാഭിഹിതമേവ ബഹുത്തം ബഹവോതി വചനേനാനുജ്ജതേ. വചനാഭാവേ കഥം തുല്യാധികരണത്തംത്യാഹ- ‘അനുജ്ജമാനസ്സി’ച്ചാദി. അനുജ്ജമാനസ്സാതിഅനുവദിതബ്ബസ്സ ഗച്ഛതിച്ചാദിനാ നിദ്ദിട്ഠസ്സ കത്തുനോ.

അനുവാദേനാതി (തുമ്ഹാദി) അനുവാദേന. ‘‘നാമമ്ഹി പയുജ്ജമാനേപി തുല്യാധികരണേ പഠമോ’’തി (൩-൧-൫) കച്ചാനവചനം, തേനാഹ- ‘തേനേവി’ച്ചാദി. അസമാനാധികരണത്താ ഹി ‘തയാപച്ചതേ’ച്ചാദോ ന ഭവതി. തഥാഹി തയേച്ചേതം കത്തുവാചീ പച്ചതേച്ചേതം കമ്മവാചീ കമ്മേ ആഖ്യാതപ്പച്ചയ വിധാനതോ.

‘ഏഹി മഞ്ഞേ രഥേന ഗമിസ്സസീ’തി പാണിനിയാതിമതനിപ്ഫാദനക്കമോ (നിരസ്സ) തേ ‘പരിഹാസേ’ച്ചാദിനാ. മഞ്ഞതിസ്സ പയോഗേതി ഉപപദവസേന മനധാതുസ്സ പയോഗേ. ധാതുമ്ഹാതി ഗമിആദിതോ. ഉത്തമ പുരിസേകവചനേ പത്തേതി ഗമിസ്സാമീതി പത്തേ. മജ്ഝിമോഭിമതോതി ഗമിസ്സസീത്യഭിമതോ. മജ്ഝിമേ പത്തേതി മഞ്ഞസേതി പത്തേ, ഉത്തമേകവചന മിട്ഠന്തി മഞ്ഞേതിട്ഠം. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘മഞ്ഞസേ ത്വം രഥേന ഗമിസ്സാമീതി വത്തബ്ബേ മഞ്ഞേ ത്വം രഥേന ഗമിസ്സസീതി ഭവതീതി (വുത്ത’’ന്തി). ഏഹി മഞ്ഞേച്ചാദി ന കിഞ്ചി വുത്തം വുത്തിയം. യഥാസവിസയേവമജ്ഝിമുത്തമാ സമ്പജ്ജന്തി, തഥാസമ്ബന്ധമുപദസ്സയമാഹ- ‘ഏവമേത്ഥാഭിസമ്ബന്ധോ’ച്ചാദി. പരാഭിമതം സമ്ബന്ധം കുരുമാനോ ആഹ- ‘നത്വേവ’മിച്ചാദി. അഥോച്ചതേച്ചാദിനാ പരാധിപ്പായമാഹ- ‘യദേ’ച്ചാദി.

യദേവമഭിസമ്ബന്ധോതി ‘മഞ്ഞസേ ത്വം രഥേന ഗച്ഛാമീ’തി യദാ ഏവമഭിസമ്ബന്ധോ കരീയതീത്യത്ഥോ. സോ ചേവമനുഗതോതി ‘മഞ്ഞേ അഹം ത്വം രഥേന ഗച്ഛസി’ച്ചേവം സോ ച പയോഗോ അനുഗതോത്യത്ഥോ. പകാരന്തരകപ്പനായാതി ‘മഞ്ഞസേ ത്വം രഥേന ഗച്ഛാമീ’തി അന്തരകപ്പനായ.

൧൫. ആഈ

തേനചാതി സമാസിതത്തേന ച,സ്സത്യാദീനമഗ്ഗഹണന്തി യദി തേസം ഗഹണം സിയാ ആഈസ്സാദീസൂതി ന സമാസേന വദേയ്യ.

൧൭. ഭൂസ്സ

കതാകതപ്പസങ്ഗീയോ വിധി സോ നിച്ചോ-നിച്ചാ ബലവാതി പഠമം വുക ഭവതീതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘കതാകതപ്പസങ്ഗിത്താ’ച്ചാദി.

