൩. തതിയകണ്ഡവണ്ണനാ

൧. സ്യാദി

യസ്സാതികമാവട്ഠിതസ്സയോആദിഅക്ഖരസമുദായസ്സ, കിന്തന്തി ആഹ- ‘ഇദ’മിച്ചാദി, ഇദന്തി യഥാവുത്തം സ്യാദിസമുദായരൂപം, അവയവേന വിഗ്ഗഹോ സമുദായോ സമാസത്ഥോ, സമുദായേ പവത്താ സദ്ദാ അവയവേസുപി വത്തന്തീതി സ്യാദിസദ്ദോ സിആദികേ അവയവേപി വത്തതേ, വിധിഗ്ഗഹണഞായേനാതി ‘‘പച്ചയഗ്ഗഹണേ യസ്മാ സ വിഹിതോ തദാദിനോ തദന്തസ്സ ച ഗഹണ’’ന്തി ഞായേന. സ്യാദി അന്തേ യസ്സ തം സ്യാദ്യന്തം. നനു ച ‘‘സ്യാദിസ്യാദിനേകത്ഥ’’ന്തി സാമഞ്ഞേന വുച്ചമാനേ യംകിഞ്ചി സ്യാദ്യന്തം യേനകേനചി സ്യാദ്യന്തേന സഹേകത്ഥീഭാവമരഹതി, തഥാഹി യഥാ ഗാമഗതോതിആദോ, തഥാ പസ്സ ദേവദത്തേ ഗാമം, ഗതോ യഞ്ഞദത്തോ ഗുരുകുലന്തി ആദോപി സമാസോ ത്യാസങ്കിയാഹ-‘സാമഞ്ഞേന വുത്തേപി’ച്ചാദി, യസ്സ സ്യാദ്യന്തസ്സയേന സ്യാദ്യന്തേന സമ്ബന്ധോ, തേന സ്യാദ്യന്തേന സഹതം സ്യാദ്യന്തമേകത്ഥമ്ഭവതീതി സമ്ബന്ധതോ വിഞ്ഞായതി അവസീയതീതി യസ്സാത്യാദിസ്വത്ഥോ, തഥാ ച ഗാമഗതോത്യത്രത്ഥീമേസ-മഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖാലക്ഖണോ സമ്ബന്ധോത്യേകത്ഥീഭാവോ, തതോയേവേത്ഥാഹു-

നിയതം സാധനം സാധ്യേ, ക്രിയാ നിയതസാധനാ;

സന്നിധാനേന മേതേസം [ചേഥിസ്സാ (പോത്ഥകേ)], നിയമോ-യമ്പകാസതീതി.

അയമേത്ഥ അത്ഥോ ‘‘യതോ ഗാമമിച്ചേതം സാധനം സാധ്യം കിരിയം തംബ്യപദേസജാനനയോഗ്യമപേക്ഖതേ ഗതോതി, അതോ സാധനം കാര കം സാധ്യേ കിരിയായ നിയതം, യതോ ച കിരിയാ സയം സാധനമപേക്ഖതേ കിം ഗതോതി, അതോ കിരിയാപി നിയതം സാധനമേതിസ്സാതി നിയതസാധനാ ഹോതി അയം യഥാവുത്തോ നിയമോ അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖാവസേന വത്തമാനോ ഏതേസം സാധ്യസാധനാനം സന്നിധാന മത്തേന അഞ്ഞമഞ്ഞതോ പകാസതീ’’തി. പസ്സ ദേവദത്ത ഗാമം, ഗതോ യഞ്ഞദത്തോ ഗുരുകുലംത്യത്ര തു ഗാമന്തി സാധനം പസ്സേതി സാധ്യമപേക്ഖതേ, ഗതോതി ഗമനകിരിയാ തു ഗുരുകുലമപേക്ഖതേ, തതോ ച ഗാമഗതാനം വാക്യന്തരാവയവാനം നത്ഥേവാപേക്ഖാതി ന ഭവതി സമാസോ, സബ്ബത്ഥേവമൂഹനീയം, സമ്ബന്ധോ ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖാലക്ഖണോ സമ്ബന്ധ്യന്തരതോ-നവട്ഠിതം നിവത്തേത്വാ വിസേസേ നിവേസേതി, തഥാച വുത്തം–

തസ്സ ത്വാകങ്ഖതോ ഭേദേ, യാ പരിപ്ലവമാനതാ;

വിസേസേ തം നിവേസേന്തോ, സമ്ബന്ധോവാവഛിന്ദതീതി.

ഭേദേ വിസേസേ ഗാമന്തേതം സാമഞ്ഞം വിസേസാപേക്ഖം ‘ഗാമമാസീസതി, ജഹാതി, ഗതോ’തി, തഥാ ‘ഗതോ ഗാമം, വനം, ഗുരുകുല’ന്തി വേവമാകങ്ഖതോ-ഭിലസതോ തസ്സ തു പധാനപദസ്സുപസജ്ജനപദസ്സ ച യാ പരിപ്ലവമാനതാ അനവട്ഠിതതാ തം വിസേസേ വിസിട്ഠേ സമ്ബന്ധിനി നിവേസേന്തോ പതിട്ഠപേന്തോ സമ്ബന്ധോവാനേകപ്പകാരോ ക്വചി സാധ്യസാധനഭാവലക്ഖണോ ക്വചി പകതിവികാരഭാവസഭാവോ ക്വചി സസ്സാമി സമ്ബന്ധരൂപോ അവഛിന്ദതി സമ്ബന്ധ്യന്തരതോ നിവത്തേതീതി അത്ഥോ, യതോ-യമപേക്ഖാ വാക്യകാലേയേവ നിരൂപ്യതേ, തതോ യത്ഥാത്ഥി പദാനമപേക്ഖാ, തത്ഥ സമാസാവഗമോ, യത്ര തു നത്ഥി, തത്ര ന ഭവതീത്യനുപദിട്ഠോ വിസയവിഭാഗോ ഞായതേതി ഭാവോ, ബാലേ അബുധേതു നിസ്സായ വിചിത്തോ സമാസവിധാനലോപാദിനാനേകപ്പകാരോ പടിപത്തിയാ സാധുസദ്ദപരിജാനനത്ഥമുപായോ സമ്ഭവതി, പരമത്ഥതോ തു സദ്ദന്തരത്താ അച്ചന്തം [അഞ്ഞത്തം] വാക്യസമാസാനം ഭേദോ, ന ഹി വാക്യേ ദിട്ഠപദാനി സമാസേ സന്തി, തഥാ ച വുത്തം–

ബാലേ നിസ്സായുപായോ-യം, വിചിത്തോ പടിപത്തിയാ;

ഭേദോ വാക്യസമാസാനം, ച്ചന്തം [ഞ്ഞത്തം (പോത്ഥകേ)] സദ്ദന്തരം യതോതി.

അതോയേവാതി യതോ സാമഞ്ഞേന വുത്തേപിയസ്സയേന സമ്ബന്ധോതേന സഹ തദേകത്ഥമ്ഭവതീതി സമ്ബന്ധതോ വിഞ്ഞായതീതി നാനിട്ഠം കിഞ്ചിപീഹ ഹോതി, അതോയേവ ഹേതുതോതി അത്ഥോ. ബ്യപേക്ഖാ സാമത്ഥിയപരിഗ്ഗഹായേതി പദാനമഞ്ഞോഞ്ഞാകങ്ഖാ ബ്യപേക്ഖാ, സാവ സാ മത്ഥിയം, തസ്സ പരിഗ്ഗഹായ. സമത്ഥവചനം ന കതന്തി പാണിനിയേഹി വിയ ‘‘സമത്ഥോ പദവിധീ’’തി (പാ, ൨-൧-൧) സമത്ഥവചനം ന കതം. സമത്ഥോ പദ വിധീതി പരിഭാസായമയമത്ഥോ ‘‘വിധീയതേ [വിധീയതീതി (പോത്ഥകേ)] വിധി, പദാനം വിധി പദവിധിസമാസാദി, യോകോചീഹ സത്ഥേ പദവിധി,സോ സമത്ഥോ വിഗ്ഗഹ വാക്യത്ഥാഭിധാനേ (സത്തി) വേദിതബ്ബോ’’തി, താദിസപരിഭാസായ ബ്യാപാരതോ തേസം ‘പസ്സ ദേവദത്ത ഗാമം, ഗതോ യഞ്ഞദത്തോ ഗുരുകുലം’ ത്യാദോ നാനിട്ഠപ്പത്തി, സാമത്ഥിയഞ്ചേത്ഥ ദ്വിധാത്യുപഗമ്യതേ വാക്യേ ബ്യപേക്ഖാവുത്തിയമേകത്ഥീഭാവോ ചേതി [വുത്തിയമേകത്ഥീഭാവോ വാക്യേ ബ്യപേക്ഖാചേതി (പോത്ഥകേ)]. തത്ഥ പഠമസ്സ പരിഗ്ഗഹം വചനമന്തരേന പടിപാദിയ ദുതിയസ്സ പരിഗ്ഗഹമിദാനി വചനേന പടിപാദയമാഹ- ‘ഏകത്ഥീ ഭാവോ’ച്ചാദി, ഏകത്ഥീഭാവോ ഭിന്നത്ഥാനം സാധാരണത്ഥതാവസേന പവത്തിവിസേസോ, വാക്യേ ഹി സാധാരണത്ഥതാ നത്ഥി ഭിന്നത്ഥത്താ, അതോയേവേത്ഥ ഭേദനിബന്ധനാ ഛട്ഠ്യുപജായതേ ‘രഞ്ഞോ പുരിസോ’തി, വുത്തിയന്തൂഭയപദബ്യവച്ഛിന്നത്ഥാഭിധാനതോ സാധാരണത്ഥതാ ഭവതി, ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘സമാസേ വിസേസനം വിസേസ്സമനുപവീസതി ഏകീഭവതി വിസേസനം, വാക്യേ തു വിസേസനം വിസേസ്സതോ വിസുംയേവാ വതിട്ഠതേ’’തി. ദ്വന്ദസമാസസ്സ തു പദാനം വിസേസനവിസേസ്സാഭാവേപി സകലപദത്ഥപ്പധാനത്താ ‘രഞ്ഞോ ഗോ ച അസ്സോ ച പുരിസോ ചാ’തി വാക്യതോ ‘രഞ്ഞോ ഗവാസ്സ പുരിസാ’തി സമാസസ്സ വിസേസോ ഏകത്ഥീ ഭാവലക്ഖണോ ഭവത്യേവ, തഥാഹി തത്ഥ വാക്യേ ഭിന്നത്ഥനിബന്ധന സമുച്ചയപടിപാദനായ ചസദ്ദോ പയുജ്ജതേ, സമാസേ തു നപ്പയുജ്ജതേ, ഏകത്ഥ വചനേനേവാതി ‘‘സ്യാദിസ്യാദിനേകത്ഥ’’ ത്യേകത്ഥവചനേനേവ, ഏകത്തീഭാവോയേവ ഭവതീതി സേസോ, ഏവകാരോ ന വാക്യേ തഥാഹി ദീപേതി. വാക്യേ കഥന്തി ആഹ- വാക്യേ’തിആദി.

വാക്യേതി വിഗ്ഗഹവാക്യേ, വിസേസേന ഗയ്ഹതി ഞായത്യനേനേതി വിഗ്ഗ- ഹോ, സോ ച തം വാക്യം ചേതി വിഗ്ഗഹവാക്യം, വിസേസേന വാ ഗഹണം വിഗ്ഗഹോ, തദത്ഥം വാക്യം വിഗ്ഗഹവാക്യം, തസ്മിം, കായം ബ്യാപേക്ഖാതി ആഹ-‘ഭേദാദിലക്ഖണാ’തി, ആദിസദ്ദേന സംസഗ്ഗ ഭേദ സംസഗ്ഗാനഞ്ച ഗഹണം.

തത്ഥ സാന്തരേഹി സാമ്യന്തരേഹി ച ബ്യാവുത്തി ഛേദോ, സംവിസേസ സാമിവിസേസാനം സമ്ബന്ധോ സംസഗ്ഗോ, തദാഹ- ‘തഥാഹി’ച്ചാദിനാ, ഭേദകോ ബ്യാവത്തകോ, അത്ഥഗഹിതോതി കാരണവസേന ഭേദവാദിനാ ഗഹിതോ, യദേച്ചാദിനാ സംസഗ്ഗവാദിനോ-ധിപ്പായമാഹ യദാ തൂഭയമ്പിച്ചാദിനാ ഉഭയവാദിനോ, അഭിമതോതി ‘‘പാക്കഡാരാസമാസോ’’ച്ചനേന (൨-൧-൩) പാണിനിനാ ഇച്ഛിതോ. പാക്കഡാരാതി ‘‘കഡാരാ കമ്മധാരയേ’’ച്ചനേന (൨-൨-൩൮) കഡാരാസംസദ്ദനാ പഗേവാതി അത്ഥോ.

‘പുഥ ഭിന്നോ അത്ഥോ യേസം പദാനം താനി പുഥഗത്ഥാനി, വാക്യേ ഹി രഞ്ഞോ പുരിസോ തേത്ഥ രാജസദ്ദോ രാജത്ഥമേവ വദതി, പുരിസസദ്ദോ പുരിസത്ഥമേവ, വുത്തിയന്തു രാജപുരിസോതേത്ഥ രാജസദ്ദോപി പുരിസത്ഥമേവ വദതീതി ദ്വിന്നമേകത്ഥീഭാവോ ഭവതി, അഞ്ഞോയേവാവയവത്ഥാന്വിതോ സമുദായത്ഥോ പാതുഭവതീതി തദപേക്ഖായ ചേകത്ഥീഭാവോ വുച്ചതേ, ജഹമാനസകത്ഥവുത്തിമഭ്യുപഗമ്മ വുത്തം- ‘വിസേസനസ്സ സകത്ഥ പരിച്ചാഗേനേ’ച്ചാദി, അതോയേവ പരോ ചോദേസ്സതി ‘നനു ചേ’ച്ചാദിനാ. ഏകത്ഥീഭവനം സമസനന്തി ഇമിനാ ഏകത്ഥന്തി സമാസോതി നാത്ഥന്തരന്തി ദീപേതി.