൧൮. പുബ്ബ

അആദ്യപേക്ഖേതി അആദീസൂതി അനുവത്തഅആദ്യപേക്ഖേ.

൨൩. കര

നനു ച ‘സോസ്സാ’തി കസ്മാ വുത്തം ‘‘ക്വചി വികരണാന ‘‘മിച്ചേവ (൫-൧൬൧) ലോപോ സിയാതി ‘കരസ്സ കു’ന്തി വത്തബ്ബന്തി ചോദനമനസി നിധായാഹ- ‘ക്വചി വികരണാനം ത്യാദി. അഞ്ഞത്രപയോഗാനുസരണാ പയോഗാനുസരണം വിനാ ഓലോപോ വിഞ്ഞാതും ന സക്കാതി സമ്ബന്ധോ.

൨൫. ഹാസ്സ

കാരിയം ആഹങ്സങ്ഖാതമസ്സ അത്ഥീതി കാരിയീ, തേന അപരോ കാരിയീ ഹഞ്ഞതി ഹിംസീയതീതി അത്ഥോ.

സഹോസ്സേഹീതി കരസ്സ ഓകാരേന സ്സേന ച സഹ ഹാസ്സ സ്സേന സഹാതി അത്ഥോ. അഥ കഥം ഓസ്സേഹി സഹേവ വുത്താ ദേസോതിവിഞ്ഞായതീച്ചാസങ്കിയാഹ- ‘സഹവചനസാമത്ഥിയാ’തി. സഹ സദ്ദസ്സ സഹത്ഥ(സ്സ ച) സോസ്സ സ്സേനാതി കഥനസാമത്ഥിയാതി അത്ഥോ. അധിപ്പായം വിവരതി ‘ഏവം മഞ്ഞതേ’ച്ചാദിനാ. ഏവം മഞ്ഞതേ- ഓസ്സാന മനാദേസിത്തേ ഇച്ചാദിനാ പാഠേന ഭവിതബ്ബമിവ ലക്ഖീയതേ… തേനേവ പാഠേനസഹവചനസാമത്ഥിയസ്സ പതീതിസബ്ഭാവതോ. ന തു ‘ഏവംമഞ്ഞതേഓസ്സാനമന്താദേസത്തേ ഹാസ്സചാതി വചനമനത്ഥകം സിയാ ഹാ തോ ചേത്വേവ വദേത്യ ഓസ്സാനമനാദേസിത്തേ’ച്ചാദിനാ പാഠേന… ഓസ്സാനമന്താദേസപ്പസങ്ഗസ്സേവാഭാവതോ. നഹേത്ഥാദേസാദേസി സമ്ബന്ധഛട്ഠീ അത്ഥി… സോസ്സാതി വിസേസനഛട്ഠിയാപ്പധാനായ സ്സേനാതി സഹത്ഥേ തതിയായ ച നിദ്ദിട്ഠത്താ. ഉഭയത്ഥാതി സ്സത്യാദീസുസ്സാദീസു ച.

൨൮. ആഈ

പുബ്ബസരലോപോതി വികരണലോപോ ആകാരാദേസേ ച ദ്വീസു വാരേസു പുബ്ബസരലോപോ.

൨൯. ഗമി

അഗാതി ഈമ്ഹി ലലോപോ, ആകാരാദേസേ ച പുബ്ബസരലോപോ.

൩൦. ഡംസ

അഗഞ്ഛാ അഗച്ഛീതി നിഗ്ഗഹീതാഗമേന.

൩൨. ണാനാ

ഉജ്ഝിതാനുബന്ധാനന്തി പരിച്ചത്താനുബന്ധാനം.

൩൩. ആഈ ഊ

സുത്തേ ആതി ഇമിനാ ഉഭയത്ഥ പഠമപുരിസേകവചനം ഗഹിതന്തി ആഹ- ‘ആ’തിആദി.

൩൪. കുസ

അഭിരൂഹീതി ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’തി (൧-൩൩) ദീഘോ.