ജഹമാനാനി പദാനി സകത്ഥം യസ്സം (സാ) തഥാ വുത്താ, നാച്ചന്തായ ജയാതീതി ഏവമ്മഞ്ഞതേ ‘‘പരിച്ചാഗമത്തമഭിസന്ധായ ജഹമാനസകത്ഥംത്യുച്ചതേ, ന തു സബ്ബഥാ പരിച്ചാഗോപരോപകാരായ തസ്സോപാദാനതോ, സബ്ബഥാ ച സകത്ഥപരിച്ചാഗേ പരോപകാരാസമ്പാദനതോ-നുപാദാനമേവ പയോജനാഭാവാ തസ്സ സിയാ’’തി, ഥപതി വഡ്ഢതീ. അത്ഥന്തി രാജസദ്ദവാച്ചം. അച്ചന്തപരിച്ചാഗേപി ന ദോസോ… വാക്യേ ദിട്ഠസ്സുപസജ്ജനസ്സ വുത്തിയം സോയേവായന്ത്യന്വയാവസായതോ തദത്ഥാവ ഗതിയാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ- ‘അഥ വേ’ച്ചാദി.

സോയേവായന്ത്യജ്ഝവസായോ-ന്വയോ, സോയേവായം രാജസദ്ദോ യോ വാക്യതാലേ ദിട്ഠോതി വോഹാരീനമേകത്താവസായേനാസത്യപി (രാജസദ്ദസ്സ)ത്ഥേ പുരിസസ്സ വിസേസനമ്ഭവിസ്സതീതി ഭാവോ, ഏത്ഥേവ ദിട്ഠന്തമാഹ- ‘യഥേ’ച്ചാദി.

൨. അസം

അബ്യയന്തി യദഞ്ഞേസം പസിദ്ധന്തി ലിങ്ഗവചനഭേദേപി ബ്യയരഹിതത്താ ഉപസഗ്ഗനിപാതാനം പരേഹി അബ്യയസഞ്ഞാകരണതോ അബ്യയന്തി പരേസം പസിദ്ധം, തേസന്ത്വയം സമാസോ അബ്യയത്ഥപുബ്ബങ്ഗമത്താ അനബ്യയം അബ്യയമ്ഭവതീതി അബ്യയീഭാവോ പസിദ്ധോ, അസങ്ഖ്യസ്സ സുതത്താ തസ്സേവ വിഭത്യത്ഥാദയോ വിസയഭാവേന വിസേസനാനീതി വിഞ്ഞായന്തീത്യാഹ- ‘അസങ്ഖ്യേ’ച്ചാദി, ഇമിനാ നേമേസമാസത്ഥാതി ദീപേതി.

താവസദ്ദസ്സ കമവുത്തിയം യോ-ത്ഥോ സമ്പജ്ജതേ തമാഹ- ‘വിഭത്യ’ച്ചാദി, വിഭത്യത്ഥേ ഉദാഹരിത്വാതി വിഭത്യത്ഥവിസയേ വത്തമാനസ്സാസങ്ഖ്യസ്സ ഇത്ഥിസദ്ദേന സമാസമധിത്ഥീതി ഉവാഹരിത്വാ, നിച്ചയമാസാന മവിഗ്ഗഹോ, അസകപദവിഗ്ഗഹോ വാ യുത്തോ, അഞ്ഞഥാ അനിച്ചതാപത്തീത്യാഹ- ‘നിച്ചസമാസത്താ’ഇച്ചാദി.

അസകപദേന അനത്തനിയപദേന അഞ്ഞപദേന വിഗ്ഗഹോ അസകപദവിഗ്ഗഹോ, തേന, ഏത്ഥ ഹി യഥാ കുമ്ഭസ്സ സമീപംത്യഞ്ഞപദവാക്യേ സമീപ സദ്ദേനുപസദ്ദവചനീയസ്സ വുത്തത്താ ഉപസദ്ദോ നപ്പയുജ്ജതേ, യഥാ ഇത്ഥീ സൂതി ഏത്ഥാധിസദ്ദവചനീയസ്സാ (ധാ)രത്ഥസ്സ സത്തമിയാ വുത്തത്താ നാധിസദ്ദോതി ‘ഇത്ഥീസൂ’തി അഞ്ഞപദവാക്യം വുത്തം, കഥാപവത്താതി ത്വാധേയ്യോ പദസ്സനം, ഏവം സബ്ബത്ഥോന്നേയം, അസകപദവിഗ്ഗഹേനാത്ഥോവ വുത്തോ,

അധിസദ്ദസ്സ പന പുരതോവട്ഠിതസ്സാധാരേ വത്തമാനസ്സ തംസമാനാധികരണേന സത്തമ്യന്തേനിത്ഥിസദ്ദേന സഹ സമാസോതി ദസ്സേതുമാഹ-‘അധിസദ്ദോ’ച്ചാദി.

സ്യാദിലോപോതി അധിസദ്ദതോ ഇത്ഥിസദ്ദതോ ച പരേസം സത്തമീ ബഹുവചനാനം ലോപോതി അത്ഥോ. അത്ത (ഭാവ) സമ്പത്തീതി സരീരസമ്പത്തി അധിപ്പേതാതി ബ്രഹ്മസദ്ദസ്സ സരീരം അത്ഥോതി ആഹ- ‘ബ്രഹ്മം സരീരന്തി, കത്ഥചീ ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനത്താവാസങ്ഖ്യസമാസസ്സ ‘സമ്പന്നം ബ്രഹ്മ’ന്തി വിഗ്ഗഹോ വുത്തോ.

സമാസവിഭത്തിയാതി സമാസതോ ഉപ്പന്നവിഭത്തിയാ, സകലോ പദേസസകലോ, പരിഗ്ഗഹാപേക്ഖാതി അഭ്യുപഗമാപേക്ഖായാതി അത്ഥോ, അഭ്യുപഗമേപി ഹി പരിഗ്ഗഹസദ്ദോ–

സപഥേ പരിവാരേ ച, മൂലാഭ്യുപഗമേസു ച;

രവിമ്ഹി രാഹുഗഹിതേ, ദാരേസു ച പരിഗ്ഗഹോ’’തി നിഘണ്ടു.

സകലസ്സ ഭാവോ സാകല്യം-സകലസദ്ദപ്പവത്തിനിമിത്തം, തമ്പന നിസ്സേസ [മതനിസ്സേസ (പോത്ഥകേ)] ഗ്ഗഹണാ പുഥു ഭവതീത്യാഹ- ‘അസേസഗ്ഗഹണ’ന്തി, തിണാനം സാകല്യന്തി വിഗ്ഗഹോ, തിണസദ്ദേന ഹി തിണസഹിതാനി ഗഹിതാനി, തേനേവ വക്ഖതി ബ്യതിരേകനയേ- ‘തം സബ്ബം തിണസഹിതമജ്ഝോ- ഹരതീ’തി, സതിണമജ്ഝോഹരതീതേത്ഥാധിപ്പായത്ഥ മാഹ-‘യാവാ’തിആദി.

തിണസദ്ദോ ഉപലക്ഖണം സേസാ-നജ്ഝോഹാരിയാനം, തേനാഹ ‘തിണാദികമ്പീ’തി. പരിഗ്ഗഹാപേക്ഖായന്തഭൂതസ്സ ഗഹണത്ഥം ‘‘അബ്യയം വിഭത്തിസമീപാ’’ദിസുത്തേ ‘സാഗ്യധീതേ’തി നിപ്ഫാദനത്ഥമന്തവചന മുദാഹതമ്പാണിനിനാ, തമ്പി സാകല്യേയേവാഹരിതും [സാകല്ലേനോദാഹരിതും] സാഗ്യധീതേത്യൂദാഹടന്തി ദസ്സേതും ‘തതോ’ത്യാദി വുത്തം.

തതോതി യതോ സകലസകലേ ന വത്തതി, പരിഗ്ഗഹാപേക്ഖായ സമത്തിയാ അന്തതോ സകാസാ സാകല്യം ന ഭിജ്ജതേതി സമ്ബന്ധോ, സമത്ഥിയമ്പി അന്തേ ഉദാഹരണന്തി സേസോ.

അഗ്ഗിപരിയന്തന്തി അഗ്ഗിഅത്ഥോ ഗന്ഥോ താദത്ഥിയാ അഗ്ഗി, സോപരിയന്തോ-സ്സ അജ്ഝേയസ്സാതി അഗ്ഗിപരിയന്തം, യത്തകസ്സാജ്ഝേയസ്സ പരിഗ്ഗഹോ, തസ്സ അഗ്ഗി പരിയന്തോ, അഗ്ഗിനാ പരിയന്തഭൂതേന സഹിതോ സകലോതി വിഗ്ഗഹോ, അഗ്ഗിനോ സാകല്യന്തി വാ.

സദ്ദികാനന്തി ബ്യാകരണഞ്ഞൂനം. അത്ഥാഭാവേഇത്യത്ഥഗ്ഗഹണം ഇതരേതരാഭാവേ ധമ്മാഭാവേ ച മാ സിയാതി, അതോയേവ ചോച്ചതേ ‘അഥേതരേതരാഭാവേ’ഇച്ചാദി, ഇതരസ്മിം ഇതരസ്സ അഭാവോ ഇതരേതരാഭാവോ, ഗോ അസ്സോ ന ഭവതീതി ഹി അത്ഥന്തരത്തം നിസേധീയതേ, ന വത്ഥുഭാവോ, ബ്രാഹ്മണോ ന ഭവതീത്യത്രപിബ്രാഹ്മണത്തധമ്മോ നിസേധീയതേ, ന വത്ഥുഭാവോ, പരത്താതിആദിനാ വിപ്പടിസേധ വിസയമാഹ.

അതിക്കമാഭാവേതീ ഏത്ഥ അതിക്കമാതി പഞ്ചമിയാ അസമാസനിദ്ദേസോതി ആഹ- ‘അതിക്കമാ’തി, ന പനുപ്പന്നസ്സ പച്ഛാതി ഇമിനാ അതിക്കമാഭാവോ നാമ ഉപ്പന്നസ്സ പച്ഛാ അഭാവോതി ദസ്സേതി.

നിത്തിണന്തി ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനോ-സങ്ഖ്യസമാസോ. സമ്പതിസദ്ദസ്സ സാമഞ്ഞവചനത്തേപി ഇധാധിപ്പേതം കാലം ദസ്സേതുമാഹ- ‘ഉപഭോഗസ്സേ’’ച്ചാദി, ഉപഭോഗോ കമ്മസാധനോ ലഹുപാവുരണസ്സ നായമുപഭോഗകാലോതി വിഗ്ഗഹോ, (അതി) ലഹുപാവുരണന്തി രൂപസിദ്ധീതി ദസ്സേതും ലഹുപാവുരണസ്സാതിആദി വുത്തിയം വുത്തം.

യോഗ്ഗം രൂപന്തി വിഗ്ഗഹേ അനുരൂപം, നനു ചാത്ര നിച്ചസമാസത്താസപദവിഗ്ഗഹേന ഭവിതബ്ബംത്യാസങ്കിയാഹ-‘വിച്ഛായ’മിച്ചാദി, അനുസദ്ദേന ഹി യോഗേ വിച്ഛായം ‘‘അനുനാ’’തി (൨-൧൦) ദുതിയാ വിധീയതേ, വാക്യേയേവാസ്സ ച പയോഗോ നാഞ്ഞത്രേതി വാക്യമ്പി ഭവതീതി മഞ്ഞതേ. സകിഖീതി ഏത്ഥാപി ‘‘അകാലേ സകത്ഥേ’’തി (൩-൮൧) സഹസ്സ സോ.

സദിസോ കിഖിയാതി ഏത്ഥ കിഖിയാ പസിദ്ധഭൂതായ സാധിയസ്സ സാധനഭാവേന ഗഹിതായ സധമ്മത്തേന കോചി സാധിയോ സദിസോതി വുത്തോതി കിമിധ സദിസോ അപ്പധാനം [പധാനമേവാതി അത്ഥോ] തഥാ സതി പുപ്പപദത്ഥപ്പധാനേനാസങ്ഖ്യസമാസേന സകിഖീതി ഏത്ഥ ന ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ-‘നനുചേ’ത്യാദി, കിഖിയാതി സമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ, ഏത്ഥ പന സദിസത്തസ്സ കിഖീയാ-പ്പടിബദ്ധത്താപ്പധാനത്തം. നേതദത്ഥീതിആദിനാ യഥാവുത്തം ചോദനം പരിഹരതി.

യഥാ ദേവദത്തോതി ഏത്ഥ യദി സമാസോ ഭവേയ്യ, ദേവദത്തേന സദിസോ യഥാദേവദത്തന്തി ഭവേയ്യ, പടിസിദ്ധത്താ പന (ന) സമാസോതി, കിഖീതി മക്കടസ്സാഭിധാനം. ജേട്ഠാനുക്കമേനാതി വുത്തത്താ അനുജേട്ഠന്തി തതിയന്തതാ ഗമ്യതേ. ചക്കേന യുഗപദി സചക്കം.

൪. യാവാവധാരണേ

അമത്താനം യത്തകോ പരിച്ഛേദോ യാവാമത്തം.

൫. പയ്യപാബഹിതിരോ പുരേപച്ഛാവാപഞ്ചമ്യാ

പഞ്ചമ്യാതി കസ്മാ വുത്തം നനു അവുത്തേപി തസ്മിം വക്ഖമാനനയേന പഞ്ചമ്യന്തത്താ പഞ്ചമ്യന്തേഹേവ സമാസോ വിഞ്ഞായതീത്യാസങ്കിയാഹ‘യദിപി’ച്ചാദി. തഥാപിച്ചാദിനാ പരിഹരതി, ഹോതു കാമം ‘പരിപബ്ബതം വിജ്ജോതതേ’തി ദുതിയാനിസേധായ, അഞ്ഞത്ര കഥന്തി ആഹ ‘ഇഹ ചേ’ത്യാദി.

ആചത്താരോ വാതി ആസദ്ദോ വാക്യേ, സരണേ വാ, ഗാമോ ബഹി തിട്ഠതീത്യത്ഥോ, പുരതോ ഗാമമ്പസ്സാതി വദന്തോ പുരേത്യത്ഥപ്പഘാനോയന്നിദ്ദേസോ, നസരൂപപ്പധാനോതി ദസ്സേതി, അഭിമുഖേ ഗാമമ്പസ്സാത്യത്ഥോ. അവുത്താനമേതാന്യുപലക്ഖണാനി, തസ്മാ ‘തിരോ ഗാമമ്പസ്സാ’തിപി വുത്തം ഹോതി, തിരിയതോ ഗാമമ്പസ്സ, പച്ഛതോ ഗാമമ്പസ്സാതി അത്ഥോ.

അപസദ്ദയോഗേ നിച്ചപഞ്ചന്തസ്സ വികപ്പേന സമാസവിധാനാവാഭവനേനോദാഹരണം ദിന്നം (ഏത്ഥ) പഞ്ചമ്യാതി പയോജനാഭാവേപി അഞ്ഞദത്ഥം കരിയമാനമിഹാപ്യത്ഥവന്തം ഹോതി.

൬. സമീ

‘‘അനു യം സമയാ’’തി (൨-൧-൧൫) ച ‘‘യസ്സ ചായാമോ’’തി (൨-൧-൧൬) ച പാണിനിനോ വചനദ്വയം, അയമേതേസമത്ഥോ ‘‘യസ്സ സമയാ സമീപവാചീ അനുസദ്ദോ, തേന സഹ സമസ്സതേതി ച, അനു യസ്സായാമവാചീ, തേന സ്യാദ്യന്തേന സഹ സമസ്സതേ’’തി ച. വത്ഥുതോ തു സാമീപ്യായാമവന്താനമനിദ്ദേസേപി സാമത്ഥിയാ തദാക്ഖേപോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ-‘സമീപായാമാന’മിച്ചാദി.

സമ്ബന്ധിത്താതി സമ്ബന്ധിസദ്ദാ സകത്ഥമിവ നിയതപടിയോഗിനമാക്ഖപന്തി… തേന വിനാ തേസം സകത്ഥാഭാവാ. ആയാമോ ദീഘതാ, ‘‘യസ്സ സമീപായാമേസ്വനു’’തി യഥാവുത്തസുത്തദ്വയമാക്ഖേപേനുപദിസതി, വനസ്സ സാമിപ്യമനുവനം, ‘‘അസങ്ഖ്യം വിഭത്തിസമ്പത്തിസമീപ’’ ഇച്ചേവ (൩-൨) സിദ്ധേപുന സമീപഗ്ഗഹണം വികപ്പത്ഥം, തേന വനസ്സാനുതി വാക്യേനാപി ഭവിതബ്ബം.

ഗങ്ഗായ ആയാമോ അനുഗങ്ഗം, ഭാഗവുത്തികാരോ ‘‘ലക്ഖണേനേ’’തി വത്തതേ. യസ്സായാമവാചീ അനു, തേന ലക്ഖണേന സമസ്സതേ അനുഗങ്ഗം ബാരാണസീ, ഗങ്ഗായ ലക്ഖണഭൂതായ പസിദ്ധായാമഗുണായ ബാരാണസീ ലക്ഖീയതേ യാവായതായാമാ ഗങ്ഗാ താവായമ്പീതി സഭാവതോ തൂപമാനോപമേയ്യഭാവോ സമാസേ പതീയതേ ഗങ്ഗാ വിയ ദീഘാ’’തി ലക്ഖിയലക്ഖണഭാവം വണ്ണേതി. ഏവം സതി ബാരാണസീതി പഠമാ നോപപജ്ജതേതി മഞ്ഞമാനോ ആഹ-‘ഗങ്ഗായാ മേന യുത്താ ‘‘ത്യാദി. അനുഗങ്ഗം ബാരാണസിയാതി ബാരാണസിയാ ഗങ്ഗായാമോ ലക്ഖണന്തി അത്ഥോ.

൭. തിട്ഠ

അകതസമാസാചാതി അനേന ഇമിനാ കതസമാസതം ദീപേതി, തിട്ഠന്തീതി ഇദംന്തപ്പച്ചയന്തസ്സാത്ഥപദന്തി ദസ്സേതുമാഹ-‘‘ന്തോകത്തരി വത്തമാനേ’’തിച്ചാദി, (൫-൬൪) ആയതീതീമസ്സാത്തപദം ആയന്തീതി, പുമ്ഭാവാഭാവോ നീപാതനാ, അകാരോ ച നിപാതനാ ‘‘ഗോത്വ ചത്ഥേ ചാ ലോപേ’’ത്യത്ര (൩-൪൬) ‘നാഞ്ഞാസങ്ഖ്യത്ഥേസൂ’ത്യനുവത്തനതോ.

ലൂനയവാദീനമേത്ഥ നിപാതനാ കാലേപി നപുംസകലിങ്ഗത്തം, സംഹടായവാ യസ്മിം കാലേ സംഹടയവം, ഉമ്മത്തഗങ്ഗന്തി സഞ്ഞായമഞ്ഞപദത്ഥേ വാധികാരേപി നിച്ചസമാസോ, ന ഹി വാക്യം സഞ്ഞാതി, ആദിസദ്ദേന‘സമസ്സ സോഭനത്തം സുസമ’മിച്ചാദീനഞ്ച സങ്ഗഹോ, പഭാവനം പകാസനം.

൮. ഓരേ

ഓരം ഗങ്ഗായ, പാരം യമുനായാതി സമാസേ കതേ നിപാതനാ ഏകാരോ, തേനേവ വുത്തിയം വുത്തം ‘ഏകാരന്തത്തം നിപാതനതോ’തി, വുത്തിവികപ്പനത്ഥതോതി വുത്തിയാ വികപ്പോ അത്ഥോ യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ.

൧൦. അമാ

സോചേകത്ഥീഭാവോ വിസിട്ഠോ-ഭിമതോതി സമ്ബന്ധോ, മുഹുത്തന്തി അച്ചന്തസംയോഗേ ദുതിയാ, പാദിസമാസം കത്വാതി ആസദ്ദസ്സ ഹരസദ്ദേന വുത്തിസദ്ദേന [വുത്തിപദേന (പഞ്ചികാ)] കിരിയാഖ്യാപ്യതേതി അസത്യുപസേചനാദികിരിയായം സങ്ഖാരകം സങ്ഖാരിയം വാ ന ഭവതി, അത്ഥിചേഹ തദുഭയം, തതോ തേസം സമ്ഭവായേവ സമാസന്തോഭൂതകിരിയാ ഗമ്യതേതി മഞ്ഞതേ, തഥാഹി ദധിഭോജനംത്യാദോ വുത്തേ അധ്യാദിനോ സങ്ഖാരകത്തം ഭോജനാദിനോ ച സങ്ഖാരിയത്തം പതീയതേ, ന ചോപസേകാദിമന്തരേന സങ്ഖാരിയസങ്ഖാരകഭാവോ-ത്ഥീതി സാമത്ഥിയായേവുപസേകാദിപ്പതീതി.

തദപേക്ഖായാതി ഗമ്മമാനോപസേചനാദികിരിയാപേക്ഖായ. പാണിനിയേഹി അത്ഥേന ‘ഏതസ്സിദ’ന്തി അത്ഥേ നിച്ചസമാസോ-ഭിമതോ സബ്ബലിങ്ഗതാ ച, തഥാ വചനാഭാവമിഹ മനസികത്വാ ‘കഥ’മിച്ചാദിനാ വുത്തി യംവുത്തംചോദകവചനമാഹരിത്വാ തത്ഥാധിപ്പായംവിവരതി ‘ഏവമഞ്ഞതേ’ച്ചാദിനാ, വിധാനം കതന്തി ഏവമഞ്ഞതേതി സമ്ബന്ധോ, തത്ഥേച്ചാദിനാ അഞ്ഞ പദത്ഥേ ഭവിസ്സതീത്യേത്ഥാധിപ്പായം വിവരന്തോ നിച്ചസമാസതം സബ്ബലിങ്ഗതഞ്ച പടിപാദയതി, വാക്യനിവത്തിസിദ്ധായേവാതി.

അത്ഥസദ്ദേനാവഗതത്ഥതായ ഏതസ്സാതി വത്തുമയുത്തന്തി ‘ഏതസ്സ അത്ഥോ’തി വാക്യനിവത്തി സിദ്ധായേവ, കഥഞ്ചിപി ചതുത്ഥ്യന്താ ഭിന്നത്ഥസ്സ സമാസേ കതേപി തത്ഥ വിരോധമാഹ- ‘ചതുത്ഥ്യന്തസ്സേ’ത്യാദി.

വചനമ്പീതി ‘‘അത്ഥേന നിച്ചസമാസോ സബ്ബലിങ്ഗതാച’’ഇതി (൩-൧-൩൬) വാക്യകാരേന പതിട്ഠിതവചനമ്പി, പാണിനീയാനം ‘ഏതസ്സ ഇദ’ന്തി അത്ഥേ സമാസേ കതേ യോ-ത്ഥോ സമ്പജ്ജതി, അഞ്ഞത്ഥസമാസേപി സോയേവത്ഥോതി ദസ്സേതി ‘യോ’ ഇച്ചാദിനാ, അനുപാദാപരിനിബ്ബാനനിമിത്തം വായാമോച്ചാദിനാ യോജേതബ്ബം… തംനിമിത്തത്താ വായാമാദീനം, തേസം കഥാദീനന്തി ഏത്ഥ തേസം വായാമാദീനന്തി വത്തബ്ബം… വായാമോത്യാദിനാ വുത്തത്താ സോ ച തന്നിമിത്തം ഹോതേവ, അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘‘ഏതസ്സ ഇദന്തി വാക്യേ അത്ഥേന സമാസേ സബ്ബലിങ്ഗതാ ച ‘ഏതദത്ഥോ ഏതദത്ഥാ ഏതദത്ഥ’ന്തി വായാമാദയോ ച സമാസത്ഥാ ഹോന്തി, ഏതം അനുപാദാപരിനിബ്ബാനമത്ഥോ പയോജനമേതസ്സ ഏതിസ്സാ ഏതസ്സാതി അഞ്ഞപദത്ഥേപി ഏസം പദാനം സോയേവത്ഥോതി നാത്ഥഭേദോ’’തി.

ഇദഞ്ച ‘‘അവിപ്പടിസാരത്ഥാനി ഖോ ആനന്ദം കുസലാനി, അവിപ്പടിസാരോ പാമോജ്ജത്ഥായ…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സനം അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥായ ഏതദത്ഥോ വായാമോ ഏതദത്ഥാ കഥാ ഏതദത്ഥാ മന്തനാ ഏതദത്ഥം സോതാവധാന’’ന്തിആദി (തികങ്ഗുത്തര, ആനന്ദവഗ്ഗ) പാളിം നിസ്സായ വുത്തം.

പാണിനിയേഹി ‘‘കത്തുകരണേ കിതന്തേന ബഹുല’’ന്തി (൨-൧-൩൨) കിതന്തേന തതിയാസമാസവിധാനാ തത്ഥേവ ബഹുലഗ്ഗഹണേന ‘ഗാമനിഗ്ഗതാ’ദീസു സമാസോ വുത്തോ, തേനേത്ഥാന്തോദാഹരണാനം ദ്വിന്നമധികത്തം, സമാസാഭാവോ-ഭിമതോതി പാണിനീയേഹി ‘‘പൂരണഗുണസുഹിതത്ഥസദബ്യയതബ്ബസമാനാധികരണേനേ’’തി (൨-൨-൧൧) സുത്തേ ഗുണ ഇതിവചനേനാഭിമതോ, സദിതി സഞ്ഞാ തേസം ന്തമാനാനം.

സോ കഥന്തി ഇഹ ‘ഭാവതിത്തത്ഥേഹീ’തി ഭാവപ്പച്ചയന്തേനേവ സമാസപടിസേധവിധാനാ ‘ബ്രാഹ്മണസ്സ സുക്കാ’ ഇച്ചാദോ സോ സമാ സപ്പടിസേധോ കഥം സിജ്ഝതീതി അത്ഥോ.

ഗുണത്തനിയേവാതി ഗുണസഭാവേ ഏവ, അഭിമതോതി വാത്തികകാരസ്സാഭിമതോ ‘‘തദവട്ഠേഹി ച ഗുണേഹീ’’തി, തസദ്ദേനാസ്സ ഗുണസ്സ പരാമാസോ തസ്മിംയേവ ഗുണേ അവതിട്ഠന്തീതി തദവട്ഠാ, ഗുണേയേവ ഗുണാതിട്ഠന്തി ന കദാചിപി സോയമിത്യഭേദാ ദബ്ബവുത്തയോ സുക്കാദയോ വിയ തേ തദവട്ഠാ ഗുണാ ഗന്ധാദയോ, തദവട്ഠിതേഹി ഗുണേഹി ഛട്ഠീ സമസ്സതേതി വത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ.

ആഭിമതോതി ‘‘പൂരണാ’’ദിസുത്തേ അബ്യയഗ്ഗഹണേന, ദേവദത്തസ്സാതി ഛട്ഠിയാ ഗുരുമ്ഹി സാപേക്ഖത്തേപി ഗുരുസദ്ദസ്സ സമ്ബന്ധിസദ്ദത്താ സകത്ഥേ [വാക്യേ] വിയ വുത്തിയം ബ്യപേക്ഖാ-യാഹാനിതോ വുത്തിസബ്ഭാവം വചനന്തരേന സാധേതുമാഹ- ‘തഥാചാഹൂ’തി.

സാത്ഥേവാതി സകത്ഥേ വിയ, അസ്സാതി സമ്ബന്ധിസദ്ദസ്സ, സാമത്ഥിയം ഗമകത്തഞ്ചത്ഥീതി പദാനമഞ്ഞോഞ്ഞാപേക്ഖാലക്ഖണം സാമത്ഥിയം സാമത്ഥിയാഭാവേപി വിഗ്ഗഹവാക്യത്ഥസ്സ ഗമകത്തം വാ അത്ഥീതി അത്ഥോ, ഗുരുനോ കുലം ദാസസ്സ ഭരിയാതി വിഗ്ഗഹോ, അഥാത്ര ബ്രാഹ്മണസ്സ ഉച്ചേ’ഇച്ചാദോ സാമത്ഥിയം ഗമകത്തം വാ നത്ഥീതി കുതോ-വസിതം, യേന തദാഭാവാത്ര സമാസാഭാവോ വണ്ണീയതേച്ചാഹ-‘സാമത്ഥ്യാദിനോത്വി’ച്ചാദി.