൩൫. ആ ഈ സ്സ

പരോക്ഖാപരനാമധേയ്യാനന്തി പരോക്ഖാതിഅഞ്ഞനാമാനം.

൩൮. ഏയ്യാ

തേഹേവാതി ഹേട്ഠാ വുത്തസുത്തദ്വയേഹേവ, സഹചരിതഞായേനാതി ‘‘ഭൂതേ ഈ ഉം’’ഇച്ചാദോ (൬-൪) പരച്ഛക്കേ പഠമ പുരിസേകവചനആകാരേന ‘‘അനജ്ജതനേ ആഞു’’ഇച്ചാദോ (൬-൫) പുബ്ബച്ഛക്കേ പഠമപുരിസേകവചന ആകാരേന ച സഹചരിതാകാരാനമേവ പച്ചാസത്തിയാ സഹചരിതാ പത്തിവസേന പവത്തഞായേന ഗഹണന്തി അത്ഥോ. ഗഹിതത്താ ത്വാദി സമ്ബന്ധീ ഗയ്ഹതേതി സമ്ബന്ധോ. നിസ്സയകരണം നാമ ബ്യത്തിവസേനേവ, ന സാമഞ്ഞവസേനാതി ആഹ ‘ഏതേനാ’തിആദി.

൪൦. ഏഓ

അന്തസരാദിലോപോ ‘‘രാനുബന്ധേന്തസരാദിസ്സാ’’തി (൪-൧൩൨).

൪൨. ഓസ്സ

ആദേസാനന്തി അആദീനമാദേസാനം.

൪൬. ഇംസ്സ

പുബ്ബസ്മിന്തി അകാസിന്തി ഏത്ഥ.

൫൨. തസ്സ

ക്രിയത്ഥവിഹിതാനമ്പി ധാതുവിഹിതാനമ്പി അഞ്ഞേസം തബ്ബാദീനം പച്ചയാനം ന ഗഹണന്തി സമ്ബന്ധോ.

൫൪. മിമാ

അമ്ഹീതിആദീനി വത്തമാനേ ത്വാദീസു വാ മിമാനമുദാഹരണാനി.

൫൭. ഹിമി

മുയ്ഹാമി മുഹ=വേചിത്തേ ‘‘ദിവാദീഹി യക’’ (൫-൨൧).

൬൧. ഞാസ്സ

ജാനാതി ‘‘ഞാസ്സ നേ ജാ’’ (൫-൧൨൦)

൬൭. ഹനാ

ഛ ച ഖാ ച ഛ ഖാ.

൭൦. കയി

ഇമിനാ കതാ കയിരാതി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം.

൭൧. ടാ

ഏയ്യുമാദീനം ഏയ്യസ്സാതി വുത്തത്താ ഉപാദിവജ്ജിതസ്സാതി വിഞ്ഞായതി.

൭൪. ഗുരു

ഓകാരോ ഗുരുതി സംയോഗപുബ്ബത്താ വുത്തം.

൭൬. ഓവി

വികരണസദ്ദസ്സ അഞ്ഞഥാപി ബ്യവച്ഛേദകത്തസമ്ഭവേ ഇധാധിപ്പേതം ബ്യവച്ഛേദകത്തമ്പടിപാദേതുമാഹ- ‘യദിപി’ച്ചാദി.

൭൮. ഏയ്യാ

അഞ്ഞത്രാപീതി ഭവേയ്യാമുഭവേയ്യാമഇച്ചത്രാപി.

ഇതി മോഗ്ഗല്ലാനപഞ്ചികാടീകായം സാരത്ഥവിലാസിനിയം

ഛട്ഠകണ്ഡവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ച സബ്ബഥാ സാരത്ഥവിലാസിനീ ടീകേതി.

നിഗമ

൧. സബ്ബദാ സുഭദായിത്താ, സത്താനന്തനിസേവിതേ;

പസത്ഥേ-ന്വത്ഥസഞ്ഞായ, പഞ്ഞാതേ സുഭസഞ്ഞിതേ.

൨. ചാഗവിക്കമപഞ്ഞാനുദ്ദയാദിഗുണസാലിനാ;

സുഭസേനാധിനാഥേന, കാരിതേ വസതാ സതാ.