സമാസാഭാവോ-ഭിമതോതി ‘‘പൂരണാ’’ദിസുത്തേ സമാനാധികരസ്സാപി ഉപാദാനതോ. സേഹീതി അത്തനിയേഹി, നാഭിമതോതി ‘‘ചയുത്തേഹി സേഹി അസമാസിതേഹി ഛട്ഠീസമാസപ്പടിസേധോവത്തബ്ബോ’’ (വാ) ത്യനേന, പുഥഗത്ഥതായ [ഭിന്നത്ഥതായം-വുത്തി] മിച്ചസ്സവിവരണം ഗവാദീനമസമാസേതി, ഏവമസ്സാദീനം സമാസേനാലന്തി സമ്ബന്ധോ.

യോഗീനന്തി ഇതരീതരയോഗീനം, അനേനേതരേതരയോഗചത്ഥസമാസം വദതി. വുത്തിഹോതീത്യസ്സ വിവരണം ഛട്ഠീസമാസോ ഭവതീതി, ഏകത്ഥീഭാവേഇച്ചസ്സ വിവരണം ഗവാദീനഞ്ച ചത്ഥസമാസേ സതീതി.

രുള്ഹിത്താതി സമാസസ്സേവ കീളാവാചകത്തേന ജീവികായ ച പച്ചായ കത്തേന പസിദ്ധത്താ, ന വാക്യസ്സാതി ‘ഉദ്ദാലപുപ്ഫഭഞ്ജികാ’ത്യാദോ രുള്ഹീവസേന നിച്ചസമാസോ ഭവിസ്സതീതി തത്ര കിം വചനേനേതി മഞ്ഞതേ, സരസി രുള്ഹന്തി വിഗ്ഗഹോ.

അയമ്പന അമാദിസമാസോ കമ്മധാരയദിഗുസമാസാതി സബ്ബേപി പരേസം തപ്പുരിസസദിസത്താ തപ്പുരിസാ, യഥാ ഹി തസ്സ പുരിസോ തപ്പുരിസോതി ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനോ, തഥാ തേ സിയും, സങ്ഖ്യാപുബ്ബത്ത നപുംസകത്തസങ്ഖാതേഹി ദ്വീഹി ലക്ഖണേഹി ഗച്ഛതി പവത്തതീതിദിഗു.

൧൧. വിസേ

കിന്തം വിസേസന മിച്ഛാഹ-‘യമി’ച്ചാദി, യം അവത്ഥാപയതി തം വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ, കിന്തം വിസേസ്സമിച്ചാഹ-‘യദനേകേ’ച്ചാദി, യം അവത്ഥാ പീയതേ തമഭിധീയതേതി സമ്ബന്ധോ, നന്വേകത്ഥേനേത്യുച്ചമാനേ വിസേസ്സേനേതി കഥമവഗമ്യതേ, യതോ ഏവം വിവരിതവാ ത്യാസങ്കിയാഹ- ‘യദിപി’ച്ചാദി.

സമ്ബന്ധിസദ്ദത്താതി ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘സമ്ബന്ധിസദ്ദാ സകത്ഥമിവ നിയതമ്പടി-യോഗിനമാക്ഖിപന്തി… തേന വിനാ തേസം സകത്ഥസ്സാസമ്ഭവാതി, വിവരിതവാതി വിവരിത്ഥ, ഏകത്ഥേനേതീമസ്സ സമാനാധികരണേന സഹ സമാസോ ഹോതീതി ഏവം സാജ്ഝാഹാരോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, അത്ഥസദ്ദസ്സാനേകത്ഥത്താ വിസേസേതി ‘അത്ഥോ അഭിധേയ്യോ’തി. കഥം തേനത്ഥോ വുച്ചതീത്യാഹ- ‘അധികരീയതി’ച്ചാദി.

വിസേസ്സസ്സ സമാനാധികരണത്തഞ്ച വിസേസനാപേക്ഖന്തി സമ്ബന്ധോ. വിസേസ്സസദ്ദസ്സ വിസേസനേന സഹ സമാനാധികരണത്തം വിസേസന സദ്ദാപേക്ഖന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, തത്ഥ കാരണമാഹ- ‘സമ്ബന്ധാ’തി, അധികരണസ്സ സമാനത്തം നാമ ഭിന്നാനം സമ്ബന്ധീനം ഭവതി, സമ്ബന്ധിനോ ച സമ്ബന്ധമന്തരേന ന ഹോന്തീ [ഹോതി (പോത്ഥകേ)] തി വിസേസനവിസേസ്സാനം സമ്ബന്ധോ വിഞ്ഞായതേ, ഏവം വിഞ്ഞാതാ തസ്മാ സമ്ബന്ധാതി അത്ഥോ.

സദ്ദബ്യതിരേകേന ഹേത്ഥ അത്ഥാനം വിസേസനവിസേസ്സഭാവോ ന സമ്ഭവതി, തഥാ ഹി ‘നീലമുപ്പല’ന്തി പഞ്ച വത്ഥൂനി സന്നിഹിതാനി നീലന്തി നീലത്തം ഗുണസാമഞ്ഞം, നീലോ ഗുണോ, തദാധാരോ ദബ്ബന്തി തീണി, ഉപ്പലന്തി ഉപ്പലത്തം ഉപ്പലജാതി, ദബ്ബഞ്ച തന്നിസ്സയോതി ദ്വേ.

തത്ഥ ഉപ്പലജാതി ഗുണജാതീനം [നീലജാതിഉപ്പലജാഭധനം (കാതന്തടീകാ)] താവ ന സമ്ഭവതി വിസേസനവിസേസ്സഭാവോ ജാതിയാ നിഗ്ഗുണത്താ, നീലത്തസ്സ ച നീലഗുണേ സമവായിനോ, ഉപ്പലത്തസ്സ ച ഉപ്പലദബ്ബേ സമവായിനോ സമാനാധികരണത്തമ്പി നത്ഥി, ഉപ്പലജാതിയാ നീലസ്സ ച ഗുണസ്സ അത്ഥി സമാനാധികരണത്തം… നീല മുപ്പലന്തി പവത്തിനിമിത്താനം ഉപ്പലജാതിനീലഗുണാനമേകമധി കരണംനിസ്സയോതി, വിസേസന വിസേസ്സഭാവോ തു നത്ഥി ജാതിയാ അനീലത്താ, ഗുണദബ്ബാനന്തു സമ്ഭവതിവിസേസനവിസേസ്സത്തം ദബ്ബസ്സാനേകഗുണത്താ, സമാനന്തു തേസമ്പരമധികരണം തതിയം നത്ഥി, യേന സമാനാധികരണത്തം സിയാ, ഏവം നീലദബ്ബ ഉപ്പലദബ്ബാനമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞപരിഹാരേന വത്തുമിച്ഛിതാനം ന വിസേസന വിസേസ്സഭാവോ, നാപി സമാനാധികരണത്തം, കസ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞാസമ്ബന്ധതോ അപേക്ഖാഭാവതോ, വുത്തപടിപക്ഖതോ പന വക്ഖമാനനയേന സദ്ദാനമേവ സാമാനാധികരണ്യം വിസേസനവിസേസ്സത്തഞ്ച വേദിതബ്ബം, തേനേവാഹ-‘അതോയേവേ’ച്ചാദി.

അതോയേവാതി യതോ വിസേസ്സസ്സ സമാനാധികരണത്തം വിസേസനാപേക്ഖം, അതോയേവ ഹേതുതോതി അത്ഥോ, ഭിന്നനിമിത്തപ്പ യുത്താനമേവാതി സാമഞ്ഞേന നീലഗുണാധാരേ ദബ്ബേ ഗുണേയേവ വാ നീലസദ്ദസ്സ, ഉപ്പലസദ്ദസ്സ ച സാമഞ്ഞേന ഗുണവതി ദബ്ബേ വത്തമാനത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞേസു ഭിന്നേസു സദ്ദപ്പവത്തിയാ കാരണേസു പയുത്താനം സദ്ദാനമേവ [നിട്ഠാനമേവ (പോത്ഥകേ)].

സമാനാധികരണത്തന്തി നീലുപ്പലസദ്ദാനം വിസുംവിസും യോഗേ വിസിട്ഠദബ്ബ വാചിത്തസ്സാസമ്ഭവാ, നീലഞ്ച തം ഉപ്പലം ചേതി സാമാനാധികരണ്യേ സന്നിപതിതേ സതി സമ്ഭവാ ഏവം തത്ഥ വിസിട്ഠേ വത്ഥുമ്ഹി പവത്താനം തേസം സമാനത്ഥതാ, ഏവകാരേന ബ്യവച്ഛിന്നമത്ഥം ദസ്സേതുമാഹ-‘നത്വഭിന്നേ’ച്ചാദി.

നനുചേത്യാദി ചോദ്യം, സീസമ്പാതീതി സീസപാ രുക്ഖവിസേസോ, നയിദ മേവമിച്ചാദി പരിഹാരോ.

അഥ തുച്ചതേഇച്ചാദിനാ പരസ്സ വചനാവകാസമാസങ്കതേ, വിസേസവുത്തീതി ഫലസ്സ രുക്ഖസ്സ ച സാമഞ്ഞസദ്ദത്താ ഭാവേന വിസേസേ വുത്തി, ഇമേസന്തി സീസപാദീനം ന സമോധാരിതാതി ന നിച്ഛിതാ, സാമഞ്ഞവുത്തിയേവ സമോധാരിതാതി അധിപ്പായോ, അവസിതാ നിച്ഛിതാ വുത്തി യേസം സീസപാദീനം തേ അവസിതവുത്തയോ, പയതനം വിനാ തദാ പപ്പോതി ചാതി സമ്ബന്ധോ, പയതനന്തി ‘സാമത്ഥിയലദ്ധേപിവിസേസ്സേ’തിവചനം. തഞ്ചനത്ഥിച്ചാദി പരിഹാരോ, സരൂപമത്തകഥനായാതി വുത്തത്ഥാനമ്പി സരൂപമത്തകഥനായ ‘പൂപേ ബഹൂ ആനയേ’തി യഥാ, ഏവം ജാതീയകന്തി സരൂപകഥനപ്പകാരയുത്തം. ഉപസംഹരമാഹ-‘തദേവ’മിച്ചാദി, നിപാതസമുദായോവായം വുത്തേന പകാരേനേത്യസ്സ അത്ഥേ വത്തതേ.

അഞ്ഞതരസമ്ഭവേപി തന്നിവത്തിയാ വചനസബ്ഭാവം ദസ്സേതുമാഹ- ‘അഥപി’ച്ചാദി, അഞ്ഞതരസമ്ഭവേപീതി വിസേസനസ്സ വിസേസ്സസ്സ വാ സമ്ഭവേപി, യത്രപ്യുഭിന്നമത്ഥി വിസേസനവിസേസ്സഭാവസമ്ഭവോ തത്ഥപിതാവ ബഹുലംവചനതോവ നിവത്തി ഹോതി, കിമ്പനാ-ഞ്ഞതരസമ്ഭവേതി ദസ്സേതുമാഹ-‘യഥാ പുണ്ണോ’ഇച്ചാദി, ഏത്ഥ പന അഞ്ഞേപി പുണ്ണനാമകാ സന്തീതി ബ്യഭിചാരസമ്ഭവാ ഉഭിന്നമ്പി വിസേസനവിസേസ്സഭാവസമ്ഭവേ ബഹുലംവചനമേവ സമാസം നിവത്തേതി, ഏവം വിധേപീതി അഞ്ഞതരസമ്ഭവേപി, ന കേവലം വിസേസനവിസേസ്സഭാവസമ്ഭവേ, അഥ ഖോ ഏവം വിധേപ്യഞ്ഞ തരസമ്ഭവേപിത്യവിസദ്ദസ്സ അത്ഥോ.

യജ്ജേവമിച്ചാദി പച്ചേകം വിസേസനവിസേസ്സഭാവേ സതി അനിട്ഠാ പാദനചോദനാ, പച്ചേകം വിസേസനം സിയാ ഉഭിന്നമ്പി വിസേസനത്താ, തത്ഥ ദോസമാഹ-‘വിസേസ്സസ്സച പുബ്ബനിപാതോ’തി, ചോ-വധാരണേ, വത്തബ്ബന്തരസമുച്ചയേ വാ, കുതോച്ചാഹ- ‘നാഗ്ഗഹിതേ’ച്ചാദി, ഇതി കാരണേ, അതോ കിമനിട്ഠമായാത മിച്ചാഹ- ‘ഉപ്പലനീലന്തിപി സിയാ’തി, ഇത്ഥഞ്ചരഹി കിന്ത്യാഹ- ‘നീലുപ്പലന്തി ചേ’ച്ചാദി. പരിഹാരമാഹ-‘നേസദോസോ’ച്ചാദി, ഉപപത്ത്യന്തരമാഹ- ‘അഥ ചേ’ച്ചാദി.

അഞ്ഞമഞ്ഞാനുപകാരിത്താതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വിസേസനവിസേസ്സത്തേ നാനുപകാരിത്താ സപ്പധാനത്താതി അത്ഥോ, അഥ ദ്വിന്നമ്പി അപ്പധാനത്തം കസ്മാ ന സിയാ ത്യാഹ- ‘അപ്പധാനത്തേപി’ച്ചാദി, സകസകപ്പധാനാപേക്ഖാവന്താനന്തി സകേസകേ പധാനേ അത്തനി അപേക്ഖാവന്താനം. അഥ കുതോ ദബ്ബസ്സേവ പധാനത്തമസിതം, ന തു ഗുണസ്സേത്യാസങ്കിയ ഞായമുപനിസ്സയതി ‘അഥ ചേ’ത്യാദിനാ. ഛാഗോത്യജോ വുച്ചതേ, തം സേതവണ്ണമാലഭേഥ മാരേയ്യ, ഫുസനം വാ കരേയ്യാതി അത്ഥോ, ആപുബ്ബോ ലഭി ഹി മാരണേ ഫുസനേ ച വത്തതേ, ദേസനായന്തി [ചോദനായന്തി ചോദനാവാക്യ (പോത്ഥകേ)] വേദവാക്യേതി അത്ഥോ, കുതോ ഛാഗതോ-ഞ്ഞോ നാലബ്ഭതേച്ചാഹ- ‘ന ഹി’ച്ചാദി.

ഛാഗാഭാവേതി സേതഗുണയുത്തസ്സ ഛാഗസ്സാഭാവേ, പിട്ഠപിണ്ഡിമാലബ്ഭാതി സേതഗുണയോഗേന വിട്ഠപിണ്ഡിം ആലമ്ഭ, ന ച നാലമ്ഭതേ തസ്മാ ഗുണോ അപ്പധാനന്തി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം.

പുന ചോദേന്തോ ആഹ- ‘നനു ചേ’ച്ചാദി, അഥേത്യധിപ്പായമാസങ്കതേ, അനിട്ഠമാപാദയതി നീലസദ്ദേപി പസങ്ഗോ’തി, കുതോച്ചാഹ- ‘സോപിഹി’ച്ചാദി, ഇദം വുത്തം ഹോതി- ‘‘ഉപ്പലസദ്ദോ ജാതിവാചീ, ന തു ദബ്ബവാചീ, ജാതി വിസിട്ഠദബ്ബവാചിത്താ യദി ദബ്ബവാചീതി വുച്ചതേ, തദാ നീലസദ്ദോപി ഗുണവിസിട്ഠ ദബ്ബവാചിത്താ ദബ്ബവചനമാപജ്ജതീതി ഇമേസം ന കോചി വിസേസോ’’തി, പരിഹരന്തോ ആഹ ‘നേദമത്ഥി’ച്ചാദി, അപായിനോ അപഗന്താരോ ദബ്ബാതി ഗമ്യതേ, കുതോച്ചാഹ- ‘സതീപി’ച്ചാദി, ഇതി കാരണേ.

വിസേസനമേകത്ഥേനേതി സിദ്ധേപി പപഞ്ചത്ഥം പരിപ്ഫുടത്ഥഞ്ച ഉദാഹരണബഹുത്തം ദസ്സേതും പാണിനിയേഹി ബഹും സുത്തിതം, സബ്ബസ്സേതസ്സ പച്ചക്ഖാതഭാവം ദസ്സേതും വുത്തിയമുദാഹരണമത്തം ദസ്സിതം, തദിദാനി ബ്യാഖ്യാതുകാമോ ആഹ- ‘പുബ്ബകാലേ’ച്ചാദി, ഛിന്നോച വിസേസനന്തീ സമ്ബന്ധോ ‘‘പുബ്ബകാലേക സബ്ബധുരപുരാണനവകേവലാനി സമാനാധികരണേനേ’’തി (൨-൧-൪൯) തേ സമേത്ഥ സുത്തം, തത്ഥേകാദീനം വുത്തിയമുദാഹരണാനി ന ദസ്സിതാന്യുപലക്ഖണതോവ വിഞ്ഞായന്തീതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘ഏകേ’ച്ചാദി, ഏകോ ച സോ പുരിസോചാത്യാദിനാ വിഗ്ഗഹോ ഉപലക്ഖണത്തായേവ ച ‘സത്ത ച തേ ഇസയോ ച സത്തിസയോ’ച്ചാദികഞ്ച ദട്ഠബ്ബം.

ഉപമീയതേ പരിച്ഛിജ്ജതേ-നേനേത്യുപമാനം, ഉപമീയതീത്യുപമേയ്യം, തേസം ഉപമാനോപമേയ്യാനം സാധാരണോ യോ ധമ്മോ സാമതാതേന വിസിട്ഠം യദുപമേയ്യം, തം വചനേനേത്യത്ഥോ ഉപമാനോപമേയ്യച്ചാദി കസ്സ, സമാസോ ഭവതീതി സേസോ, കാരണമാഹ- ‘വിസേസേ’ച്ചാദി, വിസേസാപരിഗ്ഗഹാതി വിസേസനന്ത്യേവ സാമഞ്ഞേന പരിഗ്ഗഹാ, ഏവമ്ഭൂ തസ്സാപീതി ഉപമാനരൂപസ്സാപി. നനു സത്ഥീസദ്ദസ്സസത്ഥിയം വുത്തി സാമാസദ്ദസ്സ തു ദേവദത്തായ, അതോ ബ്യധികരണത്താ കഥമേത്ഥ സമാസോച്ചാസങ്കീയാഹ- ‘യദേ’ച്ചാദി, സമാനോ ധമ്മോ സാമത്താദി യസ്സ സോ സധമ്മോ, തസ്സ ഭാവോ സാധമ്മിയം സാമത്തം, തസ്മാ ദേവദത്താത്ഥേ വത്തതേ ഉപചാരവസേന, സാമാസദ്ദോപി ഗുണവചനോപി സാമത്തം വത്വാ സദ്ധാദിത്തവസേനാഭേദോപചാരേന വാ ദേവദത്തായം വത്തതേ, നനു ച സാമാസദ്ദസ്സ ദേവദത്താഭിധാനേ ചരിതത്ഥതായ സത്ഥീ ഗുണേന നിദ്ദിട്ഠാത്യനിയതഗുണപ്പതീതിപ്പസങ്ഗോ നേകഗുണാധാരത്താ സത്ഥിയാത്യാസങ്കിയാഹ- ‘യദിപി’ച്ചാദി.

ഇഹാതി നിദ്ധാരണേ, ഏതേസം ഗുണാനം മജ്ഝേതി അത്ഥോ, ഇഹ വാ സത്ഥിയം, സാമഗുണവന്തതായ സാമായാതി ഗമ്യതേ, പസിദ്ധിവസേനാതി സത്ഥിസാമാത്യത്രോപമാനം സത്ഥീ, ഉപമേയ്യാ ദേവദത്താ, പസിദ്ധന്തുപമാനം ഭവതി നാപ്പസിദ്ധം… പസിദ്ധസാധമ്മിയാ സാധ്യു സാധനമുപമാനന്തി കത്വാ സത്ഥിയേവ സാമങ്ഗുണേന പസിദ്ധാ ന ദേവദത്താ, തസ്മാ സാമഗുണപ്പസിദ്ധിയാതി അത്ഥോ. സാധ്യുതേ ഉപമീയതേനേനേതി സാധനമുപമാനം, സാധ്യതേ ഉപധീയതേതി സാധ്യമുപമേയ്യം, പസിദ്ധസ്സ സാധമ്മിയം തേന, സാധ്യസ്സാപ്പസിദ്ധസ്സ കസ്സചി സാധനം സാധ്യസാധനം. യത്രത്വിച്ചാദിനാ ബഹുലംവചനസാമത്ഥിയാ സാമഞ്ഞവചനേനേവ സമാസസബ്ഭാവം വത്വാ അഞ്ഞേനാസബ്ഭാവമുദാഹരണേന ഫുടയിതും ‘ഫാലാ ഇവ തണ്ഡുലാ’ത്യാദി ആരദ്ധം.

തണ്ഡുലസദ്ദോതി ഉപമേയ്യഭൂതതണ്ഡുലസദ്ദോ, തണ്ഡുലത്തമ്പി വത്വാ ദബ്ബേ പവത്തോ സാമഞ്ഞവചനോ നതു ഭവതീതി സമ്ബന്ധോ, ദബ്ബേതി തണ്ഡുലദബ്ബേ ഫാലദബ്ബേ ച.

ഉപമാനോപമേയ്യസാധാരണസൂരത്താദിധമ്മവചനാപ്പയോഗേതി ഉപമാനോപമേയ്യാനം സാധാരണോ യോ വിസാരദത്താദിധമ്മോ തബ്ബചനസ്സ ‘മുനി അയം സീഹോ വിയ വിസാരദോ’ത്യാദോ വിസാരദാദിസദ്ദസ്സാപ്പയോഗേതി അത്ഥോ, കേസഞ്ചിതി കേസഞ്ചി സദ്ദാനം മജ്ഝേ, വിസേസ്സത്തമേവ ഫുടയതി. ‘തഥാ ചേ’ത്യാദിനാ, വിസേസനവിസേസ്സാനം യഥിട്ഠത്താ നിച്ചം സീഹാദീനം വിസേസ്സതായേവ വചനിച്ഛാതി പുബ്ബനിപാതത്താപ്പസങ്ഗോതി ഭാവോ, ഉപപത്യന്തരമാഹ-‘വിസേസനസ്സേവേ’ച്ചാദി, യദിപി സീഹോ വിസേസനമേവ ന വിസേസ്സം, തഥാപി ബഹുലാധികാരാ വിസേസനസ്സാപി പരനിപാതോതി ഭാവോ.

അഥാത്രാപി വിസേസനന്തേവ സമാസപ്പടിപാദനേ’മുനി അയം സീഹോവ വിസാരദോ’ച്ചാദോ സാമത്ഥിയതോവ സമാസാപ്പസങ്ഗേപി ഉപമാനോ പമേയ്യാനം സാധാരണവിസാരദത്താദിധമ്മവചനാപ്പയോഗേ സതി തപ്പസങ്ഗാഭാവത്ഥം വചനമാരബ്ഭനീയന്തി ചോദേതി ‘നനുചേ’ത്യാദിനാ, സാമത്ഥിയതോതി സാമഞ്ഞവചനപ്പയോഗേ സാപേക്ഖത്താ സമാസാപ്പസങ്ഗോതി സാമത്ഥിയം തസ്മാതി അത്ഥോ. സാമഞ്ഞപ്പയോഗത്ഥന്തി സമാസവാക്യേ സാമഞ്ഞവചനസ്സ സൂരത്താദി(നോ), അപ്പയോഗത്ഥം, തഥാ ഹിച്ചാദിനാ സാമഞ്ഞസദ്ദപ്പയോഗേ സാമത്ഥിയതോ സമാസാസബ്ഭാവാ സുത്തന്തരസ്സാനാരബ്ഭനീയഭാവം സാധേതി.

വിസേസാനന്തബ്ഭാവാതി സാമഞ്ഞസ്സ സമാസേ അന്തോഭാവേപി തിഖീണത്താദിതോ വിസിട്ഠസ്സ സൂരസ്സാദിവചനീയസ്സ വിസേസസ്സ സമാസേ അനന്തോഗധത്താ അപ്പസങ്ഗോ സാപേക്ഖമസമത്ഥന്തി. അഥേതി ‘സച്ചമേത’ന്തിആദിം പരവചനമാസങ്കിയ വദതി, ഏവമാദിസിജ്ഝനത്ഥം സമാസോതി (ഞാപനത്ഥം) ആരബ്ഭനീയമ്ഭവതീതി സമ്ബന്ധോ.

പധാനസ്സാതി ‘രഞ്ഞോപുരിസോ-ഭിരൂപോ’തേത്ഥ അഭിരൂപസാപേക്ഖസ്സ പുരിസസ്സ വിസേസനത്തേനേവാ [വിസേസനം തേനേവാ (പോത്ഥകേ)] പ്പധാനം, സമാസാവയവഭൂതം രാജാനം പതി വിസേസ്സഭാവേനാവിഫലിതസകത്ഥതായ പധാനഭൂതസ്സ പുരിസസ്സ. ആദിസദ്ദേന ‘രാജപുരിസസ്സ ദസ്സനീയസ്സ ഗേഹ’ന്തി സങ്ഗണ്ഹാതി.

ഏത്ഥ ഹി ഗേഹമ്പതി വിസേസനഭാവേനാപ്പധാനത്തേപി രാജാനമ്പതി പധാനഭൂതസ്സ പുരിസസ്സ സാപേക്ഖസ്സാപി സമാസോ ഹോതേവ. ഇദഞ്ചഞാപനത്ഥം വചനാരമ്ഭപ്പയോജനഞ്ച, കാരണമാഹ- ‘ഗമകത്താ’ഇച്ചാദി.

ഗമകത്താതി വിഗ്ഗഹവാക്യത്ഥസ്സ വുത്തിയമ്പതീയമാനത്താ ഗമകത്തം തസ്മാ, നചേഹ ഗമകത്തമത്ഥീതി ‘മുനി സീഹോവ സൂരോ’ത്യത്ര തു വാക്യതോ യോത്ഥോ പതീയതേ, നായം ‘മുനി സീഹോ സൂരോ’ത്യതോ ഗമ്യതേതി ഗമകത്തം നത്ഥീ-തി അത്ഥോ, തഥാഹി മുനിസീഹസദ്ദേനേവോ പമാനോപമേയ്യഭാവനിമിത്തസ്സ വിസാരദത്തസ്സ സഭാവേനേവോപാദാനതോ വിസാരദസദ്ദസ്സ തേന സമ്ബന്ധാഭാവോ.

അപവഗ്ഗോ നിബ്ബാനം, വാക്യമേവേതി ഏവകാരേന ബ്യവച്ഛിന്നമത്ഥമ്പദസ്സയമാഹ- ‘വുത്തിനിവത്തേതീ’തി ബഹുലാധികാരതോ വിഞ്ഞായതി, നനു ചാത്ര വിസേസ്സഭാവാസമ്ഭവാപ്പസങ്ഗോയേവ വുത്തിയാതി ചോദേതി. ‘നനുചേ’ത്യാദിനാ.

പുണ്ണതാബ്യഭിചാരാതി പുണ്ണതാസങ്ഖാതസ്സ ബാലാദിഅവത്ഥാവിസേസസ്സ അവിനാപ്പവത്തിതോ ബ്യഭിചാരീ ഹി വിസേസ്സമ്ഭവതി യഥാ നീലതായുപ്പലം, പരിഹരതി ‘നേദമത്തി’ച്ചാദിനാ, മന്താണിപുത്താനം അനേകത്താതി കേവലം മന്താണിയാ പുത്തോ പുണ്ണോയേവാതി അഭാവാ തേസം ബഹുഭാവതോ, അത്തനോ അത്തനോ ഗഹസ്സ പതയോതി ഗഹപതീനം ബഹുത്തം പാകടമേവ.

വുത്തിയേവേതി ഏവകാരേന ബ്യവച്ഛിന്നമത്ഥമാഹ-‘വാക്യം നിവത്തേതീ’തി. വിസിട്ഠജാതിവചനാതി വുത്തം കണ്ഹസപ്പജാതിയാ ലോഹിതസാലിജാതിയാ ച വിസിട്ഠത്താ.