൩. പടിസല്ലാനസാരുപ്പേ, വിഹാരേ സാധുഗോചരേ;

മനോനുകൂലേ യോഗീനം, വരേ വിക്കമസുന്ദരേ.

൪. ഥേരേന രചിതാ സായം, സാസനുജ്ജോതനത്ഥിനാ;

ടീകാ ഗുരുപദമ്ഭോജ, രജോമത്ഥകസേവിനാ.

൫. ബഹുസ്സുതാനം വിഞ്ഞൂനം, പരമത്ഥാവഗാഹിനം.

പവത്തതു ചിരം ചേതോ, രഞ്ജയന്തീ നിരന്തരം.

൬. യേസം ന സഞ്ചിതാ പഞ്ഞാ, നേകസത്തന്തരോചിതാ;

സമ്മോഹബ്ഭഹതാവേതേ, നാവബുജ്ഝന്തി കിഞ്ചിപി.

൭. കിന്തേഹി പാദസുസ്സൂസാ, യേസം നത്ഥി ഗുരൂനിഹ;

യേ തപ്പാദരജോകിണ്ണാ, തേവ സാധൂവിവേകിനോ.

൮. പുഞ്ഞേന സത്ഥരചനാജനിതേന തേന,

സമ്ബുദ്ധസാസനവരോദയകാരണേന;

ലോകാമിസേസുപി കിലേസമലാ അലഗ്ഗോ,

സമ്ബുദ്ധസാസനവരോദയമാചരേയ്യം.

൯. യേ-നന്തതന്തരതനാകരമന്ഥനേന,

മന്ഥാച ലോല്ലസിതഞാണവരേന ലദ്ധാ;

സാരാമഥാതി സുഖിതാ സുഖയന്തി ചഞ്ഞേ,

തേമേ ജയന്തി ഗുരവാ ഗുരവോ ഗുണേഹി.

൧൦. ടീകായോ വിനസാദിനം വിരചയീ യോ കണ്ഠഭൂസാപരോ,

വിഞ്ഞൂനം ജിനസാസനാമലമതീസോ-കാസി ചാനാകുലം;

സന്തോസക്കമനോമനോമകമനോ സബ്ഭാവനീയോ മഹാ,

സാമീ മേ ഗുരുപുങ്ഗവോ വിജയതേ സാരീസുതോ-യം ഭുവി.

൧൧. രാജാ വിക്കമബാഹു ബാഹിതരിപൂ താത്വസ്സ [ഭാതാസ്സ] ലോകിസ്സരോ,

സമ്മിത്താനിഹനോ തിസീഹളപതീ യോയം മഹാവിക്കമോ;

നിബ്ഭീതോ [തിസൂരോ] വിജയാദിബാഹു വിജയീ സോ ആസി ലങ്കിസ്സരോ,

തം നിസ്സായ ഫലം ചിരായ ഫലതഞ്ചേതം സതം സന്തതം.

സിദ്ധി രത്ഥു

൧. അഗ്ഗമ്മോതിവംസേന, അഭയാരാമസാമിനാ;

പഞ്ചികാവണ്ണനാഭൂതാ, സാ സാരത്ഥവിലാസിനീ.

൨. മ്രമ്മക്ഖരമാരോപേത്വാ, വിസോധേത്വാ യഥാബലം;

സകിയബ്യവഹാരേന, തിഥീവസു കരിന്ദുനാ.

൩. യുത്തേ വസ്സേ ലങ്കാദീപാ, സരട്ഠമാഹതാ പുന;

ഭാസ്സപ്പദീപകാതന്ത, കാസികാപഞ്ചികാദിഹി.

൪. സംസന്ദിത്വാ വിചാരേത്വാ, വാചേത്വാച പുനപ്പുനം;

ഊനാധികാദി ദോസാനി, അപനേത്വാ സിനേസിനേ.

൫. സുദ്ധട്ഠകേ ച വസ്സേസാ, പാപിതാ പകതിട്ഠിതിം;

സുദ്ധാസുദ്ധംവ ദസ്സേന്തീ, സോധേതു പാഠസുദ്ധിയാ.