തച്ഛകോ സപ്പോതി ബ്യാഖ്യേയമുപനിക്ഖിപ്പചോദയമാഹ- ‘നനു ചേ’ച്ചാദി. തച്ഛകഭാവാനപേതോതി ബാലയുവത്താദിസങ്ഖാതതച്ഛകഭാവതോ അബ്യാവുത്തോ, അത്ഥിനാമധേയ്യോതി തച്ഛകോ നാമ കോചി തന്നാമോ അത്ഥി, കിരിയാസദ്ദോതി തച്ഛതീതി തച്ഛകോതി ഏവം കിരിയായ പവത്തിനിമിത്തത്തേനോപാദിന്നോ വഡ്ഢകീവാചീ തച്ഛകസദ്ദോ, ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘യഥാവുത്തനയേന വിസേസനവിസേസ്സസബ്ഭാവാ സമാസേന ഭവിതബ്ബം, തഥാ സതി കിമിദം പച്ചുദാഹരണം കത’’ന്തി. അത്ര കേനചി ന നാമധേയ്യസ്സേത്യാദി നോപജായതേവാത്യേതദവസാനം വുച്ചമാനമനുദ്യതം നിരാകത്തുകാമോ ആഹ-‘യോപാ ഹേ’ച്ചാദി.

ഇമസ്സായമധിപ്പായോ ‘‘വുത്തനയേന തച്ഛകസദ്ദസ്സ കിരിയാ സദ്ദസ്സാത്ഥവിസയാപേക്ഖായാഭാവതോ വിസേസ്സത്താഭാവാ പച്ചുദാഹരണമിദം കത’’ന്തി.

കസ്മാ അയുത്തമിച്ചാഹ-‘യതോ’ച്ചാദി, നാമധേയ്യസ്സ കിരിയാവാചിനോ ച അത്ഥാഭിധാനസാമത്ഥിയം തുല്യം വാ ന വാ, അവയവപ്പസിദ്ധിയാ സമുദായപ്പസിദ്ധി ബലവതി വാ നവേത്യേതം വിചാരേതും യതോ നാധികതന്ത്യത്ഥോ, കിഞ്ചരഹി അധികതന്ത്യാഹ- ‘അപിത്വി’ച്ചാദി, തച്ഛകസദ്ദോനേകത്ഥവുത്തി നാനേകത്ഥോതി വിചാരേതുമധികതന്തി യോജനാ.

ഏവം മഞ്ഞതേ- ‘‘വിസേസനവിസേസ്സഭാവചിന്തായം സദ്ദാനമത്ഥാഭിധാനസാമത്ഥിയചിന്താ ന യുജ്ജതേ ‘സതി സമ്ഭവേ ബ്യഭിചാരേ ച വിസേസനം സാത്ഥകം ഹോതീ’തി വിസേസനം മഗ്ഗീയതേ, നാസമ്ഭവേ നാബ്യഭിചാരേ യഥാ സീതം (ഹിമം) ഉണ്ഹോഗ്ഗീതി, തസ്മാ സമ്ഭവബ്യഭിചാരചിന്താ വിസേസനവിസേസ്സഭാവചിന്തായമുപയുജ്ജതീതി തച്ഛകസദ്ദോ-നേകത്ഥവുത്തിവാ ന വേത്യേതദേവ വിചാരേതുമധികതന്തി കത്ഥചിപി വിസേസനവിസേസ്സ സബ്ഭാവേ സമാസോ ഹോതേവാ’’തി, യദിപി നാമധേയ്യകിരിയാവാചീനമതുല്യമത്ഥാഭിധാനം സമുദായപ്പസിദ്ധിയാ ച ബലവതിത്തം, തഥാപി വക്ഖമാനനയേന സമാസസബ്ഭാവാ ന കാചി ഹാനീതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘ഏത്ഥ ചാ’തിആദി.

ഏത്ഥചാതി കേചി പക്ഖേ ച, കഞ്ചി പീളമാവഹതീതി സമ്ബന്ധോ, കുതോച്ചാഹ ‘തഥാഹി’ച്ചാദി. ഏവം മഞ്ഞതേ- ‘‘യദീപി സമുദായപ്പസിദ്ധിയാ സതി കിരിയാസദ്ദത്ഥവിസയാപേക്ഖാ നോപജായതേ, തഥാപി നാമധേയ്യസ്സേവ തച്ഛകസദ്ദസ്സാപ്യനേകത്ഥവുത്തിത്തമത്ഥേവ… സപ്പവിസേസേ മനുസ്സേ ച തന്നാമകേ നാമധേയ്യസ്സ തച്ഛകസദ്ദസ്സ പവത്തിസബ്ഭാവാ(തി) വിസേസനവിസേസ്സസബ്ഭാവതോ സമാസപ്പസങ്ഗോ തദവത്ഥോ യേവാ’’തി, ന കേവലം സപ്പവിസേസസ്സേവ തച്ഛകസദ്ദോ നാമധേയ്യമപിതു മനുസ്സാനമ്പീതി പിസദ്ദത്ഥോ. തച്ഛകസദ്ദസ്സാനേകത്ഥവുത്തിത്തേപി ന സമുദായപ്പസിദ്ധിയാ അവയവപ്പസിദ്ധീബാധാതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘നചാ’തിആദി. ചോ-വധാരണേ, കുതോച്ചാഹ ‘കിരിയേ’ച്ചാദി. കമേനത്ഥപ്പസിദ്ധീതി യം, ഏതമ്പന സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി യോജനാ.

യന്തി യം പസിജ്ഝനം, കമേനാതി ബാധാഭാവതോ അനുക്കമേന. ഏവഞ്ചേതി ഇമിനാ നചേത്യാദിനാ വുത്തം പച്ചാമസതി… കിമ്പടിവിഹിതം സിയാ പരിഹടം സിയാതി അത്ഥോ, ഇതി ഇമിനാ കാരണേന ‘തച്ഛകോ സപ്പോ’തി പച്ചുദാഹരണം ന യുത്തം… തച്ഛകസപ്പോതി സമാസസബ്ഭാവതോതി അധിപ്പായോ, നേദമേവമിച്ചാദിനാ പരിഹരതി, യദാ ചരതി യഥാ വുത്തേന വിസേസനവിസേസ്സഭാവസമ്ഭവോ, തദാ കഥംത്യാഹ- ‘യദാ വിസേസനേ’ച്ചാദി. തദാപി കഥം വാക്യേന ഭവിതബ്ബമിച്ചാഹ- ‘ഇദഞ്ചേ’ച്ചാദി. ബഹുലംവചനതോയേവാതി അധിപ്പായോ.

അഞ്ഞസ്സാതി കമ്മനി സമ്ബന്ധവചനിച്ഛായം ഛട്ഠീ. അവച്ഛേദകത്താതി ഏത്ഥ കത്തുനാ ഭവിതബ്ബന്തി കാളസ്സാതി കത്തരി ഭാവയോഗേ ഛട്ഠിയാ അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. പത്താപന്നേഹി ദുതിയന്തസ്സ ജീവികമ്പത്തോ ജീവികാ പന്നോതി സമാസോ ‘കാരകം ബഹുല’’ന്തേവ (ചം-൨-൨-൧൯) വിഹിതോ ദുതിയന്തേന തു തേസം സമാസത്ഥം സുത്തന്തരം കതം പരേഹി, അത്ഥഞ്ച തേസമിത്ഥിലിങ്ഗാനമ്പി സമാസേനേവ, കാരനിവത്തിയാ, തഥാ മാസോ ജാതസ്സാതി വിഗ്ഗഹേ പരിമാണിവാചിനാ ഛട്ഠിയന്തേന പരിമാണവചനാനം കാലസദ്ദാനം, തദാഹ- ‘പത്താപന്നാന’മിച്ചാദി, പരിമാണം മാസാദി പരിച്ഛേദോ തമസ്സത്ഥീതി പരിമാണീ ജാതാദി.

ഏത്ഥ ഹി മാസോ പരിമാണം പരിച്ഛേദകത്താ, ജാതോ പരിമാണീ പരിച്ഛേജ്ജത്താ, പത്താ ജീവികാനേനാതി [പത്തോ ജീവികന്തി പാഠേന ഭവിതബ്ബം] വചനിച്ഛായം യോ-ത്ഥോ സോ- ഞാപദത്ഥസമാസേപ്യതിന്നോ വചനിച്ഛാഭേദമന്തരേനാതിദസ്സേതും ‘അഞ്ഞപദത്ഥേ ഭവിസ്സതീ’തി യം വുത്തിയം വുത്തം, തം ബ്യാഖ്യാതുകാമോ ആഹ- ‘വാനേകഞ്ഞത്ഥേ ഇച്ചേവാ’തിആദി. അഞ്ഞത്ഥ സമാസേ കതേ സബ്ബത്ഥ ‘‘ഇത്ഥിയം ഭാസിതേ’’ച്ചാദിനാ (൩-൬൭) പുമ്ഭാവോ. മാസോ ജാതസ്സാതി വചനിച്ഛായം യോ-ത്ഥോ, സോ-ഞ്ഞത്ഥസമാസേപ്യഭിന്നോ വചനിച്ഛാഭേദ മന്തരേനാതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘യസ്സ ജാതാദിനോ’ച്ചാദി.

ജാതസദ്ദസ്സത്ഥമാഹ സമ്പന്നോതി, സമ്പുണ്ണോത്യത്ഥോ, ഇമിനാ ച മാസോ ജാതോ-സ്സാതി വിഗ്ഗഹസ്സ അത്ഥോ ദസ്സിതോ, അഞ്ഞഥാതി യദി മാസോ തസ്സ അഞ്ഞപദത്ഥസ്സ ജാതാദിനോ സമ്പുണ്ണോ ന ഭാതീതി അത്ഥോ. ത്തത്തവന്തൂനം നിട്ഠാസഞ്ഞം വിധായ തദന്തസ്സഞ്ഞത്ഥസമാസേ ‘‘നിട്ഠാ’’തി (൨-൨-൩൬) സുത്തേന പുബ്ബനിപാതോ വുത്തോ, തദാഹ- ‘നചേ’ച്ചാദി, പുബ്ബനിപാതപ്പസങ്ഗോ നച സിയാതിസമ്ബന്ധോ, കുതോച്ചാഹ- ‘ജാതി’ച്ചാദി. കേസഞ്ചിതി വാക്യകാരമാഹ, നച യുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ, കാരണമാഹ- ‘വിസേസന’മേച്ചാദി, തഥാഹിച്ചാദിനാ വിസേസനസ്സ സാത്ഥകത്തേ സമാസബ്ഭാവമഭാവേ ചാഭാവം സാധേതി… ഛട്ഠീസമാസേ ‘സതി സമ്ഭവേ ബ്യഭിചാരേ ച വിസേസനസ്സ സാത്ഥകമ്ഭവതീതി വിസേസനസ്സ സാത്ഥകത്താ.

അവചനേപീതി നിയമവചനേ (അ)സതീപി, ഛട്ഠീസമാസപ്പസങ്ഗോ ചരഹി വുത്തനയേന ബ്യവച്ഛേജ്ജ ബ്യവച്ഛേദകത്താഭാവേന വിസേസനാനത്ഥക്യാ ന ഭവേയ്യ ചേ വാക്യേനാപി ന ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ- ‘വാക്യം ത്വി’ച്ചാദി. അയമ്പന വിസേസനസമാസോ പരേഹി കമ്മധാരയോതി ഞായതി… യഥാ കമ്മം കിരിയം പയോജനഞ്ച ധാരേതി ഏവമയം സമാസോ കമ്മമിവ ദ്വയം ധാരയതീതി.

൧൨. നഞ

ഏത്ഥേവാതി ‘‘ട നഞ്സ്സ’’ഇതി (൩-൭൪) സുത്തേഏവ. പാമനപുത്തോതിപാമാ കുട്ഠവിസേസോ അസ്സ അത്ഥീതി പാമസദ്ദാ ‘‘ദിസ്സന്തഞ്ഞേപി പച്ചയാ’’തി (൪-൧൨൦) നപ്പച്ചയോ, പാമനസ്സ പുത്തോ, യദി ഹേത്ഥ ഞകാരോ വിസേസനത്ഥോ ന കരീയേഥ, തദാ ‘‘ട നസ്സാ’’തി സുത്തം കരീയേഥ, തഥാ ച സത്യുത്തരപദേ പരതോ പാമനസദ്ദേ നകാരസ്സാപി ടോ

സിയാതി ഭാവോ, നനു ചിഹ സമാസവിധിമ്ഹി ഞ കാരോച്ചാരണാ ഞ ലോപ രഹിതസ്സ സമാസോ ന ഭവതീതി വത്തുമുചിതം, ന തു ‘‘ട നഞ്സ്സാ’’തി വിസേസനത്ഥോതി [ഞ്ഞകാരോ ഏത്ഥോവ വിസേസനത്ഥോ, തി ഭവിതബ്ബ] സച്ചം, കിന്ത്വിഹ സമാസവിധിമ്ഹി ഞ കാരസ്സ ബ്യവച്ഛജ്ജം ന ദിസ്സതേ.

പരിയുദാസവുത്തീതി പരി തുലിതമുഗ്ഗയ്ഹ നിസേധനീയസ്സ അസനം ഖേപനം വജ്ജനം പരിയുദാസോ, തേന പരിയുദാസേന വിസിട്ഠേ-ത്ഥേ വുത്തി അസ്സേതി പരിയുദാസവുത്തി, പസജ്ജപ്പടിസേധവുത്തീതി പടിസേധനീയമേവ പസജ്ജ പത്വാ തംസദിസമനപേക്ഖിയ നിസേധോ, തേന വുത്തി അസ്സേതി പസജ്ജപ്പടിസേധ വുത്തി.

യത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ അഞ്ഞോവ ഭവതീത്യേവം വാക്യേനാത്ഥന്തരവിധാനാ വിധിനോ പധാനത്തം, അത്ഥന്തരവിധാനസാമത്ഥിയേനേവ ബ്രാഹ്മണസ്സ പടിസേധോ പതീയതേ, ബ്രാഹ്മണസ്സ [ബ്രാഹ്മണസ്സാ (പോത്ഥകേ)] നിവത്തനേ തദപേക്ഖായാഞ്ഞസ്സ വിധാനയോഗതോ സകപദേന നഞ്ഖ്യേന വിധിഭാഗീ ന വുച്ചതേ, കിഞ്ചരഹി അഞ്ഞസദ്ദേന… പരിയുദാസനിസ്സയിനോഞ്ഞസദ്ദസ്സേവ വാക്യേ പയോഗതോ’ അഞ്ഞോ ബ്രാഹ്മണാ അബ്രാഹ്മണോ’തി, നഞ്സ്സച സ്യാദ്യന്തേന സാമത്ഥിയം, ന ത്യാദ്യന്തേനേത്യേകവാക്യതാ… അഞ്ഞോ ബ്രാഹ്മണാ അബ്രാഹ്മണോതി തത്ഥ തത്ഥ പരിയുദാസവുത്തിത്താ.

പസജ്ജപ്പടിസേധേതു പടിസേധസ്സ പധാനത്താ ബ്രാഹ്മണോ ന ഭവതീതി വാക്യേന ബ്രാഹ്മണസ്സ പടിസേധോ വിധി അത്ഥഗമ്മോ വാക്യഭേദോ, സകപദേന ച നഞ്ഖ്യേന പടിസേധഭാഗിവാചീ സമ്ബജ്ഝതേ. കോ സോ ബ്രാഹ്മണാ അഞ്ഞോതി ആഹ- ‘ബ്രാഹ്മണത്താനജ്ഝാസിതോ’ച്ചാദി.

ഇതരസ്മിന്തി പസജ്ജപ്പടിസേപേക്ഖേ, കേനചി സംസയനിമിത്തേനാതി ഉപവീതദസ്സനാദിനാ കേനചി സംസയകാരണേന, സബ്ബമ്പി പദം സകത്ഥേ പയോഗമ്പതി ഞാണമപേക്ഖതേ, തഞ്ച ഞാണം ദ്വിധാ സമ്മാഞാണം മിച്ഛാ ഞാണഞ്ച. ഉഭയമ്പേതബ്രാഹ്മണസദ്ദം പവത്തയതി. തത്ഥ സമ്മാഞാണ പുബ്ബകേ അബ്രാഹ്മണസദ്ദപ്പയോഗേ നത്ഥി നഞ്സ്സ ബ്യാപാരോ, ന ഹി തത്ഥ തേന കിഞ്ചി കരീയതി. മിച്ഛാഞാണപുബ്ബകേ തു വിജ്ജതേ തസ്സ ബ്യാപാ രോ തത്ഥ ഹി തേന മിച്ഛാഞാണപ്പഭവതാ പരസ്സാഖ്യായതേ, മിച്ഛാഞാണം ചേന്ദ്രിയഹേതുകം, വിനാ സദിസത്തം ന ഭവതീതി പടിസേധേ സതി ഉത്തരപദത്ഥസദിസോ സമാസത്ഥോ ജായതേച്ചാഹ- ‘തത്ഥ സദിസത്തം വിനേ’ച്ചാദി. രജ്ജുയം ഹി സപ്പബുദ്ധി സദിസത്താ.

പയോഗസാമത്ഥിയാചേതി അബ്രാഹ്മണമാനയേച്ചാദിപയോഗസാമത്ഥിയാ ച. ഏവമ്മഞ്ഞതേ- ‘‘യദ്യത്ര ബ്രാഹ്മണമത്തസ്സാനയനം സിയാ പുബ്ബപദസ്സുച്ചാരണമനത്ഥകം സിയാ, അഥ ന കസ്സചി ആനയനം ഏവമ്പി സബ്ബസ്സേവാ ബ്രാഹ്മണസദ്ദസ്സാനത്ഥകത്തം, തസ്മാ പയോഗസാമത്ഥിയാപി സദിസപ്പടിപത്തീ’’തി.

തഗ്ഗതാതി സദിസത്ഥഗതാ. യഥാവുത്തസ്സേവാ-ത്ഥസ്സുപബ്രൂഹനായ വിഞ്ഞൂവചനമുപഞ്ഞസ്സതി ‘അതോയേവ വുച്ചതേ’ച്ചാദി. അയഞ്ചേത്ഥ അത്ഥോ ‘‘നഞ്വചനേന ഇവസദ്ദേന ച യം യുത്തം തദഞ്ഞസ്മിം തപ്പദത്ഥസദിസേ-ത്ഥേ പടിപത്തിം ജനേതി, തഥാഹ്യത്ഥസമ്പച്ചയോ ലോകേ ദിസ്സതി ‘അബ്രാഹ്മണമാനയാ’തി ബ്രാഹ്മണസദിസോ ഖത്തിയാദി ആനീയതീതി, അധികരീയതി നിയുജ്ജതേ സദ്ദോ-സ്മിന്ത്യധികരണം. യഥാവുത്തേന ച ബ്യാഖ്യാനേന കിമിട്ഠം സിദ്ധന്ത്യാഹ- ‘തദേവ’മിച്ചാദി. കേചി പന ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനത്തമിഹ വണ്ണേന്തി.

സമത്ഥവാദീനന്തി ‘‘സമത്ഥോ പദവിധി’’ (പാ ൨-൧-൧) ത്വേവം വാദീനം. സമത്ഥ വാദീനം സമാസോ വിധേയ്യോതി സമ്ബന്ധോ, വിധേയ്യോതി വചനന്തരേന വിധേയ്യോ, തഥാഹി അപുനഗേയ്യാതി ഗായനേന നഞ്സ്സ സമ്ബന്ധോ, ന തു പുനസദ്ദത്ഥേന. അനോകാസം കാരേത്വാതി കരണേന സമ്ബന്ധോ ന ഓകാസേന. അമൂലാമൂലം ഗന്ത്വാതി ഗമനേന, ന മൂലേനാതി അസാമത്ഥിയം. ഗമകത്തവാദിനോതി അസാമത്ഥിയേപി യത്ര ഗമകത്തം തത്ഥ സമാസോ ഹോതേവ, തതോ ഗമകത്തഞ്ച സമാസസ്സ നിബന്ധനന്തി യോ വദതി തസ്സേത്യത്ഥോ. ഏത്ഥാപീതി അപുനഗേയ്യാത്യാദോപി, നന്വയമപ്യാചരിയോ ഗമകത്തവാദീ, തഥാസതി ഗമകത്താഇച്ചനഭിധായ ബഹുലാധികാരാതി കസ്മാവുത്തന്തി ആഹ-‘സോ ചേ’ച്ചാദി.

കേഹിചീതി വുത്തിഗ്ഗന്ഥേന ബ്യവച്ഛിന്നമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ- ‘കേഹിചിയേവ ന സബ്ബേഹീ’തി, അപുനഗേയ്യാതി ‘‘ട നഞ്സ്സാ’’തി (൩-൭൪) നസ്സടോ, അതിപ്പസങ്ഗാഭാവതോതി സുത്തന്തരേന സമാസേ അവിഹിതേപി അനഭിമതത്ഥാനമ്പതീതിയാ അഭാവതോ.

൧൩. കുപാ

സ്യാദിവിധിനോതി കാരകവിഭത്തിവിധാനതോ വിസും ഇത്ഥമ്ഭൂതാദീസുവിധാനാ സ്യാദിവിധീതിസങ്ഖം ഗതസ്സ സ്യാദിവിധിനോ, അസ്യാദിവിധിമ്ഹീതി പരിയുദാസോ-നത്ഥകോതി ചോദേന്തോ ആഹ ‘നന്വി’ച്ചാദി, അനത്ഥകം ഭവേയ്യ… ലക്ഖണാദ്യത്ഥാനം സമാസേ ഗുണീഭൂതത്താ സമാസതോ കിരിയാസമ്ബന്ധാനുരൂപവിഭത്തിയത്ഥസ്സ പധാനഭാവതോ, പരിഹരതി ‘നയിദമേവ’മിച്ചാദിനാ. ‘‘അനുനാ’’തി (൨-൧൦) വിച്ഛായമനുനാ യോഗേ ദുതിയാ വിധാനസാമത്ഥിയാ വാക്യമ്പി ഹോതി, അഞ്ഞഥാ നിച്ചസമാസേ ദുതിയാ വിധാനമനത്ഥകന്തി ഭാവോ, നിഗമയതി തസ്മാഇച്ചാദിനാ, ‘‘കു പാപത്ഥേ’’തി പരേസം ഗണപാഠോ, ഏവമുപരിപി ‘‘ദുനിന്ദായം’’ത്യാദി വേദിതബ്ബം.

൧൪. ചീക്രി

ചീസദ്ദോതി ഏത്ഥ ചീതി ഇമിനാ ചീപ്പച്ചയന്തം പരാമസതി, ചീപ്പച്ചയന്ത സദ്ദോതി അത്ഥോ.

൧൫. ഭൂസ

പീതിസമ്ഭമോതി പീതിയാ സമ്ഭമോ പീതിപുബ്ബികാ പച്ചുട്ഠാനാസന ദാനാദിവിസയാ തുരിതതാ, അലംഭുത്വാ പരിയത്തം സമ്പുണ്ണം ഭുത്വാ.

൧൬. അഞ്ഞേ

പുരോഭൂയ അഗ്ഗതോഭൂയ. തിരോഭൂയ അന്തരധാനീഭൂയ. അനച്ചാധാനേതി ഇമസ്സ അത്ഥോ ‘ഉപരിയാധാനതോ അഞ്ഞത്രാ’തി, ആധാനം പതിട്ഠാപനം, ഇച്ഛന്തീതി പാണിനിയാദയോ ഇച്ഛന്തി, ഉരസി കത്വാ പാണിന്തി പാണിം ഉരസി കത്വാ.

൧൭. വാനേ

അനേകഗ്ഗഹണസ്സ പയോജനം വത്തുമുപസക്കതി ‘ഇധേ’ച്ചാദി, വിവച്ഛിതേകസങ്ഖ്യാസാമഞ്ഞന്തി വിവച്ഛിതം ഏകസങ്ഖ്യായ സാമഞ്ഞം, ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘യദി‘സ്യാദി സ്യാദിനേ’തി വത്തുമിച്ഛിതേകസങ്ഖ്യാസാമഞ്ഞസ്സ പരിഗ്ഗഹോ ന സിയാ തദാ ഇഹാനത്ഥക (മനേക)ഗ്ഗഹണം സിയാ തേനേഹാനേ കഗ്ഗഹണസാമത്ഥിയായേവ ‘സ്യാദിസ്യാദിനേ’തി വത്തുമിച്ഛിതേകസങ്ഖ്യാ സാമഞ്ഞമ്പരിഗ്ഗഹിതന്തി വിഞ്ഞായതേ’’തി തേനേച്ചാദിനാ ഇദം ദസ്സേതി ‘‘തേന യഥാവുത്തേന പുബ്ബേ വുത്തോ സബ്ബോപി സമാസോ പുബ്ബപരാനം ദ്വിന്നംയേവ സ്യാദ്യന്താനം ഹോതീ’’തി.

യജ്ജേവം കഥം ‘തദഹുജാതോ’തി ബഹുലാധികാരേന വിസേസന സമാസഗബ്ഭകാരകസമാസേന വാ സിജ്ഝതി, അയം അഞ്ഞപദത്ഥസമാസോ. ചത്ഥേ ബഹുന്നമിട്ഠത്താ തദത്ഥഞ്ചാനേകഗ്ഗഹണം, തേന ‘ഹോതു പോതു പിതാ പുത്താ’തി ഹോതി ഉത്തരപദേ (യോനി) സമ്ബന്ധേ പരതോ പുബ്ബപദസ്സ ‘‘പുത്തേ’’തി (൩-൬൫) സുത്തേനാത്തേന, അഞ്ഞഥാ ദ്വിന്നംദ്വിന്നം സമാസേ സബ്ബത്ഥ ഉത്തരപദസമ്ഭവേന ‘‘വിജ്ജായോനിസമ്ബന്ധാനമാ തത്ര ചത്ഥേ’’തി (൩-൬൪) ‘‘പുത്തേ’’തി ച സുത്തദ്വയേനാത്തേന‘ഹോതാ പോതാ പിതാ പുത്താ’തി ആപജ്ജേയ്യ. അനേകന്തി പഠമന്തത്താ സ്യാദീതീദമേവാനുവത്തതേ, തേനേവാനേകം സ്യാദ്യന്തമിച്ചേവ വുത്തം. അഥാഞ്ഞത്ഥേതി വുത്തേ-ഞ്ഞസ്സ വാക്യസ്സത്ഥേതി അവത്വാ പദസ്സേച്ചേവ കസ്മാ വുത്തന്ത്യാസങ്കിയാ ഹ- ‘സ്യാദ്യന്തസ്സേ’ച്ചാദി, തസ്സേവാതി സാമത്ഥിയലദ്ധസ്സ സ്യാദ്യന്ത പദസ്സേവ സമാസോ വിഞ്ഞായതീതി സമ്ബന്ധോ.

തസ്സ ഗുണാ തഗ്ഗുണാ തസ്സേച്ചനേനാഞ്ഞപദത്ഥോ നിദ്ദിസീയതേ, തസ്സ അഞ്ഞപദത്ഥസ്സ യേ ഗുണാ യാനി വിസേസനാനി, തേസം സംവിഞ്ഞാണം ഗഹണം തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണം, അഥവാ സോ ഗുണോ യസ്സ സോ തഗ്ഗുണോ, തഗ്ഗുണസ്സ തഗ്ഗുണയുത്തസ്സാഞ്ഞപദത്ഥസ്സസംവിഞ്ഞാണം, ന ഗുണവിരഹിതസ്സാ(തി) തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണം, ഏത്ഥ പന ‘അഞ്ഞപദത്ഥേ തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണം പ്യത്ഥീ’തി പരിഭാസീയതി, തത്ഥായമത്ഥോ ‘‘അഞ്ഞപദത്ഥേ സമാസേ-ഞ്ഞപദത്ഥോ വിസേസനേന സഹ വിഞ്ഞായതി നവിസേസനരഹിതോ’’തി, ക്വചി അതഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണസ്സാപി ദസ്സനേ നാപിസദ്ദോ, യത്രാവയവേന വിഗ്ഗഹോ സമുദായോ സമാസത്ഥോ തത്ഥേവ തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണം ഭവതി, തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണതോ അഞ്ഞം അതഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണം, തസ്മിം, യത്രാവയവോയേവ സമാസത്ഥോ തത്രാതഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണം.

ഏത്ഥ പന ബഹുധനസദ്ദോ പുരിസസ്സ ഉപലക്ഖണഭാവേന കതത്താ. അഭിമതോതി പാണിനീയാനം അഭിമതോ ദസന്നം സമീപേ ആസന്നാ ദസന്നമിച്ചാദിവാക്യേ.

പരിമാണമേവസങ്ഖ്യേയന്തി പരിമാണലക്ഖണമേവ സങ്ഖ്യേയം, തഞ്ച പരിമാണലക്ഖണം സങ്ഖ്യേയഞ്ച.

സങ്ഖ്യാനരൂപന്തി സങ്ഖ്യാനസഭാവം.

പരിമാണേനാതി പഞ്ചസങ്ഖ്യായ പരിച്ഛിജ്ജമാനേന സങ്ഖ്യേയസങ്ഖാതേന പരിമാണേന.

സങ്ഖ്യാനവുത്തീതി തേന അനതിവത്തിയമാനതപ്പരിച്ഛേദക സങ്ഖ്യാനരൂപ സങ്ഖാതേ സങ്ഖ്യാനേ വുത്തി യസ്സാ സാ സങ്ഖ്യാനവുത്തി-പഞ്ചസങ്ഖ്യാ.

ദിട്ഠന്തേനിമിനാ ഇമം ദീപേതി ‘‘യഥാ പഞ്ച പരിമാണമേസന്തി പഞ്ചകാതി ഏത്ഥ പരിമാണരൂപോ-വയവഭേദസമുദായസഭാവോ പകതിയത്ഥോ സമുദായിനോ സകുനാ പച്ചയത്ഥോ, തഥാ തിദസാതി ഏത്ഥാപി’’തി, കപ്പച്ചയോ പകതിപ്പച്ചയത്ഥഭേദസമ്ഭവേന.

കേചി പനാതി ഇമിനാ പാണിനീയേ ദസ്സേതി.

പകതിപ്പച്ചയത്ഥഭേദസമ്ഭവാതി ഇമിനാ പരേസം പകതിപ്പച്ചയത്ഥാനം ഭേദാഭാവസ്സ ഇച്ഛിതത്താ സഞ്ഞായം സകത്ഥേ കപ്പച്ചയസ്സ വിധാനം ദസ്സേതി.

സ്യാദ്യന്തസ്സാതി ഇമിനാ വാസദ്ദസ്സ പദത്തം ദസ്സേതി.

തദത്ഥേപീതി തസ്സ വാഇതി അഞ്ഞപദസ്സ അത്ഥേപി, തദത്ഥോ ചേത്ഥ വികപ്പത്ഥോ വാ സിയാ തദാ പന ദ്വിന്നം ഗഹണേ ന തിണ്ണം, തേസന്തു ഗഹണേ ന ദ്വിന്നം, സംസയോ വാ, തദാ തു സംസയസ്സോഭയാ ലമ്ബനരൂപത്താ ദ്വേവാതി വുത്തേ തയോ, തയോവാതി വുത്തേ ദ്വേ അപേക്ഖീയന്തീതി ബുദ്ധിവിസയാ പഞ്ച അത്ഥാ സമാസാഭിധേയ്യോ ഹോന്തി.

നാമത്തേനാതി രുള്ഹിനാമത്തേന, അഭിമതോ പാണിനിയാനം, വികപ്പിതം സുത്തന്തരേന വിഭാസാ സബ്ബനാമസഞ്ഞാവിധാനേന.

അവയവധമ്മേനാതി അവയവസങ്ഖാതേന സഭാവേന.

നനു ച സമാനാധികരണാനം ബഹുബ്ബീഹി വുത്തോ പാണിനിയേഹി ‘പഞ്ചഹി ഭുത്തമസ്സേതി ബ്യധികരണാനം ന സിയാ’തി, തഥാ പഠമത്ഥം വജ്ജേത്വാ സബ്ബവിഭത്യത്ഥേസു ഇട്ഠോ ‘വുട്ഠേ ദേവേഗതോച്ചത്ര വുട്ഠദേവോതി ന സിയാ’തി തസ്മാ കഥമത്ര ബ്യധികരണാനം പഠമത്ഥേ സമാസോ വണ്ണീയതേച്ചാസങ്കിയാഹ-‘ബ്യധികരണാനമ്പി’ച്ചാദി, ബ്യധികരണാനമ്പി യഥാഭിധാനംസമാസസബ്ഭാവതോ പഞ്ചഹി ഭുത്തമസ്സേത്യാദോ ബഹുലാധികാരാ അനഭിധാനതോ വാ ന ഭവിസ്സതി, തതോയേവ ച പഞ്ച ഭുത്ത വന്തോ-സ്സേതി സമാനാധികരണാനമ്പി ക്വചി ന ഭവിസ്സതി, തഥാ പഠമത്ഥേപി ക്വചി ന ഭവിസ്സതി വുട്ഠേ ദേവേ ഗതോ’തി. തുല്യയോഗേ ഗമ്യമാനേതി അത്ഥോ.

അഞ്ഞത്രചാതി തുല്യയോഗതോ-ഞ്ഞത്ര സലോമകോത്യാദീസു ച, വിജ്ജമാനാനി ലോമാന്യസ്സ, വിജ്ജമാനാ പക്ഖാ അസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. ഉപസങ്ഖ്യാതോ ‘‘സ്യാദ്യധികാരേ-ത്ഥിഖീരാദീനമുപസങ്ഖ്യാന’’ന്തി (൨-൨-൨൪-വാ) സഭാവതോ ഏവ നിവത്തോ ന സുത്തന്തരതോ, ഗതത്ഥസ്സാപി ഹി പയോഗേ അനവട്ഠാനം സിയാ പിട്ഠപേസനേ വിയ, കഥഞ്ചരഹി ബ്രാഹ്മണേ ബഹൂ ആനയ, അഹം പചാമീതി നാവസ്സമേവം പയോഗോ, കത്ഥചി പന വചനസിലിട്ഠതാദിപ്പയോജനേ സതി ഹോതേവ.

കണ്ഠേ സമ്ഭവോതി കാളസ്സ കണ്ഠേ സമ്ഭവോ. ട്ഠസദ്ദത്ഥോതി കണ്ഠട്ഠസദ്ദേ ട്ഠസദ്ദത്ഥോ. ഓട്ഠസദ്ദോവ മുഖവുത്തീത്യനേന ഗമ്മമാനത്ഥത്താ ദുതിയസ്സ മുഖസദ്ദസ്സാപ്പയോഗമാഹ, തസ്മാ ഓട്ഠോവ മുഖമസ്സാതി വിഗ്ഗയ്ഹ ഓട്ഠമുഖോതി സമാസോ, ന ച പാണി പാണ്യന്തരസ്സ മുഖം, മുഖേനേവ ച പാണിമുഖസ്സ സദിസത്തം പസിദ്ധന്തി സാമത്ഥിയാ ഓട്ഠമുഖമിവ മുഖമസ്സേത്യത്ഥേവ തിട്ഠതേ, ഉപന്യസ്യന്തേത്യുപന്യാസാ, വിസയദസ്സനത്ഥാതി ഇമിനാ’കണ്ഠേ കാളോ യസ്സാ’ത്യാദീകമേവ വാക്യന്തി ദസ്സേതി. സമുദായേ വികാരേചാതി സമുദായസമ്ബന്ധേ വികാരസമ്ബന്ധേ ച. തംസമാസസ്സാതി തസ്സാ ഛട്ഠിയാ സമാസസ്സ, തദഭിധായിനന്തി സങ്ഘാത വികാരാഭിധായീനം, കേസാനം സങ്ഘാതോ ഇച്ചാദി പരേസം വാക്യം. ധാതുതോ ജാതം ധാതുജം, ഉത്തരപദം പതിതസദ്ദാദി, തസ്സ പയോഗോതി പതിതസദ്ദസ്സ പയോഗോ.

‘‘നഞ്സ്മാത്ഥ്യത്ഥാന’’ന്തി (൨-൨-൨൪) വാത്തികം, ഏതനാഹ-‘ഞ കാരാനു ബന്ധാ’ഇച്ചാദി. പാണിനിയാ തു അവിജ്ജമാനസദ്ദോ നഞ്സമാസോ, പദന്തരേ നാസ്സ ബഹുബ്ബീഹി വോത്തരപദലോപോ, അവിജ്ജമാനാ പുത്താസ്സ അപുത്തോവിജ്ജമാനപുത്തോതി സാധേന്തി, ഇച്ഛതേ പാണിനീയേഹി… ദക്ഖിണപുബ്ബാ സദ്ദാനം നാനത്ഥത്താ ബ്യധികരണത്താ, വചനേപീതി സുത്തേ വിജ്ജമാനേപി, അയ മഞ്ഞപദത്ഥസമാസോ പരേഹി ബഹുബ്ബീഹീതി വുച്ചതി തഥാഹി ബഹവോ വിഹയോ യസ്സ സോ ബഹുബ്ബീഹി, യഥാ ബഹുബ്ബീഹീതി അഞ്ഞപദത്ഥപ്പധാനോ തഥാ അയമ്പി.

൧൯. ചത്ഥേ

സമുച്ചീതി പിണ്ഡീകരണം, കോ സോതി ആഹ- ‘സാധനമേക’മിച്ചാദി. ഏകം സാധനം ഏകം കിരിയം വാ പടിച്ച ചീയമാനതാതി സമ്ബന്ധോ, കേസന്തി ആഹ- ‘കിരിയാസാധനാന’ന്തി, കേനാതി ആഹ- ‘അത്തരൂപഭേദേനാ’’തി. തത്ഥ ദേവദത്തോ ഭുഞ്ജതി തിട്ഠതി പചതിചാതി സാധനമ്പടിച്ച കിരിയാനം അത്തരൂപഭേദേന ചീയമാനതാ വേദിതബ്ബാ, ധവേ ച ഖദിരേ ച പലാസേ ച ഛിന്ദാതി കിരിയമ്പടിച്ച അത്തരൂപഭേദേന സാധനാനം ചീയമാനതാ വേദിതബ്ബാ.

സോതി സമുച്ചയോ ഭവതീതി സേസോ, കേസന്തി ആഹ- ‘തുല്യ ബലാന’മിച്ചാദി.

തുല്യബലാനന്തി ഇമിനാ വിസും പധാനഭാവേന കിരിയാഭിസമ്ബന്ധാ അഞ്ഞമഞ്ഞാനപേക്ഖത്തമാഹ.

അനിയതക്കമയോഗപജ്ജാനന്തി കമോ ച യോഗപജ്ജഞ്ച, അനിയതം കമയോഗപജ്ജം യേസം സദ്ദാനം തേസം, യഥേത്യാദിനാ തത്ഥോദാഹരണം ദസ്സേതി, ഏത്ഥായമധിപ്പായോ ‘‘ഏത്ഥ ഗവാദീനം വിസും പധാനഭാവേനാനയനകിരിയാഭിസമ്ബന്ധാ തുല്യബലതാ ഗവാദീനം വുത്തക്കമേനേവ നയനാഭാവാ അനിയതക്കമതാ ഗവാദീനം യുഗപദി നയനാഭാവാ അനിയത യോഗപജ്ജതാ ച ഹോതി, തഥാ അഞ്ഞം താദിസമ്പീ’’തി. അനു പച്ഛാ പധാനാനുരോധേന (ചയനം) അന്വാചയോ, തം ബ്യഞ്ജയതി ‘യത്ഥേ’ച്ചാദി, തദനുരോധേനാതി തദനുഗുണേന, ഉദാഹരതി ‘യഥേ’ച്ചാദി, ഭിക്ഖാഗമനമേത്ഥ പധാനമന്തരങ്ഗത്താ, നേതരം ബഹിരങ്ഗത്താ, തം കരണേ യദി ഗാവോപി പസ്സതി താപ്യാനയതി, ഏത്ഥ തു ഗോസ്സാനയനം ഭിക്ഖാടനമപേക്ഖതേ, നേതരമിതരസ്സ… വിനാപി തേന തദനുട്ഠാനതോ. ഇതരസ്സ ഇതരേന യോ ഗോ ഇതരേതരയോഗോ, സോ ച ഏതാദിസോതി ആഹ- ‘അഞ്ഞമഞ്ഞേ’ച്ചാദി.

അവയവപ്പധാനോ ചാതി സാഭാവികാഭിധാനസാമത്ഥിയേനാപുഥുഭൂതോ ച, വുത്തിവയേന സാരിപുത്തസദ്ദോ മോഗ്ഗല്ലാനത്ഥോ ഹോതി മോഗ്ഗല്ലാനസദ്ദോ സാരിപുത്തത്ഥോപീതി അഞ്ഞമഞ്ഞത്ഥേ പധാനതോ യുഗപദ്യധികരണവചനേ സതി ചത്ഥ സമാസോതി സോ-യമധികരണ സമുദായോ ഉഭയപദാനുഗതഉഭയത്ഥവസേന ചതുബ്ബിധോപി യുഗപദി ബുദ്ധിയാ ഗയ്ഹമാനോ കദാചി ഉബ്ഭൂതാവയവഭേദോ തേനേവ സാഭാവികാഭിധാനസാമത്ഥിയേനേച്ചേവമവയവപ്പധാനോ ച, നനു ച ജനനമരണാനീതി വിരുദ്ധാനം കഥമേകേനാഭിധാനന്തി വുച്ചതേ- സബ്ബോപി സദ്ദോ പയുജ്ജമാനോ (ഇതരീ) തരേനാവധാരണം വത്തതേ, തേന ഏകേകോ സദ്ദോ ഏകേകസ്സത്ഥസ്സ വാചകോ, തഥാപി യഥാ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാതി ഏത്ഥ ബഹുവചനസ്സഞ്ഞഥാനുപപത്തിയാ യുഗപദ്യധികരണവചനതാ ഹോതീ, തഥാത്രാപി ബഹുവചനസ്സഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണേന സാമത്ഥിയേന ഏകേനാപ്യഭിധാനം ഹോതി. ഇതി ഹേതുമ്ഹി, യതോ ഏവമവയവപ്പധാനോ തതോതി അത്ഥോ.

ബഹുത്താതി കിഞ്ചാപി വാക്യേ നേസം [വാക്യേനേവേസം (പോത്ഥകേ)] വിസും ബഹ്വത്ഥതാ, ന ഹി സാരിപുത്തമാനയാതി വുത്തേ മോഗ്ഗല്ലാനസ്സാപി സമ്പച്ചയോ ഭവതി, തഥാപി യതോ വുത്തിവിസയേ സഹഭൂതാനമേവേസം വിസും ബഹ്വത്ഥതാ, തതോ തത്ഥ വചനീയസ്സ അത്ഥസ്സ സങ്ഖ്യാതേദേന ബഹുത്തം. സമാഹരണം പിണ്ഡീകരണവസേന സംഹരണം സമാഹാരോ, സോ ചേവം വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേതുമാഹ ‘അഞ്ഞമഞ്ഞേ’ച്ചാദി.